法种种智解说的注释
19. Dhammanānattañāṇaniddesavaṇṇanā
3. 慧品义注 · 10 段
73在“法种种智”的解说中,“业道”是指那些业本身也是道,因为它们是通往恶趣的路,所以叫业道,也就是那些业道。所谓“十善业道”,就是远离杀生、远离不与取、远离欲邪行,这三种是身善行;远离妄语、远离离间语、远离粗恶语、远离杂秽语,这四种是语善行;无贪、无嗔、正见,这三种是意善行。所谓“十不善业道”,就是杀生、不与取、欲邪行,这三种是身恶行;妄语、离间语、粗恶语、杂秽语,这四种是语恶行;贪欲、嗔害、邪见,这三种是意恶行。善与不善当中,只有能引生结生的才叫业道;其余在引生结生上作用不定的,就不叫业道。应当知道,举出粗显的善与不善时,其余的善与不善也就被包含在内了。“色”:按大种和所造色的差别,有二十八种色。“异熟”:欲界善异熟十六种,不善异熟七种,合计二十三种异熟。“唯作”:无因唯作三种,有因唯作八种,合计十一种欲界唯作。因为没有异熟,只是纯粹的造作,所以叫唯作。到这里为止,已按欲界的色无记、异熟无记、唯作无记三类作了说明。
73. Dhammanānattañāṇaniddese kammapatheti kammāni ca tāni pathā ca apāyagamanāyāti kammapathā, te kammapathe. Dasa kusalakammapathā nāma pāṇātipātā adinnādānā kāmesumicchācārā veramaṇīti tīṇi kāyasucaritāni, musāvādā pisuṇāya vācāya pharusāya vācāya samphappalāpā veramaṇīti cattāri vacīsucaritāni, anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhīti tīṇi manosucaritāni. Dasa akusalakammapathā nāma pāṇātipāto adinnādānaṃ kāmesumicchācāroti tīṇi kāyaduccaritāni, musāvādo pisuṇā vācā pharusā vācā samphappalāpoti cattāri vacīduccaritāni, abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhīti tīṇi manoduccaritāni. Kusalākusalāpi ca paṭisandhijanakāyeva kammapathāti vuttā, vuttāvasesā paṭisandhijanane anekanti kattā kammapathāti na vuttā. Oḷārikakusalākusalagahaṇeneva sesakusalākusalāpi gahitāti veditabbā. Rūpanti bhūtopādāyabhedato aṭṭhavīsatividhaṃ rūpaṃ. Vipākanti kāmāvacarakusalavipākānaṃ soḷasannaṃ, akusalavipākānaṃ sattannañca vasena tevīsatividhaṃ vipākaṃ. Kiriyanti tiṇṇamahetukakiriyānaṃ, aṭṭhannaṃ sahetukakiriyānañca vasena ekādasavidhaṃ kāmāvacarakiriyaṃ. Vipākābhāvato kiriyāmattāti kiriyā. Ettāvatā kāmāvacarameva rūpābyākatavipākābyākatakiriyābyākatavasena vuttaṃ.
“住在这里”是指住在这个世间。因为大多数情况下,人间有很多人修习禅那,所以主要是依据人间来说的;但禅那偶尔在天界也能得到,在色界梵天中,也可以根据在那里投生、从下地投生、从上地投生这些情况而获得。不过在净居天和无色界,没有从下地投生的情况。在色界和无色界,没有修习过禅那的人投生下地时,只会生在欲界的善趣,不会生在恶趣。“在那里投生的人”是指因为异熟而投生在梵天的人,他们的四种异熟禅那以结生、有分、死心的方式持续运作。色界和无色界禅那等至中的唯作无记,这里没有提到。虽然没有提到,但因为它们和善的生起方式相同,所以在说到善的时候,实际上就已经包含了它们,应该这样理解。就像《发趣论》里说的“善和不善灭去时,异熟以它们为所缘而生起”,仅仅举出善速行就已经包含了唯作速行,这里也应该这样理解。“沙门果”是指四种沙门果。以此说明了出世间异熟无记。“涅槃”是指涅槃无记。
Idhaṭṭhassāti imasmiṃ loke ṭhitassa. Yebhuyyena manussaloke jhānabhāvanāsabbhāvato manussalokavasena vuttaṃ, jhānāni pana kadāci karahaci devalokepi labbhanti, rūpībrahmalokepi tatrūpapattikaheṭṭhūpapattikauparūpapattikānaṃ vasena labbhanti. Suddhāvāse pana arūpāvacare ca heṭṭhūpapattikā natthi. Rūpārūpāvacaresu abhāvitajjhānā heṭṭhā nibbattamānā kāmāvacarasugatiyaṃyeva nibbattanti, na duggatiyaṃ. Tatrūpapannassāti vipākavasena brahmaloke upapannassa paṭisandhibhavaṅgacutivasena vattamānāni cattāri vipākajjhānāni. Rūpārūpāvacarajjhānasamāpattīsu kiriyābyākatāni na vuttāni. Kiñcāpi na vuttāni, atha kho kusalehi samānapavattittā kusalesu vuttesu vuttāneva hontīti veditabbāni. Yathā paṭṭhāne ‘‘kusalākusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.406, 409) kusalajavanaggahaṇeneva kiriyajavanaṃ saṅgahitaṃ, evamidhāpi daṭṭhabbaṃ. Sāmaññaphalānīti cattāri sāmaññaphalāni. Etena lokuttaravipākābyākataṃ vuttaṃ. Nibbānanti nibbānābyākataṃ.
以欢悦为根本:欢悦是这些法的根本和起点,所以叫“以欢悦为根本”,意思是以欢悦为首。因为这些法确实都是和欢悦一起生起的。当人作意无常时,欢悦就生起——在这里,只有如理作意时欢悦才生起,不如理作意时不会生起。不如理作意的人,连善法都根本不会生起,更不用说观了。为什么直接以欢悦本身来说呢?是为了显示欢悦的力量强大。因为如果没有欢悦,对偏远住处和殊胜善法就会生起不乐和厌倦,这样一来修行就会退失。反之,如果有欢悦,就不会有不乐,修行就能达到圆满。又因为如理作意是根本,对修习有很大帮助,为了显示这一点,下文将说到九法。
Pāmojjamūlakāti pāmojjaṃ mūlaṃ ādi etesanti pāmojjamūlakā, pāmojjādikāti attho. Pāmojjena hi samāgatāneva honti. Aniccato manasikaroto pāmojjaṃ jāyatīti ettha yonisomanasikarotoyeva pāmojjaṃ jāyati, na ayonisomanasikaroto. Ayonisomanasikaroto kusaluppattiyeva natthi, pageva vipassanā. Kasmā sarūpena vuttanti ce? Pāmojjassa balavabhāvadassanatthaṃ. Pāmojje hi asati pantesu ca senāsanesu adhikusalesu ca dhammesu arati ukkaṇṭhitā uppajjati. Evaṃ sati bhāvanāyeva ukkamati. Pāmojje pana sati aratiabhāvato bhāvanāpāripūriṃ gacchati. Yonisomanasikārassa pana mūlabhāvena bhāvanāya bahūpakārattaṃ dassetuṃ upari navakaṃ vakkhati.
“每当如实观察诸蕴的生起与坏灭,
有智慧的人能获得喜悦和欢欣,那就是不死的境界。”
‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374) –
从言说来说,观者的欢悦以观为缘而生起。但在这里,应当理解为欢悦以聚的思择为缘而生起。欢悦就是欢悦的状态,是微弱的喜。在初修行的意义上,应当看到前缀“pa-”的作用。欢悦者,就是因那种欢悦而欢喜、满足的人。也有读作pamoditassa的版本,意思相同。喜,就是强有力的喜。喜心者,就是与喜相应的心。应当看到“相应”这个词被省略了,就像“马车”的说法一样。身,指名身,或者连同色身一起。轻安,就是内心的热恼止息了。轻安身者,因为两种轻安相应,所以身体获得寂止。感受乐,就是领受心所法的乐,或者连同身体上的乐一起领受。乐者,就是具备乐的人。心得定,就是心被平稳地安置,成为专一的状态。于定心,这是处格用法,表示“以定心为状态”的意思。因为正是以心定的状态,才被认定为如实知。如实知,就是依生灭智等,如实了知诸行。见,就是用慧眼去看,仿佛用肉眼看到一样,把它变得触手可及。厌离,就是通过九种观智的作用,对诸行感到厌倦。厌离而离欲,就是在修习那种观智时,通过道智的作用,对诸行离欲。由离欲而解脱,就是由离欲这个道智之因,以果解脱而决意于涅槃,从而解脱。不过,在某些版本中,这一段写的是“以定心,如实知此是苦”等四谛的教法;在某些版本中,又写的是“如理作意此是苦”等方式。两段只是在文句上有差别,在意义上没有差别。因为“厌离而离欲”已经说明了道智,道智成就时,四谛现观的作用也就成就了。所以,以四谛教法所说的那一段,和这一段在意义上并没有差别。
Vacanato vipassakassa vipassanāpaccayā pāmojjaṃ uppajjati. Idha pana kalāpasammasanapaccayā pāmojjaṃ gahetabbaṃ. Pamuditassa bhāvo pāmojjaṃ, dubbalā pīti. Ādikammatthe pa-kāro daṭṭhabbo. Pamuditassāti tena pāmojjena pamuditassa tuṭṭhassa. Pamoditassātipi pāṭho. Soyevattho. Pītīti balavapīti. Pītimanassāti pītiyuttamanassa. Yuttasaddassa lopo daṭṭhabbo yathā assarathoti . Kāyoti nāmakāyo, rūpakāyena saha vā. Passambhatīti vūpasantadaratho hoti. Passaddhakāyoti ubhayapassaddhiyogena nibbutakāyo. Sukhaṃ vedetīti cetasikaṃ sukhaṃ vindati, kāyikasukhena saha vā. Sukhinoti sukhasamaṅgissa. Cittaṃ samādhiyatīti cittaṃ samaṃ ādhiyati, ekaggaṃ hoti. Samāhite citteti bhāvenabhāvalakkhaṇatthe bhummavacanaṃ. Cittasamāhitabhāvena hi yathābhūtajānanaṃ lakkhīyati. Yathābhūtaṃ pajānātīti udayabbayañāṇādivasena saṅkhāraṃ yathāsabhāvaṃ jānāti. Passatīti taṃyeva cakkhunā diṭṭhaṃ viya phuṭaṃ katvā paññācakkhunā passati. Nibbindatīti navavidhavipassanāñāṇayogena saṅkhāresu ukkaṇṭhati. Nibbindaṃ virajjatīti taṃ vipassanaṃ sikhaṃ pāpento maggañāṇayogena saṅkhārehi viratto hoti. Virāgā vimuccatīti virāgasaṅkhātamaggahetu phalavimuttiyā nibbāne adhimokkhena vimuccati. Kesuci pana potthakesu imasmiṃ vāre ‘‘samāhitena cittena idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādi saccanayo likhito, sopi ca kesuci potthakesu ‘‘idaṃ dukkhanti yoniso manasi karotī’’tiādinā nayena likhito. Vāradvayepi byañjanatoyeva viseso, na atthato. ‘‘Nibbindaṃ virajjatī’’ti hi maggañāṇassa vuttattā maggañāṇe ca siddhe catusaccābhisamayakiccaṃ siddhameva hoti. Tasmā catusaccanayena vuttavāropi iminā vārena atthato avisiṭṭhoyeva.
74现在,因为前面用“无常”等来说时没有区分所缘,所以为了区分所缘,就说了“对色作意无常”等。以如理作意为根本,是说如理作意是这些法的根本和依止,所以叫以如理作意为根本。因为一旦离开如理作意,欢悦等九法就不会生起。以定心,是指以作为原因的定心。如实知,是指以智慧了知。当说“如理作意‘这是苦’”时,也包含了以随闻之故的前分圣谛随觉。如理作意,就是通过正确的方法作意。
74. Idāni aniccatotiādīhi ārammaṇassa avisesetvā vuttattā ārammaṇaṃ visesento rūpaṃ aniccato manasi karotītiādimāha. Yonisomanasikāramūlakāti yonisomanasikāro mūlaṃ patiṭṭhā etesanti yonisomanasikāramūlakā. Yonisomanasikāraṃ muñcitvāyeva hi pāmojjādayo nava na honti. Samāhitena cittenāti kāraṇabhūtena cittena. Yathābhūtaṃ pajānātīti paññāya pajānāti. ‘‘Idaṃ dukkhanti yoniso manasi karotī’’ti vuccamāne anussavavasena pubbabhāgasaccānubodhopi saṅgayhati. Yonisomanasikāroti ca upāyena manasikāro.
依于界的种种差别,生起触的种种差别。意思是:依于眼等界的种种差别,生起眼触等的种种差别。依于触的种种差别,是指依于眼触等的种种差别。受的种种差别,是指眼触所生受等的种种差别。想的种种差别,是指欲想等的种种差别。思惟的种种差别,是指欲思惟等的种种差别。欲的种种差别,是指由于思惟的种种差别,对诸色有欲、对诸声有欲,这样生起欲的种种差别。热恼的种种差别,是指由于欲的种种差别,对诸色有热恼、对诸声有热恼,这样生起热恼的种种差别。遍求的种种差别,是指由于热恼的种种差别,生起对诸色遍求等的种种差别。获得的种种差别,是指由于遍求的种种差别,生起获得诸色等的种种差别。
Dhātunānattaṃpaṭicca uppajjati phassanānattanti cakkhādidhātunānattaṃ paṭicca cakkhusamphassādinānattaṃ uppajjatīti attho. Phassanānattaṃ paṭiccāti cakkhusamphassādinānattaṃ paṭicca. Vedanānānattanti cakkhusamphassajādivedanānānattaṃ . Saññānānattanti kāmasaññādinānattaṃ. Saṅkappanānattanti kāmasaṅkappādinānattaṃ. Chandanānattanti saṅkappanānattatāya rūpe chando sadde chandoti evaṃ chandanānattaṃ uppajjati. Pariḷāhanānattanti chandanānattatāya rūpapariḷāho saddapariḷāhoti evaṃ pariḷāhanānattaṃ uppajjati. Pariyesanānānattanti pariḷāhanānattatāya rūpapariyesanādinānattaṃ uppajjati. Lābhanānattanti pariyesanānānattatāya rūpapaṭilābhādinānattaṃ uppajjatīti.