礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
律藏·《义明灯复注》第一部分
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · Vinayapiṭake · Sāratthadīpanī-ṭīkā (paṭhamo bhāgo)
阐明真义复注(第一分)
全篇 816 段
我礼敬大悲的佛陀,以及清净无染、殊胜的法;
我礼敬圣众,他们值得供养,没有污点。
凭广大福德的光辉,降伏了怨敌之后,
凭借灌顶登基成为国王,一心要让佛陀的教法光耀昌明。
依止斯里兰卡王帕拉克拉马巴胡
促成各部派和合,使教法得到彻底净化。
那位大长老迦叶,是僧团的引领者;
在铜掌岛上,使佛陀教法兴起的人。
专精修行、恒住林野之人,
于教法中昭然明现,如虚空中月轮。
我向僧团的父亲致敬,他在律藏方面极为精通善巧。
我依靠他而住,在教法中得到成长。
具有大福德、聪慧、以博学多闻而闻名的中位长老。
戒行圆满无缺等清净功德不断涌现。
多闻、具念、调伏、寂静、得定的人
我以头顶礼那位坚定智者,我的尊长、僧团的诵经师。
在通达阿含且精于论理的人当中,在善知声论方法的人当中;
在他的弟子比丘们当中,教法得到了很好的安立。
我要为律藏义注撰写《隐晦精要义灯》;
我会把它写得清楚易懂,完整而不杂乱。
古人们所作的,是对隐晦含义的阐明,
这并不能在一切处都让比丘们的利益完全达成。
锡兰之语,体性难晓;
于诸难解之处,某处略有书写。
就算有人用摩揭陀语开了头,
还夹杂着其他语言,而且只有零星一点是写下来的。
没有实质的冗文堆砌,在那里也随处可见很多。
本来含义容易明白,却在那里被弄得杂乱不清。
因此,在这里,用那样完全不圆满的方式,
不同地方、不同住处的人,他们是怎么知道这个意思的?
于是舍弃其他语言的表达,完全取其精华。
我会做出清晰而不杂乱的完整决断。
Mahākāruṇikaṃ buddhaṃ, dhammañca vimalaṃ varaṃ; Vande ariyasaṅghañca, dakkhiṇeyyaṃ niraṅgaṇaṃ. Uḷārapuññatejena, katvā sattuvimaddanaṃ; Pattarajjābhisekena, sāsanujjotanatthinā. Nissāya sīhaḷindena, yaṃ parakkamabāhunā; Katvā nikāyasāmaggiṃ, sāsanaṃ suvisodhitaṃ. Kassapaṃ taṃ mahātheraṃ, saṅghassa pariṇāyakaṃ; Dīpasmiṃ tambapaṇṇimhi, sāsanodayakārakaṃ. Paṭipattiparādhīnaṃ, sadāraññanivāsinaṃ; Pākaṭaṃ gagane canda-maṇḍalaṃ viya sāsane. Saṅghassa pitaraṃ vande, vinaye suvisāradaṃ; Yaṃ nissāya vasantohaṃ, vuddhippattosmi sāsane. Anutheraṃ mahāpuññaṃ, sumedhaṃ sutivissutaṃ; Avikhaṇḍitasīlādi-parisuddhaguṇodayaṃ. Bahussutaṃ satimantaṃ, dantaṃ santaṃ samāhitaṃ; Namāmi sirasā dhīraṃ, garuṃ me gaṇavācakaṃ. Āgatāgamatakkesu , saddasatthanayaññusu; Yassantevāsibhikkhūsu, sāsanaṃ suppatiṭṭhitaṃ. Vinayaṭṭhakathāyāhaṃ, līnasāratthadīpaniṃ; Karissāmi suviññeyyaṃ, paripuṇṇamanākulaṃ. Porāṇehi kataṃ yaṃ tu, līnatthassa pakāsanaṃ; Na taṃ sabbattha bhikkhūnaṃ, atthaṃ sādheti sabbaso. Duviññeyyasabhāvāya, sīhaḷāya niruttiyā; Gaṇṭhipadesvanekesu, likhitaṃ kiñci katthaci. Māgadhikāya bhāsāya, ārabhitvāpi kenaci; Bhāsantarehi sammissaṃ, likhitaṃ kiñcideva ca. Asāraganthabhāropi, tattheva bahu dissati; Ākulañca kataṃ yattha, suviññeyyampi atthato. Tato aparipuṇṇena, tādisenettha sabbaso; Kathamatthaṃ vijānanti, nānādesanivāsino. Bhāsantaraṃ tato hitvā, sāramādāya sabbaso; Anākulaṃ karissāmi, paripuṇṇavinicchayanti.
开篇序言的注释
Ganthārambhakathāvaṇṇanā
在开始注解律藏时,想要礼敬三宝,为了显示三宝具备殊胜功德,便说了“彼以无数劫”等话。因为正是由于具备殊胜功德,才值得受人礼敬;而对值得礼敬的对象行了礼敬,就能达成心中想要的目的。在此,注解开头礼敬三宝的用意,各位老师已在各处广泛详细地解说了。他们是这样解说的:
Vinayasaṃvaṇṇanārambhe ratanattayaṃ namassitukāmo tassa visiṭṭhaguṇayogasandassanatthaṃ ‘‘yo kappakoṭīhipī’’tiādimāha. Visiṭṭhaguṇayogena hi vandanārahabhāvo, vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetamatthaṃ sādheti. Ettha ca saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇappayojanaṃ tattha tattha bahudhā papañcenti ācariyā. Tathā hi vaṇṇayanti –
在注解的开头礼敬三宝,是为了显示所解说之法的来源、所依和清净,让人能真正通达它;也是为了在解说诸法时,让有智慧的人对它生起深深的敬重;从而让他们能正确地受持、忆持等,依照正确的修行次第,最终成办一切利益和安乐。或者说,因为礼敬三宝本身就是吉祥的,是一切行为的前行,是智者所奉行的,也能让后来的人跟着照做,所以在注解的开头要礼敬三宝。
‘‘Saṃvaṇṇanārambhe ratanattayavandanā saṃvaṇṇetabbassa dhammassa pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṃ, taṃ pana dhammasaṃvaṇṇanāsu viññūnaṃ bahumānuppādanatthaṃ, taṃ sammadeva tesaṃ uggahaṇadhāraṇādikkamaladdhabbāya sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanatthaṃ. Atha vā maṅgalabhāvato , sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato, paṇḍitehi samācaritabhāvato, āyatiṃ paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyā’’ti.
不过,我们在这里只说明此处真正想要表达的目的。因此应当知道,在开始写注解时先礼敬三宝,是为了让已经承诺要写的注解能够没有障碍地顺利完成,这确实就是论师在这里想要表达的目的。因为接下来他会这样说:
Mayaṃ pana idhādhippetameva payojanaṃ dassayissāma. Tasmā saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanatthanti veditabbaṃ. Idameva hi payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ. Tathā hi vakkhati –
“如是,我今恭敬礼敬三宝——
彼至极应礼敬者。
得到了广大而丰厚的福德之流,
凭他的威力,障碍已经消除。”
‘‘Iccevamaccantanamassaneyyaṃ , Namassamāno ratanattayaṃ yaṃ; Puññābhisandaṃ vipulaṃ alatthaṃ, Tassānubhāvena hatantarāyo’’ti.
在这里,通过敬礼三宝,如所承诺的解说才能没有障碍地圆满完成,因为敬礼三宝能使智慧变得敏锐;而智慧之所以敏锐,是因为去除了贪等污垢。正如所说的:
Ratanattayapaṇāmakaraṇena cettha yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanaṃ ratanattayapūjāya paññāpāṭavabhāvato, tāya paññāpāṭavañca rāgādimalavidhamanato. Vuttañhetaṃ –
玛哈那玛,当圣弟子随念如来的时候,那时他的心不会被贪缠住,不会被嗔缠住,不会被痴缠住,那时他的心是正直的。
‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hotī’’tiādi (a. ni. 11.11).
因此,通过礼敬三宝,凭藉洗净了污垢的智慧,成就了敏锐。
Tasmā ratanattayapūjanena vikkhālitamalāya paññāya pāṭavasiddhi.
或者,因为供养三宝是作为慧之依处的定的因,所以智慧变得敏锐。确实说过,那是定的因——
Atha vā ratanattayapūjanassa paññāpadaṭṭhānasamādhihetuttā paññāpāṭavaṃ. Vuttañhi tassa samādhihetuttaṃ –
玛哈那玛,就是这样,圣弟子内心正直时,就能得到义喜,得到法喜,得到与法相应的喜悦。已喜悦者,喜就生起;内心充满喜,身体就变得轻安;身体轻安,就感受到乐;有乐的人,心就能得定。
‘‘Evaṃ ujugatacitto kho, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (a. ni. 11.11.).
定作为慧的近因,这一点已经说过:“入定者能如实了知。”(《相应部》4.99;《弥兰陀问经》2.1.14)正是依靠由此变得敏锐的智慧,克服了因承诺之重大而产生的疲厌,就能无有障碍地完成解说。因此说“为了无有障碍地圆满成就”。
Samādhissa ca paññāya padaṭṭhānabhāvo vuttoyeva ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 4.99; mi. pa. 2.1.14). Tato evaṃ paṭubhūtāya paññāya paṭiññāmahattakataṃ khedamabhibhuyya anantarāyena saṃvaṇṇanaṃ samāpayissati. Tena vuttaṃ ‘‘anantarāyena parisamāpanattha’’nti.
或者也可以这样理解:由于礼敬三宝而寿命、容貌、安乐和力量增长,因此应当知道,这是无障碍地圆满完成的。因为礼敬三宝,寿命、容貌、安乐和力量确实会增长。正如所说的:
Atha vā ratanattayapūjāya āyuvaṇṇasukhabalavaḍḍhanato anantarāyena parisamāpanaṃ veditabbaṃ. Ratanattayapaṇāmena hi āyuvaṇṇasukhabalāni vaḍḍhanti. Vuttañhetaṃ –
“习惯向人合掌致敬,并且始终恭敬年长者的人,
有四种法会增长:寿命、容色、安乐和力量。”
‘‘Abhivādanasīlissa , niccaṃ vuḍḍhāpacāyino; Cattāro dhammā vaḍḍhanti, āyu vaṇṇo sukhaṃ bala’’nti. (dha. pa. 109);
因此,随着寿命、容貌、安乐和体力的增长,事业确实就能圆满达成,所以说“为了无障碍地圆满成就”。
Tato āyuvaṇṇasukhabalavuḍḍhiyā hoteva kāriyaniṭṭhānamiti vuttaṃ ‘‘anantarāyena parisamāpanattha’’nti.
或者,因为敬重三宝能让人辩才不退失。因为敬重三宝确实能带来不退失。正如所说的:
Atha vā ratanattayagāravassa paṭibhānāparihānāvahattā. Aparihānāvahañhi tīsupi ratanesu gāravaṃ. Vuttañhetaṃ –
比丘们,有七种不退法。是哪七种呢?敬重导师、敬重法、敬重僧团、敬重学处、敬重定、亲近善友、易于受教。
‘‘Sattime, bhikkhave, aparihāniyā dhammā. Katame satta? Satthugāravatā dhammagāravatā saṅghagāravatā sikkhāgāravatā samādhigāravatā kalyāṇamittatā sovacassatā’’ti (a. ni. 7.34).
而且,正是因为辩才没有退失,才能像当初承诺的那样圆满达成。
Hoteva ca tato paṭibhānāparihānena yathāpaṭiññātaparisamāpanaṃ.
或者,因为对净信所依之处作供养,功德就格外殊胜。经中确实说过,他的功德格外殊胜——
Atha vā pasādavatthūsu pūjāya puññātisayabhāvato. Vuttañhi tassa puññātisayattaṃ –
供养值得供养的人,无论是佛陀还是弟子;
已经超越戏论、渡过忧愁与悲伤的人。
“如此寂静、无所畏惧的般涅槃者值得供养,
功德无法被计算,就算任何人想说‘只有这么多’也做不到。”
‘‘Pūjārahe pūjayato, buddhe yadiva sāvake; Papañcasamatikkante, tiṇṇasokapariddave. ‘‘Te tādise pūjayato, nibbute akutobhaye; Na sakkā puññaṃ saṅkhātuṃ, imettamapi kenacī’’ti. (dha. pa. 195-196; apa. thera 1.10.1-2);
福德上的殊胜,以及达成所愿的方法。正如所说的:
Puññātisayo ca yathādhippetaparisamāpanupāyo. Yathāha –
“此乃能满人天一切所欲之宝藏,
凡有所希求,悉皆由此获得。”
‘‘Esa devamanussānaṃ, sabbakāmadado nidhi; Yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti. (khu. pā. 8.10);
对于已经走上方法之路的人来说,他的目标确实会达成。因为供养三宝,凭借对无可比拟的功德福田的正觉,具有不可计量的生起力,是殊胜的功德;即使世间共住之处充满种种障碍,它也足以摧毁一切与障碍相缠的杂染,并能阻止怖畏等灾祸。因此,有一句善说应当知道:在开始写注释时先礼敬三宝,是为了让所承诺的注释能够没有障碍地完成。
Upāyesu ca paṭipannassa hoteva kāriyaniṭṭhānaṃ. Ratanattayapūjā hi niratisayapuññakkhettasaṃbuddhiyā aparimeyyappabhavo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti, bhayādiupaddavañca nivāreti. Tasmā suvuttaṃ ‘‘saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanatthanti veditabba’’nti.
想要这样带着目的礼敬三宝的人,首先要礼敬世尊,因为其余两宝都以世尊为根本,所以他说:“那位历经……(中略)……大悲者。”这里,他想要注释的那套教法是以悲为主导的——不像经教那样以悲和慧共同主导,也不像阿毗达摩教那样以慧为主导——因此,对世尊的赞颂就单以悲为主导来开头。这本来就是这位论师的风格:赞颂总是与开头的主题相呼应。正因如此,在经教注释的开头,他以悲和慧共同主导来赞颂:“心被悲所清凉,以慧灯破除愚痴黑暗”;在阿毗达摩注释的开头,则以慧为主导来赞颂:“如对众生的悲一样,大仙的慧也是如此。”经教之所以以悲和慧共同主导,是因为慧能够分辨各类众生的意乐、随眠、胜解、行为等种种差别,而大悲在众生身上又有着特别殊胜的作用。在经教中,世尊多入大悲定,随顺所化众生心的相续,安立与他们意乐相应的甚深义理。至于阿毗达摩教,则纯粹以慧为主导,因为慧能如实通达胜义法,在这方面有着特别殊胜的作用。
Evaṃ pana sappayojanaṃ ratanattayavandanaṃ kattukāmo paṭhamaṃ tāva bhagavato vandanaṃ kātuṃ tammūlakattā sesaratanānaṃ ‘‘yo kappa…pe… mahākāruṇikassa tassā’’ti āha. Ettha pana yassā desanāya saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, sā yasmā karuṇāppadhānā, na suttantadesanā viya karuṇāpaññāppadhānā, nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānā, tasmā karuṇāppadhānameva bhagavato thomanaṃ āraddhaṃ. Esā hi ācariyassa pakati, yadidaṃ ārambhānurūpathomanā. Teneva suttantadesanāya saṃvaṇṇanārambhe ‘‘karuṇāsītalahadayaṃ, paññāpajjotavihatamohatama’’nti karuṇāpaññāppadhānaṃ, abhidhammadesanāya saṃvaṇṇanārambhe ‘‘karuṇā viya sattesu, paññā yassa mahesino’’ti paññāppadhānañca thomanaṃ āraddhaṃ. Karuṇāpaññāppadhānā hi suttantadesanā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayādhimutticariyādibhedaparicchindanasamatthāya paññāya sattesu ca mahākaruṇāya tattha sātisayappavattito. Suttantadesanāya hi mahākaruṇāsamāpattibahulo veneyyasantānesu tadajjhāsayānulomena gambhīramatthapadaṃ patiṭṭhāpesi. Abhidhammadesanā ca kevalaṃ paññāppadhānā paramatthadhammānaṃ yathāsabhāvapaṭivedhasamatthāya paññāya tattha sātisayappavattito.
律藏的教说纯粹以悲心为主导,完全不考虑众生的根机意乐等。因为世尊亲自听闻本不该听闻的、即使对普通凡夫也不宜听闻的,亲自提问本不该提问的,亲自说出本不该说的,从而制定学处。确实,即使惭愧畏罪已达极致的世尊,以悲心所驱动的心,在大众之中,也会说出世间善人都应当避免的“秃头沙门”之类的话,以及随其过失而作的呵责;为了考量制定各种学处的缘由,他在毗兰若等地也承受了身体的疲劳。因此,虽然律藏的制定如同关于地域、条件、方式、时间等的论说一样,其生起也有慧的作用,而且慧以其不共的特性具有殊胜的功能,但在这里,悲的作用比它更为殊胜,所以说律藏的教说以悲为主导。之所以说以悲为主导,正是因为悲的作用更为殊胜。因此应当知道,这里与开端相应,赞颂唯以悲为主导而说。
Vinayadesanā pana āsayādinirapekkhaṃ kevalaṃ karuṇāya pākatikasattenapi asotabbārahaṃ suṇanto apucchitabbārahaṃ pucchanto avattabbārahañca vadanto bhagavā sikkhāpadaṃ paññapesīti karuṇāppadhānā. Tathā hi ukkaṃsapariyantagatahirottappopi bhagavā lokiyasādhujanehipi pariharitabbāni ‘‘sikharaṇīsī’’tiādīni vacanāni yathāparādhañca garahavacanāni vinayapiṭakadesanāya mahākaruṇāsañcoditamānaso mahāparisamajjhe abhāsi, taṃtaṃsikkhāpadapaññattikāraṇāpekkhāya verañjādīsu sārīrikañca khedamanubhosi. Tasmā kiñcāpi bhūmantarapaccayākārasamayantarakathānaṃ viya vinayapaññattiyāpi samuṭṭhāpikā paññā anaññasādhāraṇatāya atisayakiccavatī, karuṇāya kiccaṃ pana tatopi adhikanti karuṇāppadhānā vinayadesanā. Karuṇābyāpārādhikatāya hi desanāya karuṇāppadhānatā. Tasmā ārambhānurūpaṃ karuṇāppadhānameva ettha thomanaṃ katanti veditabbaṃ.
通过提到悲,应当知道:具有不可衡量威神力的所有佛德也都被含摄了,因为其余佛德都以悲为根本。或者说,由于大悲属于六种不共智中的一种,而提到它时,与它同行的其余不共智本质上也被包含在内,所以依此理路,所有佛德都已得到显示。因为正是这种理路上的把握,才是毫无遗漏地显示佛德的方法。否则,谁有能力逐句毫无遗漏地展示世尊的功德呢?正因如此,他说:
Karuṇāggahaṇena ca aparimeyyappabhāvā sabbepi buddhaguṇā saṅgahitāti daṭṭhabbā taṃmūlakattā sesabuddhaguṇānaṃ. Mahākaruṇāya vā chasu asādhāraṇañāṇesu aññatarattā taṃsahacaritasesāsādhāraṇañāṇānampi gahaṇasabbhāvato sabbepi buddhaguṇā nayato dassitāva honti. Esoyeva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo yadidaṃ nayaggāho. Aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ. Tenevāha –
“即使是佛陀,若整整一劫都赞叹佛陀的功德而不说别的,
也说不尽。
纵历长劫终有尽,
如来容色赞无穷。”
‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ, Kappampi ce aññamabhāsamāno; Khīyetha kappo ciradīghamantare, Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425);
正因为这样,当具寿舍利弗长老被问到是否已经衡量了佛陀功德的边际时,他先否认说“尊者,并非如此”,接着又说“不过,尊者,我已了知法的推论”(长部2.146)。因此应当知道,他以“即使以千万劫……”等语,透过悲悯这一角度,简要地以全部的一切知智功德来赞叹世尊。这就是这里总说的含义。
Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenapi buddhaguṇaparicchedanaṃ patianuyuttena ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti paṭikkhipitvā ‘‘apica me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146) vuttaṃ. Tasmā ‘‘yo kappakoṭīhipī’’tiādinā karuṇāmukhena saṅkhepato sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavīti daṭṭhabbaṃ. Ayamettha samudāyattho.
这个“分别义”(avayavattho)——“yo”是一个不定代词,它和“nātho”(依怙)相关联。而通过“即使以千万劫计”等语句,则是以那位被称为“大悲者”的悲悯之力,说明世尊即使以千万劫来计数也无法衡量的漫长时间里,为了利益世间而行极难行之事时所承受的苦。正是因为悲悯的力量,世尊舍弃了已经到手的涅槃,为了把沉没在轮回泥沼中的众生从中救拔出来,连想都不敢想的布施眼睛、生命、儿女、妻子等极难行之事,他都做了。“即使以千万劫计也无法衡量的时间”——意思是即使以千万劫来计数,也无法界定为“这么多千万劫”。因为无法用千万劫的计数方式来限定,所以说那是超过百千劫的四个不可数劫。因为仅以千万劫来说,那时间是无法衡量的;但以不可数劫来说,则是可以限定的。“即使以千万劫计”中的“也”(api)字,表示连以千万劫都尚且无法衡量,更何况以年数来计。“无法衡量的时间”是持续关系中的宾格用法,就像“māsam adhīte”(他学了一个月)、“divasaṃ carati”(他走了一天)那样。“行极难行之事”——即行持五大布施等极难行之事。如果有人问:行持如此极难行之事,他得到了什么?答:他陷入了疲惫,即身体上的疲惫,达到了辛劳。意思是:他承受了苦。因为苦令人疲惫、无法忍受,所以称为“疲惫”。“为了利益世间”——意思是“在无始轮回中被流转之苦极度逼迫的众生世间,我要把它从苦中解救出来,使它获得涅槃之乐”,就是这样为了给众生世间带来利益。它和“行极难行之事”相关联。如果把“为了利益世间而陷入疲惫”这样连起来解释,也没有过失。因为《大结节注》中也说:“行极难行之事而陷入疲惫,是为了什么?为了利益世间。”
Ayaṃ pana avayavattho – yoti aniyamavacanaṃ. Tassa ‘‘nātho’’ti iminā sambandho. ‘‘Kappakoṭīhipī’’tiādinā pana yāya karuṇāya so ‘‘mahākāruṇiko’’ti vuccati, tassā vasena kappakoṭigaṇanāyapi appameyyaṃ kālaṃ lokahitatthāya atidukkaraṃ karontassa bhagavato dukkhānubhavanaṃ dasseti. Karuṇāya baleneva hi so bhagavā hatthagatampi nibbānaṃ pahāya saṃsārapaṅke nimuggaṃ sattanikāyaṃ tato samuddharaṇatthaṃ cintetumpi asakkuṇeyyaṃ nayanajīvitaputtabhariyadānādikaṃ atidukkaramakāsi. Kappakoṭīhipi appameyyaṃ kālanti kappakoṭigaṇanāyapi ‘‘ettakā kappakoṭiyo’’ti pametuṃ asakkuṇeyyaṃ kālaṃ, kappakoṭigaṇanavasenapi paricchinditumasakkuṇeyyattā aparicchinnāni kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyānīti vuttaṃ hoti. Kappakoṭivaseneva hi so kālo appameyyo, asaṅkhyeyyavasena pana paricchinnoyeva. ‘‘Kappakoṭīhipī’’ti apisaddo kappakoṭivasenapi tāva pametuṃ na sakkā, pageva vassagaṇanāyāti dasseti. ‘‘Appameyyaṃ kāla’’nti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ ‘‘māsamadhīte, divasaṃ caratī’’tiādīsu viya. Karonto atidukkarānīti pañcamahāpariccāgādīni atidukkarāni karonto. Evamatidukkarāni karonto kiṃ vindīti ce? Khedaṃ gato, kāyikaṃ khedamupagato, parissamaṃ pattoti attho, dukkhamanubhavīti vuttaṃ hoti. Dukkhañhi khijjati sahitumasakkuṇeyyanti ‘‘khedo’’ti vuccati. Lokahitāyāti ‘‘anamatagge saṃsāre vaṭṭadukkhena accantapīḷitaṃ sattalokaṃ tamhā dukkhato mocetvā nibbānasukhabhāgiyaṃ karissāmī’’ti evaṃ sattalokassa hitakaraṇatthāyāti attho. Assa ca ‘‘atidukkarāni karonto’’ti iminā sambandho. Lokahitāya khedaṃ gatoti yojanāyapi natthi doso. Mahāgaṇṭhipadepi hi ‘‘atidukkarāni karonto khedaṃ gato, kimatthanti ce? Lokahitāyā’’ti vuttaṃ.
如果有人不认同这种解释,而说:“世尊并不是为了利益世间才承受轮回之苦,因为任何人受苦都不能给世间带来利益。”这只是他个人的看法。即使按照这种解释,也应该这样理解:世尊行持极难行之事,他受苦是为了成就利益世间,而不是说仅凭受苦本身就能成就世间利益。因为即使按照前面所说的解释,也不是仅靠行持难行之事就能成就世间利益。行持难行之事的人,并不能直接让某个有情安立于道果等之中,而是完成了那样的极难行之事、证悟了一切知智之后,再以导向解脱的教法,让有情安立于道果等之中,从而成就世间的利益。
Yaṃ pana evaṃ yojanaṃ asambhāventena kenaci vuttaṃ ‘‘na hi bhagavā lokahitāya saṃsāradukkhamanubhavati. Na hi kassaci dukkhānubhavanaṃ lokassa upakāraṃ āvahatī’’ti, taṃ tassa matimattaṃ. Evaṃ yojanāyapi atidukkarāni karontassa bhagavato dukkhānubhavanaṃ lokahitakaraṇatthāyāti ayamattho viññāyati, na tu dukkhānubhavaneneva lokahitasiddhīti. Paṭhamaṃ vuttayojanāyapi hi na dukkarakaraṇamattena lokahitasiddhi. Na hi dukkaraṃ karonto kañci sattaṃ maggaphalādīsu patiṭṭhāpeti, atha kho tādisaṃ atidukkaraṃ katvā sabbaññubhāvaṃ sacchikatvā niyyānikadhammadesanāya maggaphalādīsu satte patiṭṭhāpento lokassa hitaṃ sādheti.
这里虽然按有情世间、诸行世间和器世间分为三种世间,但因为这里指的是利益众生的事业,所以应当只就有情世间这个对象来理解它的含义。因为在这个世间,福业、非福业以及它们的果报被经历,所以称为“世间”。不过在某些地方,比如“sanarāmaralokagaru”等语句中,“世间”一词也有“群体”的意思,是就集合体而言被经历、被施设的。然而,如果有人在这里这样说:“用这个词就包含了有情世间和生处世间,因此,把那个有情世间的此世和他世的利益,或者把已超越他世、已断除世间集的人在此生处世间或器世间中称为现法乐住的利益,统统总括起来,作为‘世间的、诸世间的、于世间中的利益’,保持词形而说成‘lokahita’。”这种说法不应认真接受,因为即使被称为现法乐住的利益,也属于有情世间的范围,而仅仅提到“有情世间”,就已经把那些已断除根本的漏尽者也包含在内了。
Kāmañcettha sattasaṅkhārabhājanavasena tividho loko, hitakaraṇassa pana adhippetattā taṃvisayasseva sattalokassa vasena attho gahetabbo. So hi lokīyanti ettha puññapāpāni taṃvipāko cāti ‘‘loko’’ti vuccati. Katthaci pana ‘‘sanarāmaralokagaru’’ntiādīsu samūhatthopi lokasaddo samudāyavasena lokīyati paññāpīyatīti. Yaṃ panettha kenaci vuttaṃ ‘‘iminā sattalokañca jātilokañca saṅgaṇhāti, tasmā tassa sattalokassa idhalokaparalokahitaṃ, atikkantaparalokānaṃ vā ucchinnalokasamudayānaṃ idha jātiloke okāsaloke vā diṭṭhadhammasukhavihārasaṅkhātañca hitaṃ sampiṇḍetvā lokassa, lokānaṃ, loke vā hitanti sarūpekasesaṃ katvā lokahitamiccevāhā’’ti, na taṃ sārato paccetabbaṃ diṭṭhadhammasukhavihārasaṅkhaātahitassapi sattalokavisayattā, sattalokaggahaṇeneva ucchinnamūlānaṃ khīṇāsavānampi saṅgahitattā.
无论在哪里,只要说到“kenaci”,就应该理解为是指“《金刚智疏》的作者”。如果说到“Mahāgaṇṭhipade”或“Majjhimagaṇṭhipade”或“Cūḷagaṇṭhipade”,就应该理解为是指“锡兰的释难”。如果只单说“gaṇṭhipade”,就应该理解为是指“用摩揭陀语写成的释难”。
Sabbattha ‘‘kenacī’’ti vutte ‘‘vajirabuddhiṭīkākārenā’’ti gahetabbaṃ. ‘‘Mahāgaṇṭhipade’’ti vā ‘‘majjhimagaṇṭhipade’’ti vā ‘‘cūḷagaṇṭhipade’’ti vā vutte ‘‘sīhaḷagaṇṭhipadesū’’ti gahetabbaṃ. Kevalaṃ ‘‘gaṇṭhipade’’ti vutte ‘‘māgadhabhāsāya likhite gaṇṭhipade’’ti gahetabbaṃ.
“Nātho”的意思是:世间的皈依处,也就是说,是世间的主宰、世间的引导者。为什么呢?因为世尊以拔除一切灾祸为首要,一心致力于为众生带来毫无遗漏的利益与安乐,具足无与伦比的善巧方便,对包括天人在内的一切众生有着究竟的饶益,并且拥有无量、无可比拟的威德与殊胜功德,所以是一切众生中最殊胜的人,在无量无数的世界界域中,是无数众生唯一的皈依处和依靠。
或者,“nāthati”所以叫“nātho”,意思是:他以慈爱的方式,为应当受教化的众生祈愿、希求利益和安乐。或者,“nāthati”的意思是:他烧尽应当受教化者心中的烦恼。或者,“nāthati”的意思是:他乞求。因为世尊曾说过“萨度,比丘们,比丘应当时时观察自己的成就”等话,即使是以乞求的方式,也是出于悲悯而激励、劝导众生去实践种种利益之行。
或者,由于他具足最殊胜的心自在力,能够主宰、降伏一切众生,所以这位最上自在者世尊被称为“nātho”。而所有这些含义,都应当依据声明论典来理解。
Nāthoti lokapaṭisaraṇo, lokasāmī lokanāyakoti vuttaṃ hoti. Tathā hi sabbānatthapaahārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya aparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ ekapaṭisaraṇo patiṭṭhā. Atha vā nāthatīti nātho, veneyyānaṃ hitasukhaṃ mettāyanavasena āsīsati patthetīti attho. Atha vā nāthati veneyyagate kilese upatāpetīti attho, nāthatīti vā yācatīti attho. Bhagavā hi ‘‘sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkheyyā’’tiādinā (a. ni. 8.7) sattānaṃ taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācitvāpi karuṇāya samussāhito te tattha niyojeti. Paramena vā cittissariyena samannāgato sabbasatte īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā ‘‘nātho’’ti vuccati. Sabbopi cāyamattho saddasatthānusārato veditabbo.
“大悲者”的意思是:由于悲悯而心受震动,为了世间的利益而做极难做的事,经历种种这样的轮回之苦而后到来的人,就是“大悲者”。其中,“悲”(karuṇā)有“散播”的意思,也就是驱散、除去他人的痛苦。或者说,悲是对受苦的人生起、扩展。又或者说,“悲”有“购买”的意思——当他人受苦时,悲悯者会折磨、逼迫或摧毁他人的痛苦。或者说,当他人受苦时,悲使善人的心震动、心中忧恼,所以叫悲。又或者说,“乐”(kami)是快乐,悲则阻碍它。因为悲以想要去除他人痛苦为特征,由于不顾自己的快乐,所以阻碍、逼迫悲悯者的快乐。与悲相应的人就是“悲悯者”,就像“守门人”一样。正如一个人虽然不在门口,却以看门为生,因为他始终不离门的职责,所以被称为“守门人”;同样,世尊虽然以慈等状态住在悲心之外,但因为他始终不离悲心的行持,与悲相应,所以被称为“悲悯者”。从发大誓愿开始直到大般涅槃,世间怙主们唯以利益世间而安住。大悲悯者就是“大悲者”。虽然世尊也因其他功德而伟大,但这里因为与“悲悯者”一词连用,所以应知此处的伟大是就悲心而言,就像“大文法家”的例子一样。这样,通过“大悲者”这个词,以补特伽罗的安立方式,说明了导师的大悲。
Mahākāruṇikassāti yo karuṇāya kampitahadayattā lokahitatthaṃ atidukkarakiriyāya anekappakāraṃ tādisaṃ saṃsāradukkhamanubhavitvā āgato, tassa mahākāruṇikassāti attho. Tattha kiratīti karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Dukkhitesu vā kirīyati pasārīyatīti karuṇā. Atha vā kiṇātīti karuṇā, paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādheti, vināseti vā parassa dukkhanti attho. Paradukkhe sati sādhūnaṃ kampanaṃ hadayakhedaṃ karotīti vā karuṇā. Atha vā kamiti sukhaṃ, taṃ rundhatīti karuṇā. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibādhetīti. Karuṇāya niyuttoti kāruṇiko yathā ‘‘dovāriko’’ti. Yathā hi dvāraṭṭhānato aññattha vattamānopi dvārapaṭibaddhajīviko puriso dvārānativattavuttitāya dvāre niyuttoti ‘‘dovāriko’’ti vuccati, evaṃ bhagavā mettādivasena karuṇāvihārato aññattha vattamānopi karuṇānativattavuttitāya karuṇāya niyuttoti ‘‘kāruṇiko’’ti vuccati. Mahābhinīhārato paṭṭhāya hi yāva mahāparinibbānā lokahitatthameva lokanāthā tiṭṭhanti. Mahanto kāruṇikoti mahākāruṇiko. Satipi bhagavato tadaññaguṇānampi vasena mahantabhāve kāruṇikasaddasannidhānena vuttattā karuṇāvasenettha mahantabhāvo veditabbo yathā ‘‘mahāveyyākaraṇo’’ti. Evañca katvā ‘‘mahākāruṇikassā’’ti iminā padena puggalādhiṭṭhānena satthu mahākaruṇā vuttā hoti.
或者,“悲悯者”也可以这样理解:他的行为、本性就是悲悯,所以叫“悲悯者”。就像地触等以坚硬、触碰等为自己的本性一样,他的本性就是悲悯,也就是说,悲悯已经成了他的真实本性。其余部分和前面说的一样。又或者,因为所缘广大、威力广大、力量广大,所以这种悲就叫“大悲”。因为世尊的悲心遍及一切众生,没有遗漏;生起时又不共于其他人;而且决定能成就众生现世和来世等广大的利益与安乐。所以,与这种大悲相应的人,就叫“大悲者”。这一切都应当按前面所说的方式理解。又或者,他拥有广大而殊胜的悲,所以叫“大悲者”。这里的“大”是赞叹之词,就像说“大人”那样。世尊的悲之所以殊胜,是因为它依大悲定而生起,也因为它不共于他人。
Atha vā karuṇā karuṇāyanaṃ sīlaṃ pakati etassāti kāruṇiko, pathavīphassādayo viya kakkhaḷaphusanādisabhāvā karuṇāyanasabhāvo sabhāvabhūtakaruṇoti attho. Sesaṃ purimasadisameva. Atha vā mahāvisayatāya mahānubhāvatāya mahābalatāya ca mahatī karuṇāti mahākaruṇā. Bhagavato hi karuṇā niravasesesu sattesu pavattati, pavattamānā ca anaññasādhāraṇā pavattati, diṭṭhadhammikādibhedañca mahantameva sattānaṃ hitasukhaṃ ekantato nipphādeti, mahākaruṇāya niyuttoti mahākāruṇikoti sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Atha vā mahatī pasatthā karuṇā assa atthīti mahākāruṇiko. Pūjāvacano hettha mahantasaddo ‘‘mahāpuriso’’tiādīsu viya. Pasatthā ca bhagavato karuṇā mahākaruṇāsamāpattivasenapi pavattito anaññasādhāraṇattāti.
世尊以悲心为门,简略地用一切知智等功德赞叹之后,现在要赞叹正法,所以说“未觉”等语。其中,“未觉”是对过去动作的说明,意思是未能觉悟、未能通达,也就是说未能如实通达。这里的“ant”词尾表示原因,就像“读诵而坐”等说法中的用法一样。“yaṃ”是对过去动作的不确定受事说明。“佛所修习”是它的修饰语。其中,“佛”这个词的含义,首先应依照“觉了诸谛者为佛,令众生觉悟者为佛”等解说方式来理解。或者,因为彻底断除了连同随眠的无明之眠,或者因为智慧开显,所以称为“已觉者”,即“佛”,这是依觉醒、开显之义。或者,因为没有任何所应了知之法未被觉了,不以所了知的特相为业而执取,没有业用之欲,唯依通达之义便可施设作者,所以称为“已觉者”,即“佛”。从义理上说,佛是以巴拉密所庄严、以自生智连同随眠一并摧毁、灭尽一切烦恼、具足大悲与一切知智等无量功德聚的蕴相续。正如所说:“佛者,即彼世尊,自生,无师,于前所未闻之法中,自证诸谛,于彼获得一切知性,于诸力得自在。”因此,由这样具有无与伦比威力的佛所修习,即依所缘修习与修证修习,如理修习、体验。
Evaṃ karuṇāmukhena saṅkhepato sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ thometvā idāni saddhammaṃ thometuṃ ‘‘asambudha’’ntiādimāha. Tattha asambudhanti pubbakālakiriyāniddeso, tassa asambujjhanto appaṭivijjhantoti attho, yathāsabhāvaṃ appaṭivijjhanatoti vuttaṃ hoti. Hetuattho hettha antasaddo ‘‘paṭhanto nisīdatī’’tiādīsu viya. Yanti pubbakālakiriyāya aniyamato kammaniddeso. Buddhanisevitanti tassa visesanaṃ. Tattha buddhasaddassa tāva ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā (mahāni. 192) niddesanayena attho veditabbo. Atha vā savāsanāya aññāṇaniddāya accantavigamato, buddhiyā vā vikasitabhāvato buddhavāti buddho jāgaraṇavikasanatthavasena. Atha vā kassacipi ñeyyadhammassa anavabuddhassa abhāvena ñeyyavisesassa kammabhāvena aggahaṇato kammavacanicchāya abhāvena avagamanatthavaseneva kattuniddeso labbhatīti buddhavāti buddho. Atthato pana pāramitāparibhāvito sayambhūñāṇena saha vāsanāya vihataviddhaṃsitaniravasesakileso mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimeyyaguṇagaṇādhāro khandhasantāno buddho. Yathāha ‘‘buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.161). Tena evaṃ nirupamappabhāvena buddhena nisevitaṃ gocarāsevanābhāvanāsevanāhi yathārahaṃ nisevitaṃ anubhūtanti attho.
在这里,涅槃只是以所缘的修习这种方式被修习;而道则是自己修习出来的,以修习的方式被修习。至于别人所生起的道与果,当他以他心智等来了知时,或者对自己所生起的道果以省察智来判定时,那时它们也就是以所缘修习的方式被修习了。在这里,如果对教法也能通过间接的方式——即以法的摄受——来摄受,那么教法也可以说是因为成为说法和思惟智的所缘,而以所缘修习的方式被修习。因为注释书中说“通达阿毗达摩法海,思惟三藏”,所以对教法也能获得为证悟而思惟的方式。因此,所谓“未觉”,就是未觉了、未证悟,从这个意义来看,应当知道这里也包含了教法。若未能通达它,就会流转于种种有;而已经了知法与律的人,为了其义而正确行道,不久就能终结苦。正如所说——
Tattha nibbānaṃ gocarāsevanāvaseneva nisevitaṃ, maggo pana attanā bhāvito ca bhāvanāsevanāvasena sevito, parehi uppāditāni pana maggaphalāni cetopariyañāṇādinā yadā parijānāti, attanā uppāditāni vā paccavekkhaṇañāṇena paricchindati, tadā gocarāsevanāvasenapi sevitāni hontiyeva. Ettha ca pariyattidhammassapi pariyāyato dhammaggahaṇena gahaṇe sati sopi desanāsammasanañāṇagocaratāya gocarāsevanāya sevitoti sakkā gahetuṃ. ‘‘Abhidhammanayasamuddaṃ adhigacchati, tīṇi piṭakāni sammasī’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pariyattidhammassapi sacchikiriyāya sammasanapariyāyo labbhatīti yaṃ asambudhaṃ asambujjhanto asacchikarontoti atthasambhavato sopi idha vutto evāti daṭṭhabbaṃ. Tampi ca appaṭivijjhanto bhavābhavaṃ gacchati, pariññātadhammavinayo pana tadatthapaṭipattiyā sammāpaṭipanno na cirasseva dukkhassantaṃ karissati. Vuttañhetaṃ –
“如果有人在此法与律中,将不放逸地安住,
舍弃了生死轮回之后,他将终结一切苦。”
‘‘Yo imasmiṃ dhammavinaye, appamatto vihassati; Pahāya jātisaṃsāraṃ, dukkhassantaṃ karissatī’’ti. (dī. ni. 2.185; saṃ. ni. 1.185);
在这里,虽然道、果和涅槃也是独觉佛和佛弟子们通过所缘修习等方式所修习的,但这里是按照最高标准来界定,才说为“佛所修习”。然而,有些人认为,由于“佛陀”一词是通称,所以佛陀、随觉佛和独觉佛也都包含在这里面了。
Ettha ca kiñcāpi maggaphalanibbānāni paccekabuddhabuddhasāvakehipi gocarāsevanādinā sevitāni honti, tathāpi ukkaṭṭhaparicchedavasena ‘‘buddhanisevita’’nti vuttaṃ. Kenaci pana buddhasaddassa sāmaññato buddhānubuddhapaccekabuddhānampi ettheva saṅgaho vutto.
“有与无”是对未来行为的业的说明,意思是“从有而有”。或者,“有与无”是就善趣与恶趣、低劣与殊胜来说,指小和大。因为“a”这个字母也出现在表示增长的意义上,比如“无学法”等词里。因此,“无有”被称为“大有”。或者,“有”是增长,“无有”是损减。或者,“有”是常见,“无有”是断灭见。所说的有与无,就是有无。他前往——这是对未来行为的说明。有情世间就是众生世间。因为用“有情”这个词,排除了行世间和器世间,它们没有有无的去来。这里应当看出省略了“礼敬”一词。
Bhavābhavanti aparakālakiriyāya kammaniddeso, bhavato bhavanti attho. Atha vā bhavābhavanti sugatiduggativasena hīnapaṇītavasena ca khuddakaṃ mahantañca bhavanti attho. Vuddhatthopi hi a-kāro dissati ‘‘asekkhā dhammā’’tiādīsu viya. Tasmā abhavoti mahābhavo vuccati. Atha vā bhavoti vuddhi, abhavoti hāni. Bhavoti vā sassatadiṭṭhi, abhavoti ucchedadiṭṭhi. Vuttappakāro bhavo ca abhavo ca bhavābhavo. Taṃ bhavābhavaṃ. Gacchatīti aparakālakiriyāniddeso. Jīvalokoti sattaloko. Jīvaggahaṇena hi saṅkhārabhājanalokaṃ nivatteti tassa bhavābhavagamanāsambhavato. Namo atthūti pāṭhaseso daṭṭhabbo.
“破除无明等烦恼网者”是对法的修饰语。其中,“对不应知的东西却去认知”,这就是无明。从“不应被圆满”这个意义上说,身恶行等就叫“不应知的东西”,意思是“得不到的”。与它相反,身善行等就叫“应知的东西”;对那应知的东西不去认知,这也是无明。或者说,对诸蕴的积聚义、诸处的处所义、诸界的空义、诸根的主宰义、诸谛的如实义,使它不能被了知,这就是无明。或者说,对苦等以逼迫等方式所说的四种义,使它不能被了知,这也是无明。或者说,在无有边际的轮回中,在一切生处、趣、有、识住、有情居里,让有情到处奔忙,这就是无明。或者说,在胜义上根本不存在的女人男人等上面奔忙,而在确实存在的蕴等上面却不奔忙,这也是无明。无明是渴爱等法的开头,所以那些法就叫“无明等”;它们本身使有情染污,所以叫“烦恼”;它们本身又因为束缚有情,就像网一样,所以叫“网”;以戒去击破它、彻底摧毁它,所以叫“破除无明等烦恼网者”。难道这里指的不是包括教法在内的九种出世间法吗?而在那些法里,只有道能破除烦恼,别的不能,不是吗?回答:道也要依靠涅槃才能破除烦恼,所以涅槃也可以说是在破除烦恼;道破除烦恼的作用是由果来完成的,所以果也被称为“破除烦恼者”。教法也因为能作为破除烦恼的助缘,所以也配得上称为“破除烦恼者”,这样并没有任何过失。
Avijjādikilesajālaviddhaṃsinoti dhammavisesanaṃ. Tattha avindiyaṃ vindatīti avijjā. Pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma, aladdhabbanti attho. Tabbiparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma, taṃ vindiyaṃ na vindatīti vā avijjā, khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññataṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti vā avijjā, dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotītipi avijjā, antavirahite saṃsāre sabbayonigatibhavaviññāṇaṭṭhitisattāvāsesu satte javāpetīti vā avijjā, paramatthato avijjamānesupi itthipurisādīsu javati, vijjamānesupi khandhādīsu na javatīti vā avijjā. Sā ādi yesaṃ taṇhādīnaṃ te avijjādayo, teyeva kilissanti etehi sattāti kilesā, teyeva ca sattānaṃ bandhanaṭṭhena jālasadisāti jālaṃ, taṃ viddhaṃseti sabbaso vināseti sīlenāti avijjādikilesajālaviddhaṃsī. Nanu cettha sapariyattiko navalokuttaradhammo adhippeto, tattha ca maggoyeva kilese viddhaṃseti, netareti ce? Vuccate. Maggassapi nibbānamāgamma kilesaviddhaṃsanato nibbānampi kilese viddhaṃseti nāma, maggassa kilesaviddhaṃsanakiccaṃ phalena nipphannanti phalampi ‘‘kilesaviddhaṃsī’’ti vuccati. Pariyattidhammopi kilesaviddhaṃsanassa paccayattā ‘‘kilesaviddhaṃsī’’ti vattumarahatīti na koci doso.
“最胜法”这个说法,是对先前没有明确说明的(法)作出明确说明。在这里,对于按照教导去实践的人,能让他不堕入四种恶趣,所以叫做法。
Dhammavarassa tassāti pubbe aniyamitassa niyamavacanaṃ. Tattha yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne catūsu apāyesu apatamāne dhāretīti dhammo.
“凡皈依法者,永不堕恶趣;
捨此人身后,增益诸天神众。”
‘‘Ye keci dhammaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ; Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37) –
确实有这样的话:在轮回之苦中不放弃、能持守,所以叫“法”——因为证得道果之后,以最多七次生死等方式,轮回已被限定。在这里,摧毁能引生恶趣等的烦恼,也是一种持守。这样说来,圣道与涅槃两者,都以直接的方式持守:圣道是成就那层意义的因,涅槃也是;而圣果与教法两者,则以间接的方式持守:圣果断除了那些烦恼、使它们止息,因此与那层意义相应,教法则是证得那层意义的因。应当这样理解。所说的法本身,因为没有比它更高的,所以是最上、最殊胜、无上的,因此称为“最胜法”。礼敬那最胜法——这就是上下文的关系。到这里,我们已经把要义讲清楚了。至于这里有人铺陈出来的内容,以及我们在此没有展示的,都不应当作要义来理解。从这以后也应同样看待。所以从这里开始,不再多说那些,只显示要义。不过,如果哪里有人写了完全相违的东西,我们也会在适当的地方指出来。在这里,“破除无明等烦恼网者”这一句,是以善说等功德来称赞法;“最胜法”这一句,则因为说明了没有别的更殊胜者,所以显示法的圆满。或者也可以说,第一句显示法断除烦恼的成就,第二句显示法的威力成就。
Hi vuttaṃ. Saṃsāradukkhe vā apatamāne katvā dhāretīti dhammo maggaphaluppattiyā sattakkhattuparamatādivasena saṃsārassa paricchinnattā. Apāyādinibbattakakilesaviddhaṃsanañcettha dhāraṇaṃ. Evañca katvā ariyamaggo tassa tadatthasiddhihetutāya nibbānañcāti ubhayameva nippariyāyato dhāreti, ariyaphalaṃ pana taṃsamucchinnakilesapaṭippassambhanena tadanuguṇatāya, pariyattidhammo tadadhigamahetutāyāti ubhayaṃ pariyāyato dhāretīti veditabbaṃ. Vuttappakāro dhammoyeva attano uttaritarābhāvena varo pavaro anuttaroti dhammavaro, tassa dhammavarassa namo atthūti sambandho. Ettāvatā cettha amhehi sārattho pakāsito. Yaṃ panettha kenaci papañcitaṃ, amhehi ca idha na dassitaṃ, na taṃ sārato paccetabbaṃ. Ito paresupi evameva daṭṭhabbaṃ. Tasmā ito paṭṭhāya ettakampi avatvā sāratthameva dassayissāma. Yattha pana kenaci accantaviruddhaṃ likhitaṃ, tampi katthaci dassayissāma. Ettha ca ‘‘avijjādikilesajālaviddhaṃsino’’ti etena svākkhātatādīhi dhammaṃ thometi, ‘‘dhammavarassā’’ti etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanato paripuṇṇatāya. Paṭhamena vā pahānasampadaṃ dhammassa dasseti, dutiyena pabhāvasampadaṃ.
就这样,先用一切法的功德简要地赞叹了正法,现在为了赞叹圣僧团,接着说出“以功德……”等话。“以功德”这个词,和“具足”这个词是相连的。现在为了指出具足了哪些功德,就说出“戒、定……”等话。其中,四遍清净戒等称为“戒”。“定”指初禅等。因为以定为开头,所以说了初禅等。“慧”指道慧。解脱与解脱智见,本来应该说“解脱与解脱智见”,但依据一分相似、一分省略的方式,说成“解脱智见”。也可以透过“等”这个词,或者透过“始”这个词,理解为已经包含了“解脱”。其中,“解脱”指果。“解脱智见”指省察智。透过“始”这个词,应当知道已经包含了六神通、四无碍解等功德。在这里,戒等功德应当知道是随其相应,既指世间的,也指出世间的。至于有人在这里说:“戒等虽然随其相应可以是世间和出世间,但因为最后说到‘圣僧团’,所以戒等四法蕴只是出世间。”那只是他个人的看法。因为用世间功德来赞叹圣僧团,看不出有什么过失;就连对一切知佛陀,也以世间和出世间的功德来赞叹,何况对圣僧团呢?
Evaṃ saṅkhepeneva sabbadhammaguṇehi saddhammaṃ thometvā idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ ‘‘guṇehī’’tiādimāha. ‘‘Guṇehī’’ti padassa ‘‘yutto’’ti iminā sambandho. Idāni yehi guṇehi yutto, te dassento ‘‘sīlasamādhī’’tiādimāha. Tattha catupārisuddhisīlādi ‘‘sīla’’nti vuccati. Samādhīti paṭhamajjhānādi. Samādhisīsena hi paṭhamajjhānādayo vuttā. Paññāti maggapaññā. Vimutti ca vimuttiñāṇañca vimuttivimuttiñāṇanti vattabbe ekadesasarūpekasesanayena ‘‘vimuttiñāṇa’’nti vuttaṃ. Ādisaddapariyāyena pabhutisaddena vā vimuttiggahaṇaṃ veditabbaṃ. Tattha vimuttīti phalaṃ. Vimuttiñāṇanti paccavekkhaṇañāṇaṃ. Pabhuti-saddena chaḷabhiññācatupaṭisambhidādayo guṇā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca sīlādayo guṇā lokiyā lokuttarā ca yathāsambhavaṃ niddiṭṭhāti veditabbā. Yaṃ panettha kenaci vuttaṃ ‘‘sīlādayo kiñcāpi lokiyalokuttarā yathāsambhavaṃ labbhanti, tathāpi ante ‘ariyasaṅgha’nti vacanato sīlādayo cattāro dhammakkhandhā lokuttarāvā’’ti, taṃ tassa matimattaṃ. Na hi ariyasaṅghassa lokiyaguṇehipi thomanāya koci doso dissati, sabbaññubuddhassapi tāva lokiyalokuttaraguṇehi thomanā hoti, kimaṅgaṃ pana ariyasaṅghassāti.
对于想要修善的人们来说,由于圣僧团像田地一样能让他们的福德增长,所以被称为田,因此说“田是想要修善的人们之田”。种子播下之后,田能护持它,使它结出大果,所以叫田,也就是谷物豆类生长的土地;因为圣僧团与它相似,所以也被称为田。以此说明圣僧团是无上的福田。因为经中说“世间无上福田”。这里的“taṃ”是对前面用“yo”不确定地说到的内容作出确定。所谓“圣僧团”:这里因为远离烦恼、不走邪道、行于正道,所以叫“圣”,这是按词源来解释。或者说,因为被包括诸天神在内的世间所皈依,应当亲近、可以亲近,而且能让亲近它的人获得利益,所以叫“圣”。圣者们组成的团体,就是圣僧团。或者说,既是如前所说的圣,又是以见解和戒律的共同性而和合的团体,所以叫圣僧团,也就是八种圣者。向那位圣僧团。为了说明在佛陀之后,对佛宝和法宝的证悟也依赖于僧宝,从而显示圣僧团的大恩德,应当知道这里特别说了“以头顶礼”。
Kusalatthikānaṃ janānaṃ puññassa vuddhiyā khettasadisattā khettanti āha ‘‘khettaṃ janānaṃ kusalatthikāna’’nti. Khittaṃ bījaṃ mahapphalabhāvakaraṇena tāyatīti hi khettaṃ, pubbaṇṇāparaṇṇaviruhanabhūmi, taṃsadisattā ariyasaṅghopi ‘‘khetta’’nti vuccati. Iminā ariyasaṅghassa anuttarapuññakkhettabhāvaṃ dīpeti. ‘‘Anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti hi vuttaṃ. Tanti pubbe ‘‘yo’’ti aniyamena vuttassa niyamavacanaṃ. Ariyasaṅghanti ettha ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato ariyā niruttinayena. Atha vā sadevakena lokena saraṇanti araṇīyato upagantabbato upagatānañca tadatthasiddhito ariyā. Ariyānaṃ saṅgho samūhoti ariyasaṅgho. Atha vā ariyo ca so yathāvuttanayena saṅgho ca diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvatoti ariyasaṅgho, aṭṭha ariyapuggalā. Taṃ ariyasaṅghaṃ. Bhagavato aparabhāge buddhadhammaratanānampi samadhigamo saṅgharatanādhīnoti ariyasaṅghassa bahūpakārataṃ dassetuṃ idheva ‘‘sirasā namāmī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.
就这样,先用三首偈颂,以总体赞叹一切功德的方式,简要地向三宝致敬;现在,为了把这番礼敬导向所期望的目的,说出了“iccevaṃ”等话。意思是:我依照上面所说的方式,以身、语、意礼敬那绝对地、专一地应当礼敬、值得礼敬的三宝;当我致敬时,便获得了广大的福德之流。其中,佛等之所以称为“宝”,是因为它们能让人生起喜悦。因为当人以“那位世尊就是这样”等方式,随念它们真实的功德时,就会生起成为证得不死之因的广大喜悦与欢喜。正如所说——
Evaṃ gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṃkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā idāni taṃ nipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento āha ‘‘icceva’’miccādi. Iccevaṃ yathāvuttanayena accantaṃ ekantena namassaneyyaṃ namassitabbaṃ ratanattayaṃ namassamāno kāyavācācittehi vandamāno ahaṃ vipulaṃ yaṃ puññābhisandaṃ alatthanti sambandho. Tattha buddhādayo ratijananaṭṭhena ratanaṃ. Tesañhi ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā yathābhūtaguṇe āvajjentassa amatādhigamahetubhūtaṃ anappakaṃ pītipāmojjaṃ uppajjati. Yathāha –
玛哈那玛,当圣弟子忆念如来的时候,那时他的心不会被贪欲缠住,不会被瞋恚缠住,不会被愚痴缠住;那时他的心是正直的。玛哈那玛,心正直的圣弟子会得到义利的喜悦,得到法的喜悦,得到与法相应的欢喜;欢喜的人就会生起喜……
‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti, ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyatī’’tiādi (a. ni. 11.11).
或者,“宝”的含义就是受到尊重等状态。因为这样说——
Cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho. Vuttañhetaṃ –
“受恭敬、极珍贵,无与伦比,难得一见;
为无上众生所受用,故得名为宝。”
‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ; Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.33);
受到尊崇等特质,并不是其他修行者共有的,只存在于佛陀等人身上。
Cittīkatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā buddhādīsuyeva labbhantīti.
“福德流”是指福德堆积,或者福德持续不断地发生,这是《大义疏》里说的。《中义疏》和《小义疏》则把“福德流”解释为“福德的果报”。但在这里,应该理解为:福德流就是福德之河,就是福德的流注。因为福德持续不断地生起,具有流注的含义,所以称为福德流。因此,《相应部注·显义灯》(《相应部注》3.5.1027)中说:
‘‘Puññābhisandanti puññarāsiṃ puññappavattaṃ vā’’ti mahāgaṇṭhipade vuttaṃ. Majjhimagaṇṭhipade pana cūḷagaṇṭhipade ca ‘‘puññābhisandanti puññābhinisaṃsa’’ntipi attho vutto. Puññābhisandanti puññanadiṃ, puññappavāhanti evaṃ panettha attho veditabbo. Avicchedena pavattiyamānañhi puññaṃ abhisandanaṭṭhena ‘‘puññābhisando’’ti vuccati. Teneva sāratthapakāsiniyā saṃyuttanikāyaṭṭhakathāya (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.1027) –
比丘们,有四种福德流、善流,是安乐的食粮。是哪四种呢?比丘们,在这里,圣弟子对佛具备不动摇的净信:“那位世尊确实是……(中略)……佛、世尊。”这是第一种福德流、善流、安乐的食粮。
‘‘Cattārome, bhikkhave, puññābhisandā kusalābhisandā sukhassāhārā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hoti ‘itipi so bhagavā…pe… buddho bhagavā’ti, ayaṃ paṭhamo puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro’’ti (saṃ. ni. 5.1027) –
解释这些经文含义时,说“福德流、善流就是福德河、善河”。但《义疏》里说“福德流就是福果”,这并不妥当。因为礼敬三宝的人在那个当下并没有得到福果,而是当时获得了大量的福德积聚,它的果报属于来世;在现世中只是障碍被消除,那只是那份福德的一点点利益,而且说的是“凭借它的威力,障碍被消除”。并不是说福果还没生起时,就不能靠它的威力消除障碍,而且这也不是现法受。因此,应该这样理解:凭借那广大福德之流的威力,障碍被消除——只有这个意思才讲得通。或者,如果他的意思是:由礼敬行为所产生的福德本身就是福果,那这样也能成立。为了说明那福德之流并非微小,而是广大的,所以说“vipulaṃ”,意思就是广大、无量。“alatthaṃ”就是“我获得”“我达到”的意思。
Evamādikāya pāḷiyā atthaṃ dassento ‘‘puññābhisandā kusalābhisandāti puññanadiyo kusalanadiyo’’ti vuttaṃ. Yaṃ pana gaṇṭhipade vuttaṃ ‘‘puññābhisandanti puññaphala’’nti, taṃ na sundaraṃ . Na hi ratanattayaṃ namassamāno tasmiṃ khaṇe puññaphalaṃ alattha, kintu anappakaṃ puññarāsiṃ tadā alabhi, tassa ca phalaṃ paralokabhāgī, diṭṭhadhamme tu antarāyavighāto tassa ca puññassa ānisaṃsamattakaṃ, ‘‘tassānubhāvena hatantarāyo’’ti ca vuttaṃ, na ca puññaphale anuppanne tassānubhāvena hatantarāyabhāvo na sijjhati, na cetaṃ tasmiṃyeva khaṇe diṭṭhadhammavedanīyaṃ ahosi. Tasmā tassa mahato puññappavāhassa ānubhāvena hatantarāyoti ayameva attho yujjati. Athāpi paṇāmakiriyāya janitattā puññameva puññaphalanti tassādhippāyo siyā, evaṃ sati yujjeyya. So ca puññappavāho na appamattako, atha kho mahantoyevāti dassento āha ‘‘vipula’’nti, mahantaṃ anappakanti vuttaṃ hoti. Alatthanti alabhiṃ, pāpuṇinti attho.
依靠它的威力,也就是依靠前面所说的那股福德之流的力量和势力。障碍已被摧破,是说障碍会以阻碍各种成就的方式,来到、进入有情的相续之中,也就是现世等种种不利。依照说明礼敬目的(的段落)中所讲的方法,障碍和灾祸已被摧破、消灭,所以叫障碍已被摧破。这里和“我将解说律”这句话相连,意思是:成为障碍已被摧破的人之后,将解说律。借此说明:依靠那股福德之流、自身净信的成就,以及三宝作为福田的成就,在注释义理时,有能力摧破那些破坏性的灾祸。
Tassānubhāvenāti tassa yathāvuttassa puññappavāhassa ānubhāvena balena. Hatantarāyoti taṃtaṃsampattiyā vibandhanavasena sattasantānassa antare vemajjhe eti āgacchatīti antarāyo, diṭṭhadhammikādianattho. Paṇāmapayojane vuttavidhinā hato viddhasto antarāyo upaddavo assāti hatantarāyo. Assa ‘‘vaṇṇayissaṃ vinaya’’nti iminā sambandho, hatantarāyo hutvā vinayaṃ vaṇṇayissanti vuttaṃ hoti. Etena tassa puññappavāhassa attano pasādasampattiyā ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyā atthasaṃvaṇṇanāya upaghātakaupaddavānaṃ hanane samatthataṃ dīpeti.
这样,先说明了恭敬三宝的目的。现在想要注释律藏的含义,就先指出律藏是世尊教法得以建立的根本基础,并对此加以赞叹,因此说“安住于其中”等话。应当这样连接文意:不安住而善安住的世尊之教法,一旦安住于其中,就得以建立。其中,“其中”指律藏。“安住”,指从教本和义理两方面都不欠缺,也就是在有惭耻心的人当中流传,从这个意义说为安住。“教法”,指包含增上戒学、增上心学、增上慧学的三学教法。“不安住者”,指不安住于沉溺欲乐和自我折磨这两个极端。因为经中说:“贤友,我无依着、无用力而渡过了暴流。”(《相应部》1.1)这个意思在三部锡兰词疏中也都有解说。不过,词疏中说:“不安住者,也指已般涅槃的世尊。”
Evaṃ ratanattayassa nipaccakārakaraṇe payojanaṃ dassetvā idāni yassa vinayapiṭakassa atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo, tassa tāva bhagavato sāsanassa mūlapatiṭṭhānabhāvaṃ dassetvā tampi thomento āha ‘‘yasmiṃ ṭhite’’tiādi. Aṭṭhitassa susaṇṭhitassa bhagavato sāsanaṃ yasmiṃ ṭhite patiṭṭhitaṃ hotīti yojetabbaṃ. Tattha yasminti yasmiṃ vinayapiṭake. Ṭhiteti pāḷito ca atthato ca anūnaṃ hutvā lajjīpuggalesu pavattanaṭṭhena ṭhiteti attho. Sāsananti adhisīlaadhicittaadhipaññāsaṅkhātasikkhattayasaṅgahitaṃ sāsanaṃ. Aṭṭhitassāti kāmasukhallikattakilamathānuyogasaṅkhāte antadvaye aṭṭhitassāti attho. ‘‘Appatiṭṭhaṃ khvāhaṃ, āvuso, anāyūhaṃ oghamatari’’nti (saṃ. ni. 1.1) hi vuttaṃ. Ayañcattho tīsupi sīhaḷagaṇṭhipadesu vuttoyeva. Gaṇṭhipade pana ‘‘aṭṭhitassāti parinibbutassapi bhagavato’’ti vuttaṃ.
“已建立”:就是在那些有惭有愧的人当中,以持续流传的意义而建立。“善安住者”:在这里,三部义注中首先这样说:“以具足三十二大丈夫相和八十种随形好而拥有善妙的形体,这就是‘善安住’的意思。以此显示他的色身圆满。”但义注中又说:“因为诸相安住在正确的位置而具足,所以色身善安住;因为没有身曲等过失,又具足这样的相,所以名身也善安住。”然而有人这样说:“或者,以四梵住对众生善妙而正确地安住,就是‘善安住者’的意思。正是由于他善安住,所以纯粹为了拔除众生的痛苦、为了带来利益,对成就感到喜悦,不偏袒地开示律藏。因此,在这注释律藏的论题中,以适合的赞叹来称扬他,说‘善安住者’。”随后又说:“义注中所说的意义,并不适合所期望的论题。”不过,我们对此的认可如下:正因为不安住于如上所说的沉溺欲乐等两个极端,而以中道正确地安住,所以是“善安住者”,应当这样理解其义。因为这样一来,所作的赞叹就与开端相应,而律的制定,大部分正是为了避开所说的两个极端,开示中道。
Patiṭṭhitaṃ hotīti tesuyeva lajjīpuggalesu pavattanaṭṭhena patiṭṭhitaṃ hoti. Susaṇṭhitassāti ettha tāva tīsupi gaṇṭhipadesu idaṃ vuttaṃ ‘‘dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanehi samannāgamanavasena susaṇṭhānassāti attho. Anena assa rūpakāyasampattiṃ nidassetī’’ti. Gaṇṭhipade pana ‘‘yathāṭhāne patiṭṭhitehi lakkhaṇehi samannāgatattā rūpakāyena susaṇṭhito, kāyavaṅkādirahitattā tādilakkhaṇasamannāgatattā ca nāmakāyenapī’’ti vuttaṃ. Kenaci pana ‘‘catubrahmavihāravasena sattesu suṭṭhu sammā ca ṭhitassāti atthavasena vā susaṇṭhitassa. Susaṇṭhitattā hesa kevalaṃ sattānaṃ dukkhaṃ apanetukāmo hitaṃ upasaṃharitukāmo sampattiyā ca pamudito apakkhapatito ca hutvā vinayaṃ deseti. Tasmā imasmiṃ vinayasaṃvaṇṇanādhikāre sāruppāya thutiyā thomento āha ‘susaṇṭhitassā’’’ti vatvā ‘‘gaṇṭhipadesu vuttattho adhippetādhikārānurūpo na hotī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ panettha amhākaṃ khanti – yathāvuttakāmasukhallikādiantadvaye aṭṭhitattāyeva majjhimāya paṭipadāya sammā ṭhitattā susaṇṭhitassāti evamattho gahetabboti. Evañhi sati ārambhānurūpathomanā katā hoti yathāvuttaantadvayaṃ vivajjetvā majjhimāya paṭipadāya vinayapaññattiyāyeva yebhuyyena pakāsanato.
所谓“taṃ”,是对先前未加限定的“yasmiṃ”作出限定,它与“vinaya”(律藏)相关联。“无杂”是中性词,意思是:不掺杂其他部派的见解,不混乱地加以注释。与学处制定相应的时机,哪怕只是这一点,连像法将舍利弗长老那样的人也难以了知,而律藏纯粹是佛陀的境界;正因如此,像“我要靠自己的能力来注释律藏”这样的话,别人根本说不出口,所以他只说“依前师的威力”。所谓“前师的威力”,从意义上说,就是前师们所注释的义注,因此各处难词注中都这样说:“前师的威力就是义注。”也就是说:我要依止前师们所注释的义注来注释,而不是依靠自己的力量。
Tanti pubbe ‘‘yasmi’’nti aniyametvā vuttassa niyamavacanaṃ, tassa ‘‘vinaya’’nti iminā sambandho. Asammissanti bhāvanapuṃsakaniddeso, nikāyantaraladdhīhi asammissaṃ katvā anākulaṃ katvā vaṇṇayissanti vuttaṃ hoti. Sikkhāpadapaññattiyā anurūpassa kālamattassapi dhammasenāpatisāriputtattherasadisenapi duviññeyyabhāvato kevalaṃ buddhavisayaṃ vinayapiṭakaṃ attano balena vaṇṇayissāmīti vacanamattampi aññehi vattumasakkuṇeyyattā ‘‘nissāya pubbācariyānubhāva’’nti āha. Pubbācariyānubhāvo nāma atthato pubbācariyehi saṃvaṇṇitā aṭṭhakathā, tatoyeva ca ‘‘pubbācariyānubhāvo aṭṭhakathā’’ti sabbattha gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Tasmā pubbācariyehi saṃvaṇṇitaṃ aṭṭhakathaṃ nissāya vaṇṇayissaṃ, na attanoyeva balaṃ nissāyāti vuttaṃ hoti.
如果有人这样说:“既然古义注已经存在,再对律藏作注释又有什么必要?”为了说明古义注本身并无缺失,同时也说明自己作注释的必要,便说了“kāmañca”等话。“kāmaṃ”在这里是“必定、完全”的意思,也可以理解为“随所欲”或“全部”,这里和“saṃvaṇṇito”(已注释)相连。意思是:确实已经注释过了,并非没有注释过。那么,这律藏是由谁注释的呢?回答说:“由前代诸师中的雄牛者。”大迦叶长老等前代诸师,以不可动摇之义和最上之义而称为“雄牛者”,所以说“由前代诸师中的雄牛者”。这些前代诸师又是怎样的人呢?回答说:“以智水”等。以称为最上道智的智水彻底洗净、以令未来不再生起的方式冲洗、清除了贪等三垢和欲漏等四漏,他们就是“以智水洗净垢与漏者”。这样说不仅表明他们具有师长的资格,更显示他们是远离贪等垢秽、诸漏已尽的清净众生。
Atha ‘‘porāṇaṭṭhakathāsu vijjamānāsu puna vinayasaṃvaṇṇanāya kiṃ payojana’’nti yo vadeyya, tassa porāṇaṭṭhakathāya anūnabhāvaṃ attano ca saṃvaṇṇanāya payojanaṃ dassento ‘‘kāmañcā’’tiādimāha. Kāmanti ekantena, yathicchakaṃ vā, sabbasoti vuttaṃ hoti, tassa ‘‘saṃvaṇṇito’’ti iminā sambandho. Kāmaṃ saṃvaṇṇitoyeva, no na saṃvaṇṇitoti attho. Kehi pana so vinayo saṃvaṇṇitoti āha ‘‘pubbācariyāsabhehī’’ti. Mahākassapattherādayo pubbācariyā eva akampiyaṭṭhena uttamaṭṭhena ca āsabhā, tehi pubbācariyāsabhehīti vuttaṃ hoti. Kīdisā panete pubbācariyāti āha ‘‘ñāṇambū’’tiādi. Aggamaggañāṇasaṅkhātena ambunā salilena niddhotāni nissesato āyatiṃ anuppattidhammatāpādanena dhotāni vikkhālitāni visodhitāni rāgādīni tīṇi malāni kāmāsavādayo ca cattāro āsavā yehi te ñāṇambuniddhātamalāsavā, tehīti attho. Iminā ca na kevalaṃ etesu ācariyabhāvoyeva, atha kho rāgādimalarahitā khīṇāsavā visuddhasattā eteti dasseti.
即使已经漏尽,他们也并不是纯观行者,而是同样具备这类威德的人。为了说明这一点,所以说“具足清净明与无碍解”。清净,是彻底清净;明与四无碍解,他们拥有极清净的明和四无碍解,就是“具足清净明与无碍解”的意思。因为不存在尚未证得一分无碍解的圣者,所以为了说明这些人已证得无碍解、获得了广博而锐利的分别智,才用了“清净”一词。明,是指三明,或者八明。其中,天眼智、宿住随念智、漏尽智,这三者是三明。八明则是:
Khīṇāsavabhāvepi na ete sukkhavipassakā, atha kho evarūpehipi ānubhāvehi samannāgatāti dassento āha ‘‘visuddhavijjāpaṭisambhidehī’’ti. Visuddhā accantaparisuddhā vijjā catasso ca paṭisambhidā yesaṃ te visuddhavijjāpaṭisambhidā, tehi. Ekadesena paṭisambhidaṃ appattānaṃ ariyānameva abhāvato etehi adhigatapaṭisambhidā paṭutaraladdhappabhedāti dassetuṃ visuddhaggahaṇaṃ kataṃ. Vijjāti tisso vijjā, aṭṭha vijjā vā. Tattha dibbacakkhuñāṇaṃ pubbenivāsañāṇaṃ āsavakkhayañāṇañcāti imā tisso vijjā. Aṭṭha vijjā pana –
“观智与意所成神通
神通种类以及天耳
他人的心念洞察智,
宿住随念智
天眼与漏尽
这些智在这里就是八明。”
‘‘Vipassanāñāṇamanomayiddhi , Iddhippabhedopi ca dibbasotaṃ; Parassa cetopariyāyañāṇaṃ, Pubbenivāsānugatañca ñāṇaṃ; Dibbañca cakkhāsavasaṅkhayo ca, Etāni ñāṇāni idhaṭṭha vijjā’’ti. –
这样,与观智和意所成神变一起被摄持的,正是六神通。义无碍解、法无碍解、辞无碍解、辩无碍解,这四种就是四无碍解。其中,简要来说:对果的智是义无碍解,对因的智是法无碍解,对与因果相应的言说的智是辞无碍解,以“这个智照亮这个义”的方式,在前面所说的三种智中运作的智是辩无碍解。不过,这些的详细解说因为太过繁琐,这里就不说了。因为已证得无碍解的人对正法很善巧,所以说“由善巧阐明正法者”。也有人说:“即使已证得无碍解的人,由于对法的精勤程度不同而有差别,为了显示他们所得无碍解的超胜,才这样说。”“由善巧阐明正法者”的意思是:在阐明称为三藏的正法、完全显明义理方面,是善巧、精通、娴熟的人。
Evaṃ vipassanāñāṇamanomayiddhīhi saddhiṃ pariggahitā cha abhiññāyeva. Atthapaṭisambhidā dhammapaṭisambhidā niruttipaṭisambhidā paṭibhānapaṭisambhidāti catasso paṭisambhidā. Tattha saṅkhepato hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, hetuhetuphalānurūpaṃ vohāresu ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā, idaṃ ñāṇaṃ imamatthaṃ jotayatīti iminā ākārena heṭṭhā vuttesu tīsu ñāṇesu pavattañāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. Etāsaṃ pana vitthārakathā atipapañcabhāvato idha na vuccati. Paṭisambhidāppattānaṃ saddhammesu chekabhāvato āha ‘‘saddhammasaṃvaṇṇanakovidehī’’ti. ‘‘Paṭisambhidāppattānampi dhammesu abhiyogavasena viseso hotīti laddhapaṭisambhidāsu sātisayataṃ dassetuṃ āhā’’tipi vadanti. Saddhammasaṃvaṇṇanakovidehīti piṭakattayasaṅkhātassa saddhammassa saṃvaṇṇane sabbaso atthappakāsane kovidehi chekehi, kusalehīti attho.
“削减”就是削减和减少烦恼之网或资具的繁多。但在这里,因为是以漏尽者为主要对象,所以应当取“削减资具繁多”这个意思。也正因如此,在难句释中说:“在‘应削减’中,指的是受用有限资具的状态。”
“削减”的状态就是“应削减”,在那个“应削减”中,说的就是削减的修行实践。“以难得为喻者”:因为在削减的修行实践中,与他们相似、可以作为譬喻的人很难得,所以这些人没有容易得到的譬喻,因此说“以难得为喻者”。“大寺的”:这是排除了心山和无畏山这两个不同派别。“以大寺幢幡为譬喻者”:就像为了让人认出车而绑在车上的幢幡一样,为了让不知道的人知道“大寺是某某长老和某某长老居住的地方”,因为它是识别大寺的依据,所以说“以大寺幢幡为譬喻者”。“已阐明”:就是正确、没有缺漏地阐明。应当断句为“已阐明,这部律”。“以种种理路”:因为有许多不同种类的理路,所以是“以种种理路”。“随顺正等觉胜者等”:就是随顺一切知正等觉胜者,随顺世尊意趣的理路,这是所说的意思。或者,应当与随顺正等觉胜者的过去诸师中杰出者联系起来。
Kilesajālaṃ parikkhārabāhullaṃ vā saṃlikhati tanuṃ karotīti sallekho. Idha pana khīṇāsavādhikārattā parikkhārabāhullassa sallikhanavaseneva attho gahetabbo, tatoyeva ca gaṇṭhipade ‘‘sallekhiye parimitaparikkhāravuttiyā’’ti attho vutto. Sallekhassa bhāvo sallekhiyaṃ, tasmiṃ sallekhiye, sallekhapaṭipattiyanti vuttaṃ hoti. Nosulabhūpamehīti asulabhūpamehi sallekhapaṭipattiyā asukasadisāti tesaṃ upamāya anucchavikapuggalānaṃ dullabhattā natthi sulabhā upamā etesanti nosulabhūpamā. Mahāvihārassāti cittalapabbataabhayagirisesanikāyadvayaṃ paṭikkhipati. Dhajūpamehīti rathassa sañjānanahetukaṃ rathe baddhadhajaṃ viya ajānantānaṃ ‘‘asukehi ca asukehi ca therehi nivāsito mahāvihāro nāmā’’ti evaṃ mahāvihārassa sañjānanahetuttā mahāvihārassa dhajūpamehi. Saṃvaṇṇitoti sammā anūnaṃ katvā vaṇṇito. Saṃvaṇṇito ayaṃ vinayoti padacchedo kātabbo. Cittehi nayehīti anekappabhedanayattā vicittehi nayehi. Sambuddhavaranvayehīti sabbaññubuddhavaraṃ anugatehi, bhagavato adhippāyānugatehi nayehīti vuttaṃ hoti. Atha vā buddhavaraṃ anugatehi pubbācariyāsabhehīti sambandho kātabbo.
这样,先显示了古义注的完整无缺,现在为了说明自己这部注释的特殊用意,就说“注释”等话。这里要表达的是:虽然这部律已经由那些如前面所说、具足功德的前辈大导师们全面注释过了,但他们的那部注释是用锡兰岛居民的语言写成的,所以对别的岛上的比丘众来说,从锡兰岛以外的其他岛来的比丘僧团,不能从中得到任何实际利益,不能达到目的,不能成办,因此,应佛吉祥长老的劝请,现在将依照巴利的理路来写这部注释。其中,以它来阐明义理,所以叫“注释”,也就是义注。而这部义注,最初是由结集法的长老们结集三藏之后,按照阐明其义理的方式安立了诵出之道,因此是经过三次结集、成为阐明佛语义理的论道。正是这部义注,由大玛欣德长老带到铜掌岛;后来,铜掌岛的大长老们为了遮止异部见解的混杂,用锡兰语把它固定下来。所以说“由锡兰岛者”等。所谓“锡兰”,是因为执取狮子,也就是狮子王子。由于生于那个种族,铜掌岛的刹帝利们居住在那里,所以铜掌岛也应理解为锡兰。在锡兰岛这个意义上,用“由锡兰岛者”这句话,也就是用锡兰语的意思。
Evaṃ porāṇaṭṭhakathāya anūnabhāvaṃ dassetvā idāni attano saṃvaṇṇanāya payojanavisesaṃ dassetuṃ ‘‘saṃvaṇṇanā’’tiādimāha. Idaṃ vuttaṃ hoti – kiñcāpi pubbācariyāsabhehi yathāvuttaguṇavisiṭṭhehi ayaṃ vinayo sabbaso vaṇṇito, tathāpi tesaṃ esā saṃvaṇṇanā sīhaḷadīpavāsīnaṃ bhāsāya saṅkhatattā racitattā dīpantare bhikkhujanassa sīhaḷadīpato aññadīpavāsino bhikkhugaṇassa kiñci atthaṃ payojanaṃ yasmā nābhisambhuṇāti na sampādeti na sādheti, tasmā imaṃ saṃvaṇṇanaṃ pāḷinayānurūpaṃ katvā buddhasirittherena ajjhiṭṭho idāni samārabhissanti. Tattha saṃvaṇṇiyati attho etāyāti saṃvaṇṇanā, aṭṭhakathā. Sā pana dhammasaṅgāhakattherehi paṭhamaṃ tīṇi piṭakāni saṅgāyitvā tassa atthavaṇṇanānurūpeneva vācanāmaggaṃ āropitattā tisso saṅgītiyo āruḷhoyeva buddhavacanassa atthasaṃvaṇṇanābhūto kathāmaggo. Soyeva ca mahāmahindattherena tambapaṇṇidīpaṃ ābhato, pacchā tambapaṇṇiyehi mahātherehi nikāyantaraladdhīhi saṅkarapariharaṇatthaṃ sīhaḷabhāsāya ṭhapito. Tenāha ‘‘sīhaḷadīpakenā’’tiādi. Sīhassa lānato gahaṇato sīhaḷo, sīhakumāro. Taṃvaṃsajātatāya tambapaṇṇidīpe khattiyānaṃ tesaṃ nivāsatāya tambapaṇṇidīpassapi sīhaḷabhāvo veditabbo, tasmiṃ sīhaḷadīpe bhūtattā sīhaḷadīpakena vākyena vacanena, sīhaḷabhāsāyāti vuttaṃ hoti.
“与巴利理趣相符”,意思是把它改成与巴利理趣相应,也就是转成摩揭陀语。这里说的就是这个意思。“劝请”,是指亲近值得恭敬的人之后,为了更崇高的目的而恳切希求,这就是劝请,也就是请求的意思。它和“正忆念”这个说法相关联。是谁的劝请呢?回答说:“名为佛吉祥的长老的。”所谓“佛吉祥”,是一个称号、一个名字,那位名为佛吉祥的人,也就是某位长老,对这位长老的劝请,以恭敬之心正确地忆念,安放在心中,这就是这里的意思。
Pāḷinayānurūpanti pāḷinayassa anurūpaṃ katvā, māgadhabhāsāya parivattitvāti vuttaṃ hoti . Ajjhesananti garuṭṭhāniyaṃ payirupāsitvā garutaraṃ payojanaṃ uddissa abhipatthanā ajjhesanā, taṃ ajjhesanaṃ, āyācananti attho. Tassa ‘‘samanussaranto’’ti iminā sambandho. Kassa ajjhesananti āha ‘‘buddhasirivhayassa therassā’’ti. Buddhasirīti avhayo nāmaṃ yassa soyaṃ buddhasirivhayo, tassa, itthannāmassa therassa ajjhesanaṃ sammā ādarena samanussaranto hadaye ṭhapentoti attho.
现在,为了说明他自己写注释的方式,说了“而那个注释”等话。这里应当理解词句之间的关联:当他开始写这部现在要说的注释时,把整部大义注作为这部注释的主体,因为整部大义注在这里都应当被采用;同时,对于大筏注中所说的判定,以及在库伦德等著名义注中所说的判定,他也从中选取合理的义理而不舍弃,把它们都纳入长老说之中,然后开始写注释。这里,“义注”的意思是“通过它来解说义理”;它本身就是“atthakathā”,把tthakāra变成ṭṭhakāra,如同“苦的逼迫义”等处的用法一样。关于“大筏注”,这里“筏”是指木筏,因为坐在其上而作,所以得此名。有一个叫库伦德藤园的精舍,因为在那里所作,所以得名库伦德,他们这样说。以“等”字,包括安陀迦注和略义注。“著名”是指到处流布,“明显”是指所说的意思。
Idāni attano saṃvaṇṇanāya karaṇappakāraṃ dassento ‘‘saṃvaṇṇanaṃ tañcā’’tiādimāha. Tattha tañca idāni vuccamānaṃ saṃvaṇṇanaṃ samārabhanto sakalāyapi mahāaṭṭhakathāya idha gahetabbato mahāaṭṭhakathaṃ tassā idāni vuccamānāya saṃvaṇṇanāya sarīraṃ katvā mahāpaccariyaṃ yo vinicchayo vutto, tatheva kurundīnāmādīsu vissutāsu aṭṭhakathāsu yo vinicchayo vutto, tatopi vinicchayato yuttamatthaṃ apariccajanto antogadhattheravādaṃ katvā saṃvaṇṇanaṃ samārabhissanti padatthasambandho veditabbo. Ettha ca attho kathiyati etāyāti atthakathā, sāyeva aṭṭhakathā tthakārassa ṭṭhakāraṃ katvā ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.17; 2.8) viya. Mahāpaccariyanti ettha paccarīti uḷumpaṃ vuccati, tasmiṃ nisīditvā katattā tameva nāmaṃ jātaṃ. Kurundivallivihāro nāma atthi, tattha katattā kurundīti nāmaṃ jātanti vadanti. Ādisaddena andhakaṭṭhakathaṃ saṅkhepaṭṭhakathañca saṅgaṇhāti. Vissutāsūti sabbattha patthaṭāsu, pākaṭāsūti vuttaṃ hoti.
关于“正理义”,这里先引中级结节和小结节中的说法:“‘正理义’是指应当解说之处的正理,并不是说那里也有不合理的义。”不过在大结节里对此没有作任何说明。但有人依据大义疏的体系,或者依律的合理性,说“正理义”。这看起来好像合理,因为在大筏疏等义疏中,有些地方甚至对不合理的义也作了说明。如果有人说“我只依据义疏来作解说”,那么义疏中所说的诸长老主张就可能被当成外部之说;所以作者想把它也纳入内部,就说“内含长老主张”,意思是把长老的主张也涵盖在内了。“解说”一词是后时行为的业格。而前面所说的“解说”一词,则应理解为与“正在开始”这一先时行为的业格关系相连。应当知道,在应说“sammā”的地方,由于偈颂结构的关系,元音被缩短了。
Yuttamatthanti ettha tāva majjhimagaṇṭhipade cūḷagaṇṭhipade ca idaṃ vuttaṃ ‘‘yuttamatthanti saṃvaṇṇetabbaṭṭhānassa yuttamatthaṃ, na pana tattha ayuttampi atthīti vuttaṃ hotī’’ti. Mahāgaṇṭhipade panettha na kiñci vuttaṃ. Kenaci pana ‘‘mahāaṭṭhakathānayena vinayayuttiyā vā yuttamattha’’nti vuttaṃ, taṃ yuttaṃ viya dissati mahāpaccariādīsupi katthaci ayuttassāpi atthassa upari vibhāvanato. ‘‘Aṭṭhakathaṃyeva gahetvā saṃvaṇṇanaṃ karissāmī’’ti vutte aṭṭhakathāsu vuttattheravādānaṃ bāhirabhāvo siyāti tepi antokattukāmo ‘‘antogadhatheravāda’’nti āha, theravādepi antokatvāti vuttaṃ hoti. Saṃvaṇṇananti aparakālakiriyāya kammaniddeso. Pubbe vuttaṃ tu ‘‘saṃvaṇṇana’’nti vacanaṃ tattheva ‘‘samārabhanto’’ti pubbakālakiriyāya kammabhāvena yojetabbaṃ. Sammāti vattabbe gāthābandhavasena rassabhāvo katoti veditabbo.
这样说明了造论的方式之后,现在为了说明听众应当遵循的做法,而说“taṃ me”等语。这里要表达的是:现在所讲的我的这部注释——也就是法灯如来的法,即教法或圣典法——那些长老比丘因为具备坚固的戒蕴等功德,新学比丘因为出家不久,中间比丘因为处于二者之间,他们以清净的信心,依照所说的方式,由于具有利益,也依照后文将要说明的方式作为标准,生起信解,以充满喜悦和欢愉的心,没有嫉妒,仔细聆听、听闻。其中,“法灯”是指:法本身能驱散众生相续中的无明黑暗,所以与灯相似,因此以法为灯者,就是世尊。这就是那位法灯如来的法。
Evaṃ karaṇappakāraṃ dassetvā idāni sotūhi paṭipajjitabbavidhiṃ dassento ‘‘taṃ me’’tiādimāha. Idaṃ vuttaṃ hoti – idāni vuccamānaṃ taṃ mama saṃvaṇṇanaṃ dhammapadīpassa tathāgatassa dhammaṃ sāsanadhammaṃ pāḷidhammaṃ vā sakkaccaṃ paṭimānayantā pūjentā thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā therā, acirapabbajitattā navā, tesaṃ majjhe bhavattā majjhimā ca bhikkhū pasannacittā yathāvuttanayena sappayojanattā upari vakkhamānavidhinā pamāṇattā ca saddahitvā pītisomanassayuttacittā issāpakatā ahutvā nisāmentu suṇantūti. Tattha dhammappadīpassāti dhammoyeva sattasantānesu mohandhakāravidhamanato padīpasadisattā padīpo assāti dhammapadīpo, bhagavā. Tassa dhammapadīpassa.
现在,为了说明自己这部注释的传承清净,并显示它的权威性,而说了“buddhena”等话。就像佛陀所说的法和律,那位佛陀的弟子们——法将等人——也同样如实了知;锡兰岛的义注师们不舍弃那些佛弟子的意旨,所以在过去作了义注。这就是这里的前后关联。其中,“法”涵盖经藏和论藏,“律”指整部律藏。到这里,全部佛语就都指明了,因为一切佛语按法和律分为两类。“所说”是指世尊从圣典和义理两方面所说的。因为世尊没有哪一句是没有说明的,所有句子的义理都已开示,所以应当知道,正是正自觉者讲述了三藏义理的注释次第。事实上,世尊在各处所作的各种教说,就是义注。“如是了知”是说:就像佛陀所说的那样,同样地,不毁坏一字一音,也不曲解意旨,而了知、通达。“不舍弃他们的意旨”是指不舍弃那些佛弟子的意旨。“作了义注”是指作了诸义注。有些地方能看到“aṭṭhakathāmakaṃsu”这种读法,那里意思也一样,不过应当知道“ma”这个字母是因连音而出现的。用复数来说“义注”,是把《大帕佳利》等义注都包括在内了。
Idāni attano saṃvaṇṇanāya āgamavisuddhiṃ dassetvā pamāṇabhāvaṃ dassento ‘‘buddhenā’’tiādimāha. Yatheva buddhena yo dhammo ca vinayo ca vutto, so tassa buddhassa yehi puttehi dhammasenāpatiādīhi tatheva ñāto, tesaṃ buddhaputtānaṃ matimaccajantā sīhaḷaṭṭhakathācariyā yasmā pure aṭṭhakathā akaṃsūti ayamettha sambandho. Tattha dhammoti suttābhidhamme saṅgaṇhāti, vinayoti sakalaṃ vinayapiṭakaṃ. Ettāvatā ca sabbampi buddhavacanaṃ niddiṭṭhaṃ hoti. Sakalañhi buddhavacanaṃ dhammavinayavasena duvidhaṃ hoti. Vuttoti pāḷito ca atthato ca buddhena bhagavatā vutto. Na hi bhagavatā abyākataṃ nāma tantipadaṃ atthi, sabbesaṃyeva attho kathito, tasmā sammāsambuddheneva tiṇṇaṃ piṭakānaṃ atthavaṇṇanākkamopi bhāsitoti daṭṭhabbaṃ. Tattha tattha bhagavatā pavattitā pakiṇṇakadesanāyeva hi aṭṭhakathā. Tatheva ñātoti yatheva buddhena vutto, tatheva ekapadampi ekakkharampi avināsetvā adhippāyañca avikopetvā ñāto viditoti attho. Tesaṃ matimaccajantāti tesaṃ buddhaputtānaṃ adhippāyaṃ apariccajantā. Aṭṭhakathā akaṃsūti aṭṭhakathāyo akaṃsu. Katthaci ‘‘aṭṭhakathāmakaṃsū’’ti pāṭho dissati, tatthāpi soyevattho, ma-kāro pana padasandhivasena āgatoti daṭṭhabbo. ‘‘Aṭṭhakathā’’ti bahuvacananiddesena mahāpaccariyādikaṃ saṅgaṇhāti.
因此,所谓“因此”,意思是:因为义注师们不扰乱那些佛弟子的意旨,所以过去才作了义注。“Hi”只是个虚词,因为“因此”这个词本身就已经表达了原因的意思。如果义注里所说的一切都算作标准,那么这样一来,其中因疏忽而写下的文字也会变成标准,所以他说“除去疏忽之写”。其中,“疏忽之写”是指后来抄写成书的时候,因为疏忽而写下的错误文句。这里要表达的是:由于疏忽,没有提起正念,而写下了类似“不与取的前方便”中“于真实、于虚假,皆为恶作”那样的文字,把这些除去之后,其余一切都是标准。因为后文将会说到——
Tasmāti yasmā tesaṃ buddhaputtānaṃ adhippāyaṃ avikopetvā pure aṭṭhakathā akaṃsu, tasmāti attho. Hīti nipātamattaṃ hetuatthassa ‘‘tasmā’’ti imināyeva pakāsitattā. Yadi aṭṭhakathāsu vuttaṃ sabbampi pamāṇaṃ, evaṃ sati tattha pamādalekhāpi pamāṇaṃ siyāti āha ‘‘vajjayitvāna pamādalekha’’nti. Tattha pamādalekhanti aparabhāge potthakāruḷhakāle pamajjitvā likhanavasena pavattaṃ pamādapāṭhaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – pamādena satiṃ apaccupaṭṭhapetvā adinnādānassa pubbapayoge ‘‘saccepi alikepi dukkaṭa’’nti vuttavacanasadisaṃ yaṃ likhitaṃ, taṃ vajjayitvā apanetvā sabbaṃ pamāṇanti. Vakkhati hi tattha –
不过,在《大注疏》里,无论那是真实的还是虚假的,都只说是恶作,应当知道那是书写时因疏忽而写下的。因为在不与取的前方便阶段,并不存在所谓的恶作,那是属于巴吉帝亚的范畴。
‘‘Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana saccepi alikepi dukkaṭameva vuttaṃ, taṃ pamādalikhitanti veditabbaṃ. Na hi adinnādānassa pubbapayoge pācittiyaṭṭhāne dukkaṭaṃ nāma atthī’’ti (pārā. aṭṭha. 1.94).
“是谁的衡量标准呢?”他回答说:“就是在这教法中对诸学处怀有恭敬的智者们的标准。”这里“在此”指的是在这个教法中。又问:那么“因为”这个词在这里有什么关联呢?对此,在《大结句》和《结句》中都没有作任何说明,但在《中结句》和《小结句》中则这样说:“因为是衡量标准,所以请以清净的信心来聆听。”应当这样理解它们的关联。金刚觉长老把“因为注疏中所说的是衡量标准,所以这里所说的也是衡量标准”作为补足的文句说了出来。其中,这里的“此”应当理解为“这部《一切欢喜》”。
Kesaṃ pamāṇanti āha ‘‘sikkhāsu sagāravānaṃ idha paṇḍitāna’’nti. Idhāti imasmiṃ sāsane. Puna ‘‘yasmā’’ti vacanassa ko sambandhoti ce? Ettha tāva mahāgaṇṭhipade gaṇṭhipade ca na kiñci vuttaṃ, majjhimagaṇṭhipade pana cūḷagaṇṭhipade ca idaṃ vuttaṃ ‘‘yasmā pamāṇaṃ, tasmā nisāmentu pasannacittā’’ti. Evamassa sambandho daṭṭhabbo. Yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ, tasmā idha vuttampi pamāṇamevāti pāṭhasesaṃ katvā vajirabuddhitthero vadati. Tattha idhāti imissā samantapāsādikāyāti attho gahetabbo.
在这里,为了说明“因为”这个词,按照前面所说的关联,诸注疏中所说的一切都已被成立为定量,所以现在所说的这部释文,仅仅在言辞上有所不同,但在意义上其实就是注疏本身,因此说了“且那只是言辞的变换”等话。那么,按照后面所说的关联,这里所说的为什么也是定量呢?为了说明因为除了言辞不同之外,这部释文本身就是注疏,所以是定量,因此说了“且那只是言辞的变换”等话。这样一来,在《结文》中把关联说得非常混乱、难以理解,然而佛音尊者本是言辞清晰的人。他实在不应该说得这么混乱,所以我们按照他的真实意图,以不混乱、容易理解的方式,仅仅依据如实存在的关联来加以说明。怎么说明呢?因为注疏中所说是定量,所以应当恭敬地学习——应当这样理解这里的关系。如果问:注疏中所说固然是定量,但现今所说的这部释文,为什么也应当恭敬地学习呢?因此说了“且那只是言辞的变换,舍弃了……”等话。这段话的意思是:因为注疏中所说是定量,又因为这部释文也只是以舍弃其他语言等为特点,但在意义上并无不同,正因如此,它也将成为定量,所以应当以恭敬、尊重之心来学习。应当这样理解:古注疏具有定量的地位,而这部释文虽然只是以舍弃其他语言等为特点,但在意义上与古注疏并无不同——这两点都应当看作是需要恭敬学习的理由。因为,不能仅仅因为古注疏具有定量地位,就说这部释文与它不同、在意义上是另一回事,也应当恭敬学习;也不能因为这部释文与古注疏并无不同,就说即使古注疏不具有定量地位,这部释文也应当恭敬学习。所以,按照上面所说的方式,这两点都应当看作是需要恭敬学习的理由。
Tattha ‘‘yasmā’’ti vacanassa paṭhamaṃ vuttasambandhavasena aṭṭhakathāsu vuttaṃ sabbampi pamāṇanti sādhitattā idāni vuccamānāpi saṃvaṇṇanā kevalaṃ vacanamatteneva bhinnā, atthato pana aṭṭhakathāyevāti dassetuṃ ‘‘tato ca bhāsantaramevā’’tiādimāha. Pacchā vuttasambandhavasena pana idha vuttampi kasmā pamāṇanti ce? Yasmā vacanamattaṃ ṭhapetvā esāpi aṭṭhakathāyeva, tasmā pamāṇanti dassetuṃ ‘‘tato ca bhāsantaramevā’’tiādimāha. Evamākulaṃ dubbiññeyyasabhāvañca katvā gaṇṭhipadesu sambandho dassito, anākulavacano ca bhadantabuddhaghosācariyo. Na hi so evamākulaṃ katvā vattumarahati, tasmā yathādhippetamatthamanākulaṃ suviññeyyañca katvā yathāṭhitassa sambandhavaseneva dassayissāma. Kathaṃ? Yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ, tasmā sakkaccaṃ anusikkhitabbāti evamettha sambandho daṭṭhabbo. Yadi nāma aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ, ayaṃ pana idāni vuccamānā kasmā sakkaccaṃ anusikkhitabbāti āha ‘‘tato ca bhāsantarameva hitvā’’tiādi. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ, yasmā ca ayaṃ saṃvaṇṇanāpi bhāsantarapariccāgādimattavisiṭṭhā, atthato pana abhinnāva, tatoyeva ca pamāṇabhūtā hessati, tasmā sakkaccaṃ ādaraṃ katvā anusikkhitabbāti. Tathā hi porāṇaṭṭhakathānaṃ pamāṇabhāvo, imissā ca saṃvaṇṇanāya bhāsantarapariccāgādimattavisiṭṭhāya atthato tato abhinnabhāvoti ubhayampetaṃ sakkaccaṃ anusikkhitabbabhāvahetūti daṭṭhabbaṃ. Na hi kevalaṃ porāṇaṭṭhakathānaṃ satipi pamāṇabhāve ayaṃ saṃvaṇṇanā tato bhinnā atthato aññāyeva ca sakkaccaṃ anusikkhitabbāti vattumarahati, nāpi imissā saṃvaṇṇanāya tatoabhinnabhāvepi porāṇaṭṭhakathānaṃ asati pamāṇabhāve ayaṃ saṃvaṇṇanā sakkaccaṃ anusikkhitabbāti vattuṃ yuttarūpā hoti, tasmā yathāvuttanayena ubhayampetaṃ sakkaccaṃ anusikkhitabbabhāvahetūti daṭṭhabbaṃ.
从那里,是指从注释书。只是舍弃了别的语言,意思是:去掉像紧身衣一样的僧伽罗语。又概括了详细的方法,是说:把古注释书里上面也会提到、并在各处详细展开的内容,例如“以白四甘马、不可动摇、堪任的具足戒仪式受具足戒的比丘”(律藏·巴拉基格45);就像在这里对表白等四种甘马的详细解说那样,把类似的详细方法浓缩之后再来注释。他的意思是这样的。因为接下来他会说:
Tatoti aṭṭhakathāto. Bhāsantarameva hitvāti kañcukasadisaṃ sīhaḷabhāsaṃ apanetvā. Vitthāramaggañca samāsayitvāti porāṇaṭṭhakathāsu upari vuccamānampi ānetvā tattha tattha papañcitaṃ ‘‘ñatticatutthena kammena akuppena ṭhānārahena upasampannoti bhikkhū’’ti (pārā. 45) ettha apalokanādīnaṃ catunnampi kammānaṃ vitthārakathā viya tādisaṃ vitthāramaggaṃ saṅkhipitvā vaṇṇayissāmāti adhippāyo. Tathā hi vakkhati –
在这里,白四甘马只提到一种,但站在这个位置上,要把四种僧甘马引出来详细解说——这是所有注释书里都说的。这四种按“表白甘马、白一甘马、白二甘马、白四甘马”的顺序排列,然后引用《犍度》和《附随》末尾《甘马分别》里的巴利文来详细解说。我们将在《附随》末尾的《甘马分别》里注释它们。这样一来,第一巴拉基格的注释就不会太繁重,对原有巴利文的注释也容易理解,那些地方也不会空着,所以我们只做逐词注释。
‘‘Ettha ca ñatticatutthakammaṃ ekameva āgataṃ, imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā cattāri saṅghakammāni nīharitvā vitthārato kathetabbānīti sabbaaṭṭhakathāsu vuttaṃ, tāni ca ‘apalokanakammaṃ ñattikammaṃ ñattidutiyakammaṃ ñatticatutthakamma’nti paṭipāṭiyā ṭhapetvā vitthārena khandhakato parivārāvasāne kammavibhaṅgato ca pāḷiṃ āharitvā kathitāni. Tāni mayaṃ parivārāvasāne kammavibhaṅgeyeva vaṇṇayissāma. Evañhi sati paṭhamapārājikavaṇṇanā ca na bhāriyā bhavissati, yathāṭhitāya ca pāḷiyā vaṇṇanā suviññeyyā bhavissati, tāni ca ṭhānāni asuññāni bhavissanti, tasmā anupadavaṇṇanameva karomā’’ti (pārā. aṭṭha. 1.45 bhikkhupadabhājanīyavaṇṇanā).
“不遗漏一切决断”的意思是:不遗漏各注释书中所说的一切决断,既不剩下任何一项,也不作丝毫舍弃。由于以适合注释的方式,不遗漏按次第而来的巴利文而加以注释,并且由于把僧伽罗注释书中在不恰当之处所作的注释,只在恰当之处加以注释,所以说“不偏离丝毫传承次第”。其用意是:不逾越丝毫巴利文,而依次加以注释。
Vinicchayaṃsabbamasesayitvāti taṃtaṃaṭṭhakathāsu vuttaṃ sabbampi vinicchayaṃ asesayitvā sesaṃ akatvā, kiñcimattampi apariccajitvāti vuttaṃ hoti. Vaṇṇituṃ yuttarūpaṃ hutvā anukkamena āgataṃ pāḷiṃ apariccajitvā saṃvaṇṇanato sīhaḷaṭṭhakathāsu ayuttaṭṭhāne vaṇṇitaṃ yathāṭhāneyeva saṃvaṇṇanato ca vuttaṃ ‘‘tantikkamaṃ kiñci avokkamitvā’’ti, kiñci pāḷikkamaṃ anatikkamitvā anukkameneva vaṇṇayissāmāti adhippāyo.
“诸经句的意义”,就是指经藏巴利文里出现的语句的意义。在僧伽罗注释书里说了“这是诸经师的责任”之后,对于没有说到的部分——比如《毗兰若篇》等中的禅论、入出息念、正定等经句的意义——将随顺各别经文,全面地阐明。这是(作者的)意图。“将是”就是“将会是”,或者理解为“将被做”。在这里,第一种释义中,应当知道是以注释为主语的同一主语关系:完成了舍弃其他语言等四种工作之后,这部阐明经句意义的注释将会是。而在后一种释义中,应当知道是以尊者为同一主语关系:做了前面所说的舍弃其他语言等工作之后,这部阐明经句意义的注释将由我们来做。关于“注释也”这里,取了“也”这个字,在《小结文》中说:“因此也应当恭敬地学习,应当这样连接。”其意思是:它总括了前面所说的特殊目的和标准性。而在《中结文》中,则说了“因此也应当恭敬地学习”这样的连接。这里的意思是:这个注释不仅将会是,而且还应当被学习,总括了这个意思。在这里,我们的主张是:“也”字的意义也应当只按它如实存在的方式来理解。这里说的是:因为注释书中所说是标准,又因为这注释与注释书没有差别,将成为标准本身,所以应当恭敬地学习。
Suttantikānaṃ vacanānamatthanti suttantapāḷiyaṃ āgatānampi vacanānamatthaṃ. Sīhaḷaṭṭhakathāsu ‘‘suttantikānaṃ bhāro’’ti vatvā avuttānampi verañjakaṇḍādīsu jhānakathāānāpānassatisamaādhiādīnaṃ suttantavacanānamatthaṃ taṃtaṃsuttānurūpaṃ sabbaso paridīpayissāmīti adhippāyo. Hessatīti bhavissati, kariyissatīti vā attho. Ettha ca paṭhamasmiṃ atthavikappe bhāsantarapariccāgādikaṃ catubbidhaṃ kiccaṃ nipphādetvā suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ paridīpayantī ayaṃ vaṇṇanā bhavissatīti vaṇṇanāya vasena samānakattukatā veditabbā. Pacchimasmiṃ atthavikappe pana heṭṭhāvuttabhāsantarapariccāgādiṃ katvā suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ paridīpayantī ayaṃ vaṇṇanā amhehi kariyissatīti evaṃ ācariyavasena samānakattukatā veditabbā. Vaṇṇanāpīti ettha apisaddaṃ gahetvā ‘‘tasmāpi sakkaccaṃ anusikkhitabbāti yojetabba’’nti cūḷagaṇṭhipade vuttaṃ. Tattha pubbe vuttappayojanavisesaṃ pamāṇabhāvañca sampiṇḍetīti adhippāyo. Majjhimagaṇṭhipade pana ‘‘tasmā sakkaccaṃ anusikkhitabbāpī’’ti sambandho vutto. Ettha pana na kevalaṃ ayaṃ vaṇṇanā hessati, atha kho anusikkhitabbāpīti imamatthaṃ sampiṇḍetīti adhippāyo. Etthāpi yathāṭhitavaseneva apisaddassa attho gahetabboti amhākaṃ khanti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ, yasmā ca ayaṃ vaṇṇanāpi tato abhinnattā pamāṇabhūtāyeva hessati, tasmā sakkaccaṃ anusikkhitabbāti.