一切知智论释的注释
72-73. Sabbaññutaññāṇaniddesavaṇṇanā
3. 慧品义注 · 13 段
119在《一切知智论释》里,先问“什么是如来的一切知智”,接着因为无碍智与它归趣相同,就一并说明了无碍智。实际上,从法义上说,并没有一个独立于一切知智之外的无碍智;这本来就是同一个智,只是因为显现的方式不同,才说成两种,就像把信根和信力分开来说一样。正因为这个一切知智本身没有任何障碍——没有任何法或任何人能障碍它,而且一切法都要靠它的转向才能被了知,所以它被称为无碍智。别人即使转向,也还是不知道。也有人这样说:“就像意识能缘取一切所缘一样,这个智能了知一切,所以叫一切知智。而这个智在一切境界中都没有滞碍,就像帝释天神的金刚杵一样,所以叫无碍智。遮除‘依次遍知一切’的说法,就是一切知智;遮除‘一时顿知一切’的说法,就是无碍智。世尊因为证得一切知智,所以被称为一切知者,但不是依次而知的那种;因为证得无碍智,也被称为一切知者,但不是一时顿知的那种。”
119. Sabbaññutaññāṇaniddese katamaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇanti pucchitvā tena samagatikattā teneva saha anāvaraṇañāṇaṃ niddiṭṭhaṃ. Na hi anāvaraṇañāṇaṃ dhammato visuṃ atthi, ekameva hetaṃ ñāṇaṃ ākārabhedato dvedhā vuccati saddhindriyasaddhābalādīni viya. Sabbaññutaññāṇameva hi natthi etassa āvaraṇanti, kenaci dhammena, puggalena vā āvaraṇaṃ kātuṃ asakkuṇeyyatāya anāvaraṇanti vuccati āvajjanapaṭibaddhattā sabbadhammānaṃ. Aññe pana āvajjitvāpi na jānanti. Keci panāhu ‘‘manoviññāṇaṃ viya sabbārammaṇikattā sabbaññutaññāṇaṃ . Taṃyeva ñāṇaṃ indavajiraṃ viya visayesu appaṭihatattā anāvaraṇañāṇaṃ. Anupubbasabbaññutāpaṭikkhepo sabbaññutaññāṇaṃ, sakiṃsabbaññutāpaṭikkhepo anāvaraṇañāṇaṃ, bhagavā sabbaññutaññāṇapaṭilābhenapi sabbaññūti vuccati, na ca anupubbasabbaññū. Anāvaraṇañāṇapaṭilābhenapi sabbaññūti vuccati, na ca sakiṃsabbaññū’’ti.
了知一切有为与无为、无余:这里的“一切”,是从种类上把一切法完全含摄、彻底穷尽。“无余”,是对每一个法,从它的一切行相完全含摄、彻底穷尽。“有为、无为”,是显示两种分类。有为是一种分类,无为是一种分类。由诸缘和合而造作成的,就是有为,即五蕴。同样地,不是由诸缘和合造作成的,就是无为,即涅槃。对有为法,以无常、苦、无我等行相无余地了知;对无为法,以空、无相、无愿等行相无余地了知。对于这有为法和无为法,再没有剩下什么,所以叫“无余”,也就是有为法和无为法。施设虽然有很多种分别,但因为不是由缘造作成的,所以归入无为这一类。一切知智也确实以多种分别了知一切施设。或者,“一切”是总括一切法,“无余”是无遗漏地总括。在这里没有障碍,意思是:在这无余的有为无为法中,因为一切知智无所执著,所以没有障碍;因此,这个一切知智本身就叫作无碍智——这就是它的含义。
Sabbaṃ saṅkhatamasaṅkhataṃ anavasesaṃ jānātīti ettha sabbanti jātivasena sabbadhammānaṃ nissesapariyādānaṃ. Anavasesanti ekekasseva dhammassa sabbākāravasena nissesapariyādānaṃ. Saṅkhatamasaṅkhatanti dvidhā pabhedadassanaṃ. Saṅkhatañhi eko pabhedo, asaṅkhataṃ eko pabhedo. Paccayehi saṅgamma katanti saṅkhataṃ. Khandhapañcakaṃ. Tathā na saṅkhatanti asaṅkhataṃ. Nibbānaṃ. Saṅkhataṃ aniccadukkhānattādīhi ākārehi anavasesaṃ jānāti, asaṅkhataṃ suññatānimittaappaṇihitādīhi ākārehi anavasesaṃ jānāti. Natthi etassa saṅkhatassa asaṅkhatassa ca avasesoti anavasesaṃ. Saṅkhataṃ asaṅkhatañca. Anekabhedāpi paññatti paccayehi akatattā asaṅkhatapakkhaṃ bhajati. Sabbaññutaññāṇañhi sabbāpi paññattiyo anekabhedato jānāti. Atha vā sabbanti sabbadhammaggahaṇaṃ. Anavasesanti nippadesaggahaṇaṃ. Tattha āvaraṇaṃ natthīti tattha tasmiṃ anavasese saṅkhatāsaṅkhate nissaṅgattā sabbaññutaññāṇassa āvaraṇaṃ natthīti tadeva sabbaññutaññāṇaṃ anāvaraṇañāṇaṃ nāmāti attho.
120现在,为了从多种所缘的差别来显示,而说“过去”等。其中,“过去、未来、现在”是从时间的差别来显示;“眼与色”等是从依处和所缘的差别来显示。如此,“那一切”就是对那些眼与色的无余遍摄穷尽。其余各项也应这样理解。“凡”是无余遍摄穷尽。“无常义”等是从共相的差别来显示。“无常义”就是无常的行相。或者,这是受格用于主格义的用法,此类情况都依此理解。“色”等是从蕴的差别来显示。至于“眼……乃至老死”,应当依照前面所说的简略理路来配合理解。在“以神通……”等处,就是指前面所说的那些智。“神通义”指以自证知为体性,此类情况也是如此。“诸蕴的蕴义”等,也应依照前面所说的方式来理解。在“善法”等处,是依善等三法的分类来区分。在“欲界法”等处,是依欲界等四种地的分类来区分。这两处都以复数形式“了知一切”来读诵为好;但因为落入单数的音读,所以经本中写成了单数。在“苦”等处,是十四种佛智的所缘差别。有人问:已经说了“根上下智”等四种智,为什么不说一切知智呢?回答:因为正在说的就是一切知智。从所缘差别来说,当说一切知智时,那(四种)智就不必再说,而一切知智确实就是一切知智的所缘。
120. Idāni anekavisayabhedato dassetuṃ atītantiādimāha. Tattha atītaṃ anāgataṃ paccuppannanti kālabhedato dassitaṃ, cakkhu ceva rūpā cātiādi vatthārammaṇabhedato. Evaṃ taṃ sabbanti tesaṃ cakkhurūpānaṃ anavasesapariyādānaṃ. Evaṃ sesesu. Yāvatāti anavasesapariyādānaṃ. Aniccaṭṭhantiādi sāmaññalakkhaṇabhedato dassitaṃ. Aniccaṭṭhanti ca aniccākāraṃ. Paccattatthe vā upayogavacanaṃ. Esa nayo edisesu. Rūpassātiādi khandhabhedato dassitaṃ. Cakkhussa…pe… jarāmaraṇassāti heṭṭhā vuttapeyyālanayena yojetabbaṃ. Abhiññāyātiādīsu heṭṭhā vuttañāṇāneva. Abhiññaṭṭhanti abhijānanasabhāvaṃ. Esa nayo edisesu. Khandhānaṃ khandhaṭṭhantiādi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Kusale dhammetiādi kusalattikavasena bhedo. Kāmāvacare dhammetiādi catubhūmakavasena. Ubhayatthāpi ‘‘sabbe jānātī’’ti bahuvacanapāṭho sundaro. Ekavacanasote patitattā pana potthakesu ekavacanena likhitaṃ. Dukkhassātiādi cuddasannaṃ buddhañāṇānaṃ visayabhedo. Indriyaparopariyatte ñāṇantiādīni cattāri ñāṇāni vatvā sabbaññutaññāṇaṃ kasmā na vuttanti ce? Vuccamānassa sabbaññutaññāṇattā. Visayabhedato hi sabbaññutaññāṇe vuccamāne taṃ ñāṇaṃ na vattabbaṃ hoti, sabbaññutaññāṇaṃ pana sabbaññutaññāṇassa visayo hotiyeva.
再者,为了按照《黑园经》(《增支部》4集24经)等经中所说的方式,显示一切知智的领域,而说了“凡含天……”等话。其中,“含天”就是与诸天神一起。“含魔”就是与魔一起。“含梵的世间”就是与梵天神一起的世间。“含沙门婆罗门”就是与沙门、婆罗门一起。“含天人的众生”就是与天和人一起的众生。因为被出生的缘故,所以叫“众生”,这是有情世间的另一种说法。在这里应当这样理解:用“含天”这个词,摄取了五类欲界天;用“含魔”这个词,摄取了第六类欲界天;用“含梵”这个词,摄取了梵身天等诸梵天神;用“含沙门婆罗门”这个词,摄取了与教法为敌、对抗教法的沙门婆罗门,也摄取了止息恶行、排除恶行的沙门婆罗门;用“众生”这个词,摄取了有情世间;用“含天人”这个词,摄取了世俗共称的天和其余的人。如此,这里前三个词摄取了器世间,后两个词从众生的角度摄取了有情世间。
Puna kāḷakārāmasuttantādīsu (a. ni. 4.24) vuttanayena sabbaññutaññāṇabhūmiṃ dassento yāvatā sadevakassa lokassātiādimāha. Tattha saha devehi sadevakassa. Saha mārena samārakassa. Saha brahmunā sabrahmakassa lokassa. Saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇiyā. Saha devamanussehi sadevamanussāya pajāya. Pajātattā pajāti sattalokassa pariyāyavacanametaṃ. Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ, samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ, sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ, sassamaṇabrāhmaṇivacanena sāsanassa paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca, pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ, sadevamanussavacanena sammutidevasesamanussaggahaṇaṃ veditabbaṃ. Evamettha tīhi padehi okāsaloko, dvīhi pajāvasena sattaloko gahitoti veditabbo.
另一种理解方式是:用“含天”一语,涵盖了无色界;用“含魔”一语,涵盖了六欲天界;用“含梵”一语,涵盖了色界梵天界;用“含沙门婆罗门等”一语,则是按四众弟子来说的,或者是指与世俗共称的天众一起的人界,以及其余的有情世间。
Aparo nayo – sadevakaggahaṇena arūpāvacaraloko gahito, samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevaloko, sabrahmakaggahaṇena rūpāvacarabrahmaloko, sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena, sammutidevehi vā saha manussaloko, avasesasattaloko vā.
另外,这里通过“连同诸天神”这一说法,从最高范围的限定,成立了对一切世间所见等事的了知。此后,有些人可能会想:“魔罗有大神通力,是六欲天的自在主宰,能随意掌控,难道他也了知魔罗的所见等事吗?”为了消除他们的疑惑,就说“连同魔罗”。又有些人可能会想:“梵天神有大神通力,用一根手指就能让光明遍照一千个轮围世界,用两根手指……乃至用十根手指就能让光明遍照一万个轮围世界,而且还领受着无上的禅那等至之乐,难道他也了知梵天神的所见等事吗?”为了消除他们的疑惑,就说“连同梵天神”。接着,有些人可能会想:“许许多多沙门婆罗门都是教法的敌人,难道他也了知他们的所见等事吗?”为了消除他们的疑惑,就说“连同沙门婆罗门众”。这样先阐明了了对最高层次者的所见等事的了知,然后以世俗共称的天众和其余人类为所依,从最高范围的限定,阐明对其余有情世间所见等事的了知。这就是此处的文义连接次第。不过古代论师们说:“‘连同诸天神’,是指与诸天神一起的其余世间;‘连同魔罗’,是指与魔罗一起的其余世间;‘连同梵天神’,是指与诸梵天神一起的其余世间。”这样,以三种方式把一切往趣三有的有情都包含在内,然后又以两种方式,用“连同沙门婆罗门众、连同诸天神与人类”来收尽。如此,通过这五个词,以各自的方式,就把三界全都收尽了。
Apicettha sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbassapi lokassa diṭṭhādijānanabhāvaṃ sādheti. Tato yesaṃ siyā ‘‘māro mahānubhāvo chakāmāvacarissaro vasavattī, kiṃ tassāpi diṭṭhādiṃ jānātī’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘samārakassā’’ti āha. Yesaṃ pana siyā ‘‘brahmā mahānubhāvo ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati, dvīhi…pe… dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati, anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti, kiṃ tassāpi diṭṭhādiṃ jānātī’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘sabrahmakassā’’ti āha. Tato yesaṃ siyā ‘‘puthū samaṇabrāhmaṇā sāsanassa paccatthikā, kiṃ tesampi diṭṭhādiṃ jānātī’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāyā’’ti āha. Evaṃ ukkaṭṭhānaṃ diṭṭhādijānanabhāvaṃ pakāsetvā atha sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavasena sesasattalokassa diṭṭhādijānanabhāvaṃ pakāseti. Ayamettha anusandhikkamo. Porāṇā panāhu – sadevakassāti devatāhi saddhiṃ avasesalokassa . Samārakassāti mārena saddhiṃ avasesalokassa. Sabrahmakassāti brahmehi saddhiṃ avasesalokassa. Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipitvā puna dvīhākārehi pariyādātuṃ sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāyāti vuttaṃ. Evaṃ pañcahi padehi tena tena ākārena tedhātukameva pariyādinnaṃ hotīti.
“所见”指色处。“所闻”指声处。“所觉”指因为要接触才能执取,所以是香处、味处、触处。“所识”指以苦、乐等为所缘的法所缘。“所得”指不论经过寻求还是没有经过寻求而得到的。“所寻”指对已得到或还没得到的进行寻求。“以意随行”指以心去追随。
“他全都了知”这句话要表达的是:在无量的世间界中,对这个有天神存在的世间,当“蓝色、黄色”等色所缘出现在眼门时,某个众生在那一刹那看到某种色所缘之后,生起了欢喜、不欢喜或平静的心态——这一切,如来的全知智都了知。同样地,在无量的世间界中,对这个有天神存在的世间,当“大鼓声、腰鼓声”等声所缘出现在耳门时;当“根香、皮香”等香所缘出现在鼻门时;当“根味、茎味”等味所缘出现在舌门时;当地界、火界、风界所摄的“硬、软”等触所缘出现在身门时,某个众生在那一刹那接触到某种触所缘之后,生起了欢喜、不欢喜或平静的心态——这一切,如来的全知智都了知。同样地,在无量的世间界中,对这个有天神存在的世间,当苦、乐等种种法所缘出现在意门时,某个众生在那一刹那识知某种法所缘之后,生起了欢喜、不欢喜或平静的心态——这一切,如来的全知智都了知。
不过对一般大众来说,有寻求了却得不到的,有寻求了而得到的,有不寻求也得不到的,也有不寻求就得到的。但对如来的全知智来说,根本不存在所谓得不到的东西。
Diṭṭhanti rūpāyatanaṃ. Sutanti saddāyatanaṃ. Mutanti patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ. Viññātanti sukhadukkhādidhammārammaṇaṃ. Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. Pariyesitanti pattaṃ vā appattaṃ vā pariyesitaṃ. Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ. Sabbaṃ jānātīti iminā etaṃ dasseti – yaṃ aparimānāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa ‘‘nīlaṃ pīta’’ntiādi (dha. sa. 619) rūpārammaṇaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchati, ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma rūpārammaṇaṃ disvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jātoti taṃ sabbaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇaṃ jānāti. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa ‘‘bherisaddo, mudiṅgasaddo’’tiādi saddārammaṇaṃ sotadvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘mūlagandho tacagandho’’tiādi (dha. sa. 624-627) gandhārammaṇaṃ ghānadvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘mūlaraso, khandharaso’’tiādi (dha. sa. 628-631) rasārammaṇaṃ jivhādvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘kakkhaḷaṃ, muduka’’ntiādi (dha. sa. 647-650) pathavīdhātutejodhātuvāyodhātubhedaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ kāyadvāre āpāthaṃ āgacchati, ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma phoṭṭhabbārammaṇaṃ phusitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jātoti taṃ sabbaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇaṃ jānāti. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa sukhadukkhādibhedaṃ dhammārammaṇaṃ manodvāre āpāthaṃ āgacchati, ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma dhammārammaṇaṃ vijānitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jātoti taṃ sabbaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇaṃ jānāti. Imassa pana mahājanassa pariyesitvā appattampi atthi, pariyesitvā pattampi atthi. Apariyesitvā appattampi atthi, apariyesitvā pattampi atthi. Sabbaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇena appattaṃ nāma natthīti.
121121. 接着,又以另一种方式,为了成立一切知智的体性,说了“于彼无有……”这首偈颂。其中,“于彼无有未见”——对于那位如来,在此三界世间中,或者在此现在时中,以慧眼来看,所谓“未见”的任何东西,哪怕极微小的,也不存在,也找不到。“有”是现在时的动词,以此显示一切现在时的法都是已知的。不过,这里插入“d”这个字母,只是为了让偈颂读起来顺畅。又说“复次,无所未识知”:这里的“复次”是引述用的不变词。“无所未识知”指过去时中所谓“未识知”的任何法类,后面省略了“不存在”一词。如果把“有”当作不变词来理解,那么即使不补省略的词也说得通。以此显示一切过去时的法都是已知的。“不应被了知”指未来时中所谓“不应被了知”的法类将不存在,或者说根本没有。以此显示一切未来时的法都是已知的。或者,这里的“a-”只是对“了知”这个动作的修饰词而已。“一切应知之物,彼悉已证知”:这里,凡是属于三世或超越时间的、应被了知的任何法类存在,如来都以超胜的一切知智全部证知了、了知了、通达了。这里,“有”这个词因为涵盖了三世以及超越时间的法,所以应当看作不变词。“如来以彼为遍眼”:因为从时间上和空间上都毫无遗漏,所以他的智眼遍及一切、从一切方面生起,因此称为“遍眼”。以所说的这个理由,如来就是“遍眼”,就是“一切知者”。通过这首偈颂以人为中心的教导,一切知智得到了成立。
121. Puna aparena pariyāyena sabbaññutaññāṇabhāvasādhanatthaṃ na tassāti gāthamāha. Tattha na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñcīti tassa tathāgatassa idha imasmiṃ tedhātuke loke, imasmiṃ paccuppannakāle vā paññācakkhunā addiṭṭhaṃ nāma kiñci appamattakampi na atthi na saṃvijjati. Atthīti idaṃ vattamānakālikaṃ ākhyātapadaṃ. Iminā paccuppannakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti. Gāthābandhasukhatthaṃ panettha da-kāro saṃyutto. Atho aviññātanti ettha athoiti vacanopādāne nipāto. Aviññātanti atītakālikaṃ aviññātaṃ nāma kiñci dhammajātaṃ. Nāhosīti pāṭhaseso. Abyayabhūtassa atthisaddassa gahaṇe pāṭhasesaṃ vināpi yujjatiyeva. Iminā atītakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti . Ajānitabbanti anāgatakālikaṃ ajānitabbaṃ nāma dhammajātaṃ na bhavissati, natthi vā. Iminā anāgatakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti. Jānanakiriyāvisesanamattameva vā ettha a-kāro. Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyanti ettha yaṃ tekālikaṃ vā kālavimuttaṃ vā neyyaṃ jānitabbaṃ kiñci dhammajātaṃ atthi, taṃ sabbaṃ tathāgato abhiññāsi adhikena sabbaññutaññāṇena jāni paṭivijjhi. Ettha atthisaddena tekālikassa kālavimuttassa ca gahaṇā atthi-saddo abyayabhūtoyeva daṭṭhabbo. Tathāgato tena samantacakkhūti kālavasena okāsavasena ca nippadesattā samantā sabbato pavattaṃ ñāṇacakkhu assāti samantacakkhu. Tena yathāvuttena kāraṇena tathāgato samantacakkhu, sabbaññūti vuttaṃ hoti. Imissā gāthāya puggalādhiṭṭhānāya desanāya sabbaññutaññāṇaṃ sādhitaṃ.
接着,为了依据诸佛智的所缘范围来显示一切知智,便说了“遍眼是以什么含义称为遍眼”等话。其中,在偈颂里所说的“遍眼”这个词,它的意思是:所谓遍眼,是以什么含义称为遍眼?而它的含义,正如“所有苦的苦义……”等经文所说的那样。因为一切知智就是遍眼。正如所说:“遍眼称为一切知智”(《小部·托德咖青年问义释》32)。讲了一切知智的含义,也就等于讲了遍眼的含义。“唯是佛陀的诸智”就是佛智。因为苦智等智,也只有在佛陀世尊那里才会以完整的方式生起,在其他圣者那里则只是以一部分的方式生起。而说“与声闻共通”,是针对有一部分也存在的道理而说的。“一切以智而知”:一切由智所了知。“没有未被了知的苦义”,这是用排除的方式来说明前面已经说过的含义。“一切已见”:不只是以智了知而已,而是像用眼睛看见那样见到了。“一切已明”:不只是看见而已,而是变得清楚明白。“一切已证”:不只是明白而已,而是以在那里获得智的方式亲自体验到。“一切已触”:不只是亲自体验到而已,而是再三随自己的意愿以接触的方式触及。或者也可以说:以自性相而知,以共相而见,以味而明,以现起而证,以近依而触。又或者:以智生起而知,以眼生起而见,以慧生起而明,以明生起而证,以光明生起而触。还应依照“所有苦的苦义,一切已见,没有未见的苦义”这样的方式,以及“连同天界在内的世间……以意随寻的一切,都已了知,没有未了知的”这样的方式来了知广说。先前说过的偈颂,作为总结又再说了一遍。因为做了这个总结,也就等于做了智的总结。
Puna buddhañāṇānaṃ visayavasena sabbaññutaññāṇaṃ dassetukāmo samantacakkhūti kenaṭṭhena samantacakkhūtiādimāha. Tattha gāthāya samantacakkhūti vuttapade yaṃ taṃ samantacakkhu, taṃ kenaṭṭhena samantacakkhūti attho. Attho panassa yāvatādukkhassa dukkhaṭṭhotiādīhi vuttoyeva hoti. Sabbaññutaññāṇañhi samantacakkhu. Yathāha – ‘‘samantacakkhu vuccati sabbaññutaññāṇa’’nti (cūḷani. dhotakamāṇavapucchāniddesa 32). Tasmiṃ sabbaññutaññāṇaṭṭhe vutte samantacakkhuṭṭho vuttoyeva hotīti. Buddhasseva ñāṇānīti buddhañāṇāni. Dukkhe ñāṇādīnipi hi sabbākārena buddhasseva bhagavato pavattanti, itaresaṃ pana ekadesamatteneva pavattanti. Sāvakasādhāraṇānīti pana ekadesenāpi atthitaṃ sandhāya vuttaṃ. Sabbo ñātoti sabbo ñāṇena ñāto. Aññāto dukkhaṭṭho natthīti vuttameva atthaṃ paṭisedhena vibhāveti. Sabbo diṭṭhoti na kevalaṃ ñātamattoyeva, atha kho cakkhunā diṭṭho viya kato. Sabbo viditoti na kevalaṃ diṭṭhamattoyeva, atha kho pākaṭo. Sabbo sacchikatoti na kevalaṃ viditoyeva, atha kho tattha ñāṇapaṭilābhavasena paccakkhīkato. Sabbo phassitoti na kevalaṃ sacchikatoyeva, atha kho punappunaṃ yathāruci samudācāravasena phuṭṭhoti. Atha vā ñāto sabhāvalakkhaṇavasena. Diṭṭho sāmaññalakkhaṇavasena. Vidito rasavasena. Sacchikato paccupaṭṭhānavasena . Phassito padaṭṭhānavasena. Atha vā ñāto ñāṇuppādavasena. Diṭṭho cakkhuppādavasena. Vidito paññuppādavasena. Sacchikato vijjuppādavasena. Phassito ālokuppādavasena. ‘‘Yāvatā dukkhassa dukkhaṭṭho, sabbo diṭṭho, adiṭṭho dukkhaṭṭho natthī’’tiādinā nayena ca ‘‘yāvatā sadevakassa lokassa…pe… anuvicaritaṃ manasā, sabbaṃ ñātaṃ, aññātaṃ natthī’’tiādinā nayena ca vitthāro veditabbo. Paṭhamaṃ vuttagāthā nigamanavasena puna vuttā. Taṃnigamaneyeva hi kate ñāṇanigamanampi katameva hotīti.