1 在这里,先看概说部分:“在耳专注中的慧,就是闻所成智。”这里“sota”这个词有多种不同的含义。正如这样——巴利
1. Tattha uddese tāva sotāvadhāne paññā sutamaye ñāṇanti ettha sotasaddo anekatthappabhedo. Tathā hesa –
在肉、识、智中可见,在渴爱等法中也可见;
在水流、圣道以及心相续中。巴利
Maṃsaviññāṇañāṇesu, taṇhādīsu ca dissati; Dhārāyaṃ ariyamagge, cittasantatiyampi ca.
在“耳处、耳界、耳根”等表述中,这里的“耳”一词指的是肉耳。在“以耳闻声”等表述中,指的是耳识。在“以天耳界”等表述中,指的是智耳。在“世间有哪些流——即我所宣说、开示、阐明、教导、建立、开显、分别、令彰显、令明彻的那些流,就是:渴爱流、邪见流、烦恼流、恶行流、无明流”等表述中,指的是渴爱等五种法。在“世尊看见一根大木块被恒河的水流冲走”等表述中,指的是水流。在“贤友,这八支圣道就叫做流”等表述中,指的是圣道。在“他了知人的识流,在此世与他世都不断绝,既安立于此世,又安立于他世”等表述中,指的是心相续。
但在这里,应当理解为肉耳。以这肉耳为因,或以它为工具,使所闻被注意、被确立、被获得,所以叫“耳专注”。那是什么?就是“所闻”。而“所闻”,正如“多闻、持法者、闻法积集”等表述中那样,是指通过耳门随闻而了知、把握的法类,这里就把它称为“耳专注”。在名为耳专注的所闻上生起的慧,就是“耳专注的慧”。所谓慧,是以令各种义理显现这种“令知”之义为慧,也是以各种无常等行相来了知诸法,所以叫慧。巴利
‘‘Sotāyatanaṃ sotadhātu sotindriya’’ntiādīsu (vibha. 157) hi ayaṃ sotasaddo maṃsasote dissati. ‘‘Sotena saddaṃ sutvā’’tiādīsu (ma. ni. 1.295) sotaviññāṇe. ‘‘Dibbāya sotadhātuyā’’tiādīsu (dī. ni. 3.356) ñāṇasote. ‘‘Yāni sotāni lokasminti yāni etāni sotāni mayā kittitāni pakittitāni ācikkhitāni desitāni paññapitāni paṭṭhapitāni vivaritāni vibhattāni uttānīkatāni pakāsitāni. Seyyathidaṃ – taṇhāsoto diṭṭhisoto kilesasoto duccaritasoto avijjāsoto’’tiādīsu (cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 4) taṇhādīsu pañcasu dhammesu. ‘‘Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.241) udakadhārāyaṃ. ‘‘Ariyassetaṃ, āvuso, aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ, yadidaṃ soto’’tiādīsu ariyamagge. ‘‘Purisassa ca viññāṇasotaṃ pajānāti ubhayato abbocchinnaṃ idha loke patiṭṭhitañca paraloke patiṭṭhitañcā’’tiādīsu (dī. ni. 3.149) cittasantatiyaṃ . Idha panāyaṃ maṃsasote daṭṭhabbo. Tena sotena hetubhūtena, karaṇabhūtena vā avadhīyati avatthāpīyati appīyatīti sotāvadhānaṃ. Kiṃ taṃ? Sutaṃ. Sutañca nāma ‘‘bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu (ma. ni. 1.339) viya sotadvārānusārena viññātaṃ avadhāritaṃ dhammajātaṃ, taṃ idha sotāvadhānanti vuttaṃ. Tasmiṃ sotāvadhānasaṅkhāte sute pavattā paññā sotāvadhāne paññā. Paññāti ca tassa tassa atthassa pākaṭakaraṇasaṅkhātena paññāpanaṭṭhena paññā, tena tena vā aniccādinā pakārena dhamme jānātītipi paññā.
在“闻所成智”这个说法里,“suta”(闻)这个词,既可以带前缀,也可以不带前缀。巴利
Sutamayeñāṇanti ettha sutasaddo tāva saupasaggo anupasaggo ca –
在“行走”“闻名”“湿润”“努力”“积聚”这些意思上,也都能见到它。
在“声音”和“经由耳门所了知”这两种意义上,也能看到这个词。巴利
Gamane vissute tintenuyogopacitepi ca; Sadde ca sotadvārānusārañāte ca dissati.
同样地,在“senāya pasuto”(专注于军队)这类说法里,意思是“前往”。在“sutadhammassa passato”(闻法而见者)这类说法里(《优陀那》11;《大品》5),意思是“广闻之法”。在“avassutā avassutassa purisapuggalassa”(漏泄者对漏泄之人)这类说法里(《巴吉帝亚》657),意思是“被浸湿者对被浸湿者”。在“ye jhānapasutā dhīrā”(专注禅那的智者)这类说法里(《法句经》181),意思是“投入于”。在“tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ”(你们所积的福德不少)这类说法里(《小诵》7.12;《饿鬼事》25),意思是“积累”。在“diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ”(所见、所闻、所觉、所识)这类说法里(《中部》1.241),意思是“声音”。在“bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo”(他多闻、持闻、积集闻)这类说法里(《中部》1.339),意思是“经由耳门随从而了知并持守”。但在这里,它的意思是“经由耳门随从而了知、并加以把握”。所谓“闻所成智”,是指那最初以及随后一再生起的慧,它以这所闻、所知、所把握的正法为所缘而生起,这就叫作“闻所成智”,意思是“由闻而成的智”。“sutamaye”这个词是主格(第一格)用法,就像“na hevaṃ vattabbe”(不该这样说)中的用法,又如“vanappagumbe yathā phussitagge”(如林中开花之树梢)中的用法。在“natthi attakāre natthi parakāre natthi purisakāre”(没有自作、没有他作、没有士夫作)这类说法里(《长部》1.168),也是主格用法,这里也应同样理解。因此说:“意思是闻所成智。”巴利
Tathā hissa ‘‘senāya pasuto’’tiādīsu gacchantoti attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’tiādīsu (udā. 11; mahāva. 5) vissutadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassa purisapuggalassā’’tiādīsu (pāci. 657) tintā tintassāti attho. ‘‘Ye jhānapasutā dhīrā’’tiādīsu (dha. pa. 181) anuyuttāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’ntiādīsu (khu. pā. 7.12; pe. va. 25) upacitanti attho. ‘‘Diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññāta’’ntiādīsu (ma. ni. 1.241) saddoti attho. ‘‘Bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu (ma. ni. 1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha panassa sotadvārānusārena viññātaṃ upadhāritanti attho. Sutamaye ñāṇanti yā esā etaṃ sutaṃ viññātaṃ avadhāritaṃ saddhammaṃ ārabbha ārammaṇaṃ katvā sabbapaṭhamañca aparāparañca pavattā paññā, taṃ ‘‘sutamaye ñāṇa’’nti vuttaṃ hoti, sutamayaṃ ñāṇanti attho. Sutamayeti ca paccattavacanametaṃ, yathā ‘‘na hevaṃ vattabbe’’ (kathā. 1, 15-18). ‘‘Vanappagumbe yathā phussitagge’’ (khu. pā. 6.13; su. ni. 236). ‘‘Natthi attakāre natthi parakāre natthi purisakāre’’tiādīsu (dī. ni. 1.168) paccattavacanaṃ, evamidhāpi daṭṭhabbaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘sutamayaṃ ñāṇanti attho’’ti.
或者,由听闻而积累起来的、以触等为首的法聚就是“闻所成”;在那个闻所成的法聚中运作、与它相应的智,就是“闻所成智”。因为它是依自相或共相来了知诸法,所以叫“智”。应当知道:这同一个智,先用同义词不加限定地说成“慧”,是为了通过近似的说法表明它的意趣;之后才限定为本来要说的“智”。这个智以通达自性为特相,或者以无偏差地通达为特相,就像善射者的箭迅速无碍地射中目标一样;它以照亮所缘为作用,就像灯一样;它以不迷乱为现起,就像在森林中带路的向导一样。依据“入定的比丘能如实了知”这句话,它的近因是定。关于特相等,应当知道:自性或共相叫特相,作用或成就叫味,现起的方式或果叫现起,直接的原因叫足处。巴利
Atha vā sutena pakato phassādiko dhammapuñjo sutamayo, tasmiṃ sutamaye dhammapuñje pavattaṃ taṃsampayuttaṃ ñāṇaṃ sutamaye ñāṇaṃ. Sabhāvasāmaññalakkhaṇavasena dhamme jānātīti ñāṇaṃ. Taṃyeva ñāṇaṃ pariyāyavacanena adhippāyapakāsanatthaṃ aniyamena ‘‘paññā’’ti vatvā pacchā adhippetaṃ ‘‘ñāṇa’’nti niyametvā vuttanti veditabbaṃ. Ñāṇañca nāma sabhāvapaṭivedhalakkhaṇaṃ, akkhalitapaṭivedhalakkhaṇaṃ vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya, visayobhāsanarasaṃ padīpo viya, asammohapaccupaṭṭhānaṃ araññagatasudesako viya. ‘‘Samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 5.1071) vacanato samādhipadaṭṭhānaṃ. Lakkhaṇādīsu hi sabhāvo vā sāmaññaṃ vā lakkhaṇaṃ nāma, kiccaṃ vā sampatti vā raso nāma, upaṭṭhānākāro vā phalaṃ vā paccupaṭṭhānaṃ nāma, āsannakāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ nāmāti veditabbaṃ.
2 听闻之后,在防护中产生的慧——巴利
2. Sutvāna saṃvare paññāti –
巴帝摩卡、正念、智慧、忍辱、精进,
此五法被宣说为防护。巴利
Pātimokkho satī ceva, ñāṇaṃ khanti tatheva ca; Vīriyaṃ pañcime dhammā, saṃvarāti pakāsitā.
“他具备、完全具备、达到、完全达到、拥有、圆满、具足这样的巴帝摩卡防护”(《分别论》511),即巴帝摩卡防护。又如“以眼观色之后,不执取整体相,不执取细节相;如果因为不守护眼根而住,贪忧和恶不善法就会不断侵袭,为了防护它们而修行,守护眼根,在眼根上做到防护”(《长部》1.213等),按照这种方式所说的,即念的防护。巴利
‘‘Iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato’’ti (vibha. 511) āgato pātimokkhasaṃvaro. ‘‘Cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’tiādinā (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) nayena āgato satisaṃvaro.
“ 在世间,那些流——阿吉达啊!世尊说——
正念就是它们的防护。
我说,对诸流要守护;这些流要靠智慧来关闭。”巴利
‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ (ajitāti bhagavā), Sati tesaṃ nivāraṇaṃ; Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare’’ti . (cūḷani. ajitamāṇavapucchā 60; su. ni. 1041) –
智防护已经到来。这里说的“智防护”,也包括依“诸比丘,哪些漏应当通过受用来断除?在这里,诸比丘,比丘经过如理思择后受用袈裟……”(《中部》1.23;《增支部》6.58)这种方式说到的资具受用防护,而它同样归在智防护里。“他能忍受寒冷、炎热、饥饿、口渴,能忍受蚊虻、风吹、日晒、爬虫的接触,能忍受难听的话、恶言恶语;对于已经生起的、身体上的苦受——猛烈、粗重、尖锐、难忍、不可意、不悦意、甚至夺命的——他都具备堪忍的能力”(《中部》1.24;《增支部》4.114;6.58),这样说到的就是堪忍防护。“对于已经生起的欲寻,他不忍受,而是舍断、驱除、消灭它,使它不复存在”(《中部》1.26;《增支部》4.114;6.58),这样说到的是精进防护。“在这里,圣弟子舍离邪命,以正命维持生活”(《相应部》5.8),这样说到的是活命清净防护,而它同样归在精进防护里。在这七种防护中,此处特别提到四种:别解脱防护、根防护、活命清净防护、资具受用防护;其中特别是指别解脱防护。而且,这一切防护,都是因为各自防护应当防护的身恶行等,所以称为防护。在闻所成智中,听闻所说的法之后,进行防护、作防护时,在该防护中生起的、与它相应的慧,就称为“闻已防护之慧”。或者,由于“闻”这个词可以表示原因,所以也可以理解为以闻为因的防护之慧。巴利
Āgato ñāṇasaṃvaro. ‘‘Katame ca, bhikkhave, āsavā paṭisevanā pahātabbā? Idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevatī’’tiādinā (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58) nayena āgato paccayapaṭisevanāsaṃvaro, sopi ñāṇasaṃvareneva saṅgahito. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassa jighacchāya pipāsāya ḍaṃsamakasavātātapasarisapasamphassānaṃ duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ adhivāsakajātiko hotī’’ti (ma. ni. 1.24; a. ni. 4.114; 6.58) āgato khantisaṃvaro. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114; 6.58) nayena āgato vīriyasaṃvaro. ‘‘Idha ariyasāvako micchāājīvaṃ pahāya sammāājīvena jīvikaṃ kappetī’’ti (saṃ. ni. 5.8) āgato ājīvapārisuddhisaṃvaro, sopi vīriyasaṃvareneva saṅgahito. Tesu sattasu saṃvaresu pātimokkhasaṃvaraindriyasaṃvaraājīvapārisuddhipaccayapaṭisevanasaṅkhātā cattāro saṃvarā idhādhippetā, tesu ca visesena pātimokkhasaṃvaro. Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato saṃvaroti vuccati. Sutamayañāṇe vuttaṃ dhammaṃ sutvā saṃvarantassa saṃvaraṃ karontassa tasmiṃ saṃvare pavattā taṃsampayuttā paññā ‘‘sutvāna saṃvare paññā’’ti vuttā. Atha vā hetuatthe sutvāti vacanassa sambhavato sutahetunā saṃvare paññātipi attho.
在“戒所成智”这一说法里,“戒”是以“戒行”的意义而称为戒。什么是戒行呢?就是摄持,也就是以身业等由善戒而不散乱,这是它的意思。或者是持守,也就是作为诸善法的依止和支撑,这是它的意思。精通字相的人确实认可这里有两层含义。另一些论师则解释说:“因为增上受持的意义、行持的意义、常行此的意义、头的意义、清凉的意义、安稳的意义,所以称为戒。”巴利
Sīlamaye ñāṇanti ettha sīlanti sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Kimidaṃ sīlanaṃ nāma? Samādhānaṃ vā, kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho. Upadhāraṇaṃ vā, kusalānaṃ dhammānaṃ patiṭṭhāvasena ādhārabhāvoti attho. Etadeva hi ettha atthadvayaṃ saddalakkhaṇavidū anujānanti. Aññe pana ‘‘adhisevanaṭṭhena ācāraṭṭhena tassīlaṭṭhena siraṭṭhena sītalaṭṭhena sivaṭṭhena sīla’’nti vaṇṇayanti.
戒行是它的特相,即使它被分成多种;
正如色的可见性,即使色被分成多种。巴利
Sīlanaṃ lakkhaṇaṃ tassa, bhinnassāpi anekadhā; Sanidassanattaṃ rūpassa, yathā bhinnassa nekadhā.
就像色处虽然按青、黄等类别分成许多种,但因为都没有超出可见性,所以可见性就是它的特相;同样,戒虽然按思等类别分成许多种,但这里所说的“戒行”——也就是以身业等的摄持和善法的安立来说的——正是它的特相,因为即使按思等类别区分,也都没有超出摄持与安立的状态。对于具有这样特相的它——巴利
Yathā hi nīlapītādibhedena anekadhā bhinnassāpi rūpāyatanassa sanidassanattaṃ lakkhaṇaṃ nīlādibhedena bhinnassāpi sanidassanabhāvānatikkamanato, tathā sīlassa cetanādibhedena anekadhā bhinnassāpi yadetaṃ kāyakammādīnaṃ samādhānavasena kusalānañca dhammānaṃ patiṭṭhānavasena vuttaṃ sīlanaṃ, tadeva lakkhaṇaṃ cetanādibhedena bhinnassāpi samādhānapatiṭṭhānabhāvānatikkamanato. Evaṃlakkhaṇassa panassa –
“ 能摧毁恶戒,同样也具有无过失的功德;
以作用的成就为义,就叫做‘味’。”巴利
‘‘Dussīlyaviddhaṃsanatā, anavajjaguṇo tathā; Kiccasampatti atthena, raso nāma pavuccati’’.
因此,这个名为“戒”的东西,从作用的角度说,它的味是摧毁破戒;从成就的角度说,它的味是无过失。应当这样理解。巴利
Tasmā idaṃ sīlaṃ nāma kiccaṭṭhena rasena dussīlyaviddhaṃsanarasaṃ, sampattiatthena rasena anavajjarasanti veditabbaṃ.
以清净为表现,这一点被智者所了知。
惭和愧这两者,被称赞为近因。巴利
Soceyyapaccupaṭṭhānaṃ, tayidaṃ tassa viññuhi; Ottappañca hirī ceva, padaṭṭhānanti vaṇṇitaṃ. –
这个戒以“身清净、语清净、意清净”(《如是语》66)所说的清净为表现方式,它以清净的状态呈现出来,并被这样把握。而惭与愧,被智者说成是它的近因,意思是直接的缘由。因为只要有惭有愧,戒就会生起并持续存在;没有惭与愧,戒就既不会生起也不会持续。与这样的戒俱行、与它相应的智,就是戒所成智。或者说,戒本身已经造作,就是戒所成;在那个戒所成当中与它相应的智,就是戒所成智。对不防护的过患的审察、对防护的功德的审察、对防护清净的审察、以及对防护的杂染与清净的审察,也都包括在戒所成智里面。巴利
Tayidaṃ sīlaṃ ‘‘kāyasoceyyaṃ vacīsoceyyaṃ manosoceyya’’nti (itivu. 66) evaṃ vuttasoceyyapaccupaṭṭhānaṃ, sucibhāvena paccupaṭṭhāti gahaṇabhāvaṃ gacchati. Hirottappañca pana tassa viññūhi padaṭṭhānanti vaṇṇitaṃ, āsannakāraṇanti attho. Hirottappe hi sati sīlaṃ uppajjati ceva tiṭṭhati ca, asati neva uppajjati na tiṭṭhatīti evaṃvidhena sīlena sahagataṃ taṃsampayuttaṃ ñāṇaṃ sīlamaye ñāṇaṃ. Atha vā sīlameva pakataṃ sīlamayaṃ, tasmiṃ sīlamaye taṃsampayuttaṃ ñāṇaṃ. Asaṃvare ādīnavapaccavekkhaṇā ca, saṃvare ānisaṃsapaccavekkhaṇā ca, saṃvarapārisuddhipaccavekkhaṇā ca, saṃvarasaṃkilesavodānapaccavekkhaṇā ca sīlamayañāṇeneva saṅgahitā.
3 第三,关于“防护之后,在令心等持之中的慧”:这是指依照戒所成智里所说的戒防护而防护、做成防护之后,立足于戒,令心等持的人,以近行定和安止定使心达到一境性;在那种令心等持的状态中现起的、与它相应的慧,就是这里所说的慧。而“平等、正确地安放和确立”,就叫作令心等持,这也是“定”的同义说法。巴利
3.Saṃvaritvā samādahane paññāti sīlamayañāṇe vuttasīlasaṃvarena saṃvaritvā saṃvaraṃ katvā sīle patiṭṭhāya samādahantassa upacārappanāvasena cittekaggataṃ karontassa tasmiṃ samādahane pavattā taṃsampayuttā paññā. Samaṃ sammā ca ādahanaṃ ṭhapananti ca samādahanaṃ, samādhissevetaṃ pariyāyavacanaṃ.
“定修所成智”中的“定”,指的是善心的一境性。为什么叫“定”呢?因为它是等持的意思。什么是等持呢?就是心与心所在同一个所缘上平等、正确地安放、稳固安住,这就叫做等持。因此,依靠某种法的力量,心与心所在同一个所缘上平等、正确地不散乱、不分散而安住,这就应当理解为等持。而对于这种定——巴利
Samādhibhāvanāmaye ñāṇanti ettha kusalacittekaggatā samādhi. Kenaṭṭhena samādhi? Samādhānaṭṭhena samādhi. Kimidaṃ samādhānaṃ nāma? Ekārammaṇe cittacetasikānaṃ samaṃ sammā ca ādhānaṃ, ṭhapananti vuttaṃ hoti. Tasmā yassa dhammassānubhāvena ekārammaṇe cittacetasikā samaṃ sammā ca avikkhipamānā avippakiṇṇā ca hutvā tiṭṭhanti, idaṃ samādhānanti veditabbaṃ. Tassa kho pana samādhissa –
它的特相是不散乱,作用是摧毁散乱。
现起为不动摇,而近因则是乐。巴利
Lakkhaṇaṃ tu avikkhepo, vikkhepaviddhaṃsanaṃ raso; Akampanamupaṭṭhānaṃ, padaṭṭhānaṃ sukhaṃ pana.
“修习”的意思是让它增长、培育。定本身就是修习,所以叫“定修习”;或者,对定的修习、增长,叫“定修习”。用“定修习”这个说法,是为了排除其他的修习。就像前面那样,依近行和安止,而有定修习所成的智。巴利
Bhāvīyati vaḍḍhīyatīti bhāvanā, samādhi eva bhāvanā samādhibhāvanā, samādhissa vā bhāvanā vaḍḍhanā samādhibhāvanā. Samādhibhāvanāvacanena aññaṃ bhāvanaṃ paṭikkhipati. Pubbe viya upacārappanāvasena samādhibhāvanāmaye ñāṇaṃ.
4 在这里,“缘摄受慧”中,“缘”是指依它而果生起。“依”的意思是不离开它、不脱离它。“生起”的意思是既产生又持续。另外,有帮助的作用就是缘的作用。由于这种缘有多种多样,所以在把握和确定诸缘时的慧,就是“缘摄受慧”。巴利
4.Paccayapariggahepaññāti ettha paṭicca phalametīti paccayo. Paṭiccāti na vinā tena, apaccakkhitvāti attho. Etīti uppajjati ceva pavattati cāti attho. Apica upakārakattho paccayattho, tassa paccayassa bahuvidhattā paccayānaṃ pariggahe vavatthāpane ca paññā paccayapariggahe paññā.
在“法住智”这个说法里,“法”这个词首先出现在自性、慧、福、施设、犯戒、教理、无有情、变异、功德、缘、缘所生等含义中。比如在“善法、不善法、无记法”这类表述里,它就是出现在自性的含义上。巴利
Dhammaṭṭhitiñāṇanti ettha dhammasaddo tāva sabhāvapaññāpuññapaññattiāpattipariyattinissattatāvikāraguṇapaccayapaccayuppannādīsu dissati. Ayañhi ‘‘kusalā dhammā akusalā dhammā abyākatā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 1) sabhāve dissati.
“ 这些四种法属于在家具信者,
真实、法、坚定、布施,这样的人死后确实不会忧愁。”巴利
‘‘Yassete caturo dhammā, saddhassa gharamesino; Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, sa ve pecca na socatī’’ti. (su. ni. 190) –
在上述等之中,是慧。巴利
Ādīsu paññāyaṃ.
“ 法与非正法,这两者的异熟并不相同。
非法把人带向地狱,法让人到达善趣。”巴利
‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino; Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’nti. (theragā. 304) –
在“福”等语境中,法指福。在“施设法、言辞法、增语法”等中,法指施设。在“巴拉基格法、桑喀地谢思法”等中,法指犯戒。在“这里,比丘知道法:契经、应颂、记说”等中,法指教理。在“那时,有诸法。于诸法中随观法而住”等中,法指无有情。在“生法、老法、死法”等中,法指变异。在“六种佛法”等中,法指功德。在“于因中有智,是法无碍解”等中,法指缘。在“此界住立,是法住性、是法决定性”等中,法指缘所生。这里也应视为缘所生。从意义来说,或者因为保持自性,或者因为被诸缘保持,或者因为保持自己的果,或者因为保持自身的圆满而不堕恶趣,或者因为保持各自的特相,或者因为被心确定,随相应情况而称为“法”。但在这里,“因为被自己的诸缘保持,所以是法”;缘所生法依此而住立、生起并且持续,所以是“法住”,这是缘法的同义词。对那个法住的智,就是法住智。也就是说,在定修所成智中,以所说的定使心得等持之后,为了如实知见而着手修行,对已确定的名色,以摄取彼等名色之缘的方式生起法住智。为什么不说“名色确定智”,而说“法住智”呢?因为通过缘摄受,就已经成就了对缘所生的摄受。如果还没有摄受缘所生,就不可能作缘摄受。因此应当知道:由法住智的把握,就已经说了作为其基础的、先前已成就的名色确定智。为什么不像第二、第三智那样说“等持后于缘摄受之慧”呢?因为止与观双运。巴利
Ādīsu puññe. ‘‘Paññattidhammā niruttidhammā adhivacanadhammā’’tiādīsu (dha. sa. dukamātikā 106-108) paññattiyaṃ. ‘‘Pārājikā dhammā saṅghādisesā dhammā’’tiādīsu (pārā. 233-234) āpattiyaṃ. ‘‘Idha bhikkhu dhammaṃ jānāti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇa’’ntiādīsu (a. ni. 5.73) pariyattiyaṃ. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti (dha. sa. 121). Dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.115) nissattatāyaṃ. ‘‘Jātidhammā jarādhammā maraṇadhammā’’tiādīsu (a. ni. 10.107) vikāre. ‘‘Channaṃ buddhadhammāna’’ntiādīsu (mahāni. 50) guṇe. ‘‘Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 720) paccaye. ‘‘Ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.20; a. ni. 3.137) paccayuppanne. Svāyamidhāpi paccayuppanne daṭṭhabbo. Atthato pana attano sabhāvaṃ dhārentīti vā, paccayehi dhārīyantīti vā, attano phalaṃ dhārentīti vā, attano paripūrakaṃ apāyesu apatamānaṃ dhārentīti vā, sakasakalakkhaṇe dhārentīti vā, cittena avadhārīyantīti vā yathāyogaṃ dhammāti vuccanti. Idha pana attano paccayehi dhārīyantīti dhammā, paccayasamuppannā dhammā tiṭṭhanti uppajjanti ceva pavattanti ca etāyāti dhammaṭṭhiti, paccayadhammānametaṃ adhivacanaṃ . Tassaṃ dhammaṭṭhitiyaṃ ñāṇaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ. Idañhi samādhibhāvanāmayañāṇe vuttasamādhinā samāhitena cittena yathābhūtañāṇadassanatthāya yogamārabhitvā vavatthāpitanāmarūpassa tesaṃ nāmarūpānaṃ paccayapariggahapariyāyaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ uppajjati. ‘‘Nāmarūpavavatthāne ñāṇa’’nti avatvā eva kasmā ‘‘dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti vuttanti ce? Paccayapariggaheneva paccayasamuppannapariggahassa siddhattā. Paccayasamuppanne hi apariggahite paccayapariggaho na sakkā hoti kātuṃ. Tasmā dhammaṭṭhitiñāṇagahaṇeneva tassa hetubhūtaṃ pubbe siddhaṃ nāmarūpavavatthānañāṇaṃ vuttameva hotīti veditabbaṃ. Kasmā dutiyatatiyañāṇaṃ viya ‘‘samādahitvā paccayapariggahe paññā’’ti na vuttanti ce? Samathavipassanānaṃ yuganaddhattā.
“ 如果以这样的方式让心定下来,他就这样去观照;如果正在观照,他就这样让心定下来。
那时,观和止变得均等,两者相应,双双结合运转。”巴利
‘‘Samādahitvā yathā ce vipassati, vipassamāno tathā ce samādahe; Vipassanā ca samatho tadā ahu, samānabhāgā yuganaddhā vattare’’ti. –
确实有这样的说法。因此,为了让人明白“不舍弃定,把定和智结合在一起,直到圣道生起为止,都应当努力精勤”,才说“在把握诸缘时生起的慧,就是法住智”。应当这样理解。巴利
Hi vuttaṃ. Tasmā samādhiṃ avissajjetvā samādhiñca ñāṇañca yuganaddhaṃ katvā yāva ariyamaggo, tāva ussukkāpetabbanti ñāpanatthaṃ ‘‘paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’micceva vuttanti veditabbaṃ.
5 对于过去、未来、现在的诸法,加以归纳而确定时,有慧。这里,已经达到自己的自性,或者已经到达生起等刹那,已经过去、已经超越的,是过去;这两者都还没有到来、还没有达到的,是未来;依靠这样那样的原因,以生起等为先行而显现、已经进行、已经转起的,是现在。在长时现在、相续现在、刹那现在当中,这里指的是相续现在。对于这些过去、未来、现在的五蕴法,就每一蕴的相状加以归纳,按聚合成堆的方式集合为一类,而确定、决断、安立的,是慧。巴利
5. Atītānāgatapaccuppannānaṃ dhammānaṃ saṅkhipitvā vavatthāne paññāti ettha attano sabhāvaṃ, uppādādikkhaṇaṃ vā patvā ati itā atikkantāti atītā, tadubhayampi na āgatā na sampattāti anāgatā, taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭicca uppādādiuddhaṃ pannā gatā pavattāti paccuppannā. Addhā santatikhaṇapaccuppannesu santatipaccuppannaṃ idhādhippetaṃ. Tesaṃ atītānāgatapaccuppannānaṃ pañcakkhandhadhammānaṃ ekekakkhandhalakkhaṇe saṅkhipitvā kalāpavasena rāsiṃ katvā vavatthāne nicchayane sanniṭṭhāpane paññā.
“等观智”的意思是:正确地接触、随顺、观察的智,也就是“聚等观智”。因为在名色确定智之后,安住于把握名色之缘的法住智的人,是这样修观的:依照“凡是任何色,无论过去、未来、现在,无论内、外,粗、细,劣、胜,远、近,一切色都确定是无常,这是一种等观;确定是苦,这是一种等观;确定是无我,这是一种等观”等等这样的方式,对之前已确定的每一个蕴都安立三相,观照无常、苦、无我;这样的人就生起聚等观智。巴利
Sammasaneñāṇanti sammā āmasane anumajjane pekkhaṇe ñāṇaṃ, kalāpasammasanañāṇanti attho. Idañhi nāmarūpavavatthānañāṇānantaraṃ nāmarūpapaccayapariggahe dhammaṭṭhitiñāṇe ṭhitassa ‘‘yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ taṃ rūpaṃ aniccato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ, dukkhato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ, anattato vavatthapeti, ekaṃ sammasana’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.48) nayena vuttasammasanavasena pubbe vavatthāpite ekekasmiṃ khandhe tilakkhaṇaṃ āropetvā aniccato dukkhato anattato vipassantassa kalāpasammasanañāṇaṃ uppajjati.
6 对于现在诸法,随观变异的慧:这是依相续而说为现在,是对内的五蕴诸法见到变异、见到坏灭的慧。因为“这些法生起之后就会坏灭”,即使把握了生起,心也还是只安住在坏灭上,所以虽然没有说到“生起”,也应该知道生起已经被说到了。或者,由于见到现在的诸法,见生起就已经成立,所以生起已经被说到了。因为如果没有生起,诸法的“已生”就不能成立,因此虽然没有说“对于现在诸法,随观生起与变异的慧”,也应该知道已经说了。又因为“生灭随观智”是确定的说示,所以见生起必定已经成立。在完成了前面所说的等观智之后,把握那在观照中已经明显呈现的生与灭,为了对诸行作出界定而开始修习生灭随观的人,便生起生灭随观智。因为这种智是随观生与灭的,所以称为生灭随观。巴利
6.Paccuppannānaṃ dhammānaṃ vipariṇāmānupassane paññāti santativasena paccuppannānaṃ ajjhattaṃ pañcakkhandhadhammānaṃ vipariṇāmadassane bhaṅgadassane paññā. Yasmā ‘‘ime dhammā uppajjitvā bhijjantī’’ti udayaṃ gahetvāpi bhedeyeva cittaṃ ṭhapeti, tasmā avuttopi udayo vuttoyeva hotīti veditabbo. Paccuppannānaṃ dhammānaṃ dassanena vā udayadassanassa siddhattā udayo vuttoyeva hoti. Na hi udayaṃ vinā dhammānaṃ uppannattaṃ sijjhati, tasmā ‘‘paccuppannānaṃ dhammānaṃ uppādavipariṇāmānupassane paññā’’ti avuttepi vuttameva hotīti veditabbaṃ. ‘‘Udayabbayānupassane ñāṇa’’nti niyamitattā ca udayadassanaṃ siddhameva hotīti anantaraṃ vuttassa sammasanañāṇassa pāraṃ gantvā taṃsammasaneyeva pākaṭībhūte udayabbaye pariggaṇhitvā saṅkhārānaṃ paricchedakaraṇatthaṃ udayabbayānupassanaṃ ārabhantassa uppajjati udayabbayānupassanāñāṇaṃ. Tañhi udayabbaye anupassanato udayabbayānupassanāti vuccati.
7 对“所缘”进行审察:就是对色蕴等所缘,从坏灭的角度去审察、了知、照见。在随观坏灭时生起的慧,就是“观智”——也就是说,对那个所缘从坏灭的角度审察之后所生起的智,在随观坏灭当中的慧,被称为“观智”。所谓“观”,就是种种观察。也有读作“所缘审察”的。它的意思是:对所缘的审察、了知、照见——按照前面所说的方式,对“所缘审察”就可以说为“在随观坏灭当中的慧,就是观智”。然而,因为只有在随观坏灭时,观才达到顶点,所以特别把这一阶段单独称为“观智”。又因为安住在生灭随观的人,会生起道非道智见,所以当生灭随观成就时,那个智见也就自然成就了;因此这里不另说道非道智,而只说明在随观坏灭中达到观之顶点的智,应当这样理解。在生灭随观中已经透彻见到诸行生灭的人,当诸行极其迅速地现前、智慧变得锐利而持续运转时,他会放下对“生”的观察,念只安住在“坏灭”上。当他这样观察——“诸行是这样生起的,又是这样坏灭的”——在这个阶段,坏灭随观智就生起了。巴利
7.Ārammaṇaṃ paṭisaṅkhāti rūpakkhandhādiārammaṇaṃ bhaṅgato paṭisaṅkhāya jānitvā passitvā. Bhaṅgānupassane paññā vipassane ñāṇanti tassa ārammaṇaṃ bhaṅgato paṭisaṅkhāya uppannassa ñāṇassa bhaṅgaṃ anupassane yā paññā, taṃ ‘‘vipassane ñāṇa’’nti vuttaṃ hoti. Vipassanāti ca vividhā passanā vipassanā. Ārammaṇapaṭisaṅkhātipi pāṭho. Tassattho – ārammaṇassa paṭisaṅkhā jānanā passanāti vuttanayeneva ārammaṇapaṭisaṅkhā ‘‘bhaṅgānupassane paññā vipassane ñāṇa’’nti vuttaṃ hoti. Yasmā pana bhaṅgānupassanāya eva vipassanā sikhaṃ pāpuṇāti, tasmā visesetvā idameva ‘‘vipassane ñāṇa’’nti vuttaṃ. Yasmā udayabbayānupassanāya ṭhitassa maggāmaggañāṇadassanaṃ uppajjati, tasmā tassā siddhāya taṃ siddhameva hotīti taṃ avatvāva bhaṅgānupassanāya eva vipassanāsikhaṃ ñāṇaṃ vuttanti veditabbaṃ. Udayabbayānupassanāya suparidiṭṭhaudayabbayassa suparicchinnesu saṅkhāresu lahuṃ lahuṃ upaṭṭhahantesu ñāṇe tikkhe vahante udayaṃ pahāya bhaṅge eva sati santiṭṭhati, tassa ‘‘evaṃ uppajjitvā evaṃ nāma saṅkhārā bhijjantī’’ti passato etasmiṃ ṭhāne bhaṅgānupassanāñāṇaṃ uppajjati.
8 对于生起、转起、相、造作和结生这些现象,当它们以怖畏的方式现起时,因为是以逼迫为性而被整体执取为有怖畏,此时生起的慧,就是这里的意思。它以怖畏的方式现前,所以叫“怖畏现起”,也就是所缘;在那个怖畏现起中。或者也可以说,慧本身以怖畏的方式现起,所以叫“怖畏现起”——这时的慧就被称为“怖畏现起”。巴利
8.Bhayatupaṭṭhāne paññāti uppādapavattanimittaāyūhanāpaṭisandhīnaṃ bhayato upaṭṭhāne pīḷāyogato sappaṭibhayavasena gahaṇūpagamane paññāti attho. Bhayato upaṭṭhātīti bhayatupaṭṭhānaṃ ārammaṇaṃ , tasmiṃ bhayatupaṭṭhāne. Atha vā bhayato upatiṭṭhatīti bhayatupaṭṭhānaṃ, paññā, taṃ ‘‘bhayatupaṭṭhāna’’nti vuttaṃ hoti.
“过患智”这个说法,本身就是依处格的表达。因为《无碍解道》里说:“在怖畏现起时的慧、对过患的智,以及厌离,这些法义理相同,只是名称不同。”所以,虽然看起来像是一回事,但按照修行阶段的不同,就像“想要解脱”等心态一样,实际上分为三种。因此,当怖畏现起随观和过患随观修成时,厌离随观也就修成了;所以,即使经文没有单独提到厌离随观,也应当知道它其实已经被说到了。巴利
Ādīnave ñāṇanti bhummavacanameva. ‘‘Yā ca bhayatupaṭṭhāne paññā, yañca ādīnave ñāṇaṃ, yā ca nibbidā, ime dhammā ekaṭṭhā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227) vuttattā ekamiva vuccamānampi avatthābhedena muñcitukamyatādi viya tividhameva hoti. Tasmā bhayatupaṭṭhānaādīnavānupassanāsu siddhāsu nibbidānupassanā siddhā hotīti katvā avuttāpi vuttāva hotīti veditabbā.
对于以一切诸行的坏灭为所缘,反复修习、培育、多修坏灭随观的人,在三有、四生、五趣、七识住、九有情居中,种种不同的诸行都会以极大的恐怖显现出来,就像一个想安稳活命却胆小怕事的人,遇到狮子、老虎、豹子、熊、鬣狗、夜叉、罗刹、凶暴的公牛、凶恶的狗、发狂的疯象、可怕的毒蛇、雷电、战场、坟地、燃烧的炭火坑等一样。当他这样观察:过去的诸行已经灭了,现在的诸行正在灭,未来的诸行也同样会灭,此时在这一阶段,生起了怖畏现起智。他反复修习、培育、多修这种怖畏现起智之后,在一切有、生、趣、识住、有情居当中,找不到任何庇护、任何藏身之处、任何去处、任何依靠。对于一切有、生、趣、识住、有情居所摄的诸行,他对哪怕一个行也不会生起希求或执取。三有就像装满无焰火炭的炭坑,四大种就像剧毒的毒蛇,五蕴就像举刀要杀人的刽子手,六内处就像空无一人的村庄,六外处就像劫掠村庄的盗贼,七识住和九有情居就像被十一种火燃烧、炽烈、大放火光一样,一切诸行就像疮、病、刺、祸、疾一样,毫无滋味、毫无乐趣,成为巨大过患的堆积而显现出来。对于一个想安稳活命却胆小怕事的人来说,即使是外表悦意的森林密丛,也像藏着猛兽一样;洞窟像藏着豹子一样;水像藏着吃人的罗刹一样;敌人像高举利剑一样;食物像有毒一样;道路像有盗贼一样;房屋像着了火一样;战场像列阵的军队一样。就像那个人来到这些藏着猛兽的密林等处时,心生恐惧、惊慌、毛骨悚然,到处只见到过患;同样,这位瑜伽行者以坏灭随观之力,在一切诸行以怖畏显现时,也到处只见到无味、无乐、纯粹的过患。他这样观察时,过患随观智就生起了。巴利
Sabbasaṅkhārānaṃ bhaṅgārammaṇaṃ bhaṅgānupassanaṃ āsevantassa bhāventassa bahulīkarontassa tibhavacatuyonipañcagatisattaviññāṇaṭṭhitinavasattāvāsesu pabhedakā saṅkhārā sukhena jīvitukāmassa bhīrukapurisassa sīhabyagghadīpiacchataracchayakkharakkhasacaṇḍagoṇacaṇḍakukkurapabhinna- madacaṇḍahatthighoraāsivisaasanivicakkasusānaraṇabhūmijalitaaṅgārakāsuādayo viya mahābhayaṃ hutvā upaṭṭhahanti, tassa ‘‘atītā saṅkhārā niruddhā, paccuppannā nirujjhanti, anāgatāpi evameva nirujjhissantī’’ti passato etasmiṃ ṭhāne bhayatupaṭṭhānaṃ ñāṇaṃ uppajjati. Tassa taṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ āsevantassa bhāventassa bahulīkarontassa sabbabhavayonigatiṭhitisattāvāsesu neva tāṇaṃ na leṇaṃ na gati na paṭisaraṇaṃ paññāyati, sabbabhavayonigatiṭhitinivāsagatesu saṅkhāresu ekasaṅkhārepi patthanā vā parāmāso vā na hoti, tayo bhavā vītaccitaṅgārapuṇṇā aṅgārakāsuyo viya, cattāro mahābhūtā ghoravisā āsivisā viya, pañcakkhandhā ukkhittāsikā vadhakā viya, cha ajjhattikāyatanāni suññagāmo viya, cha bāhirāyatanāni gāmaghātakacorā viya, sattaviññāṇaṭṭhitiyo nava ca sattāvāsā ekādasahi aggīhi ādittā sampajjalitā sajotibhūtā viya ca, sabbe saṅkhārā gaṇḍabhūtā rogabhūtā sallabhūtā aghabhūtā ābādhabhūtā viya ca nirassādā nirasā mahāādīnavarāsibhūtā hutvā upaṭṭhahanti, sukhena jīvitukāmassa bhīrukapurisassa ramaṇīyākārasaṇṭhitampi savāḷakamiva vanagahanaṃ, sasaddūlā viya guhā, sagāharakkhasaṃ viya udakaṃ, samussitakhaggā viya paccatthikā, savisaṃ viya bhojanaṃ, sacoro viya maggo, ādittamiva agāraṃ, uyyuttasenā viya raṇabhūmi. Yathā hi so puriso etāni savāḷakavanagahanādīni āgamma bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto samantato ādīnavameva passati, evameva so yogāvacaro bhaṅgānupassanāvasena sabbasaṅkhāresu bhayato upaṭṭhitesu samantato nirasaṃ nirassādaṃ ādīnavameva passati. Tassevaṃ passato ādīnavānupassanāñāṇaṃ uppajjati.
他这样以过患的角度观见一切诸行之后,对于三有、四生、五趣、七识住、九有情居中所有各类的行,就感到厌离、不满、不再乐著。就像一只喜好杂色峰山脚的黄金王天鹅,对不净的旃陀罗村村口的水坑毫不喜欢,只在七大湖中才快乐;同样,这位瑜伽行者中的王天鹅,对完全照见过患的各类行不再乐著,但因为具备修习之乐和修习之喜,只对七种随观感到快乐。又像被放进金笼里的狮子——兽王,也不会快乐,只在宽三千由旬的雪山中才快乐;同样,这位瑜伽行者中的狮子,对三种善趣的存在也不快乐,只对三种随观感到快乐。又像通体纯白、七处立地、有神通、能行虚空的六牙象王,对城市中心不快乐,只在雪山中的六牙池才快乐;同样,这位瑜伽行者中的殊胜象王,对一切行都不快乐,只对以“无生才是安稳”等方式所开示的寂静境界感到快乐,内心倾向、俯向、朝向那里。到这一步,他的厌离随观智就生起了。巴利
So evaṃ sabbasaṅkhāre ādīnavato sampassanto sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsagate sabhedake saṅkhāragate nibbindati ukkaṇṭhati nābhiramati. Seyyathāpi nāma cittakūṭapabbatapādābhirato suvaṇṇarājahaṃso asucimhi caṇḍālagāmadvāraāvāṭe nābhiramati, sattasu mahāsaresuyeva abhiramati, evameva ayaṃ yogīrājahaṃso suparidiṭṭhādīnave sabhedake saṅkhāragate nābhiramati, bhāvanārāmatāya pana bhāvanāratiyā samannāgatattā sattasu anupassanāsuyeva abhiramati. Yathā ca suvaṇṇapañjarepi pakkhitto sīho migarājā nābhiramati, tiyojanasahassavitthate pana himavanteyeva ramati, evamayampi yogīsīho tividhe sugatibhavepi nābhiramati, tīsu anupassanāsuyeva ramati. Yathā ca sabbaseto sattappatiṭṭho iddhimā vehāsaṅgamo chaddanto nāgarājā nagaramajjhe nābhiramati, himavati chaddantarahadeyeva ramati, evamayaṃ yogīvaravāraṇo sabbasmimpi saṅkhāragate nābhiramati, ‘‘anuppādo khema’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.53) nayena niddiṭṭhe santipadeyeva ramati, tanninnatappoṇatappabbhāramānaso hoti. Ettāvatā tassa nibbidānupassanāñāṇaṃ uppannaṃ hotīti.
9 想要解脱、再加以审察、然后安住下来的慧,就是关于诸行舍的智。所谓“想要解脱”,就是想要脱离、想要舍弃,也就是渴望、希求,所以叫“欲解脱者”;欲解脱者的状态,就是“欲解脱性”。所谓“审察”,就是仔细地观察、探究,所以叫“审察”;审察的行为也叫“审察”。所谓“住立”,就是安住、保持旁观,所以叫“住立”;住立的行为也叫“住立”。这欲解脱性、这审察、这住立,合起来就叫“欲解脱、审察、住立”。也就是说,在前面的阶段,由厌离智而厌离的人,想要舍弃诸行的生起等,这就是“欲解脱”。在中间阶段,为了找到解脱的方法而作审察,这就是“审察”。解脱之后,到了最后阶段,保持旁观,这就是“住立”。这样,按阶段的不同,就有三种慧,即关于诸行舍的智。不过,为了随应这些欲解脱、审察、住立的阶段差别而归入“行舍”,虽然依文句用了“慧”的复数与“诸行舍中”的复数,但应当知道,虽然按阶段差别而区分,因为体性同一,所以用单数的“智”。正如经中所说:“这欲解脱性、这审察随观、这行舍,这些法同一义,只是文辞有异。”(《无碍解道》1.227)也有人这样说:“‘诸行舍中’用复数,是因为依止、观而有多种行舍。”而应当知道,“诸行舍中”是依作用而说的。又,按阶段差别,那个人由厌离智而厌离、感到不适意时,对于三有、四生、五趣、七识住、九有情居中所有分类的诸行,心不执著、不粘附、不系缚,对一切行境都想要解脱、想要舍弃。巴利
9.Muñcitukamyatāpaṭisaṅkhāsantiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇanti muñcituṃ cajituṃ kāmeti icchatīti muñcitukāmo, muñcitukāmassa bhāvo muñcitukamyatā. Paṭisaṅkhāti upaparikkhatīti paṭisaṅkhā, paṭisaṅkhānaṃ vā paṭisaṅkhā. Santiṭṭhati ajjhupekkhatīti santiṭṭhanā, santiṭṭhanaṃ vā santiṭṭhanā. Muñcitukamyatā ca sā paṭisaṅkhā ca santiṭṭhanā cāti muñcitukamyatāpaṭisaṅkhāsantiṭṭhanā. Iti pubbabhāge nibbidāñāṇena nibbinnassa uppādādīni pariccajitukāmatā muñcitukamyatā. Muñcanassa upāyakaraṇatthaṃ majjhe paṭisaṅkhānaṃ paṭisaṅkhā. Muñcitvā avasāne ajjhupekkhanaṃ santiṭṭhanā. Evaṃ avatthābhedena tippakārā paññā saṅkhārānaṃ ajjhupekkhanāsu ñāṇaṃ, muñcitukamyatāpaṭisaṅkhāsantiṭṭhanāsaṅkhātānaṃ avatthābhedena bhinnānaṃ tissannampi paññānaṃ saṅkhārupekkhataṃ icchantena pana ‘‘paññā’’ti ca ‘‘saṅkhārupekkhāsū’’ti ca bahuvacanaṃ kataṃ, avatthābhedena bhinnassāpi ekattā ‘‘ñāṇa’’nti ekavacanaṃ katanti veditabbaṃ. Vuttañca – ‘‘yā ca muñcitukamyatā yā ca paṭisaṅkhānupassanā yā ca saṅkhārupekkhā, ime dhammā ekaṭṭhā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227). Keci pana ‘‘saṅkhārupekkhāsūti bahuvacanaṃ samathavipassanāvasena saṅkhārupekkhānaṃ bahuttā’’tipi vadanti. Saṅkhārupekkhāsūti ca kiriyāpekkhanti veditabbaṃ. Avatthābhedena pana tena nibbidāñāṇena nibbindantassa ukkaṇṭhantassa sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsagatesu sabhedakesu saṅkhāresu cittaṃ na sajjati na laggati na bajjhati, sabbasaṅkhāragataṃ muñcitukāmaṃ chaḍḍetukāmaṃ hoti.
或者,就像落进网里的鱼、进了蛇口的青蛙、被关进笼子的野鸡、陷在坚固罗网里的鹿、落在捕蛇人手里的蛇、陷进大沼泽的象、进了金翅鸟口的龙王、进了罗睺口的月亮、被敌人包围的人,这些都想从各自所处的困境中挣脱出来、逃离出去;同样,这位瑜伽行者的心,对一切行也都想挣脱、想逃离。这样说来,“想解脱者的想解脱性”这个读法就讲得通了。但要是这样,那么在“于生起想解脱”等语句里,就该改成“从生起想解脱”等等,所以还是前面的意思更好。于是,他对一切行已无贪著,一心想解脱,这时生起“想解脱智”。他这样对一切有、生、趣、识住、有情居中所摄的种种行都想解脱,为了成就解脱的方法,又用审察随观智,把三法印加在这些行上作观。这样观的时候,他依无常而生起取相的审察智,依苦而生起取转起的审察智,依无我而生起取相与转起的审察智。他用审察随观智看到“一切行皆空”,把三法印加上去,把握诸行,舍弃怖畏和欢喜,就像一个人看到妻子的过失后抛弃了妻子,对妻子的诸行漠不关心、保持中立,不执取为“我”或“我的”。他这样知、这样见的时候,心在三有中退缩、排斥、回转,不向外伸展。就像水滴在稍微倾斜的莲叶上,会退缩、排斥、回转,不向外伸展;又像鸡毛或筋腱扔进火里,会退缩、排斥、回转,不向外伸展;同样,他的心在三有中退缩、排斥、回转,不向外伸展,舍受现前。这样,他的行舍智就生起了。应当知道,与这行舍智一起、能成就上面种姓智的随顺智,虽然前后诸智中没有说到,也应当视为已经说了。因为世尊这样说过——巴利
Atha vā yathā jālabbhantaragato maccho, sappamukhagato maṇḍūko, pañjarapakkhitto vanakukkuṭo, daḷhapāsavasaṃgato migo, ahituṇḍikahatthagato sappo, mahāpaṅkapakkhando kuñjaro, supaṇṇamukhagato nāgarājā, rāhumukhapaviṭṭho cando, sapattaparikkhitto purisotievamādayo tato tato muccitukāmā nissaritukāmāva honti, evaṃ tassa yogino cittaṃ sabbasmā saṅkhāragatā muccitukāmaṃ nissaritukāmaṃ hoti. Evañhi vuccamāne ‘‘muccitukāmassa muccitukamyatā’’ti pāṭho yujjati. Evañca sati ‘‘uppādaṃ muñcitukamyatā’’tiādīsu ‘‘uppādā muccitukamyatā’’tiādi vattabbaṃ hoti, tasmā purimo eva attho sundarataro. Athassa sabbasaṅkhāresu vigatālayassa sabbasaṅkhāragataṃ muñcitukāmassa muñcitukamyatāñāṇaṃ uppajjati. So evaṃ sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsagate sabhedake saṅkhāre muñcitukāmo muñcanassa upāyasampādanatthaṃ puna te eva saṅkhāre paṭisaṅkhānupassanāñāṇena tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassati. Evañhi vipassato cassa aniccavasena nimittaṃ paṭisaṅkhāñāṇaṃ uppajjati, dukkhavasena pavattaṃ paṭisaṅkhāñāṇaṃ uppajjati, anattavasena nimittañca pavattañca paṭisaṅkhāñāṇaṃ uppajjati. So paṭisaṅkhānupassanāñāṇena ‘‘sabbe saṅkhārā suññā’’ti disvā tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre pariggaṇhanto bhayañca nandiñca vippahāya bhariyāya dosaṃ disvā vissaṭṭhabhariyo viya puriso tassā bhariyāya saṅkhāresu udāsīno hoti majjhatto, ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā na gaṇhāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato tīsu bhavesu cittaṃ patilīyati paṭikuṭati paṭivattati na sampasāriyati. Seyyathāpi nāma padumapalāse īsakaṃ poṇe udakaphusitāni patilīyanti paṭikuṭanti paṭivattanti na sampasāriyanti. Seyyathāpi vā pana kukkuṭapattaṃ vā nhārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ patilīyati paṭikuṭati paṭivattati na sampasāriyati, evaṃ tassa tīsu bhavesu cittaṃ patilīyati paṭikuṭati paṭivattati na sampasāriyati, upekkhā saṇṭhāti. Evamassa saṅkhārupekkhāñāṇaṃ uppannaṃ hoti. Iminā saṅkhārupekkhāñāṇena saddhiṃ upari gotrabhuñāṇassa sādhakaṃ anulomañāṇaṃ pubbāparañāṇehi avuttampi vuttameva hotīti veditabbaṃ. Vuttañhi bhagavatā –
比丘们,如果一位比丘把任何造作之法看成是恒常的,却还能具备随顺忍,这是不可能的;不具备随顺忍,却还能进入正性决定,这是不可能的;不进入正性决定,却还能证得入流果、一来果、不来果或阿拉汉果,这是不可能的。巴利
‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu kañci saṅkhāraṃ niccato samanupassanto anulomikāya khantiyā samannāgato bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, anulomikāya khantiyā asamannāgato sammattaniyāmaṃ okkamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, sammattaniyāmaṃ anokkamamāno sotāpattiphalaṃ vā sakadāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arahattaphalaṃ vā sacchikarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’tiādi (a. ni. 6.98; paṭi. ma. 3.36).
法将舍利弗也这样说过:巴利
Vuttañca dhammasenāpatinā –
以几种行相获得随顺忍?以几种行相进入正性决定?以四十种行相获得随顺忍,以四十种行相进入正性决定。巴利
‘‘Katihākārehi anulomikaṃ khantiṃ paṭilabhati? Katihākārehi sammattaniyāmaṃ okkamati? Cattālīsāya ākārehi anulomikaṃ khantiṃ paṭilabhati, cattālīsāya ākārehi sammattaniyāmaṃ okkamatī’’tiādi (paṭi. ma. 3.37).
世尊在《发趣论》中也这样说过:巴利
Paṭṭhāne cetaṃ vuttaṃ bhagavatā –
随顺以无间缘作为种姓智的缘。随顺以无间缘作为清净智的缘。巴利
‘‘Anulomaṃ gotrabhussa anantarapaccayena paccayo. Anulomaṃ vodānassa anantarapaccayena paccayo’’tiādi (paṭṭhā. 1.1.417).
他反复练习、培育、多修行舍智时,胜解信变得更强有力,精进被善加提起,念善住,心善得定,行舍智也转起得更锐利。他这时想:“现在圣道就要生起了。”于是以行舍智观察诸行是无常、或苦、或无我之后,就沉入有分。紧接着有分之后,意门转向心生起,它依行舍智同样的方式,以诸行为所缘,把它们看作无常、或苦、或无我。紧接着,又以同样的方式以诸行为所缘,生起两、三或四个速行心。与这些速行心相应的智,就是随顺智。因为它既随顺先前八种观智那样的作用,也随顺此后应当证得的三十七菩提分法。就像一位如法的国王坐在审判席上,听完八位法官大臣的判决后,舍弃偏私,保持中立,认可说“就这样吧”,于是既随顺了他们的判决,也随顺了自古以来的王法。在这里,国王好比随顺智,八位法官大臣好比八种观智,自古以来的王法好比三十七菩提分法。正如国王以“就这样吧”的认可,既随顺法官们的判决,也随顺王法;同样,这个智以无常等观察诸行而生起时,既随顺先前八种观智那样的作用,也随顺此后应当证得的三十七菩提分法。因此,它被称为随顺智。巴利
Tassa hi taṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ āsevantassa bhāventassa bahulīkarontassa adhimokkhasaddhā balavatarā hoti, vīriyaṃ supaggahitaṃ, sati sūpaṭṭhitā, cittaṃ susamāhitaṃ, saṅkhārupekkhāñāṇaṃ tikkhataraṃ pavattati. Tassa idāni maggo uppajjissatīti saṅkhārupekkhāya saṅkhāre ‘‘aniccā’’ti vā ‘‘dukkhā’’ti vā ‘‘anattā’’ti vā sammasitvā bhavaṅgaṃ otarati. Bhavaṅgānantaraṃ saṅkhārupekkhāya katanayeneva saṅkhāre ‘‘aniccā’’ti vā ‘‘dukkhā’’ti vā ‘‘anattā’’ti vā ārammaṇaṃ kurumānaṃ uppajjati manodvārāvajjanaṃ. Tadanantaraṃ tatheva saṅkhāre ārammaṇaṃ katvā dve tīṇi cattāri vā javanacittāni uppajjanti. Taṃsampayuttaṃ ñāṇaṃ anulomañāṇaṃ. Tañhi purimānañca aṭṭhannaṃ vipassanāñāṇānaṃ tathakiccatāya anulometi, upari ca pattabbānaṃ sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ anulometi. Yathā hi dhammiko rājā vinicchayaṭṭhāne nisinno aṭṭhannaṃ vohārikamahāmattānaṃ vinicchayaṃ sutvā agatigamanaṃ pahāya majjhatto hutvā ‘‘evaṃ hotū’’ti anumodamāno tesañca vinicchayassa anulometi, porāṇassa ca rājadhammassa. Tattha rājā viya anulomañāṇaṃ, aṭṭha vohārikamahāmattā viya aṭṭha vipassanāñāṇāni, porāṇarājadhammo viya sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā, yathā rājā ‘‘evaṃ hotū’’ti anumodamāno vohārikānañca vinicchayassa rājadhammassa ca anulometi, evamidaṃ aniccādivasena saṅkhāre ārabbha uppajjamānānaṃ aṭṭhannañca vipassanāñāṇānaṃ tathakiccatāya anulometi, upari ca pattabbānaṃ sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ. Tasmā anulomañāṇanti vuccati.
10 在外出起与离转之中,慧就是种姓智。这里,“在外”指的是诸行相。因为那是依着内在心相续中的不善蕴,才说为“在外”。所以,从在外的诸行相中出起,就是离开它之后向上安住,这叫作“出起”;背离、反转、不再朝向它,叫作“离转”。既是出起又是离转,所以叫“出起离转”。因此这样说:巴利
10.Bahiddhāvuṭṭhānavivaṭṭane paññā gotrabhuñāṇanti ettha bahiddhāti saṅkhāranimittaṃ. Tañhi ajjhattacittasantāne akusalakkhandhe upādāya bahiddhāti vuttaṃ. Tasmā bahiddhā saṅkhāranimittamhā vuṭṭhāti vigataṃ hutvā uddhaṃ tiṭṭhatīti vuṭṭhānaṃ, vivaṭṭati parāvaṭṭati parammukhaṃ hotīti vivaṭṭanaṃ, vuṭṭhānañca taṃ vivaṭṭanañcāti vuṭṭhānavivaṭṭanaṃ. Tenevāha –
种姓智不是以断除集的方式从转起中升起,而是以涅槃为所缘,从相中升起,所以是单方面的升起。巴利
‘‘Gotrabhuñāṇaṃ samudayassa asamucchindanato pavattā na vuṭṭhāti, nibbānārammaṇato pana nimittā vuṭṭhātīti ekato vuṭṭhānaṃ hotī’’ti (visuddhi. 2.827).
种姓智因为能制伏凡夫种姓、生起圣者种姓,所以叫“种姓”。当随顺智反复修习到终点时,心就像荷叶上的水珠一样,从一切行法中退缩出来;这时它取无相涅槃为所缘,超越凡夫种姓、凡夫之名、凡夫地,进入圣者种姓、圣者之名、圣地。它以涅槃为所缘,是第一次转向、第一次作意、第一次现起,并以无间、等无间、修习、亲依止、非有、离去这六种方式成就道缘。它是观达到顶点时的顶峰,是不再退转的,就这样生起。巴利
Puthujjanagottābhibhavanato ariyagottabhāvanato gotrabhu. Idañhi anulomañāṇehi padumapalāsato udakamiva sabbasaṅkhārato patilīyamānacittassa anulomañāṇassa āsevanante animittaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ kurumānaṃ puthujjanagottaṃ puthujjanasaṅkhaṃ puthujjanabhūmiṃ atikkamamānaṃ ariyagottaṃ ariyasaṅkhaṃ ariyabhūmiṃ okkamamānaṃ nibbānārammaṇe paṭhamāvattanapaṭhamābhogapaṭhamasamannāhārabhūtaṃ maggassa anantarasamanantarāsevanaupanissayanatthivigatavasena chahi ākārehi paccayabhāvaṃ sādhayamānaṃ sikhāppattaṃ vipassanāya muddhabhūtaṃ apunarāvattakaṃ uppajjati.
11 在“从两方面出起与离转的慧是道中之智”这一句里,“从两方面”就是“从两边”,或者说“从两个角度”。它能断除烦恼,也能从烦恼中、从那些随烦恼转起的诸蕴中出离;因为它以涅槃为所缘,所以能从外在一切行相中出离、离转,因此称为“从两方面出起与离转的慧”。正因如此,才说:巴利
11.Dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā magge ñāṇanti ettha dubhatoti ubhato, dvayatoti vā vuttaṃ hoti. Kilesānaṃ samucchindanato kilesehi ca tadanuvattakakkhandhehi ca nibbānārammaṇakaraṇato bahiddhā sabbasaṅkhāranimittehi ca vuṭṭhāti vivaṭṭatīti dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā. Tenevāha –
四种道智都以无相为所缘,所以从相中出离;又因为断除了集,所以从转起中出离,因此成为从两方面出离。巴利
‘‘Cattāripi maggañāṇāni animittārammaṇattā nimittato vuṭṭhahanti, samudayassa samucchindanato pavattā vuṭṭhahantīti dubhato vuṭṭhānāni hontī’’ti (visuddhi. 2.827).
称为“道中之智”的,就是:它寻求、观察涅槃;或者被想求涅槃的人所寻求、所追寻;或者它在灭除烦恼时行进、运转,所以叫“道”,也就是在那条道上的智。这里因为用了“类名统称”,所以用单数来表达。那种道智紧接在种姓智之后生起,以涅槃为所缘,彻底无余地断除自己应当断除的烦恼,枯竭无始轮回流转的苦海,关闭一切恶趣之门,让七种圣财显现于前,舍弃八支邪道,止息一切怨敌与怖畏,使人成为正自觉者的亲生儿子,并获得其他数百种功德。这样的道智就生起了。巴利
Magge ñāṇanti nibbānaṃ maggati pekkhati, nibbānatthikehi vā maggīyati anvesīyati, kilese vā mārento gacchati pavattatīti maggo, tasmiṃ magge ñāṇaṃ. Jātiggahaṇena ekavacanaṃ kataṃ. Tañhi gotrabhuñāṇassa anantaraṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ kurumānaṃ sayaṃvajjhe kilese niravasesaṃ samucchindamānaṃ anamataggasaṃsāravaṭṭadukkhasamuddaṃ sosayamānaṃ sabbāpāyadvārāni pidahamānaṃ sattaariyadhanasammukhībhāvaṃ kurumānaṃ aṭṭhaṅgikaṃ micchāmaggaṃ pajahamānaṃ sabbaverabhayāni vūpasamayamānaṃ sammāsambuddhassa orasaputtabhāvamupanayamānaṃ aññāni ca anekāni ānisaṃsasatāni paṭilābhayamānaṃ maggañāṇaṃ uppajjati.
一个想站稳的人,跨过水沟到了对岸;
犹如以速度来到后,抓住绑在远岸树上的绳子。
跃过绳子或棍子,身体朝对岸倾斜。
然而,已达彼岸者放下那摇摆,稳稳站在彼岸。
就这样,瑜伽修行者在这个有身所成的此岸;
已经看到怖畏的人,却想在无畏的不死彼岸安住。
随观生灭者以迅猛之势前来的绳套;
或者,那根被称为“色”的棍棒,以及其余被称为“蕴”的棍棒,都正确地(执取)。
执取了转向之后,确实,以心,就像前面所说的那样。
超越随顺之后,倾向于寂灭,那时就安住于禅定。
种姓智虽然放下了它,却因为没有获得反复修习,仍然摇摆不定。
掉进有为的彼岸之后,他就以道智在那里站稳了。
想看见月亮,月亮却被层层乌云遮住了;
当粗的、细的、极细的云被风吹散,依次散去之时,
如人仰见明月,随顺之智亦如是次第而见;
蔽覆真谛之痴暗既灭,种姓智乃亲证不死。
如风吹散乌云却不见月,随顺智亦不见不死;
如人见月却不散云,种姓智亦不除黑暗。
如人立于旋转箭轮,随他人所给之想;
凝神注视箭落之处,伺机一箭贯穿百板。
如是,此道智不舍种姓智所授之想,
于涅槃中运转,摧破贪蕴等。
涸竭轮回苦海,闭塞恶趣之门;
令成具圣财者,舍断邪道。
平息怨敌与怖畏,成为保护者的亲生儿子。
智慧还能带来其他成百上千种利益。巴利
Ṭhātuṃ icchaṃ puriso, laṅghitvā mātikāya paratīre; Vegenāgamma yathā, gaṇhitvā orimatiratarubaddhaṃ. Rajjuṃ vā daṇḍaṃ vā, ullaṅghitvāna pāraninnatanu; Pārāpanno pana taṃ, muñciya vedhaṃ patiṭṭhahati pāre. Evaṃ yogāvacaro, sakkāyamayamhi orime tīre; Diṭṭhabhayo abhaye pana, ṭhātuṃ icchaṃ amatapāre. Udayabbayānupassa , pabhutikavegena āgato rajjuṃ; Rūpāvhaṃ daṇḍaṃ vā, taditarakhandhāvhayaṃ sammā. Gaṇhitvā āvajjana, cittena hi pubbavuttanayatova; Anulomehullaṅghiya, nibbutininno tadāsanopagato. Taṃ muñciya gotrabhunā, aladdhaāsevanena tu pavedhaṃ; Patito saṅkhatapāre, tato patiṭṭhāti maggañāṇena. Passitukāmo candaṃ, cande channamhi abbhapaṭalehi; Thulakasukhumasukhumesu, abbhesu haṭesu vāyunā kamato. Candaṃ passeyya naro, yathā tathevānulomañāṇehi kamā; Saccacchādakamohe, vināsite pekkhate hi gotrabhu amataṃ. Vātā viya te candaṃ, amataṃ na hi pekkharenulomāni; Puriso abbhāni yathā, gotrabhu na tamaṃ vinodeti. Bhamitamhi cakkayante, ṭhito naro aññadinnasaññāya; Usupāte phalakasataṃ, apekkhamāno yathā vijjhe. Evamidha maggañāṇaṃ, gotrabhunā dinnasaññamavihāya; Nibbāne vattantaṃ, lobhakkhandhādike padāleti. Saṃsāradukkhajaladhiṃ , sosayati pidahati duggatidvāraṃ; Kurute ca ariyadhaninaṃ, micchāmaggañca pajahāti. Verabhayāni samayate, karoti nāthassa orasasutattaṃ; Aññe ca anekasate, ānīsaṃse dadāti ñāṇamidanti.
12 12.“勤行止息智”是指在果中(生起)的智。这里,“勤行”指极度精勤的努力,也就是为了亲证果而修习道、从两方面出起的努力;那种勤行的止息、完成,就是“勤行止息”。那是什么?就是四道作用的最终完成。以这种勤行止息为因,在果中生起的慧,就是“勤行止息智”。phalati 的意思是成熟,所以叫“果”;在那个果中与果相应的智,就是在果中的智。因为每一道智之后,紧接着就会生起作为该道智异熟果的果心,它们以涅槃为所缘,有时三个,有时两个,有时一个。正因为是即刻异熟,所以出世间善法被称为“定,说为无间”(《小诵》6.5;《经集》228),以及“缓慢地证得无间,以达到诸漏的灭尽”(《增支部》4.162)等。若有两种随顺,那么第三种是种姓心,第四种是道心,就有三个果心。若有三种随顺,那么第四种是种姓心,第五种是道心,就有两个果心。若有四种随顺,那么第五种是种姓心,第六种是道心,就有一个果心。这是道心路过程中的果。至于后来生起的果——通过等至而生起的,以及从灭尽定出起时生起的果——也都包含在这里面了。巴利
12.Payogappaṭippassaddhipaññā phale ñāṇanti ettha payogoti bhuso yogo, phalasacchikiriyāya maggabhāvanāya ubhato vuṭṭhānapayogo, tassa payogassa paṭippassambhanaṃ niṭṭhānaṃ payogapaṭippassaddhi. Kiṃ taṃ? Catumaggakiccapariyosānaṃ. Tassā payogapaṭippassaddhiyā hetubhūtāya pavattā phale paññā payogappaṭippassaddhipaññā. Phalati vipaccatīti phalaṃ, tasmiṃ phale taṃsampayuttaṃ ñāṇaṃ. Ekekassa hi maggañāṇassa anantarā tassa tasseva vipākabhūtāni nibbānārammaṇāni tīṇi vā dve vā ekaṃ vā phalacittāni uppajjanti. Anantaravipākattāyeva lokuttarakusalānaṃ ‘‘samādhimānantarikaññamāhū’’ti (khu. pā. 6.5; su. ni. 228) ca, ‘‘dandhaṃ ānantarikaṃ pāpuṇāti āsavānaṃ khayāyā’’ti (a. ni. 4.162) ca ādi vuttaṃ. Yassa dve anulomāni, tassa tatiyaṃ gotrabhu, catutthaṃ maggacittaṃ, tīṇi phalacittāni honti. Yassa tīṇi anulomāni, tassa catutthaṃ gotrabhu, pañcamaṃ maggacittaṃ, dve phalacittāni honti. Yassa cattāri anulomāni, tassa pañcamaṃ gotrabhu, chaṭṭhaṃ maggacittaṃ, ekaṃ phalacittaṃ hoti. Idaṃ maggavīthiyaṃ phalaṃ. Kālantaraphalaṃ pana samāpattivasena uppajjamānaṃ nirodhā vuṭṭhahantassa uppajjamānañca eteneva saṅgahitaṃ.
13 13. 在观察已断除的烦恼时的慧:就是用每一种圣道彻底断除了每一种随烦恼之后,再去观察那些已被断除的烦恼,这时的慧。“解脱智”:就是关于解脱的智。而所谓“解脱”,是指从随烦恼中解脱出来的清净心,或者指解脱的状态。对那种解脱的了知,就是智,也就是解脱智。当一个人观察从烦恼中解脱出来的心相续,以及从烦恼中解脱的状态时,他并不是离开烦恼而去观察的——因此,这句话说的就是对已断烦恼的观察。“在解脱时,生起‘已解脱’的智”,正是针对这一点而说的。至于对剩余烦恼的观察,虽然没有明说,也应该理解为已经由这句话一并说到了。正如所说——巴利
13.Chinnavaṭumānupassane paññāti tena tena ariyamaggena samucchinnaṃ taṃ taṃ upakkilesaṃ pacchā passane paññā. Vimuttiñāṇanti vimuttiyā ñāṇaṃ. Vimuttīti ca upakkilesehi vimuttaṃ parisuddhaṃ cittaṃ, vimuttabhāvo vā. Tassā vimuttiyā jānanaṃ ñāṇaṃ vimuttiñāṇaṃ. Kilesehi vimuttaṃ cittasantatimpi kilesehi vimuttabhāvampi paccavekkhanto kilesehi na vinā paccavekkhatīti etena pahīnakilesapaccavekkhaṇaṃ vuttaṃ hoti. ‘‘Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī’’ti (mahāva. 23; dī. ni. 1.248) hi idameva sandhāya vuttaṃ. Avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ pana avuttampi imināva vuttaṃ hotīti gahetabbaṃ. Vuttañca –
“ 当说到一法时,凡是具有同一特相的法,也就因此都说到了。
一切都已经宣说完毕,这就是所说的‘特相理趣’。”巴利
‘‘Vuttamhi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā tena; Vuttā bhavanti sabbe, iti vutto lakkhaṇo hāro’’ti. (netti. 4.5 niddesavāra);
或者,因为阿拉汉没有对残余烦恼的省察,所以应当知道,这里说的只是四种圣者都有的、对已断烦恼的省察。巴利
Atha vā arahato avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇābhāvā catunnaṃ ariyānaṃ labbhamānaṃ pahīnakilesapaccavekkhaṇameva vuttanti veditabbaṃ.
14 14.“在观察那时生起的诸法时的慧”是指:那时,在道刹那和果刹那,以证得和通达的方式生起、到达、具足的道果法和四圣谛法,对它们的观察、审察、了知,就是慧。而“省察智”是指回转之后彻底地观察、了知的智。通过这两种智,就说明了各种省察智。
因为入流者在道心路过程中,当入流果结束时,心沉入有分。然后从有分出来,为了观察道,生起意门转向。这个意门转向灭去后,依次生起七个观察道的速行心。然后心再沉入有分,又以同样的方式,为了观察果等,生起转向等心。由于这些心生起,他观察道、观察果、观察已断的烦恼、观察残余的烦恼、观察涅槃。
他这样观察道:“我确实是由这条道而来的。”然后观察果:“我获得了这样的功德利益。”然后观察已断的烦恼:“这些烦恼我已经断除了。”然后观察残余的烦恼:“这些烦恼还残留在我身上,要由更高的道来断除。”最后观察涅槃:“这个法是我以它为所缘而证得的。”这样,入流圣弟子有五种省察。就像入流者一样,一来者、不来者也是如此。但阿拉汉没有对残余烦恼的省察,所以只有四种省察。这样总共有十九种省察智。这是最高的分类方式。
已断和残余烦恼的省察,对有学圣者来说,可能有,也可能没有。正因为没有这种省察,玛哈那玛释迦才问佛陀:“我内心还有什么法没有断除,以至于有时候连贪欲的法也会占据我的心?”等等。巴利
14.Tadā samudāgate dhamme passane paññāti tadā maggakkhaṇe phalakkhaṇe ca samudāgate paṭilābhavasena ca paṭivedhavasena ca samāgate sampatte samaṅgibhūte maggaphaladhamme catusaccadhamme ca passanā pekkhaṇā pajānanā paññā. Paccavekkhaṇe ñāṇanti nivattitvā bhusaṃ passanaṃ jānanaṃ ñāṇaṃ. Iminā ca ñāṇadvayena paccavekkhaṇañāṇāni vuttāni honti. Sotāpannassa hi maggavīthiyaṃ sotāpattiphalapariyosāne cittaṃ bhavaṅgaṃ otarati, tato bhavaṅgaṃ upacchinditvā maggapaccavekkhaṇatthāya manodvārāvajjanaṃ uppajjati, tasmiṃ niruddhe paṭipāṭiyā satta maggapaccavekkhaṇajavanānīti. Puna bhavaṅgaṃ otaritvā teneva nayena phalādīnaṃ paccavekkhaṇatthāya āvajjanādīni uppajjanti. Yesaṃ uppattiyā esa maggaṃ paccavekkhati, phalaṃ paccavekkhati, pahīnakilese paccavekkhati, avasiṭṭhakilese paccavekkhati, nibbānaṃ paccavekkhati. So hi ‘‘iminā vatāhaṃ maggena āgato’’ti maggaṃ paccavekkhati, tato ‘‘ayaṃ me ānisaṃso laddho’’ti phalaṃ paccavekkhati, tato ‘‘ime nāma me kilesā pahīnā’’ti pahīnakilese paccavekkhati, tato ‘‘ime nāma me kilesā avasiṭṭhā’’ti uparimaggavajjhe kilese paccavekkhati, avasāne ‘‘ayaṃ me dhammo ārammaṇato paṭiladdho’’ti amataṃ nibbānaṃ paccavekkhati. Iti sotāpannassa ariyasāvakassa pañca paccavekkhaṇāni honti. Yathā ca sotāpannassa, evaṃ sakadāgāmianāgāmīnampi. Arahato pana avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ nāma natthīti cattāriyeva paccavekkhaṇāni. Evaṃ sabbāni ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni. Ukkaṭṭhaparicchedoyeva ceso. Pahīnāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ sekkhānaṃ hoti vā na vā. Tassa hi abhāvatoyeva mahānāmo sakko bhagavantaṃ pucchi ‘‘kosu nāma me dhammo ajjhattaṃ appahīno, yena me ekadā lobhadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantī’’tiādi (ma. ni. 1.175).
在这里,为了说明法住智等十一种智,应当理解这个譬喻:就像一个人心想“我要抓鱼”,拿起鱼网,走进合适的水里,把手从网口伸进去,在水底有一条黑蛇,他误以为是鱼,紧紧抓住蛇的脖子,高兴地想“我抓到了一条大鱼!”提起来一看,见到蛇身上的卍字纹,认出“这是蛇”,顿时害怕起来,看到过患,对抓蛇感到厌离,想要放开它。为了找到放开的方法,他从蛇尾尖开始,把手挣脱出来,举起手臂,在头顶上方转了两三圈,让蛇变得虚弱,说道“去吧,毒蛇!”就把蛇扔掉了。然后他飞快地登上旱地,站在那里,欢喜地回望来路,心想“哎呀,我从大蛇的嘴里逃出来了!”巴利
Ettha dhammaṭṭhitiñāṇādīnaṃ ekādasannaṃ ñāṇānaṃ vibhāvanatthāya ayaṃ upamā veditabbā – yathā puriso ‘‘macche gahessāmī’’ti macchakhippaṃ gahetvā tadanurūpe udake osāretvā khippamukhena hatthaṃ otāretvā antoudake kaṇhasappaṃ macchasaññāya gīvāya daḷhaṃ gahetvā ‘‘mahā vata mayā maccho laddho’’ti tuṭṭho ukkhipitvā passanto sovatthikattayadassanena ‘‘sappo’’ti sañjānitvā bhīto ādīnavaṃ disvā gahaṇe nibbinno muñcitukāmo hutvā muñcanassa upāyaṃ karonto agganaṅguṭṭhato paṭṭhāya hatthaṃ nibbeṭhetvā bāhaṃ ukkhipitvā uparisīse dve tayo vāre paribbhametvā sappaṃ dubbalaṃ katvā ‘‘gaccha re duṭṭhasappā’’ti nissajjitvā vegena thalaṃ āruyha ṭhitova ‘‘mahantassa vata bho sappassa mukhato muttomhī’’ti haṭṭho āgatamaggaṃ olokeyya.
在这里,就像那个人把黑蛇误认成鱼,紧紧抓住它而欢喜;同样,这位修行者最初还是愚痴凡夫时,对令人怖畏的五蕴,以无常等相,却以“常”等想,用“我”“我的”这些邪见和渴爱紧紧抓住它,因而欢喜。就像那人从捕鱼筐口把蛇抽出来,看见蛇身上的三个卍字纹,认出“这是蛇”;同样,修行者通过把握有因有缘的名色,破除密集想,再以聚思惟等智,看见五蕴无常、苦、无我的三相,从而确定“这是无常、是苦、是无我”。就像那人害怕起来,这好比修行者的怖畏现起智。就像看见蛇的过患,这好比过患随观智。就像对抓蛇生起厌离,这好比厌离随观智。就像想要把蛇放掉,这好比欲解脱智。就像寻找放掉蛇的方法,这好比审察随观智。就像把蛇甩来甩去,使它虚弱无力,再也不能回头咬人;同样,把三相投射到诸行上,以行舍智和随顺智把诸行转来转去,使它虚弱无力,再也不能以常、乐、我的样子出现。就像终于把蛇放掉,这好比种姓智。就像放掉蛇后登上旱地站住,这好比登上涅槃之地而安住的道果智。就像欢喜的人回望来路,这好比道等省察智。巴利
Tattha tassa purisassa macchasaññāya kaṇhasappaṃ daḷhaṃ gahetvā tussanaṃ viya imassa yogino ādito bālaputhujjanassa aniccatādivasena bhayānakaṃ khandhapañcakaṃ niccādisaññāya ‘‘ahaṃ mamā’’ti diṭṭhitaṇhāhi daḷhaṃ gahetvā tussanaṃ, tassa khippamukhato sappaṃ nīharitvā sovatthikattayaṃ disvā ‘‘sappo’’ti sañjānanaṃ viya sappaccayanāmarūpapariggahena ghanavinibbhogaṃ katvā kalāpasammasanādīhi ñāṇehi khandhapañcakassa aniccatādilakkhaṇattayaṃ disvā ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tassa vavatthāpanaṃ , tassa bhāyanaṃ viya imassa bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ, sappe ādīnavadassanaṃ viya ādīnavānupassanāñāṇaṃ, sappagahaṇe nibbindanaṃ viya nibbidānupassanāñāṇaṃ, sappaṃ muñcitukāmatā viya muñcitukamyatāñāṇaṃ, muñcanassa upāyakaraṇaṃ viya paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ, sappaṃ paribbhametvā dubbalaṃ katvā nivattitvā ḍaṃsituṃ asamatthabhāvapāpanaṃ viya tilakkhaṇāropanena saṅkhārupekkhānulomañāṇehi saṅkhāre paribbhametvā dubbalaṃ katvā puna niccasukhattākārena upaṭṭhātuṃ asamatthatāpāpanaṃ, sappavissajjanaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ, sappaṃ vissajjetvā thalaṃ āruyha ṭhānaṃ viya nibbānathalaṃ āruyha ṭhitaṃ maggaphalañāṇaṃ, haṭṭhassa āgatamaggolokanaṃ viya maggādipaccavekkhaṇañāṇanti.
这十四种智,从闻所成智等开始,因为是按照生起的次第、修行的次第和说法的次第来讲说的,所以应当知道:在省察的时候,最先省察的是烦恼,之后才是省察道、果和涅槃。巴利
Imesañca sutamayañāṇādīnaṃ cuddasannaṃ ñāṇānaṃ uppattikkamena paṭipattikkamena ca desanakkamassa katattā paccavekkhaṇesu paṭhamaṃ kilesapaccavekkhaṇaṃ hoti, tato maggaphalanibbānapaccavekkhaṇānīti veditabbaṃ.
他修习出世间禅那,这种禅那是能导出的、能令诸法减损的,目的是断除各种恶见,目的是让欲贪和嗔恚变薄弱,目的是无余地断除欲贪和嗔恚,目的是无余地断除色贪、无色贪、慢、掉举和无明。(《法集论》277, 361–363)由于这些教导是侧重断除烦恼而讲修道实践的,所以按照修行实际的情形,把对烦恼的省察放在开头是合理的。不过,注疏里所说的次第已经展示过了。那个次第有五种:生起次第、断除次第、修行次第、地位次第、说法次第。巴利
‘‘Lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya, kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvāya, kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesappahānāya, rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjānaṃ anavasesappahānāyā’’ti (dha. sa. 277, 361-363) ca kilesappahānaṃyeva adhikaṃ katvā maggapaṭipattiyā vuttattā paṭipattānurūpeneva kilesapaccavekkhaṇassa ādibhāvo yujjati, aṭṭhakathāyaṃ vuttakkamo pana dassitoyeva. So pana kamo pañcavidho uppattikkamo pahānakkamo paṭipattikkamo bhūmikkamo desanakkamoti.
“ 最初是羯罗蓝,从羯罗蓝成为阿浮陀;
从阿浮陀生出闭尸,从闭尸生出伽那。”巴利
‘‘Paṭhamaṃ kalalaṃ hoti, kalalā hoti abbudaṃ; Abbudā jāyate pesi, pesi nibbattatī ghano’’ti. (saṃ. ni. 1.235) –
像这样“生起的次第”等等。“见所断的法、修所断的法”(《法集论·论母》三法8)这样一类,是断除的次第。“戒清净、心清净、见清净、度疑清净、道非道知见清净、行道知见清净、知见清净”这样一类,是修行的次第。“欲界法、色界法、无色界法”(《法集论·论母》二法93-95)这样一类,是地的次第。“四念处、四正勤、四神足、五根、五力、七觉支、八支圣道”(《中部》3.43;《大义释》191;《小义释·慈童请问义释》22),或者“他讲了次第说法,也就是:布施论、戒论、生天论、诸欲的过患、卑下、杂染,以及出离的功德”(《大品》31;《长部》1.298;2.83)这样一类,是说法次第。但在这里,因为这十四种智是按生起次第和修行次第这两种先后顺序来说的,所以应当知道有三种次第:生起次第、修行次第、说法次第。巴利
Evamādi uppattikkamo. ‘‘Dassanena pahātabbā dhammā, bhāvanāya pahātabbā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 8) evamādi pahānakkamo. ‘‘Sīlavisuddhi cittavisuddhi diṭṭhivisuddhi kaṅkhāvitaraṇavisuddhi maggāmaggañāṇadassanavisuddhi paṭipadāñāṇadassanavisuddhi ñāṇadassanavisuddhī’’ti evamādi paṭipattikkamo. ‘‘Kāmāvacarā dhammā, rūpāvacarā dhammā, arūpāvacarā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 93-95) evamādi bhūmikkamo. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti (ma. ni. 3.43; mahāni. 191; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 22) vā, ‘‘anupubbikathaṃ kathesi. Seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesī’’ti (mahāva. 31; dī. ni. 1.298; 2.83) vā evamādi desanakkamo. Idha pana cuddasannaṃ ñāṇānaṃ uppattikkamo paṭipattikkamo ca tadubhayavasena paṭipāṭiyā desitattā desanakkamo cāti tayo kamā veditabbā.
15 15. 现在,因为前面没有用具体的方式说明名色确定智,所以为了显示名色的五种区分,列出了“于内确定之慧”“于境差别之智”等五种智。确实,当整体说明名色时,凡是能够把握的,以及应当把握的,他都会去把握。因为出世间的名法既无法把握,由于尚未证得的缘故;也不应当把握,因为它不是观智的所缘。其中,“于内确定”是指:以“如此运转的我们将会落入‘我’的执取”这样的意图,把自己作为对象而运转,所以称为“内”。“内”这个词出现在四种含义中:所行内、自有内、内内、境内。比如“阿难,那位比丘应当就在先前那个定相上,只让心在内安住,以内为喜乐、得定”(《法句》362等)这类句子中,这是“所行内”。在“内净信”(《长部》1.228;《法集论》161)、“或者于内诸法中随观法而住”(《长部》2.373等)这类句子中,是“自有内”。在“六内处”“内法”(《法集论·论母》三法20等)这类句子中,是“内内”。在“然而阿难,这个住法乃是如来所现证——即不作意一切相,具足内空而住”(《中部》3.187等)这类句子中,是“境内”,意思是自在之处。因为果定对诸佛来说就叫作自在之处。但在这里应当理解为“内内”。对诸内的确定,就是“于内确定”。“于境差别”是指境的种种不同,意思是种种不同的境。在这里,作为速行意识的条件的有分心,也像眼等五识一样,因为是生起的处所,所以被称为“境”。作意也应当依止它而进行。巴利
15. Idāni yasmā heṭṭhā sarūpena nāmarūpavavatthānañāṇaṃ na vuttaṃ, tasmā pañcadhā nāmarūpappabhedaṃ dassetuṃ ajjhattavavatthāne paññā vatthunānatte ñāṇantiādīni pañca ñāṇāni uddiṭṭhāni. Sakale hi nāmarūpe vutte yaṃ pariggahetuṃ sakkā, yañca pariggahetabbaṃ, taṃ pariggahessati. Lokuttaranāmañhi pariggahetuñca na sakkā anadhigatattā, na ca pariggahetabbaṃ avipassanūpagattā. Tattha ajjhattavavatthāneti ‘‘evaṃ pavattamānā mayaṃ attāti gahaṇaṃ gamissāmā’’ti iminā viya adhippāyena attānaṃ adhikāraṃ katvā pavattāti ajjhattā. Ajjhattasaddo panāyaṃ gocarajjhatte niyakajjhatte ajjhattajjhatte visayajjhatteti catūsu atthesu dissati . ‘‘Tena, ānanda, bhikkhunā tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapetabbaṃ, ajjhattarato samāhito’’tiādīsu (dha. pa. 362) hi ayaṃ gocarajjhatte dissati. ‘‘Ajjhattaṃ sampasādanaṃ (dī. ni. 1.228; dha. sa. 161), ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu (dī. ni. 2.373) niyakajjhatte. ‘‘Cha ajjhattikāni āyatanāni, ajjhattikā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 20) ajjhattajjhatte. ‘‘Ayaṃ kho, panānanda, vihāro tathāgatena abhisambuddho yadidaṃ sabbanimittānaṃ amanasikārā ajjhattaṃ suññataṃ upasampajja viharatī’’tiādīsu (ma. ni. 3.187) visayajjhatte, issariyaṭṭhāneti attho. Phalasamāpatti hi buddhānaṃ issariyaṭṭhānaṃ nāma. Idha pana ajjhattajjhatte daṭṭhabbo. Tesaṃ ajjhattānaṃ vavatthāne ajjhattavavatthāne. Vatthunānatteti vatthūnaṃ nānābhāve, nānāvatthūsūti attho. Ettha javanamanoviññāṇassa paccayabhūto bhavaṅgamanopi cakkhādipañcakaṃ viya uppattiṭṭhānattā vatthūti vutto. Āvajjanampi tannissitameva kātabbaṃ.
“外”是指相对于六种内处而言,存在于外的那些境。“行境差别”是指在境域上的差别。巴利
Bahiddhāti chahi ajjhattajjhattehi bahibhūtesu tesaṃ visayesu. Gocaranānatteti visayanānatte.
17 17. 关于“行安立”:这是指依照识行、无明行、智行来对诸行加以确定。也有人把“行安立”读成短音形式。巴利
17.Cariyāvavatthāneti viññāṇacariyāaññāṇacariyāñāṇacariyāvasena cariyānaṃ vavatthāne. ‘‘Cariyavavatthāne’’ti rassaṃ katvāpi paṭhanti.
18 18. 关于“四法安立”:这是指依照欲界地等十四种四法组合,对四法一组一组地进行确定。而“地”这个词,在“在地上与在空中的”等语句中,指的是大地;在“孩子,不要亲近非地”等语句中,指的是领域;在“于乐地,即欲界”等语句中,指的是生起之处。在这里,则是指分类,也有人说是分界。巴利
18.Catudhammavavatthāneti kāmāvacarabhūmiādīnaṃ cuddasannaṃ catukkānaṃ vasena catunnaṃ catunnaṃ dhammānaṃ vavatthāne. Bhūmīti ca ‘‘bhūmigatañca vehāsaṭṭhañcā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.136) pathaviyaṃ vattati. ‘‘Abhūmiṃ tāta, mā sevā’’tiādīsu (jā. 1.6.34) visaye. ‘‘Sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’tiādīsu (dha. sa. 988) uppajjanaṭṭhāne. Idha pana koṭṭhāse vattati. Paricchedetipi vadanti.
19 19. “于九法安立”:是指依欲界善等、以欢悦为根本、以如理作意为根本,对九法一组一组地加以确定。在这五种智中,首先应当确定内法,所以在事差别上说的智是第一;接着应当确定它们的境,所以紧接着说了行境差别智;之后三种智,则是按三、四、九的数目依次而说。巴利
19.Navadhammavavatthāneti kāmāvacarakusalādivasena pāmojjamūlakavasena yoniso manasikāramūlakavasena ca navannaṃ navannaṃ dhammānaṃ vavatthāne. Imesu ca pañcasu ñāṇesu paṭhamaṃ ajjhattadhammā vavatthāpetabbāti vatthunānatte ñāṇaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ, tato tesaṃ visayā vavatthāpetabbāti tadanantaraṃ gocaranānatte ñāṇaṃ vuttaṃ, tato parāni tīṇi ñāṇāni tiṇṇaṃ catunnaṃ navannaṃ vasena gaṇanānulomena vuttāni.
20 现在,因为对名色本身按分类加以确定的那种智就是知遍知,紧接着它的是审察遍知,再紧接着它的是断遍知,这样就有三种遍知。与它们相关的还有修习与作证,所以在法差别智之后,列举了知义智等五种智。其实,三种遍知就是知遍知、审察遍知和断遍知。其中,像“色以变坏为特征,受以感受为特征”这样,通过把握每一种法各自的特征而生起的智慧,就叫知遍知。像“色是无常、苦、无我,受是无常、苦、无我”这样,把共同特征套用到每一种法上而生起的、以特征为所缘的观慧,就叫审察遍知。而在这些法上,为了断除常想等而生起的、以特征为所缘的观,就叫断遍知。巴利
20. Idāni yasmā nāmarūpasseva pabhedato vavatthāpanañāṇaṃ ñātapariññā, tadanantaraṃ tīraṇapariññā, tadanantaraṃ pahānapariññāti tisso pariññā. Taṃsambandhā ca bhāvanāsacchikiriyā honti, tasmā dhammanānattañāṇānantaraṃ ñātaṭṭhe ñāṇādīni pañca ñāṇāni uddiṭṭhāni. Tisso hi pariññā ñātapariññā tīraṇapariññā pahānapariññā ca. Tattha ‘‘ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ, vedayitalakkhaṇā vedanā’’ti evaṃ tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ paccattalakkhaṇasallakkhaṇavasena pavattā paññā ñātapariññā nāma. ‘‘Rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, vedanā aniccā dukkhā anattā’’tiādinā nayena tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ āropetvā pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanāpaññā tīraṇapariññā nāma. Tesuyeva pana dhammesu niccasaññādipajahanavasena pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanāva pahānapariññā nāma.
在这当中,从行分别开始,直到缘摄受,属于知遍知的阶段。在这个阶段,是以通达诸法的自相为主导。从蕴聚思择开始,直到生灭随观,属于度遍知的阶段。在这个阶段,是以通达共相为主导。从坏灭随观开始往上,属于断遍知的阶段。因为从那时起,正如《无碍解道》所说:“随观无常的人舍断常想,随观苦的人舍断乐想,随观无我的人舍断我想,厌离的人舍断欢喜,离贪的人舍断贪,随观灭的人舍断集,舍遣的人舍断执取。”如此,以断除常想等为目标的七种随观就成为主导。巴利
Tattha saṅkhāraparicchedato paṭṭhāya yāva paccayapariggahā ñātapariññāya bhūmi. Etasmiñhi antare dhammānaṃ paccattalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Kalāpasammasanato paṭṭhāya yāva udayabbayānupassanā tīraṇapariññāya bhūmi. Etasmiñhi antare sāmaññalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Bhaṅgānupassanaṃ ādiṃ katvā upari pahānapariññāya bhūmi. Tato paṭṭhāya hi ‘‘aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati, dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ pajahati, anattato anupassanto attasaññaṃ pajahati, nibbindanto nandiṃ pajahati, virajjanto rāgaṃ pajahati, nirodhento samudayaṃ pajahati, paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatī’’ti (paṭi. ma. 1.52) evaṃ niccasaññādipahānasādhikānaṃ sattannaṃ anupassanānaṃ ādhipaccaṃ hoti.
在这里,“胜智”是指以诸法变坏等自性而了知的智慧。因为abhi一词具有善美的含义,所以把它理解为“以了知一一法的自性而善美地了知”,并因此称为胜智。“知义智”则是以了知为自性的智慧。巴利
Tattha abhiññāpaññāti dhammānaṃ ruppanādisabhāvena jānanapaññā. Sā hi sobhanaṭṭhena abhisaddena ‘‘tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvajānanavasena sobhanaṃ jānana’’nti katvā abhiññāti vuccati. Ñātaṭṭhe ñāṇanti jānanasabhāvaṃ ñāṇaṃ.
21 遍知智就是了知的智慧。它因为前缀pari有周遍的意思,所以称为遍知,意思是依无常等共相,或依各自作用的完成而周遍了知。度义智则是具有审察之性、或具有思惟之性的智慧。巴利
21.Pariññāpaññāti jānanapaññā. Sā hi byāpanaṭṭhena parisaddena ‘‘aniccādisāmaññalakkhaṇavasena sakiccasamāpanavasena vā byāpitaṃ jānana’’nti katvā pariññāti vuccati. Tīraṇaṭṭhe ñāṇanti upaparikkhaṇasabhāvaṃ, sammasanasabhāvaṃ vā ñāṇaṃ.
22 22.“断慧”是指断除常想等(颠倒想)的慧;或者因为“它断除”,或者因为“以它而断除”,所以叫“断”。“舍义智”是指以舍离为本质的智。巴利
22.Pahānepaññāti niccasaññādīnaṃ pajahanā paññā, pajahatīti vā, pajahanti etenāti vā pahānaṃ. Pariccāgaṭṭheñāṇanti pariccajanasabhāvaṃ ñāṇaṃ.
23 修习智就是不断增长的智慧。一味义智,是指具有同一作用这一本质的智,或者从解脱味来说,是指具有一味这一本质的智。巴利
23.Bhāvanāpaññāti vaḍḍhanapaññā. Ekarasaṭṭhe ñāṇanti ekakiccasabhāvaṃ ñāṇaṃ, vimuttirasena vā ekarasasabhāvaṃ ñāṇaṃ.
24 作证智,是指通过通达或通过获得而现前证得的智慧。触义智,则是依这两者而具有发现性质的智慧。巴利
24.Sacchikiriyāpaññāti paṭivedhavasena paṭilābhavasena vā paccakkhakaraṇapaññā. Phassanaṭṭhe ñāṇanti tadubhayavaseneva vindanasabhāvaṃ ñāṇaṃ.
25-28 25-28. 现在,因为断智、修习智和作证智也都与圣道、圣果相应,所以紧接着列出了只有圣者才能获得的四种无碍解智。其中,作为缘所生的“义”就像苦谛一样明显、容易理解,所以先列出义无碍解智;法无碍解智以该义的因法为所缘,所以紧接着列出法无碍解智;这两者都以言辞为所缘,所以紧接着列出辞无碍解智;此智在前三种智中都能运转,所以紧接着列出辩无碍解智。诵读时,把“pa”音拉长来念。巴利
25-28. Idāni yasmā pahānabhāvanāsacchikiriyañāṇāni ariyamaggaphalasampayuttānipi honti, tasmā tadanantaraṃ ariyapuggalānaṃyeva labbhamānāni cattāri paṭisambhidāñāṇāni uddiṭṭhāni. Tatthāpi paccayuppanno attho dukkhasaccaṃ viya pākaṭo suviññeyyo cāti paṭhamaṃ atthapaṭisambhidāñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, tassa atthassa hetudhammavisayattā tadanantaraṃ dhammapaṭisambhidāñāṇaṃ, tadubhayassa niruttivisayattā tadanantaraṃ niruttipaṭisambhidāñāṇaṃ, tesu tīsupi ñāṇesu pavattanato tadanantaraṃ paṭibhānapaṭisambhidāñāṇaṃ. Pa-kāraṃ dīghaṃ katvā ca paṭhanti.
29-31 从这之后,“住义智”等三种智,因为只有圣者才能生起,而且是从无碍解的差别来分类的,所以紧接在无碍解智之后列出。关于“住”这个义的智就是法无碍解,关于“等至”这个义的智就是义无碍解。在《无碍解道》(2.30)中说到:对法自性的智是法无碍解。而对涅槃的智则是义无碍解。这里所说的“住之种种”,是指以无常随观等不同方式进行的种种观住。“住义”是指观住的自性。“住”指的就是与相应心所一起生起的观本身。“等至之种种”,是指以无相等不同方式入的种种果等至。“等至”是指属于出世间果的心与心所法。“住等至之种种”则是从“住”和“等至”两方面来说的。巴利
29-31. Ito parāni vihāraṭṭhe ñāṇādīni tīṇi ñāṇāni ariyānaṃyeva sambhavato paṭisambhidāpabhedato ca paṭisambhidāñāṇānantaraṃ uddiṭṭhāni. Vihāraṭṭhe ñāṇañhi dhammapaṭisambhidā hoti, samāpattaṭṭhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dhammasabhāve ñāṇañhi paṭisambhidākathāyaṃ (paṭi. ma. 2.30) dhammapaṭisambhidāti vuttaṃ. Nibbāne ñāṇaṃ pana atthapaṭisambhidā eva. Tattha vihāranānatteti aniccānupassanādivasena nānāvipassanāvihāre. Vihāraṭṭheti vipassanāvihārasabhāve. Vihāroti ca sasampayuttā vipassanā eva. Samāpattinānatteti animittādivasena nānāphalasamāpattiyaṃ. Samāpattīti ca lokuttaraphalabhūtā cittacetasikadhammā. Vihārasamāpattinānatteti ubhayavasena vuttaṃ.
32 32. 此后,为了用原因来特别说明那能实现住定之智的、先前已说过的“从两边出起与转向的慧”即道智,具有断尽诸漏的能力以及给予无间果的性质,又以另一种方式来说明它,所以就把这同一个道智举示为“无间定中的智”。其中,“由无散乱的清净性故”:使心散乱的东西就是散乱,这是掉举的名称。没有散乱就是无散乱,这是与掉举相对立的定的名称。清净的状态就是清净性,无散乱的清净性就是无散乱的清净性,因此,“由无散乱的清净性故”的意思就是:由于定的清净状态。这确实是用来说明断尽诸漏以及给予无间果的原因的说法。在“断尽诸漏”中:因为它们流漏,所以称为漏,意思是它们从眼……乃至从意流出、转起。或者,就法而言直到种姓智,就处所而言直到有顶,它们都在流动,所以是漏,意思是在这法和这处所的范围内运作。这里的“ā”前缀,就是“在内运作”的意思。又因为长久存留的性质,就像酒等被称为漏一样,这些也可称为漏。因为在世间,长久存放的酒等就被称为漏。如果因为长久存留的性质而称为漏,那么只有这些才配称为漏。因为确实这样说过——巴利
32. Tato vihārasamāpattiñāṇasādhakassa ‘‘dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā’’ti pubbe vuttassāpi maggañāṇassa āsavasamucchedasamatthataṃ anantaraphaladāyakattañca kāraṇena visesetvā aparenākārena vattukāmena tadeva ‘‘ānantarikasamādhimhi ñāṇa’’nti uddiṭṭhaṃ. Tattha avikkhepaparisuddhattāti vikkhipati tena cittanti vikkhepo, uddhaccassetaṃ nāmaṃ. Na vikkhepo avikkhepo, uddhaccapaṭipakkhassa samādhissetaṃ nāmaṃ. Parisuddhassa bhāvo parisuddhattaṃ, avikkhepassa parisuddhattaṃ avikkhepaparisuddhattaṃ, tasmā avikkhepaparisuddhattā samādhissa parisuddhabhāvenāti attho. Idañhi āsavasamucchedassa anantaraphaladāyakattassa ca kāraṇavacanaṃ. Āsavasamucchedeti ettha āsavantīti āsavā, cakkhutopi…pe… manatopi sandanti pavattantīti vuttaṃ hoti. Dhammato yāva gotrabhuṃ, okāsato yāva bhavaggaṃ savantīti vā āsavā, etaṃ dhammaṃ etañca okāsaṃ antokaritvā pavattantīti attho. Antokaraṇattho hi ayaṃ ā-kāro. Cirapārivāsikaṭṭhena madirādayo āsavā viyātipi āsavā. Lokasmiñhi cirapārivāsikā madirādayo āsavāti vuccanti. Yadi ca cirapārivāsikaṭṭhena āsavā, eteyeva bhavitumarahanti. Vuttañhetaṃ –
比丘们,无明的起始点无法得知,所谓“在这之前并没有无明,之后才生起了无明”等等。巴利
‘‘Purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’’tiādi.
或者,它们让漫长的轮回之苦流动、涌出,所以叫漏。被这个斩断,因此称为斩断。慧,即欲漏等四种漏的断除的智慧。巴利
Āyataṃ vā saṃsāradukkhaṃ savanti pasavantītipi āsavā, samucchijjati etenāti samucchedo. Paññāti kāmāsavādīnaṃ catunnaṃ āsavānaṃ samucchede paññā.
“无间定中的智”:这是指道定,因为它在自己生起之后,必定紧接着无间地产生果,所以得到“无间”这个名字。因为当道定已经生起时,确实没有任何障碍能阻止它的果产生。正如所说的:巴利
Ānantarikasamādhimhiñāṇanti attano pavattisamanantaraṃ niyameneva phalappadānato ānantarikoti laddhanāmo maggasamādhi. Na hi maggasamādhimhi uppanne tassa phaluppattinisedhako koci antarāyo atthi. Yathāha –
如果这个人正在为了亲证入流果而修行,而劫火也正要烧起来,那么只要这个人还没有亲证入流果,劫火就不会烧起来。这种人就叫作“住劫者”。一切具有道的人,都是住劫者。巴利
‘‘Ayañca puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno assa, kappassa ca uḍḍayhanavelā assa, neva tāva kappo uḍḍayheyya, yāvāyaṃ puggalo na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti, ayaṃ vuccati puggalo ṭhitakappī. Sabbepi maggasamaṅgino puggalā ṭhitakappino’’ti (pu. pa. 17).
这就是与那无间定相应的智。巴利
Idaṃ tena ānantarikasamādhinā sampayuttaṃ ñāṇaṃ.
33 33. 因为以这个道智而证得果位的圣者们才有这种智,所以紧接着这个智之后,列出了无诤住智等四种智。在那里,无诤住智只属于阿拉汉,而且因为它只在阿拉汉身上持续生起,所以被列在第一位;紧接着它之后,因为灭尽定虽然也能在不来者和阿拉汉身上生起,但由于需要诸多资粮,而且特别因为灭被认定为涅槃,所以列出了灭尽定智;紧接着那之后,因为般涅槃要经过一段时间,要到般涅槃的时候才现前,所以是长时的,因此列出了般涅槃智;紧接着那之后,因为齐首住者在一切烦恼灭尽之后,随即到达般涅槃的时刻而安住,所以是短时的,因此列出了齐首住智。其中,“而寂静的”这个“而”字,应当与“见增上”、“寂静的住证得”以及“胜妙决意性”这三个词连接起来理解。“见”是指观智;“增上”就是增上的意思,或者因为是从增上而来的,所以叫增上;它既是见又是增上,所以叫“见增上”。“住”是指他安住,或者因为他依此而住所以叫住;“证得”是指被证得、被达到;“住证得”就是住本身就是证得。这个住证得因为没有烦恼的热恼,所以是“寂静的”。它也就是阿拉汉果等至的智慧。“胜妙”因为是最上的意义、没有逼迫恼害的意义,所以叫胜妙,或者因为被置于首要地位所以叫胜妙;在胜妙中决意、心无旁骛、以此为最上者,就是“胜妙决意者”,他的状态就是“胜妙决意性”。而这个胜妙决意性,就是趣向果等至之前分慧。巴利
33. Iminā maggañāṇena phalappattānaṃ ariyānaṃyeva sambhavato imassa ñāṇassa anantaraṃ araṇavihārañāṇādīni cattāri ñāṇāni uddiṭṭhāni. Tatrāpi ca arahatoyeva satatameva ca sambhavato araṇavihāre ñāṇaṃ paṭhamaṃ uddiṭṭhaṃ, tadanantaraṃ nirodhassa anāgāmiarahantānaṃ sambhavepi bahusambhārattā visesena ca nirodhassa nibbānasammatattā ca nirodhasamāpattiyā ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, tadanantaraṃ parinibbānassa kālantare parinibbānakālaṃ āhacca ṭhitattā dīghakālikanti parinibbāne ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, tadanantaraṃ samasīsaṭṭhassa sabbakilesakhayānantaraṃ parinibbānakālaṃ āhacca ṭhitattā rassakālikanti samasīsaṭṭhe ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha santo cāti ca-kāro dassanādhipateyyañca santo vihārādhigamo ca paṇītādhimuttatā cāti tīhipi padehi sambandhitabbo. Dassananti vipassanāñāṇaṃ, adhipatiyeva ādhipateyyaṃ, adhipatito vā āgatattā ādhipateyyaṃ, dassanañca taṃ ādhipateyyañcāti dassanādhipateyyaṃ. Viharatīti vihāro, viharanti tena vāti vihāro, adhigammati pāpuṇīyatīti adhigamo, vihāro eva adhigamo vihārādhigamo. So ca kilesapariḷāhavirahitattā nibbutoti santo. So ca arahattaphalasamāpattipaññā. Uttamaṭṭhena atappakaṭṭhena ca paṇīto, padhānabhāvaṃ nītoti vā paṇīto, paṇīte adhimutto visaṭṭhacitto tapparamo paṇītādhimutto, tassa bhāvo paṇītādhimuttatā. Sā ca phalasamāpattādhimuttā pubbabhāgapaññā eva.
“无诤住”就是指没有烦恼的住。贪等烦恼会伤害、粉碎、折磨众生,所以叫“诤”;或者说,众生因为这些烦恼而哭泣、悲叹,所以叫“诤”。所说的住有三种。这个住没有那些诤,所以叫“无诤”。它能带走种种敌对的法,所以叫“住”。也就是在这个无诤住当中。《详说分》(《无碍解道》1.82)里所说的初禅等,正因为属于胜妙决意性,所以也被包含在这里面。因为想进入果等至的人,先进入初禅等,出定之后观照与禅那相应的诸法;而世尊在《无诤分别经》(中部3.323等)里所教导的无诤行道,也应该知道同样被这里所包含。世尊在那里是这样说的:巴利
Araṇavihāreti nikkilesavihāre. Rāgādayo hi raṇanti satte cuṇṇenti pīḷentīti raṇā, raṇanti etehi sattā kandanti paridevantīti vā raṇā. Vutto tividhopi vihāro. Natthi etassa raṇāti araṇo. Vividhe paccanīkadhamme haranti etenāti vihāro. Tasmiṃ araṇe vihāre. Niddesavāre (paṭi. ma. 1.82) vuttapaṭhamajjhānādīni ca paṇītādhimuttatāya eva saṅgahitāni. Phalasamāpattiṃ samāpajjitukāmatāya hi paṭhamajjhānādiṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttadhamme vipassati, yā ca araṇavibhaṅgasuttante (ma. ni. 3.323 ādayo) bhagavatā desitā araṇapaṭipadā, sāpi imināva saṅgahitāti veditabbā . Vuttañhi tattha bhagavatā –
比丘们,我要为你们讲说“无诤分别”……不要沉溺于欲乐,那是低劣的、粗俗的、凡夫式的、非圣的、没有利益的;也不要沉溺于自我折磨,那是痛苦的、非圣的、没有利益的。比丘们,不靠近这两个极端,如来所彻底觉悟的中道,能让人生起清净的眼、生起智慧,导向寂静、证智、正觉、涅槃。要知道什么该抬高、什么该贬低;知道抬高和贬低之后,既不抬高也不贬低,只教导正法。要知道对快乐的判定;知道对快乐的判定之后,应当致力于内在的快乐。不说背后话,不当面说刻薄话;说话不慌不忙,不要急促。不要执著于地方方言,不要越过通用的说法。这就是“无诤分别”的总纲……比丘们,在这里,不沉溺于与欲贪相连的快乐和喜悦随顺,那是低劣的……没有利益的。这种法是无苦、无害、无忧、无热恼的,是正行道。所以这种法是“无诤”……比丘们,在这里,不沉溺于自我折磨,那是痛苦的、非圣的、没有利益的。这种法是无苦的……所以这种法是“无诤”。比丘们,在这里,如来所彻底觉悟的中道……这种法是无苦的……所以这种法是“无诤”……比丘们,在这里,既不抬高也不贬低地教导正法,这种法是无苦的……所以这种法是“无诤”……比丘们,在这里,出离的快乐、远离的快乐、寂静的快乐、正觉的快乐,这种法是无苦的……所以这种法是“无诤”……比丘们,在这里,真实的、符合事实的、有利益的背后话,这种法是无苦的……所以这种法是“无诤”……比丘们,在这里,真实的、符合事实的、有利益的当面直言,这种法是无苦的……所以这种法是“无诤”……比丘们,在这里,不慌不忙地说话,这种法是无苦的……所以这种法是“无诤”……比丘们,在这里,不执著于地方方言、不越过通用说法,这种法是无苦的……所以这种法是“无诤”。因此,比丘们,我们应当学:我们要了知有诤之法,也要了知无诤之法;了知有诤之法和无诤之法后,我们要实践无诤之道。比丘们,你们应当这样学。比丘们,善男子须菩提已经实践了无诤之道。巴利
‘‘Araṇavibhaṅgaṃ vo, bhikkhave, desessāmi…pe… na kāmasukhaṃ anuyuñjeyya hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, na ca attakilamathānuyogaṃ anuyuñjeyya dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ. Ete kho, bhikkhave, ubho ante anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. Ussādanañca jaññā, apasādanañca jaññā, ussādanañca ñatvā apasādanañca ñatvā nevussādeyya na apasādeyya, dhammameva deseyya. Sukhavinicchayaṃ jaññā, sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyya, rahovādaṃ na bhāseyya, sammukhā na khīṇaṃ bhaṇe, ataramānova bhāseyya no taramāno, janapadaniruttiṃ nābhiniveseyya, samaññaṃ nātidhāveyyāti. Ayamuddeso araṇavibhaṅgassa …pe… tatra, bhikkhave, yo kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogaṃ ananuyogo hīnaṃ…pe… anatthasaṃhitaṃ, adukkho eso dhammo avighāto anupāyāso apariḷāho sammāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo araṇo…pe… tatra, bhikkhave, yo attakilamathānuyogaṃ ananuyogo dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ. Adukkho eso dhammo …pe… tasmā eso dhammo araṇo. Tatra, bhikkhave, yāyaṃ majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā…pe… adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇo…pe… tatra, bhikkhave, yāyaṃ nevussādanā na apasādanā dhammadesanā ca, adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇo…pe… tatra, bhikkhave, yadidaṃ nekkhammasukhaṃ pavivekasukhaṃ upasamasukhaṃ sambodhisukhaṃ, adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇo…pe… tatra, bhikkhave, yvāyaṃ rahovādo bhūto taccho atthasaṃhito, adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇo …pe… tatra, bhikkhave, yvāyaṃ sammukhā khīṇavādo bhūto taccho atthasaṃhito, adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇo…pe… tatra, bhikkhave, yadidaṃ ataramānassa bhāsitaṃ, adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇo…pe… tatra, bhikkhave, yvāyaṃ janapadaniruttiyā ca anabhiniveso samaññāya ca anatisāro, adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇoti. Tasmātiha, bhikkhave, saraṇañca dhammaṃ jānissāma, araṇañca dhammaṃ jānissāma. Saraṇañca dhammaṃ ñatvā araṇañca dhammaṃ ñatvā araṇaṃ paṭipadaṃ paṭipajjissāmāti evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ. Subhūti ca pana, bhikkhave, kulaputto araṇapaṭipadaṃ paṭipanno’’ti.
在这里,中道由以见为主导的寂静住证得所涵盖。不随逐欲乐与自我折磨,就是中道本身。对阿拉汉来说,观的前分阶段是中道,以八支圣道现起的阿拉汉果等至也是中道。其余的则应理解为仅由殊胜信解所涵盖。虽然一切阿拉汉都是无诤而住者,但其他阿拉汉在说法时,仍会依人而作赞叹或贬损,说“对正行者,是正行”“对邪行者,是邪行”。而须菩提长老说法时,只依法而说:“这是邪行道,这是正行道。”因此,世尊称赞他行于无诤之道,并把他在无诤而住者中列为第一:“诸比丘,在我的声闻比丘中,无诤而住者第一,就是须菩提。”由此把他安立在无诤而住者中最高的位置。巴利
Tattha majjhimā paṭipadā dassanādhipateyyena ca santena vihārādhigamena ca saṅgahitā. Kāmasukhaṃ attakilamathaṃ ananuyogo majjhimā paṭipadā eva. Arahato hi vipassanāpubbabhāgamajjhimā paṭipadā hoti, arahattaphalasamāpatti aṭṭhaṅgamaggavasena majjhimā paṭipadā ca. Sesā pana paṇītādhimuttatāya eva saṅgahitāti veditabbā. Kiñcāpi sabbepi arahanto araṇavihārino, aññe arahanto dhammaṃ desentā ‘‘sammāpaṭipanne sammāpaṭipannā’’ti ‘‘micchāpaṭipanne micchāpaṭipannā’’ti puggalavasenāpi ussādanāpasādanāni katvā dhammaṃ desenti. Subhūtitthero pana ‘‘ayaṃ micchāpaṭipadā, ayaṃ sammāpaṭipadā’’ti dhammavaseneva dhammaṃ desesi. Teneva bhagavā taṃyeva araṇapaṭipadaṃ paṭipannoti ca vaṇṇesi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ araṇavihārīnaṃ yadidaṃ subhūtī’’ti (a. ni. 1.198, 201) ca araṇavihārīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.
34 以两种力:就是以止的力和观的力。具足:意思是相应,或者圆满。说“三”是语法上的变化,实际说的是“三种”。“诸行”:指语行、身行、心行。“寂止”:是为了寂止、为了灭尽,也就是不再生起。“十六”:无常随观等八种,加上道与果八种,共十六种。“智行”:指智的运作。“九”:色界定、无色界定以及近行定,共九种。“自在性慧”:轻快就是自在,能随自己意愿运作就是自在力,拥有这个力的人就是自在者,自在者的状态就是自在性,自在性本身就是自在性,就像厌逆本身就是厌逆一样。这样的慧,就是依自在性而说的慧。也有人把它读成长音的“sī”。“具足”“寂止”“智行”“定行”这几个词里的“以及”,应当连在一起理解。巴利
34.Dvīhi balehīti samathabalavipassanābalehi. Samannāgatattāti yuttattā paripuṇṇattā vā. Tayo cāti vibhattivipallāso, tiṇṇañcāti vuttaṃ hoti. Saṅkhārānanti vacīsaṅkhārakāyasaṅkhāracittasaṅkhārānaṃ. Paṭippassaddhiyāti paṭippassaddhatthaṃ nirodhatthaṃ, appavattatthanti vuttaṃ hoti. Soḷasahīti aniccānupassanādīni aṭṭha, maggaphalāni aṭṭhāti soḷasahi. Ñāṇacariyāhīti ñāṇappavattīhi. Navahīti rūpārūpāvacarasamādhi tadupacāro cāti navahi. Vasibhāvatā paññāti lahutā, yathāsukhavattanaṃ issariyaṃ vaso, so assa atthīti vasī, vasino bhāvo vasibhāvo, vasibhāvo eva vasibhāvatā, yathā pāṭikulyameva pāṭikulyatā. Evaṃvidhā paññā vasibhāvatāya paññāti vā attho. Si-kāraṃ dīghaṃ katvā ca paṭhanti. Samannāgatattā ca paṭippassaddhiyā ca ñāṇacariyāhi ca samādhicariyāhi cāti ca-kāro sambandhitabbo.
称为“灭尽定之智”的,是不来者和阿拉汉关于灭尽定相的智,就像“豹子因为自己的皮而被杀”那个比喻一样。而所谓“灭尽定”,只是非想非非想处的无有而已,并不是任何实法,仅仅是假名施设,因为纯粹是无有,所以称为“灭”。由于是入定者所入,所以称为“定”。巴利
Nirodhasamāpattiyā ñāṇanti anāgāmiarahantānaṃ nirodhasamāpattinimittaṃ ñāṇaṃ, yathā ajinamhi haññate dīpīti. Nirodhasamāpattīti ca nevasaññānāsaññāyatanassa abhāvamattaṃ, na koci dhammo, paññattimattaṃ abhāvamattattā nirodhoti ca. Samāpajjantena samāpajjīyati nāmāti samāpattīti ca vuccati.
35 “正知者”:因为以正确的方式了知,所以叫“正知者”。这里指的就是那位正知者。“于转起的耗尽”:“转起”就是现行,意思是活动。既包括烦恼的转起,也包括五蕴的转起。对这种转起的耗尽、灭尽、不再生起,就是“转起的耗尽”。在这个转起的耗尽中。“于般涅槃的智”:就是阿拉汉在省察自身爱欲等烦恼的般涅槃——不再生起——以及五蕴无余般涅槃时,对烦恼般涅槃和蕴般涅槃所生起的智慧。巴利
35.Sampajānassāti sammā pakārehi jānātīti sampajāno. Tassa sampajānassa. Pavattapariyādāneti pavattanaṃ pavattaṃ, samudācāroti attho. Kilesapavattaṃ khandhapavattañca. Tassa pavattassa pariyādānaṃ parikkhayo appavatti pavattapariyādānaṃ. Tasmiṃ pavattapariyādāne. Parinibbāne ñāṇanti arahato kāmacchandādīnaṃ parinibbānaṃ appavattaṃ anupādisesaparinibbānañca paccavekkhantassa tasmiṃ kilesaparinibbāne khandhaparinibbāne ca pavattaṃ ñāṇaṃ.
36 “对一切法”:指三界里的一切法。“彻底断除”:就是通过断掉相续,让它完全灭尽。“灭去后不再出现”:是说已经灭去的法不会再显现,也就是不再生起的意思。这里要把“彻底断除”“灭去”和“不再出现”这几层意思连起来理解。巴利
36.Sabbadhammānanti sabbesaṃ tebhūmakadhammānaṃ. Sammā samucchedeti santatisamucchedavasena suṭṭhu nirodhe. Nirodhe ca anupaṭṭhānatāti nirodhe gate puna na upaṭṭhānatāya, puna anuppattiyanti attho. Sammāsamucchede ca nirodhe ca anupaṭṭhānatā cāti ca-kāro sambandhitabbo.
称为“等首义智”的,是出离等三十七种“等”和渴爱等十三种“首”。因为平息了敌对之法,所以叫“等”;因为它们按各自情况最为首要、最为顶尖,所以叫“首”。在同一种威仪中,或在同一种疾病中,或依同类相续而在同一命根中,既有出离等这些“等”,也有信等这些“首”——这样的人就是“等首者”;等首者的状态就是“等首义”。意思是:在那种等首的状态中。也就是说,在同一种威仪、疾病或同类相续的寿命中发起观禅后,就在那同一种威仪、疾病或同类相续的寿命中证得四道四果,并在那里般涅槃的阿拉汉,才具有这种等首的状态。因此说“在那种等首状态中的智”。《人施设论》及其注释中也这样说:巴利
Samasīsaṭṭhe ñāṇanti nekkhammādīni sattatiṃsa samāni, taṇhādīni terasa sīsāni. Paccanīkadhammānaṃ samitattā samāni, yathāyogaṃ padhānattā ca koṭittā ca sīsāni. Ekasmiṃ iriyāpathe vā ekasmiṃ roge vā sabhāgasantativasena ekasmiṃ jīvitindriye vā nekkhammādīni samāni ca saddhādīni sīsāni ca assa santīti samasīsī, samasīsissa attho samasīsaṭṭho. Tasmiṃ samasīsaṭṭhe, samasīsibhāveti attho. Ekasmiṃ iriyāpathe roge vā sabhāgasantativasena jīvite vā vipassanaṃ ārabhitvā tasmiṃyeva iriyāpathe roge sabhāgajīvite vā cattāri maggaphalāni patvā, tasmiṃyeva parinibbāyantassa arahatoyeva samasīsibhāvo hotīti tasmiṃ samasīsibhāve ñāṇanti vuttaṃ hoti. Vuttañca puggalapaññattiyaṃ (pu. pa. 16), tassā ca aṭṭhakathāyaṃ (pu. pa. aṭṭha. 16) –
什么样的人是“等首者”呢?如果一个人,他的烦恼漏尽和寿命终结同时发生,没有先后之分,这样的人就称为“等首者”。巴利
‘‘Katamo ca puggalo samasīsī? Yassa puggalassa apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañca. Ayaṃ vuccati puggalo samasīsī’’ti (pu. pa. 16).
对“等首者”的解释:“非前非后”就是不先不后,从相续与现在的角度来说,只是同一刹那、同一时刻的意思。“尽”就是灭尽。“此”指这个人,称为“等首者”。这个人又分三种:威仪等首者、病等首者、命等首者。其中,有人在经行时就开始修观,证得阿拉汉果后,还在经行时就般涅槃;有人在站立时就开始修观,证得阿拉汉果后,还在站立时就般涅槃;有人在坐着时就开始修观,证得阿拉汉果后,还在坐着时就般涅槃;有人在躺卧时就开始修观,证得阿拉汉果后,还在躺卧时就般涅槃;这种人称为“威仪等首者”。另有人得了某种病,就在病中开始修观,证得阿拉汉果后,就因为那种病而般涅槃;这种人称为“病等首者”。哪种是“命等首者”?有十三种“首”。其中,烦恼首是无明,由阿拉汉道灭尽;生命延续的首是命根,由死心灭尽。能灭尽无明的心不能灭尽命根,能灭尽命根的心不能灭尽无明。能灭尽无明的心是一回事,能灭尽命根的心是另一回事。如果这两个首同时灭尽,这个人就称为“命等首者”。这怎么能同时呢?靠速行刹那一致。也就是说,在那一刹那里生起道。在入流道有五种省察,在一来道有五种,在不来道有五种,在阿拉汉道有四种,共十九种省察智;安住于此之后,落入有分,然后般涅槃。正是由于这种速行刹那一致,两个首的灭尽才叫作同时。因此,这个人被称为“命等首者”。而这里所指的,正是这种人。巴利
‘‘Samasīsiniddese apubbaṃ acarimanti apure apacchā, santatipaccuppannavasena ekavāraṃyeva, ekakālaṃyevāti attho. Pariyādānanti parikkhayo. Ayanti ayaṃ puggalo samasīsī nāma vuccati. So panesa tividho hoti iriyāpathasamasīsī rogasamasīsī jīvitasamasīsīti. Tattha yo caṅkamantova vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ patvā caṅkamantova parinibbāti, yo ṭhitakova vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ patvā ṭhitakova parinibbāti, yo nisinnova vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ patvā nisinnova parinibbāti, yo nipannova vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ patvā nipannova parinibbāti, ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma. Yo pana ekaṃ rogaṃ patvā antorogeyeva vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ patvā teneva rogena parinibbāti, ayaṃ rogasamasīsī nāma. Kataro jīvitasamasīsī? Terasa sīsāni. Tattha kilesasīsaṃ avijjaṃ arahattamaggo pariyādiyati, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati, avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti, jīvitindriyapariyādāyakaṃ cittaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ aññaṃ, jīvitindriyapariyādāyakaṃ cittaṃ aññaṃ. Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati, so jīvitasamasīsī nāma. Kathamidaṃ samaṃ hotīti? Vārasamatāya. Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti. Sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni, sakadāgāmimagge pañca, anāgāmimagge pañca, arahattamagge cattārīti ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyati. Imāya vārasamatāya eva ubhayasīsapariyādānampi samaṃ hoti nāma. Tenāyaṃ puggalo ‘jīvitasamasīsī’ti vuccati. Ayameva ca idha adhippeto’’ti.
37 37. 现在,因为闻所成慧、戒所成慧、修所成慧只是轮回的基础,并不叫“减损”;只有出世间的基础以及这些和其他智才叫“减损”。所以,为了显示那些以削减敌对法之行相生起的智,在讲了“等首”义之后,紧接着列出了“减损”义的智。其中,“在种种不同的火热彻底耗尽时的慧”:这是说,以不与出世间法混杂之义为“种种”;以烧灼之义而得名的欲贪等,以及贪等种种不同、各有自性的烦恼,以及恶戒之类,这些的彻底耗尽、消尽,就是慧;亦即说为在出离等三十七种法中的慧。或者,“种种不同的火热”即是广大而种种的火热,这些广大而种种的恶戒等五种火热的灭尽,即是慧义。在《详说分》中,我们将阐明由火热所摄取的广大与种种。巴利
37. Idāni yasmā sutamayasīlamayabhāvanāmayañāṇāni vaṭṭapādakāni sallekhā nāma na honti, lokuttarapādakāneva etāni ca aññāni ca ñāṇāni sallekhāti vuccanti, tasmā paccanīkasallekhanākārena pavattāni ñāṇāni dassetuṃ samasīsaṭṭhe ñāṇānantaraṃ sallekhaṭṭhe ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha puthunānattatejapariyādāne paññāti lokuttarehi asammissaṭṭhena puthūnaṃ rāgādīnañca nānattānaṃ nānāsabhāvānaṃ kāmacchandādīnañca santāpanaṭṭhena ‘‘tejā’’ti laddhanāmānaṃ dussīlyādīnañca pariyādāne khepane paññā, nekkhammādimhi sattatiṃsabhede dhamme paññāti vuttaṃ hoti. Atha vā puthubhūtā nānattabhūtā ca tejā eva tesaṃ puthubhūtānaṃ nānattabhūtānaṃ dussīlyādīnaṃ pañcannaṃ tejānaṃ pariyādāne paññāti attho. Tejehiyeva puthūnaṃ nānattānañca saṅgahaṃ niddesavāre pakāsayissāma.
称为“削减义之智”的,是能削减、断除敌对法的智慧,所以叫“削减”。这种智存在于出离等三十七种具有削减性质的法中。应当知道,世尊在《削减经》里以“他人将会伤害众生,我们在这里要成为不伤害众生的人——应当这样修削减”等方式所说的四十四种削减,也都包含在这里面。巴利
Sallekhaṭṭhe ñāṇanti paccanīkadhamme sallekhati samucchindatīti sallekho, tasmiṃ nekkhammādike sattatiṃsappabhede sallekhasabhāve ñāṇaṃ. ‘‘Pare vihiṃsakā bhavissanti, mayamettha avihiṃsakā bhavissāmāti sallekho karaṇīyo’’tiādinā (ma. ni. 1.83) nayena bhagavatā sallekhasuttante vutto catucattālīsabhedopi sallekho iminā saṅgahitoyevāti veditabbo.
38 现在,为了显示安住于削减烦恼的人应当修习的正勤精进,紧接着就列出了精进发勤之智。其中,不退缩己、已发勤精进、策励义:因为不懈怠,所以不退缩、不萎靡,所谓自己就是指心,因此叫不退缩己。正如所说:巴利
38. Idāni sallekhe ṭhitena kattabbaṃ sammappadhānavīriyaṃ dassetuṃ tadanantaraṃ vīriyārambhe ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha asallīnattapahitattapaggahaṭṭheti kosajjavasena asallīno asaṅkucito attā assāti asallīnatto. Attāti cittaṃ. Yathāha –
引水的人引导水流,造箭的人把箭杆弄直;
木匠把木头调直,智者调伏自己。等等(《法句经》80-82)——巴利
‘‘Udakañhi nayanti nettikā, usukārā namayanti tejanaṃ; Dāruṃ namayanti tacchakā, attānaṃ damayanti paṇḍitā’’ti. ādi (dha. pa. 80-82) –
对于身体和生命都不眷恋,把自己派遣出去、送出去、彻底放下,因此称为“心已投向目标的人”。“自己”指的是这个身心组合。正如经文说:“如果有比丘尼一再打自己而哭泣”等等。他既不退缩,又是心已投向目标的人,所以称为“不退缩且心已投向目标的人”。能提举、支持同时生起的诸法,就是“策励”;策励本身就是这个意思,即“策励之义”,也就是具有策励的本性。不退缩且心已投向目标者的策励之义,就是“不退缩且心已投向目标者的策励之义”。也就是住于那不退缩且心已投向目标者的策励之义中。因为经文说:“因此,比丘们,你们也应当毫不退缩地精勤努力。即使只剩下皮肤、筋、骨,身体里的血肉干枯,凡是应当以男子的力量、男子的精进、男子的奋发而证得的,如果还没有证得,精进就绝不停息。”依据这段话,用“不退缩且心已投向目标”这一说法,表明了在勤修中不退缩、不回头;而用“策励之义”这一说法,则说明了脱离懈怠和掉举、持续生起的精进。巴利
Kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pahito pesito vissaṭṭho attā etenāti pahitatto. Attāti attabhāvo. Yathāha – ‘‘yā pana bhikkhunī attānaṃ vadhitvā vadhitvā rodeyyā’’tiādi (pāci. 880) . Asallīnatto ca so pahitatto cāti asallīnattapahitatto. Sahajātadhamme paggaṇhāti upatthambhetīti paggaho, paggaho eva attho paggahaṭṭho, paggahasabhāvoti attho. Asallīnattapahitattassa paggahaṭṭho asallīnattapahitattapaggahaṭṭho. Tasmiṃ asallīnattapahitattapaggahaṭṭhe. ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, tumhepi appaṭivānaṃ padaheyyātha. Kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu, upasussatu sarīre maṃsalohitaṃ. Yaṃ taṃ purisathāmena purisavīriyena purisaparakkamena pattabbaṃ, na taṃ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatī’’ti (a. ni. 2.5) vuttattā asallīnattapahitattavacanena padhānasmiṃ appaṭivānitā anivattanatā vuttā. Paggahaṭṭhavacanena pana kosajjuddhaccavimuttaṃ samappavattaṃ vīriyaṃ vuttaṃ.
“精进发勤之智”:“精进”就是英勇的状态,或者说是英雄的行为;或者按照规则、方法、途径应当被激发、应当被推动,所以叫精进。它的特相是奋发,作用是支撑同时生起的诸法,现起是不消沉。依据“悚惧者如理精勤”这句话,它的近因是悚惧,或者说是精进发勤的所依。应当知道:正确发起的精进是一切成就的根本。以精进为名的发勤,就是精进发勤。这个说法排除了其余意义上的发勤,因为“ārambha”这个词在业、犯戒、动作、精进、伤害、破坏等许多含义中都有出现。巴利
Vīriyārambhe ñāṇanti vīrabhāvo vīriyaṃ, vīrānaṃ vā kammaṃ, vidhinā vā nayena upāyena īrayitabbaṃ pavattayitabbanti vīriyaṃ. Tadetaṃ ussāhalakkhaṇaṃ, sahajātānaṃ dhammānaṃ upatthambhanarasaṃ, asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, ‘‘saṃviggo yoniso padahatī’’ti (a. ni. 4.113) vacanato saṃvegapadaṭṭhānaṃ, vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ vā. Sammā āraddhaṃ sabbasampattīnaṃ mūlaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Vīriyasaṅkhāto ārambho vīriyārambho. Iminā sesārambhe paṭikkhipati. Ayañhi ārambhasaddo kamme āpattiyaṃ kiriyāyaṃ vīriye hiṃsāyaṃ vikopaneti anekesu atthesu āgato.
“ 凡有众苦生起,皆以造作为缘;
造作灭尽,苦便不生。”巴利
‘‘Yaṃkiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ ārambhapaccayā; Ārambhānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo’’ti. (su. ni. 749) –
在这里,业是作为“发勤”而来的。在“他发勤,又追悔”这句里,指的是犯戒。在“大祭祀、大发勤,那些没有大果报”这句里,指的是竖柱等行为。在“你们要发勤、前进、致力于佛陀的教法”这句里,指的是精进。在“他们为了沙门乔达摩而发勤杀生”这句里,指的是伤害。在“远离伤害种子与植物之行”这句里,指的是砍伐、破坏等损害。但在这里,唯独是指精进。因此说“被称为精进的发勤,就是精进发勤”。因为精进从发起、启动的角度被称为发勤。在那个精进发勤中有智慧。也有人读作“由于不懈怠、已发勤”,意思是以不懈怠的状态、已发勤的状态。前面的读法更好。有些人则解释说:“念、择法、精进、喜这些觉支的平衡,是不懈怠性;念、定、轻安、舍这些觉支的平衡,是已发勤性;七觉支的平衡,就是策励的意思。”巴利
Ettha hi kammaṃ ārambhoti āgataṃ. ‘‘Ārambhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti (a. ni. 5.142; pu. pa. 191) ettha āpatti. ‘‘Mahāyaññā mahārambhā, na te honti mahapphalā’’ti (a. ni. 4.39; saṃ. ni. 1.120) ettha yūpussāpanādikiriyā. ‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane’’ti (saṃ. ni. 1.185) ettha vīriyaṃ. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārambhantī’’ti (ma. ni. 2.51-52) ettha hiṃsā. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10; ma. ni. 1.293) ettha chedanabhañjanādikaṃ vikopanaṃ. Idha pana vīriyameva adhippetaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘vīriyasaṅkhāto ārambho vīriyārambho’’ti. Vīriyañhi ārabhanakavasena ārambhoti vuccati. Tasmiṃ vīriyārambhe ñāṇaṃ. Asallīnattā pahitattātipi paṭhanti, asallīnabhāvena pahitabhāvenāti attho. Purimapāṭhoyeva sundaro. Keci pana ‘‘satidhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgānaṃ samatā asallīnattatā, satisamādhipassaddhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ samatā pahitattatā, sattannaṃ sambojjhaṅgānaṃ samatā paggahaṭṭho’’ti vaṇṇayanti.
39 现在,为了说明那位通过正精进而成就道果的人应当为世间利益而说法,紧接着就在示义上列出了智慧。其中,“种种法的显示性”,就是依一切有为法和无为法,来显示、阐明、解说种种法。“显示性”就是显示。“示义”,就是把种种义理开示给他人。法和义,这两者本身就是一回事。巴利
39. Idāni sammāvāyāmasiddhaṃ maggaphalaṃ pattena lokahitatthaṃ dhammadesanā kātabbāti dassetuṃ tadanantaraṃ atthasandassane ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha nānādhammappakāsanatāti sabbasaṅkhatāsaṅkhatavasena nānādhammānaṃ pakāsanatā dīpanatā desanatā. Pakāsanatāti ca pakāsanā eva. Atthasandassaneti nānāatthānaṃ paresaṃ sandassane. Dhammā ca atthā ca te eva.
40 40. 现在,为了说明那位以如法之言开示他人的圣者,其作为依真实自性而说法之因的见清净,紧接着就列出了见清净智。其中,一切法的一摄以及种种性与单一性的通达:就是通过一切有为法和无为法的一摄,以及对欲贪等的种种性、对出离等的单一性的通达,这就是现观的意思。它则是道智和果智。道智在现观诸谛的刹那,以现观诸谛而通达,所以叫通达;果智因为已经通达,所以叫通达。一摄性:这里摄有四种——生类摄、同生类摄、作用摄、计数摄。其中,所有刹帝利都来,所有婆罗门都来,所有吠舍都来,所有首陀罗都来;毗舍佉贤友,正语、正业、正命,这些法摄在戒蕴中,这名叫生类摄。就像说同一生类者都来的地方那样,这里一切依生类而成为一摄。所有憍萨罗人都来,所有摩揭陀人都来,所有婆卢羯车人都来;毗舍佉贤友,正精进、正念、正定,这些法摄在定蕴中,这名叫同生类摄。就像说在同一地方出生、成长的人都来的地方那样,这里一切依出生地和居住地而成为一摄。所有象兵都来,所有马兵都来,所有车兵都来;毗舍佉贤友,正见、正思惟,这些法摄在慧蕴中,这名叫作用摄。因为那一切都是以自身的作用而成为一摄。眼处算入哪一蕴的数目?眼处算入色蕴的数目。如果眼处算入色蕴的数目,那么就应该说眼处被色蕴所摄,这名叫计数摄。这里所指的就是这一种。在如性等十二种行相中,各各单独以一法而摄、以计数而限定,这些就是“一摄”;一摄的状态,就是一摄性。巴利
40. Idāni paresaṃ dhammiyā kathāya sandassentassa tassa ariyapuggalassa yathāsabhāvadhammadesanākāraṇaṃ dassanavisuddhiṃ dassetuṃ tadanantaraṃ dassanavisuddhiñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha sabbadhammānaṃ ekasaṅgahatā nānattekattapaṭivedheti sabbesaṃ saṅkhatāsaṅkhatadhammānaṃ ekasaṅgahatāya ca kāmacchandādīnaṃ nānattassa ca nekkhammādīnaṃ ekattassa ca paṭivedho, abhisamayoti attho. So pana maggapaññā phalapaññā ca. Maggapaññā saccābhisamayakkhaṇe saccābhisamayavasena paṭivijjhatīti paṭivedho, phalapaññā paṭividdhattā paṭivedho. Ekasaṅgahatāti ettha jātisaṅgaho, sañjātisaṅgaho, kiriyāsaṅgaho, gaṇanasaṅgahoti catubbidho saṅgaho. Tattha ‘‘sabbe khattiyā āgacchantu, sabbe brāhmaṇā, sabbe vessā, sabbe suddā āgacchantu’’, ‘‘yā, cāvuso visākha, sammāvācā, yo ca sammākammanto, yo ca sammāājīvo, ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ jātisaṅgaho nāma. ‘‘Ekajātikā āgacchantū’’ti vuttaṭṭhāne viya hi idha sabbe jātiyā ekasaṅgahitā. ‘‘Sabbe kosalakā āgacchantu, sabbe māgadhikā, sabbe bhārukacchakā āgacchantu’’, ‘‘yo, cāvuso visākha, sammāvāyāmo, yā ca sammāsati, yo ca sammāsamādhi, ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ sañjātisaṅgaho nāma. ‘‘Ekaṭṭhāne jātā saṃvaḍḍhā āgacchantū’’ti vuttaṭṭhāne viya hi idha sabbe jātiṭṭhānena nivutthokāsena ekasaṅgahitā. ‘‘Sabbe hatthārohā āgacchantu, sabbe assārohā āgacchantu, sabbe rathikā āgacchantu’’, ‘‘yā, cāvuso visākha, sammādiṭṭhi, yo ca sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ kiriyāsaṅgaho nāma. Sabbeva hi te attano kiriyākaraṇena ekasaṅgahitā. ‘‘Cakkhāyatanaṃ katamaṃ khandhagaṇanaṃ gacchati, cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati. Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati, tena vata re vattabbe cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahita’’nti (kathā. 471) ayaṃ gaṇanasaṅgaho nāma. Ayamidha adhippeto. Tathaṭṭhādīsu dvādasasu ākāresu visuṃ visuṃ ekena saṅgaho gaṇanaparicchedo etesanti ekasaṅgahā, ekasaṅgahānaṃ bhāvo ekasaṅgahatā.
见清净智指的是道果智即见。见本身就是清净,所以叫见清净;见清净本身就是智,所以叫见清净智。道智得以清净,所以叫见清净;果智因为已经清净,所以也叫见清净。巴利
Dassanavisuddhiñāṇanti maggaphalañāṇaṃ dassanaṃ. Dassanameva visuddhi dassanavisuddhi, dassanavisuddhi eva ñāṇaṃ dassanavisuddhiñāṇaṃ. Maggañāṇaṃ visujjhatīti dassanavisuddhi, phalañāṇaṃ visuddhattā dassanavisuddhi.
41 41. 现在,为了把能成就见清净的观智分成两种来说明,紧接着就列出了忍智和摄受智。其中,“已解慧”是指对色蕴等法从无常等角度已经了知而生起的慧。“忍智”是指对已经了知的内容能够安忍,所以叫忍;这忍本身就是智,所以叫忍智。这个名称排除了单纯的承受之忍。这是通过“对聚的思惟”等方式生起的初阶观智。巴利
41. Idāni dassanavisuddhisādhakāni vipassanāñāṇāni dvidhā dassetuṃ tadanantaraṃ khantiñāṇapariyogāhaṇañāṇāni uddiṭṭhāni. Tattha viditattā paññāti rūpakkhandhādīnaṃ aniccādito viditattā pavattā paññā. Khantiñāṇanti viditameva khamatīti khanti, khanti eva ñāṇaṃ khantiñāṇaṃ. Etena adhivāsanakhantiṃ paṭikkhipati. Etaṃ kalāpasammasanādivasena pavattaṃ taruṇavipassanāñāṇaṃ.
42 42. 因为已被触及,所以称为慧:由于对色蕴等以无常等方式,以智的接触而触及,所以生起的慧就是“已触慧”。“摄受智”是指:已经触及之后,就深入、进入,所以叫摄受智。也有人把“ga”这个音节读成短音。这是依坏灭随观等方式而生起的锐利观智。不过有些人说:“观智本身,如果由信来引导,就是忍智;如果由慧来引导,就是摄受智。”如果真是这样,那么这两种智就不可能同时存在于同一个人身上;如果它们不能共存,那么一个声闻弟子就不可能具备与六十七种声闻弟子共通的诸智,所以那种说法不合理。巴利
42.Phuṭṭhattā paññāti rūpakkhandhādīnaṃ aniccādivasena ñāṇaphassena phuṭṭhattā pavattā paññā. Pariyogāhaṇe ñāṇanti phuṭṭhameva pariyogāhati pavisatīti pariyogāhaṇaṃ ñāṇaṃ. Gā-kāraṃ rassaṃ katvāpi paṭhanti. Etaṃ bhaṅgānupassanādivasena pavattaṃ tikkhavipassanāñāṇaṃ. Keci pana ‘‘vipassanāñāṇameva saddhāvāhissa khantiñāṇaṃ, paññāvāhissa pariyogāhaṇañāṇa’’nti vadanti. Evaṃ sante etāni dve ñāṇāni ekassa na sambhavanti , tadasambhave ekassa sāvakassa sattasaṭṭhi sāvakasādhāraṇañāṇāni na sambhavanti, tasmā taṃ na yujjati.
43 43. 现在,因为凡夫和有学对观所涉及的蕴等诸法,是整体地审察,而不是只审察其中一部分,所以他们得不到“部分住”;只有阿拉汉才能随自己的意愿得到“部分住”。因此,在讲了成就见清净的诸智之后,紧接着就列出了阿拉汉见清净成就后的“部分住智”。其中,“统合慧”是指:对蕴等诸法中某一特定部分——也就是受法——进行统合、总集、聚集的慧。也有人读作“统合慧”,意思是一样的。巴利
43. Idāni yasmā puthujjanā sekkhā ca vipassanūpage khandhādayo dhamme sakale eva sammasanti, na tesaṃ ekadesaṃ, tasmā tesaṃ padesavihāro na labbhati, arahatoyeva yathāruci padesavihāro labbhatīti dassanavisuddhisādhakāni ñāṇāni vatvā tadanantaraṃ arahato dassanavisuddhisiddhaṃ padesavihārañāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha samodahane paññāti khandhādīnaṃ ekadesassa vedanādhammassa samodahanapaññā, sampiṇḍanapaññā rāsikaraṇapaññā. Samodhāne paññātipi pāṭho, soyeva attho.
对“部分住智”来说,所谓“部分住”,就是依蕴等法的一部分、一分、一个组成来安住;对那个部分住的智,就是部分住智。这里说的“部分”有很多种:蕴的部分、处的部分、界的部分、谛的部分、根的部分、缘起支的部分、念处的部分、禅那的部分、名色的部分、法的部分。虽然有这么多种,但这里的部分其实就是受。怎么理解呢?在五蕴里,依受蕴来说,这是蕴的一部分;在十二处里,依受来说,这是法处的一部分;在十八界里,依受来说,这是法界的一部分;在四谛里,依受来说,这是苦谛的一部分;在二十二根里,依五受根来说,这是根的一部分;在十二缘起支里,依触缘受来说,这是缘起支的一部分;在四念处里,依受随观来说,这是念处的一部分;在四禅里,依乐、舍来说,这是禅那的一部分;在名色里,依受来说,这是名色的一部分;在善等一切法中,依受来说,这是法的一部分。这样,受就是蕴等法的一部分,以对那受的观察来说,就是部分住。巴利
Padesavihāre ñāṇanti khandhādīnaṃ padesena ekadesena avayavena vihāro padesavihāro, tasmiṃ padesavihāre ñāṇaṃ. Tattha padeso nāma khandhapadeso āyatanadhātusaccaindriyapaccayākārasatipaṭṭhānajhānanāmarūpadhammapadesoti nānāvidho. Evaṃ nānāvidho cesa vedanā eva. Kathaṃ? Pañcannaṃ khandhānaṃ vedanākkhandhavasena khandhekadeso, dvādasannaṃ āyatanānaṃ vedanāvasena dhammāyatanekadeso, aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ vedanāvasena dhammadhātekadeso, catunnaṃ saccānaṃ vedanāvasena dukkhasaccekadeso, bāvīsatiyā indriyānaṃ pañcavedanindriyavasena indriyekadeso, dvādasannaṃ paṭiccasamuppādaṅgānaṃ phassapaccayā vedanāvasena paccayākārekadeso, catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ vedanānupassanāvasena satipaṭṭhānekadeso, catunnaṃ jhānānaṃ sukhaupekkhāvasena jhānekadeso, nāmarūpānaṃ vedanāvasena nāmarūpekadeso, kusalādīnaṃ sabbadhammānaṃ vedanāvasena dhammekadesoti evaṃ vedanā eva khandhādīnaṃ padeso, tassā vedanāya eva paccavekkhaṇavasena padesavihāro.
44 44. 现在,因为凡夫和有学在修习定所生慧等的时候,是把各自应当修习的修行法门作为主导、作为首要,然后观察那些应当被断除的、与修行法门相对立的、自性各不相同的种种法具众多过患,从过患的角度去审视,再依照每一种修行法门把心安立下来,从而断除那些对立之法。在断除的时候,他们在观智阶段看见一切行是空的,之后以彻底断除的方式断除。这样断除时,他们以一次通达的方式证悟诸谛而断除。一切圣者都按照上面所说的方式,随各自的情况而修行。因此,在部分住智之后,依次列举了想转智等六种智。其中,由于是主导,所以叫慧,意思是以出离等为主导,把出离等放在优先地位,依这种优先地位而生起的慧。“想转智”中,想的转开、回转、背离,就是想转;以那个把各种修行法门当作主导的想为因、为工具,从欲贪等处转开的智,这样说。虽然这里没有说“从何处转开”,但从哪里转开,就从那里转开,这是自然被理解的,就像“转开随观”一样。而这个想,它的特相是认知;作用是再次认知“就是这个”,并制造原因相,就像木匠等人在木头上做记号;现起是依照所执取的相而生起执著,就像盲人摸象;或者,因为它在所缘上不深入而停留不久,所以现起为不久住,就像闪电;它的直接原因是当时呈现于面前的境界,就像在草丛中的稻草人那里,小鹿生起“是人”的想法。巴利
44. Idāni yasmā samādhibhāvanāmayañāṇādīni bhāventā puthujjanā sekkhā ca te te bhāvetabbabhāvanādhamme adhipatī jeṭṭhake katvā tena tena pahātabbe tappaccanīke nānāsabhāve dhamme anekādīnave ādīnavato paccavekkhitvā tassa tassa bhāvanādhammassa vasena cittaṃ patiṭṭhapetvā te te paccanīkadhamme pajahanti. Pajahantā vipassanākāle sabbasaṅkhāre suññato disvā pacchā samucchedena pajahanti, tathā pajahantā ca ekābhisamayavasena saccāni paṭivijjhantā pajahanti. Yathāvutteheva ākārehi sabbepi ariyā yathāyogaṃ paṭipajjanti, tasmā padesavihārañāṇānantaraṃ saññāvivaṭṭañāṇādīni cha ñāṇāni yathākkamena uddiṭṭhāni. Tattha adhipatattā paññāti nekkhammādīnaṃ adhipatibhāvena nekkhammādīni adhikāni katvā tadadhikabhāvena pavattā paññāti attho. Saññāvivaṭṭe ñāṇanti saññāya vivaṭṭanaṃ parāvaṭṭanaṃ parammukhabhāvoti saññāvivaṭṭo, yāya saññāya te te bhāvanādhamme adhipatiṃ karoti, tāya saññāya hetubhūtāya, karaṇabhūtāya vā tato tato kāmacchandādito vivaṭṭane ñāṇanti vuttaṃ hoti. Etto vivaṭṭoti avuttepi yato vivaṭṭati, tato eva vivaṭṭoti gayhati yathā vivaṭṭanānupassanāya. Sā pana saññā sañjānanalakkhaṇā, tadevetanti puna sañjānanapaccayanimittakaraṇarasā dāruādīsu tacchakādayo viya, yathāgahitanimittavasena abhinivesakaraṇapaccupaṭṭhānā hatthidassakaandhā viya, ārammaṇe anogāḷhavuttitāya aciraṭṭhānapaccupaṭṭhānā vā vijju viya, yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā tiṇapurisakesu migapotakānaṃ purisāti uppannasaññā viya.
45 “种种慧”:因为应修习种种自性法,并借着观察另一类自性法(欲贪等)中的过患而生起的慧。“种种”这个词是表示相状的处格。或者,“断除种种”就是“种种”,意思是:以断除种种为相、以断除种种为因,安住在出离等法上的慧——这就是它的意趣。“心转智”:就是心从欲贪等转向出离等的智。这里说的“心”,特指“思”。这个思,特相是意志的状态,或者说是策励连结;作用是累积业行;现起是协调结合,能成就自己与他人的职责,就像大弟子、大工匠等一样。再者,在忆念紧急事务等情况下,这个思会以激励相应法的方式变得很明显。巴利
45.Nānatte paññāti nānāsabhāve bhāvetabbato aññasabhāve kāmacchandādike ādīnavadassanena pavattā paññā. Nānatteti ca nimittatthe bhummavacanaṃ. Nānattappahānaṃ vā nānattaṃ, nānattappahānanimittaṃ nānattappahānahetu nekkhammādīsu paññāti adhippāyo. Cetovivaṭṭe ñāṇanti cetaso kāmacchandādito vivaṭṭanaṃ nekkhammādīsu ñāṇaṃ. Cetoti cettha cetanā adhippetā. Sā cetanābhāvalakkhaṇā, abhisandahanalakkhaṇā vā, āyūhanarasā, saṃvidahanapaccupaṭṭhānā sakiccaparakiccasādhakā jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakiādayo viya. Accāyikakammānussaraṇādīsu ca panāyaṃ sampayuttānaṃ ussāhanabhāvena pākaṭā hoti.
46 46. 安立慧:就是依靠出离等,把心安立下来的慧。心转智:就是通过断除欲贪等,使心转离的智。这里说的心,以了别为特相,以在前引导为作用,以相续连结为现起,以名色为所依。巴利
46.Adhiṭṭhānepaññāti nekkhammādivasena cittassa patiṭṭhāpane paññā. Cittavivaṭṭe ñāṇanti kāmacchandādipahānavasena cittassa vivaṭṭane ñāṇaṃ . Cittañcettha vijānanalakkhaṇaṃ, pubbaṅgamarasaṃ, sandhānapaccupaṭṭhānaṃ, nāmarūpapadaṭṭhānaṃ.
47 对于“空性”的慧,是指以“我”与“我所”皆空,而转向无我、无我所的无我随观慧。在“智的转离”中称为智,是因为智本身就从执取中回转,所以称为转离;那成为智之转离的智。巴利
47.Suññate paññāti attattaniyasuññatāya anattānattaniye pavattā anattānupassanā paññā. Ñāṇavivaṭṭe ñāṇanti ñāṇameva abhinivesato vivaṭṭatīti vivaṭṭo, taṃ ñāṇavivaṭṭabhūtaṃ ñāṇaṃ.
48 48. 关于“放舍慧”:这里,“放舍”就是舍弃、放下。从欲贪等中放舍,就是依出离等而生起的慧。“解脱转智”:因为从欲贪等中解脱出来,所以叫解脱;解脱本身就是转,叫解脱转;这解脱转就是智。巴利
48.Vosagge paññāti ettha vosajjatīti vosaggo, kāmacchandādīnaṃ vosaggo nekkhammādimhi paññā. Vimokkhavivaṭṭe ñāṇanti kāmacchandādikehi vimuccatīti vimokkho, vimokkho eva vivaṭṭo vimokkhavivaṭṭo, so eva ñāṇaṃ.
49 对于每一谛的四种、四种无颠倒自性,以作用而不迷惑地生起的慧,就是“如实义慧”。“谛转智”:从四谛双双出起而转起,所以叫谛转,这本身就是智。同一个智,依增上法而说,称为“想转”;依应断法而说,称为“意转”;依心之安立而说,称为“心转”;依断除敌对法而说,称为“解脱转”,这样说了四种。无我随观从空的样貌而说为“智转智”。而道智在前面被说为“道智”和“无间定智”两种,这里则从转起的样貌而说为“谛转智”。巴利
49.Tathaṭṭhe paññāti ekekassa saccassa catubbidhe catubbidhe aviparītasabhāve kiccavasena asammohato pavattā paññā. Saccavivaṭṭe ñāṇanti catūsu saccesu dubhato vuṭṭhānavasena vivaṭṭatīti saccavivaṭṭo, so eva ñāṇaṃ. Ekameva ñāṇaṃ adhipatikatadhammavasena saññāvivaṭṭoti, pahātabbadhammavasena cetovivaṭṭoti, cittapatiṭṭhāpanavasena cittavivaṭṭoti, paccanīkapahānavasena vimokkhavivaṭṭoti evaṃ catudhā vuttaṃ. Anattānupassanāva suññatākāravasena ‘‘ñāṇavivaṭṭe ñāṇa’’nti vuttā. Maggañāṇameva heṭṭhā ‘‘magge ñāṇa’’nti ca, ‘‘ānantarikasamādhimhi ñāṇa’’nti ca dvidhā vuttaṃ, vivaṭṭanākāravasena ‘‘saccavivaṭṭe ñāṇa’’nti vuttaṃ.
50 现在,按照顺序,把由谛转智而运作的漏尽智所引生的六种神通智一一列出。其中,因为神变智的威力世间人都知道、最令人震撼,所以最先列出神变智;因为天耳智的所缘比较粗显,而他心智的所缘比较微细,所以第二列出天耳智;因为所缘微细,所以第三列出他心智。在三明当中,因为能破除覆盖宿世的过去黑暗,所以最先列出宿住随念智;因为能破除现在和未来的黑暗,所以第二列出天眼智;因为能彻底断除一切黑暗,所以第三列出漏尽智。其中,“身”也指色身。“心”也指作为基础的禅那心。“单一决定状态”,是指以预备心把身心置于单一状态,以及在想前往时,无论以可见之身还是不可见之身,都相应地使身与心融合在一起——这就是这里所说的意思。这里,“身”指身体。身体因为是不净的积聚,是头发等可厌之物以及眼病等几百种疾病的生起之处,所以称为身。“乐想与轻想”:这里,与第四禅相应的想只有一个,但按行相的差别分为两种,并用“与”字表示合集。在第四禅中,舍因为寂静而被称为“乐”,与它相应的想就是“乐想”。正是这个想,因为脱离了诸盖以及寻等敌对法,所以成为“轻想”。“以决意为先导”:就是依增强而住立的方式,也就是依进入的方式,这是它的意趣。“以决意为先导”中的“与”字应当连接起来理解。到这里,已经按相应方式说明了所有种类神变智的原因。巴利
50. Idāni tassa saccavivaṭṭañāṇavasena pavattassa āsavānaṃ khaye ñāṇassa vasena pavattāni kamato cha abhiññāñāṇāni uddiṭṭhāni. Tatthāpi lokapākaṭānubhāvattā ativimhāpananti paṭhamaṃ iddhividhañāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, cetopariyañāṇassa visayato dibbasotañāṇaṃ oḷārikavisayanti dutiyaṃ dibbasotañāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, sukhumavisayattā tatiyaṃ cetopariyañāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tīsu vijjāsu pubbenivāsacchādakātītatamavinodakattā paṭhamaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, paccuppannānāgatatamavinodakattā dutiyaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, sabbatamasamucchedakattā tatiyaṃ āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha kāyampīti rūpakāyampi. Cittampīti pādakajjhānacittampi. Ekavavatthānatāti parikammacittena ekato ṭhapanatāya ca dissamānakāyena, adissamānakāyena vā gantukāmakāle yathāyogaṃ kāyassapi cittassapi missīkaraṇatāya cāti vuttaṃ hoti. Kāyoti cettha sarīraṃ. Sarīrañhi asucisañcayato kucchitānaṃ kesādīnañceva cakkhurogādīnaṃ rogasatānañca āyabhūtato kāyoti vuccati. Sukhasaññañca lahusaññañcāti ettha catutthajjhānasampayuttaṃ ekaṃyeva saññaṃ ākāranānattato dvidhā katvā samuccayattho ca-saddo payutto. Catutthajjhānasmiñhi upekkhā santattā sukhanti vuttā, taṃsampayuttā saññā sukhasaññā. Sāyeva nīvaraṇehi ceva vitakkādipaccanīkehi ca vimuttattā lahusaññā. Adhiṭṭhānavasenāti adhikaṃ katvā ṭhānavasena, pavisanavasenāti adhippāyo. Adhiṭṭhānavasena cāti ca-saddo sambandhitabbo. Ettāvatā sabbappakārassa iddhividhassa yathāyogaṃ kāraṇaṃ vuttaṃ.
“成就”这个词,指的是成就的本质,所以“成就”就是慧。关于“神变种类”的智:以成就之义为神变,也就是以产生之义和获得之义来说的。凡是能产生、能获得的,就称为“成就”。正如经中所说:“对于渴望欲乐的人,他这愿望就会成就。”(《经集》772)同样地,“出离成就,所以是神变;能示现,所以是教诫神变;阿拉汉道成就,所以是神变;能示现,所以是教诫神变。”(《无碍解道》3.32)另一种说法:以成就之义为神变,这是“方便成就”的别名。因为方便成就能够产生所期望的果报,所以是成就的。正如经中所说:“这位质多居士具足戒行、有善法,如果他发愿:‘愿我未来成为转轮王’,那么由于戒行清净,他心中的誓愿就会成就。”(《相应部》4.352)另一种说法:众生依靠这个而成就,所以是神变;“成就”就是增长、达到殊胜的状态,这是所说的意思。神变本身就有种种形态,所以叫“神变种类”,意思是神变的部分、神变的区分。对那神变种类的智,就称为“关于神变种类的智”。巴利
Ijjhanaṭṭhe paññāti ijjhanasabhāve paññā. Iddhividhe ñāṇanti ijjhanaṭṭhena iddhi, nipphattiatthena paṭilābhaṭṭhena cāti vuttaṃ hoti. Yañhi nipphajjati paṭilabbhati ca, taṃ ijjhatīti vuccati. Yathāha – ‘‘kāmaṃ kāmayamānassa, tassa cetaṃ samijjhatī’’ti (su. ni. 772). Tathā ‘‘nekkhammaṃ ijjhatīti iddhi, paṭiharatīti pāṭihāriyaṃ, arahattamaggo ijjhatīti iddhi, paṭiharatīti pāṭihāriya’’nti (paṭi. ma. 3.32). Aparo nayo – ijjhanaṭṭhena iddhi, upāyasampadāyetaṃ adhivacanaṃ. Upāyasampadā hi ijjhati adhippetaphalappasavanato. Yathāha – ‘‘ayaṃ kho citto gahapati sīlavā kalyāṇadhammo, sace paṇidahissati, anāgatamaddhānaṃ rājā assaṃ cakkavattīti. Ijjhissati hi sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’’ti (saṃ. ni. 4.352). Aparo nayo – etāya sattā ijjhantīti iddhi, ijjhantīti iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti vuttaṃ hoti. Iddhi eva vidhaṃ iddhividhaṃ, iddhikoṭṭhāso iddhivikappoti attho. Taṃ iddhividhaṃ ñāṇanti vuttaṃ hoti.
51 依寻的扩散力:在为了生起天耳界而作准备修行的时候,对自己在种种声音相上的寻的扩散力,也就是寻的冲力。这里说的“寻”,就是能寻思,所以叫寻;或者寻思本身就是寻,意思是审虑。这个寻以把心安置到所缘上为特征,以撞击、反复撞击为作用。正因为这样,才说修行者通过它让所缘成为被寻撞击、被寻反复撞击的。它以把心引向所缘为表现;不过,因为它在被同类作意所摄、又被根所限定的境域中无障碍地生起,所以说它以“进入视野的境域”为足处。所谓“种种与单一声音相”,是指种种自性的与单一自性的声音相。这里,声音本身就是相,因为它是寻生起之因,又因是行相。依鼓声等而成为一团的声音,或者多种声音,或者不同方向的声音,或者不同众生的声音,是“种种声音”;同一方向的声音,或者同一众生的声音,或者依鼓声等而各自单一的声音,是“单一声音”。这里说的“声音”,就是能响,意思是被告知。所谓“贯通之慧”,就是进入之慧,意思是了知之慧。所谓“耳界清净智”,就是以闻之义及无命者之义为耳界,又以作耳界作用之义而称为耳界,因为清净、无杂染,所以是清净;耳界本身就是清净,即耳界清净;耳界清净本身就是智,即耳界清净智。巴利
51.Vitakkavipphāravasenāti dibbasotadhātuuppādanatthaṃ parikammakaraṇakāle saddanimittesu attano vitakkavipphāravasena vitakkavegavasena. Vitakkoti cettha vitakketīti vitakko, vitakkanaṃ vā vitakko, ūhananti vuttaṃ hoti. Svāyaṃ ārammaṇe cittassa abhiniropanalakkhaṇo, āhananapariyāhananaraso . Tathā hi tena yogāvacaro ārammaṇaṃ vitakkāhataṃ vitakkapariyāhataṃ karotīti vuccati. Ārammaṇe cittassa ānayanapaccupaṭṭhāno, tajjāsamannāhārena pana indriyena ca parikkhitte visaye anantarāyena uppajjanato āpāthagatavisayapadaṭṭhānoti vuccati. Nānattekattasaddanimittānanti nānāsabhāvānaṃ ekasabhāvānañca saddanimittānaṃ. Saddā eva cettha vitakkuppattikāraṇattā saṅkhāranimittattā ca nimittāni. Bherisaddādivasena ekagghanībhūtā, anekā vā saddā, nānādisāsu vā saddā, nānāsattānaṃ vā saddā nānattasaddā, ekadisāya saddā, ekasattassa vā saddā, bherisaddādivasena ekekasaddā vā ekattasaddā. Saddoti cettha sappatīti saddo, kathīyatīti attho. Pariyogāhaṇe paññāti pavisanapaññā, pajānanapaññāti attho. Sotadhātuvisuddhiñāṇanti savanaṭṭhena ca nijjīvaṭṭhena ca sotadhātu, sotadhātukiccakaraṇavasena ca sotadhātu viyātipi sotadhātu, parisuddhattā nirupakkilesattā visuddhi, sotadhātu eva visuddhi sotadhātuvisuddhi, sotadhātuvisuddhi eva ñāṇaṃ sotadhātuvisuddhiñāṇaṃ.
52 三种心:就是与喜俱行的心、与忧俱行的心、与舍俱行的心这三种心。由于扩散:意思是以扩散的状态、以冲劲的方式。这里用的是从格来表示原因,也就是说,为了生起他心智而做准备工作的时候,以他人这三种心的扩散为因。以诸根的明净为途径:是指以眼等六根的明净为途径。这里,诸根所依的地方,通过以果说因的比喻方式,被称为“根”,就像经里说的:“贤友,你的诸根非常明净,肤色清净、皎洁。”(《大品》60)在诸根所依的地方中,这里特指心所依处。以明净为途径,就是以没有浑浊的状态为途径。应该知道,本来应该说“以明净和不明净为途径”,但省略了“不明净”这个词。或者也可以这样理解:因为“察觉这个是不明净的”这种认知,只有依靠明净才可能产生,所以只说“以明净为途径”,就已经包含了不明净的意思。于种种与单一心识运作之通达慧:就是随其相应,了知具有多种性质和单一性质的八十九种心之运作的智慧。在这里,未得定者的心识运作是多种多样的,得定者的心识运作是单一的。或者说,有贪等心是多种多样的,离贪等心是单一的。他心智这个词中,pari 是遍的意思,也就是限定、确定的意思。心的限定就是他心,他心与智合在一起就是他心智。也有写成 vipphāratā 的读法,意思是扩散性。巴利
52.Tiṇṇannaṃ cittānanti somanassasahagatadomanassasahagataupekkhāsahagatavasena tiṇṇannaṃ cittānaṃ. Vipphārattāti vipphārabhāvena vegenāti attho. Hetuatthe nissakkavacanaṃ, cetopariyañāṇuppādanatthaṃ parikammakaraṇakāle paresaṃ tiṇṇannaṃ cittānaṃ vipphārahetunā. Indriyānaṃ pasādavasenāti cakkhādīnaṃ channaṃ indriyānaṃ pasādavasena, indriyānaṃ patiṭṭhitokāsā cettha phalūpacārena indriyānanti vuttā yathā ‘‘vippasannāni kho te, āvuso, indriyāni parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto’’ti (mahāva. 60). Indriyapatiṭṭhitokāsesupi hadayavatthu eva idhādhippetaṃ. Pasādavasenāti ca anāvilabhāvavasena. ‘‘Pasādappasādavasenā’’ti vattabbe appasādasaddassa lopo katoti veditabbaṃ. Atha vā idamappasannanti gahaṇassa pasādamapekkhitvā eva sambhavato ‘‘pasādavasenā’’ti vacaneneva appasādopi vuttova hotīti veditabbaṃ. Nānattekattaviññāṇacariyā pariyogāhaṇe paññāti yathāsambhavaṃ nānāsabhāvaekasabhāvaekūnanavutiviññāṇapavattivijānanapaññā. Ettha asamāhitassa viññāṇacariyā nānattā, samāhitassa viññāṇacariyā ekattā. Sarāgādicittaṃ vā nānattaṃ, vītarāgādicittaṃ ekattaṃ. Cetopariyañāṇanti ettha pariyātīti pariyaṃ, paricchindatīti attho. Cetaso pariyaṃ cetopariyaṃ, cetopariyañca taṃ ñāṇañcāti cetopariyañāṇaṃ. Vipphāratātipi pāṭho, vipphāratāyāti attho.
53 依缘而转起之法:是指依缘起法则、从缘而生起的缘所生法。依种种与单一业扩散之力:在这里,不善业是“种种”,善业是“单一”。或者,欲界业是“种种”,色界与无色界业是“单一”。语法关系是:依种种与单一业扩散之力,对依缘而转起之法进行通达的慧。宿住随念智:过去往昔诸生中曾住过的诸蕴,就是“宿住”。“住过”是指曾居住、经历过,在自己的相续中生起后又灭去。或者,过去往昔诸生中曾住过的法,就是“宿住”。“住过”是指以境而住,以自己的识所知、所限定,或者也为他人的识所知。在“忆念截断足迹等”中,这些只属于诸佛。宿住随念:以那随念宿住的念,就是“宿住随念”;“智”是指与那念相应的智。巴利
53.Paccayappavattānaṃ dhammānanti paṭiccasamuppādavasena paccayato pavattānaṃ paccayuppannadhammānaṃ. Nānattekattakammavipphāravasenāti ettha akusalaṃ kammaṃ nānattaṃ, kusalaṃ kammaṃ ekattaṃ. Kāmāvacaraṃ vā kammaṃ nānattaṃ, rūpāvacarārūpāvacaraṃ kammaṃ ekattaṃ. Nānattekattakammavipphāravasena paccayapavattānaṃ dhammānaṃ pariyogāhaṇe paññāti sambandho. Pubbenivāsānussatiñāṇanti pubbe atītajātīsu nivutthakhandhā pubbenivāso. Nivutthāti ajjhāvutthā anubhūtā attano santāne uppajjitvā niruddhā. Pubbe atītajātīsu nivutthadhammā vā pubbenivāso. Nivutthāti gocaranivāsena nivutthā attano viññāṇena viññātā paricchinnā, paraviññāṇena viññātāpi vā. Chinnavaṭumakānussaraṇādīsu te buddhānaṃyeva labbhanti . Pubbenivāsānussatīti yāya satiyā pubbenivāsaṃ anussarati, sā pubbenivāsānussati, ñāṇanti tāya satiyā sampayuttaṃ ñāṇaṃ.
54 以光明为途径:为了用天眼看见色法,凭借火遍、白遍、光明遍当中任意一种作为第四禅所缘的遍处光明的力量为途径。种种与单一之色相:不同众生的色,或投生到不同身类的众生的色,或不同方向的色,或不混杂的色,这些是种种色;一个众生的色,或投生到同一身类的众生的色,或同一方向的色,或从不同方向等混杂在一起的色,这些是单一色。这里,色只指颜色处。因为它能显现,当它呈现色彩变化时,能显示已入心之状态,所以叫色。这些色本身就是色相。此即就种种与单一之色相而言。于见义之慧:指具有见之自性的智慧。巴利
54.Obhāsavasenāti dibbena cakkhunā rūpadassanatthaṃ pasāritassa tejokasiṇaodātakasiṇaālokakasiṇānaṃ aññatarassa catutthajjhānārammaṇassa kasiṇobhāsassa vasena. Nānattekattarūpanimittānanti nānāsattānaṃ rūpāni, nānattakāyaṃ upapannānaṃ vā sattānaṃ rūpāni, nānādisāsu vā rūpāni, asammissāni vā rūpāni nānattarūpāni, ekasattassa rūpāni, ekattakāyaṃ upapannassa vā rūpāni, ekadisāya vā rūpāni, nānādisādīnaṃ sammissībhūtāni vā rūpāni ekattarūpāni. Rūpanti cettha vaṇṇāyatanameva. Tañhi rūpayatīti rūpaṃ, vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho. Rūpameva rūpanimittaṃ. Tesaṃ nānattekattarūpanimittānaṃ. Dassanaṭṭhe paññāti dassanasabhāve paññā.
“天眼智”:它和天眼相似,所以叫“天”。因为天人们由善业所生的清净眼根,不被胆汁、痰、血等阻碍,远离了种种杂染,所以能够领受极远处的所缘,这就是“天”眼。而这里的智眼也是由精进修行之力所生,和那种天眼一样,所以因为与天眼相似而叫“天”;又因为是通过天住而获得、依止于天住,所以也叫“天”;又因为以光明遍为基础而具有大光明,所以也叫“天”;又因为能看见穿过墙壁等处的色法、具有广大远达性,所以也叫“天”。这一切应当依据声论来理解。以“见”为义,所以是眼;能执行眼的作用,所以也像眼一样是眼。它既是天又是眼,所以叫“天眼”;这天眼本身就是智,所以叫“天眼智”。巴利
Dibbacakkhuñāṇanti dibbasadisattā dibbaṃ. Devānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idañcāpi vīriyabhāvanābalanibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ, dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ, ālokapariggahena mahājutikattāpi dibbaṃ, tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ. Dassanaṭṭhena cakkhu, cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu, dibbañca taṃ cakkhu cāti dibbacakkhu, dibbacakkhu ca taṃ ñāṇañcāti dibbacakkhuñāṇaṃ.
55 以六十四种行相:在八种道果中,每一种道果都按八根来算,这样就有六十四种行相。三根:指未知当知根、已知根、具知根这三根。自在转之慧:就是以自在而转起的慧。应当知道,这是在阿拉汉果位上,以八根之力、八种行相,唯独就具知根达到自在状态来说的。即使在阿拉汉道的刹那,具知根的自在并不存在,但以因成就故、为成彼义而说,因此称为自在转之慧。漏尽智:能够摧坏自己应被断除诸漏的阿拉汉道智,就称为漏尽智。巴利
55.Catusaṭṭhiyā ākārehīti aṭṭhasu maggaphalesu ekekasmiṃ aṭṭhannaṃ aṭṭhannaṃ indriyānaṃ vasena catusaṭṭhiyā ākārehi. Tiṇṇannaṃ indriyānanti anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyanti, imesaṃ tiṇṇannaṃ indriyānaṃ. Vasibhāvatā paññāti vasibhāvatāya pavattā paññā, arahattaphale aṭṭhannaṃ indriyānaṃ vasena aṭṭhahi ākārehi aññātāvindriyasseva vasibhāvatāya arahattamaggakkhaṇe abhāvepi kāraṇasiddhivasena tadatthasādhanatāya vuttanti veditabbaṃ. Āsavānaṃ khaye ñāṇanti attanā vajjhānaṃ āsavānaṃ khayakaraṃ arahattamaggañāṇaṃ.
56-59 56-59. 现在,为了说明与称为“漏尽智”的阿拉汉道智相关联的四种道智,每一种道智都以单一方式通达(四谛),所以列出了“遍知义的慧”等四种智。在那里,苦谛因为粗显、又是一切众生共通的,所以容易了知,因此先说;为了显示它的因,紧接着说集谛;为了让人知道“因灭则果灭”,紧接着说灭谛;为了显示证得灭的方法,最后说道谛。或者,为了令贪著有乐之乐的众生生起悚惧,先说苦;为了让人知道“这苦不是无因来的,也不是自在天等所造,而是从这个因来的”,紧接着说集谛;然后,因为被有因之苦所制伏、心生悚惧、寻求出离的众生,通过看见出离而获得安慰,所以说灭;再之后,为了证得灭,说能到达灭的道。现在,以这个顺序列出了以这些为对象的诸智。其中,“遍知义”是指苦的应遍知自性,有逼迫等四种;“断除义”是指集的应断除自性,有招感等四种;“作证义”是指灭的应作证自性,有出离等四种;“修习义”是指道的应修习自性,有导向出离等四种。巴利
56-59. Idāni āsavānaṃ khayañāṇasaṅkhātaarahattamaggañāṇasambandhe catunnampi maggañāṇānaṃ ekekassa maggañāṇassa ekābhisamayataṃ dassetuṃ ‘‘pariññaṭṭhe paññā’’tiādīni cattāri ñāṇāni uddiṭṭhāni. Tatthāpi oḷārikattā sabbasattasādhāraṇattā ca suviññeyyanti dukkhasaccaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ, tasseva hetudassanatthaṃ tadanantaraṃ samudayasaccaṃ, hetunirodhā phalanirodhoti ñāpanatthaṃ tadanantaraṃ nirodhasaccaṃ, tadadhigamūpāyadassanatthaṃ ante maggasaccaṃ. Bhavasukhassādagadhitānaṃ vā sattānaṃ saṃvegajananatthaṃ paṭhamaṃ dukkhamāha, taṃ neva akataṃ āgacchati, na issaranimmānādito hoti, ito pana hotīti ñāpanatthaṃ tadanantaraṃ samudayasaccaṃ, tato sahetukena dukkhena abhibhūtattā saṃviggamānasānaṃ dukkhanissaraṇagavesīnaṃ nissaraṇadassanena assāsajananatthaṃ nirodhaṃ, tato nirodhādhigamatthaṃ nirodhasampāpakaṃ magganti. Idāni tabbisayāni ñāṇāni teneva kamena uddiṭṭhāni. Tattha pariññaṭṭheti dukkhassa pīḷanaṭṭhādike catubbidhe parijānitabbasabhāve. Pahānaṭṭheti samudayassa āyūhanaṭṭhādike catubbidhe pahātabbasabhāve. Sacchikiriyaṭṭheti nirodhassa nissaraṇaṭṭhādike catubbidhe sacchikātabbasabhāve. Bhāvanaṭṭheti maggassa niyyānaṭṭhādike catubbidhe bhāvetabbasabhāve.
60-63 60-63. 现在,为了说明已修习道的人通过省察的方式,或者未修习道的人通过听闻传承的方式,分别了知各别的谛智,所以列出了“于苦之智”等四种智。其中,在“于苦”这个词里,“du”这个音表示可厌的。人们把可厌的儿子叫做“劣子”。而“kha”这个音表示空的。空的虚空就叫做“kha”。这第一圣谛,因为是种种灾祸的依处所以可厌,因为远离了凡夫所执取的恒常、清净、安乐、自我之性所以是空的。因此,由于可厌和空,就称为“苦”。巴利
60-63. Idāni bhāvitamaggassa paccavekkhaṇavasena vā abhāvitamaggassa anussavavasena vā visuṃ visuṃ saccañāṇāni dassetuṃ dukkhe ñāṇādīni cattāri ñāṇāni uddiṭṭhāni. Tattha dukkheti ettha du-iti ayaṃ saddo kucchite dissati. Kucchitañhi puttaṃ duputtoti vadanti. Khaṃ-saddo pana tucche. Tucchañhi ākāsaṃ ‘kha’nti vuccati. Idañca paṭhamasaccaṃ kucchitaṃ anekupaddavādhiṭṭhānato, tucchaṃ bālajanaparikappitadhuvasubhasukhattabhāvavirahitato. Tasmā kucchitattā tucchattā ca ‘‘dukkha’’nti vuccati.
在“苦集”这个词里,“saṃ”这个音表示结合,就像在“samāgamo(集合)”“sametaṃ(会合)”这些词里那样。“u”这个音表示生起,就像在“uppannaṃ(已生)”“uditaṃ(已起)”这些词里那样。而“aya”这个音表示原因。这第二圣谛,就是当其余诸缘和合时,苦生起的原因。因此,因为它是苦的结合与生起之因,所以称为“苦集”。巴利
Dukkhasamudayeti ettha saṃ-iti ayaṃ saddo ‘‘samāgamo sameta’’ntiādīsu (vibha. 199; dī. ni. 2.396) viya saṃyogaṃ dīpeti. U-iti ayaṃ saddo ‘‘uppannaṃ udita’’ntiādīsu (pārā. 172; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 141) viya uppattiṃ. Aya-saddo pana kāraṇaṃ dīpeti. Idañcāpi dutiyasaccaṃ avasesapaccayasamāyoge sati dukkhassa uppattikāraṇaṃ. Iti dukkhassa saṃyoge uppattikāraṇattā ‘‘dukkhasamudaya’’nti vuccati.
在“苦灭”这个词里,“ni”这个音表示不存在,“rodha”这个音表示牢狱。所以,因为在这里,被称为轮回牢狱的苦的牢狱在一切趣中都空无所有,所以是“不存在”;或者,因为证得它的时候,轮回牢狱的苦的牢狱就不存在了,因为它与它正好相反,所以也称为“苦灭”。又或者,因为它是苦不再生起、灭尽的缘,所以称为“苦灭”。巴利
Dukkhanirodheti ettha ni-saddo abhāvaṃ, rodha-saddo ca cārakaṃ dīpeti. Tasmā abhāvo ettha saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa sabbagatisuññattā, samadhigate vā tasmiṃ saṃsāracārakassa dukkharodhassa abhāvo hoti tappaṭipakkhattātipi ‘‘dukkhanirodha’’nti vuccati. Dukkhassa vā anuppattinirodhapaccayattā dukkhanirodhanti vuccati.
在“趣向苦灭之道”这个说法里,因为这条道以取苦灭为所缘的方式走向苦灭,面向它,而且它也是达到苦灭的修行,所以称为“趣向苦灭之道”。前面为了显示从诸行出起的样貌,把四种道智说成“于道之智”;为了显示能给出无间果的因的样貌,说成“于无间定之智”;为了显示从诸行转离的样貌,说成“于谛转离之智”;为了显示阿拉汉道智是依照道的次第才生起,以及那智是证知的状态,所以只把阿拉汉道智说成“漏尽智”。然后,为了显示四种道智是同一通达,说了“遍知义之慧是于苦之智”等四种智。再进一步,为了显示在每一个谛上各别各别地生起,列举了“于苦之智”等四种智。应当这样了知前后之间的差别。巴利
Dukkhanirodhagāminiyāpaṭipadāyāti ettha yasmā ayaṃ etaṃ dukkhanirodhaṃ gacchati ārammaṇakaraṇavasena tadabhimukhībhūtattā, paṭipadā ca hoti dukkhanirodhappattiyā, tasmā dukkhanirodhagāminipaṭipadāti vuccati. Cattāri maggañāṇāneva heṭṭhā vuṭṭhānākāradīpanavasena ‘‘magge ñāṇa’’nti vuttāni, anantaraphaladāyakattassa kāraṇaparidīpanavasena ‘‘ānantarikasamādhimhi ñāṇa’’nti vuttāni, vivaṭṭanākāradīpanavasena ‘‘saccavivaṭṭe ñāṇa’’nti vuttāni, maggapaṭipāṭikkameneva arahattamaggañāṇuppattiṃ, tassa ca ñāṇassa abhiññābhāvaṃ dīpetuṃ arahattamaggañāṇameva ‘‘āsavānaṃ khaye ñāṇa’’nti vuttaṃ. Puna catunnampi maggañāṇānaṃ ekābhisamayataṃ dīpetuṃ ‘‘pariññaṭṭhe paññā dukkhe ñāṇa’’ntiādīni cattāri ñāṇāni vuttāni. Puna ekekasmiṃ sacce visuṃ visuṃ uppattidīpanavasena ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādīni cattāri ñāṇāni uddiṭṭhānīti evaṃ pubbāparaviseso veditabboti.
64-67 64-67. 现在,为了说明一切圣者的四无碍解智都是依靠圣道的力量才得以成就的,又列举了义无碍解智等四种无碍解智。应当知道,这些无碍解智即使没有无碍解的细分,也是所有圣者共通的纯粹无碍解智;而前面所列举的,则是已获得无碍解分别的人所达到的、有区分的无碍解智。这就是两者在前后文中所说的差别。或者说,因为紧接着前面列举的、以苦为所缘和以灭为所缘的智是义无碍解,以集为所缘和以道为所缘的智是法无碍解,对这两者的表述的智是辞无碍解,对这些智的智是辩无碍解,所以为了显示这一层意义上的差别,应当知道此处列举的是纯粹的无碍解智。正因为如此,前面用“种种”一词加以区分来说,而这里则不作这样的区分来说。巴利
64-67. Idāni sabbesaṃ ariyapuggalānaṃ ariyamaggānubhāveneva paṭisambhidāñāṇāni siddhānīti dassetuṃ atthapaṭisambhide ñāṇantiādīni puna cattāri paṭisambhidāñāṇāni uddiṭṭhāni. Imāni hi paṭisambhidāpabhedābhāvepi sabbaariyapuggalasādhāraṇāni suddhikapaṭisambhidāñāṇāni, heṭṭhā uddiṭṭhāni pana pabhinnapaṭisambhidānaṃ pabhedappattāni paṭisambhidāñāṇānīti veditabbānīti ayametesaṃ ubhayatthavacane viseso. Yasmā vā anantaraṃ uddiṭṭhaṃ dukkhārammaṇaṃ nirodhārammaṇañca ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā hoti, samudayārammaṇaṃ maggārammaṇañca ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tadabhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā, tesu ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā, tasmā tampi atthavisesaṃ dassetuṃ suddhikapaṭisambhidāñāṇāni uddiṭṭhānīti veditabbāni. Tasmāyeva ca heṭṭhā nānattasaddena visesetvā vuttāni. Idha tathā avisesetvā vuttānīti.
68 68. 这样按顺序列举了六十七种与声闻弟子共通的智慧之后,现在为了显示声闻弟子所不共、唯如来独有的智慧,便列举了“根上下智”等六种不共智。在这里,如来观察众生是否堪受教法时,是用佛眼来观察的。所谓佛眼,就是指“根上下智”和“心性随眠智”这两种智慧。正如经中所说:巴利
68. Evaṃ paṭipāṭiyā sattasaṭṭhi sāvakasādhāraṇañāṇāni uddisitvā idāni sāvakehi asādhāraṇāni tathāgatānaṃyeva āveṇikāni ñāṇāni dassetuṃ indriyaparopariyattañāṇādīni cha asādhāraṇañāṇāni uddiṭṭhāni. Tatthapi yasmā tathāgatā sattānaṃ dhammadesanāya bhājanābhājanattaṃ olokentā buddhacakkhunā olokenti. Buddhacakkhu nāma indriyaparopariyattāsayānusayañāṇadvayameva. Yathāha –
世尊确实以佛眼观察世间,当他观察众生时,看见有些众生的烦恼尘垢少,有些众生的烦恼尘垢多,有些众生根器锐利,有些众生根器迟钝,等等。巴利
‘‘Addasā kho bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ volokento satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye’’tiādi (mahāva. 9; ma. ni. 1.283; 2.339).
在观察众生的心相续时,他们首先观察根器成熟还是没成熟;知道根器成熟之后,为了随顺其意乐等而说法,接着观察意乐、随眠和行迹。因此,最先列出的是根上下智,紧接着是意乐随眠智。而说法的时候,对于那些应当用神通来调伏的人,他们就示现神通,所以在意乐随眠智之后,紧接着列出了双神变智。为了说明这三种智的因,紧接着列出了大悲智。为了说明大悲智的清净,紧接着列出了一切知智。为了说明一切知智必定与对一切法的转向相关联,以及一切知智本身没有障碍,紧接着列出了无障智。应当这样理解。巴利
Sattasantāne ca olokentā paṭhamaṃ indriyaparipākāparipākaṃ olokenti, indriyaparipākañca ñatvā āsayādīnaṃ anurūpena dhammadesanatthaṃ tato āsayānusayacaritāni olokenti, tasmāpi paṭhamaṃ indriyaparopariyattañāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, tadanantaraṃ āsayānusayañāṇaṃ. Dhammaṃ desentā ca yasmā pāṭihāriyena vinetabbānaṃ pāṭihāriyaṃ karonti, tasmā āsayānusayañāṇānantaraṃ yamakapāṭihāriye ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Imesaṃ tiṇṇaṃ ñāṇānaṃ hetuparidīpanatthaṃ tadanantaraṃ mahākaruṇāñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Mahākaruṇāñāṇassa parisuddhabhāvaparidīpanatthaṃ tadanantaraṃ sabbaññutaññāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Sabbaññussāpi sabbadhammānaṃ āvajjanapaṭibaddhabhāvaparidīpanatthaṃ sabbaññutaññāṇassa anāvariyabhāvaparidīpanatthañca tadanantaraṃ anāvaraṇañāṇaṃ uddiṭṭhanti veditabbaṃ.
关于“根上下智”,这里要把上面“众生”这个词拿过来,组合成“众生的根上下智”。本来该说“parāni ca aparāni ca parāparāni”,也就是殊胜和低劣合称“胜劣”,但按照连声规则变成了“ro”音,所以说成“paroparāni”。“paroparānaṃ bhāvo”就是“胜劣性”,即“paropariyaṃ”;“paropariyameva paropariyattaṃ”,也就是胜劣性本身就是胜劣的状态。对于应受教化的众生,他们信等五根的胜劣状态就是“indriyaparopariyattaṃ”,即根的胜劣状态;了知这种根器胜劣状态的智慧,就是“indriyaparopariyattañāṇaṃ”,意思是了知诸根殊胜或低劣的智慧。也有读作“indriyavarovariyattañāṇa”的。“varāni ca avariyāni ca varovariyāni”,殊胜和不殊胜合称“胜劣”;“varovariyānaṃ bhāvo varovariyattaṃ”,即胜劣性,应这样组合理解。“avariyāni”的意思是不殊胜。或者也可以这样理解:“parāni ca oparāni ca paroparāni”,殊胜和低劣合称“胜劣”;“tesaṃ bhāvo paropariyattaṃ”,即它们的状态就是胜劣性,应这样组合。“oparāni”说的就是“orāni”,意思是低劣的,就像“paroparā yassa samecca dhammā”等句中的用法一样。也有用依格说成“indriyaparopariyatte ñāṇaṃ”的读法。巴利
Indriyaparopariyattañāṇanti ettha upari ‘‘sattāna’’nti padaṃ idheva āharitvā ‘‘sattānaṃ indriyaparopariyattañāṇa’’nti yojetabbaṃ. Parāni ca aparāni ca parāparānīti vattabbe sandhivasena ro-kāraṃ katvā paroparānīti vuccati. Paroparānaṃ bhāvo paropariyaṃ, paropariyameva paropariyattaṃ, veneyyasattānaṃ saddhādīnaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ paropariyattaṃ indriyaparopariyattaṃ, indriyaparopariyattassa ñāṇaṃ indriyaparopariyattañāṇaṃ, indriyānaṃ uttamānuttamabhāvañāṇanti attho. ‘‘Indriyavarovariyattañāṇa’’ntipi pāṭho. Varāni ca avariyāni ca varovariyāni, varovariyānaṃ bhāvo varovariyattanti yojetabbaṃ. Avariyānīti ca na uttamānīti attho. Atha vā parāni ca oparāni ca paroparāni, tesaṃ bhāvo paropariyattanti yojetabbaṃ. Oparānīti ca orānīti vuttaṃ hoti, lāmakānīti attho, ‘‘paroparā yassa samecca dhammā’’tiādīsu (su. ni. 479) viya. ‘‘Indriyaparopariyatte ñāṇa’’nti bhummavacanenāpi pāṭho.
69 对于“众生的意乐与随眠智”这一说法,在这里,对色等诸蕴,因为欲贪而执著,所以称为“众生”。世尊确实这样说过:巴利
69.Sattānaṃ āsayānusaye ñāṇanti ettha rūpādīsu khandhesu chandarāgena sattā visattāti sattā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
拉特,在诸色中,凡是欲、贪、欢喜、渴爱,心在那里执著、在那里黏着,因此就被称为“众生”。在受、想、行、识中,凡是欲、贪、欢喜、渴爱,心在那里执著、在那里黏着,因此就被称为“众生”。巴利
‘‘Rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto tatra visatto, tasmā ‘satto’ti vuccati. Vedanāya saññāya saṅkhāresu viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto tatra visatto, tasmā ‘satto’ti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 3.161).
只琢磨字面的人,不去考察其中的含义,就主张“这不过是个名称而已”。而那些考察含义的人,则依据“执著”这层关联,主张它就是有情,也就是这些有情。所谓“意乐”,就是“依止于此”的意思,这是对为邪见或正见、为欲贪等或出离等所熏修的心相续的称呼。在有情的心相续中随眠、随之运作的,就是随眠,这是对已经具有力量的欲贪等烦恼的称呼。意乐和随眠合在一起,就是意乐随眠。通过总举其类以及相违释的构词方式,应当知道这里用的是单数形式。因为行为和胜解都包含在意乐随眠之中,所以在总标时,就把关于行为和胜解的智一并归入意乐随眠智,而说为“意乐随眠智”。因为是以什么意图作了总标,也就是以同样的意图作了详解。巴利
Akkharacintakā pana atthaṃ avicāretvā ‘‘nāmamattameta’’nti icchanti. Yepi atthaṃ vicārenti, te satvayogena sattāti icchanti, tesaṃ sattānaṃ. Āsayanti nissayanti etaṃ iti āsayo, micchādiṭṭhiyā, sammādiṭṭhiyā vā kāmādīhi, nekkhammādīhi vā paribhāvitassa santānassetaṃ adhivacanaṃ. Sattasantāne anusenti anupavattantīti anusayā, thāmagatānaṃ kāmarāgādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Āsayo ca anusayo ca āsayānusayo. Jātiggahaṇena ca dvandasamāsavasena ca ekavacanaṃ veditabbaṃ. Yasmā caritādhimuttiyo āsayānusayasaṅgahitā, tasmā uddese caritādhimuttīsu ñāṇāni āsayānusayañāṇeneva saṅgahetvā ‘‘āsayānusaye ñāṇa’’nti vuttaṃ. Yeneva hi adhippāyena uddeso kato, teneva adhippāyena niddeso katoti.
70 关于“双神变智”:这里,火堆、水流等不先不后,在同一刹那同时生起,所以叫“双”;因为能去除不信等对立之法,所以叫“神变”;它既是双又是神变,因此叫“双神变”。巴利
70.Yamakapāṭihīre ñāṇanti ettha aggikkhandhaudakadhārādīnaṃ apubbaṃ acarimaṃ sakiṃyeva pavattito yamakaṃ, assaddhiyādīnaṃ paṭipakkhadhammānaṃ haraṇato pāṭihīraṃ, yamakañca taṃ pāṭihīrañcāti yamakapāṭihīraṃ.
71 关于“大悲等至智”:在这里,当他人受苦时,能让善人的心震动,所以叫“悲”;或者说,它削减、灭除他人的苦,所以叫“悲”;或者说,它以遍满的方式在受苦的人当中扩散开来,所以叫“悲”。因为遍满的作用和功德特质而变得广大,这广大的悲就是“大悲”。具大悲心的人证入这个定,所以叫“等至”;大悲本身就是这个等至,所以叫“大悲等至”。在那个大悲等至当中,与它相应的智慧,就是这里说的“大悲等至智”。巴利
71.Mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇanti ettha paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanaṃ karotīti karuṇā, kināti vā paradukkhaṃ hiṃsati vināsetīti karuṇā, kirīyati vā dukkhitesu pharaṇavasena pasārīyatīti karuṇā, pharaṇakammavasena kammaguṇavasena ca mahatī karuṇā mahākaruṇā, samāpajjanti etaṃ mahākāruṇikāti samāpatti, mahākaruṇā ca sā samāpatti cāti mahākaruṇāsamāpatti. Tassaṃ mahākaruṇāsamāpattiyaṃ, taṃsampayuttaṃ ñāṇaṃ.
72-73 72-73. “一切知智”和“无障智”这里,因为已经了知了一切,也就是了知了五种所导之相的全部,所以叫“一切知”;一切知的状态就是“一切知性”,那智本身在应该说成“一切知性智”的地方,被说成了“一切知智”。其实,一切法可以分成有为、无为等等,也就是行、变化、相、涅槃、施设,正好就是五种所导。而“一切知”可以有五种:次第一切知、一时一切知、常一切知、能一切知、已知一切知。其中,因为不可能按顺序了知一切的时候,所以“次第一切知”不成立;因为不能在一刹那间执取一切所缘,所以“一时一切知”不成立;因为眼识等各自按照自己的所缘生起心,这与有分心相违背,没有道理,所以“常一切知”不成立。剩下的当中,因为完全具备遍知一切的能力,所以“能一切知”可以成立;因为已经了知一切法,所以“已知一切知”可以成立。如果说能一切知的人还没有遍知一切的体性,那也不对。巴利
72-73.Sabbaññutaññāṇaṃ anāvaraṇañāṇanti ettha pañcaneyyapathappabhedaṃ sabbaṃ aññāsīti sabbaññū, sabbaññussa bhāvo sabbaññutā, sā eva ñāṇaṃ ‘‘sabbaññutāñāṇa’’nti vattabbe ‘‘sabbaññutaññāṇa’’nti vuttaṃ. Saṅkhatāsaṅkhatādibhedā sabbadhammā hi saṅkhāro vikāro lakkhaṇaṃ nibbānaṃ paññattīti pañceva neyyapathā honti. Sabbaññūti ca kamasabbaññū, sakiṃsabbaññū, satatasabbaññū, sattisabbaññū, ñātasabbaññūti pañcavidhā sabbaññuno siyuṃ. Kamena sabbajānanakālāsambhavato kamasabbaññutā na hoti, sakiṃ sabbārammaṇagahaṇābhāvato sakiṃsabbaññutā na hoti, cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārammaṇacittasambhavato bhavaṅgacittavirodhato yuttiabhāvato ca satatasabbaññutā na hoti, parisesato sabbajānanasamatthattā sattisabbaññutā vā siyā, viditasabbadhammattā ñātasabbaññutā vā siyā. Sattisabbaññuno sabbajānanattaṃ natthīti tampi na yujjati.
“ 在他那里,没有任何东西是没见过的,也没有任何东西是未知的、不可知的。
如来彻底了知一切应当了知之法,因此被称为普眼。”巴利
‘‘Na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci, atho aviññātamajānitabbaṃ; Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ, tathāgato tena samantacakkhū’’ti. (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 1.208) –
因为前面已经说过,所以只有“知一切智”才说得通。这样一来,从作用上、从不迷乱上、从理由成立上、从与转向相系属上,确实就是一切知智。正因为它与转向相系属,所以对它来说不存在障碍,这就是“无障碍”;而这无障碍本身就是“无障碍智”。巴利
Vuttattā ñātasabbaññuttameva yujjati. Evañhi sati kiccato asammohato kāraṇasiddhito āvajjanapaṭibaddhato sabbaññuttameva hotīti. Āvajjanapaṭibaddhattā eva hi natthi etassa āvaraṇanti anāvaraṇaṃ, tadeva anāvaraṇañāṇanti vuccatīti.
这些七十三智,是依与声闻共和不共的方式列出的。对于这七十三智,从开头起所说的这七十三智,这里的属格表示“总括”的意思。也有读作“七十三”的文本。当应该说“七十三”时,要知道这是用一个复数形式来表达。六十七智,就是从开头起所说的六十七智。与声闻共:因为在听闻之后生于圣洁的种姓,所以叫声闻;他们共同持有这些智,所以叫共;对如来来说,与声闻弟子们共通的智,就是与声闻共的智。六智,就是最后列出的六智。声闻不共:不与声闻们所共同,唯属如来的智。巴利
Imāni tesattati ñāṇānīti sāvakehi sādhāraṇāsādhāraṇavasena uddiṭṭhāni imāni tesattati ñāṇāni. Imesaṃ tesattatiyā ñāṇānanti ādito paṭṭhāya vuttānaṃ imesaṃ tesattatiñāṇānaṃ. Ubbāhanatthe cetaṃ sāmivacanaṃ. Tesattatīnantipi pāṭho. ‘‘Tesattatiyā’’ti vattabbe ekasmiṃ bahuvacanaṃ veditabbaṃ. Sattasaṭṭhi ñāṇānītiādito paṭṭhāya sattasaṭṭhi ñāṇāni. Sāvakasādhāraṇānīti savanante ariyāya jātiyā jātattā sāvakā, samānaṃ dhāraṇametesanti sādhāraṇāni, tathāgatānaṃ sāvakehi sādhāraṇāni sāvakasādhāraṇāni. Cha ñāṇānīti ante uddiṭṭhāni cha ñāṇāni. Asādhāraṇāni sāvakehīti sāvakehi asādhāraṇāni tathāgatānaṃyeva ñāṇānīti.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47