关于谛的杂论注释·7. 坏灭随观智的注释
3. 慧品义注 · 98 段
7. 坏灭随观智的注释
7. Bhaṅgānupassanāñāṇaniddesavaṇṇanā
5151. 当一位修行的瑜伽行者安住在生灭随观中时,他通过分辨什么是道、什么不是道,认识到那个远离随烦恼、走在正确道路上的生灭随观智就是“道”。然后,为了通过观察三相使这个道变得更加清晰,他再次开始修习生灭随观。他对被生灭所限定的诸行,从无常等方面进行观察。这样一来,他的智变得锐利并持续运转,诸行轻快地呈现出来。当智锐利地运转、诸行轻快地呈现时,念就超越了生起,只安住在坏灭上。或者因为心倾向于灭,他舍弃了对生起的观察,只把念安立在坏灭上。在这个阶段,坏灭随观智生起了。现在,在解释这个智时——“以色为所缘的心生起后坏灭”——意思是,缘取色所缘的心生起之后便坏灭了。或者也可以说:当以色为所缘的状态存在时,心生起后便坏灭。“审察那个所缘”——就是审察、了知那个色所缘,见到它是灭尽、是衰坏。“随观这个心的坏灭”——意思是用那个见到色所缘为灭尽、衰坏的心,再以随后生起的心去随观那个心的坏灭。因此古代的大师们说:“所知的与能知的,两者都观照。”这里说的“心”,指的是与相应心所一起生起的心。
51. So udayabbayānupassanāyaṃ ṭhito yogāvacaro maggāmaggavavatthāpanena upakkilesavimuttaṃ vīthipaṭipannaṃ udayabbayānupassanāñāṇaṃ ‘‘maggo’’ti ñatvā tilakkhaṇasallakkhaṇena tasseva maggassa suvisadakaraṇatthaṃ puna udayabbayānupassanaṃ ārabhitvā udayabbayena paricchinne saṅkhāre aniccādito vipassati. Evaṃ tassa taṃ ñāṇaṃ tikkhaṃ hutvā vahati, saṅkhārā lahuṃ upaṭṭhahanti, ñāṇe tikkhe vahante saṅkhāresu lahuṃ upaṭṭhahantesu uppādaṃ atikkamitvā bhaṅge eva sati santiṭṭhati. Nirodhādhimuttattā vā udayaṃ pahāya bhaṅgeyeva satiṃ upaṭṭhapeti. Etasmiṃ ṭhāne bhaṅgānupassanāñāṇaṃ uppajjati. Idāni tassa ñāṇassa niddese rūpārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjatīti rūpārammaṇaṃ cittaṃ uppajjitvā bhijjati. Atha vā rūpārammaṇabhāve cittaṃ uppajjitvā bhijjatīti attho. Taṃ ārammaṇaṃ paṭisaṅkhāti taṃ rūpārammaṇaṃ paṭisaṅkhāya jānitvā, khayato vayato disvāti attho. Tassa cittassa bhaṅgaṃ anupassatīti yena cittena taṃ rūpārammaṇaṃ khayato vayato diṭṭhaṃ, tassa cittassa aparena cittena bhaṅgaṃ anupassatīti attho. Tenāhu porāṇā – ‘‘ñātañca ñāṇañca ubho vipassatī’’ti. Cittanti cettha sasampayuttacittaṃ adhippetaṃ.
“随观”就是一再地观、以种种方式反复地观察。因此说“随观”。怎样随观呢?就是以无常等方式来随观,等等。在这里,因为坏灭是无常性的终极界限,所以修习坏灭随观的瑜伽行者,对一切色法都以无常来随观,而不是以常来观。接着,因为无常的就是苦,苦的就是无我,所以他就以苦来随观那色法,而不是以乐来观;以无我来随观,而不是以我来观。又因为凡是无常、苦、无我的,就不应该欢喜;凡不应该欢喜的,就不应该对它生起贪染。因此,他随顺坏灭随观的次第,在见到色法为“无常、苦、无我”时,便厌离而不欢喜,离欲而不贪染。他这样离欲时,首先仅以世间智令贪爱止息,而不令它生起,也就是不令贪爱积聚生起。或者也可以说,他这样离欲之后,对于已见的色法如此,对于未见的也依类智令其止息,而不令它生起。他只作意于灭,只见到灭,不见生起。他这样修行时,就弃舍而不执取。这话说的是什么意思呢?因为这种无常等随观,以彼分断的方式,连同诸行的造作一起舍断烦恼,又由于见到有为法的过患,而倾向、投入与它相反的涅槃,所以称为“舍离之弃舍”和“趣入之弃舍”。因此,具备这种观的比丘,按照上面所说的方式,既舍断烦恼,又投入涅槃;他不再以令烦恼生起的方式执取烦恼,也不以不见过患的方式执取有为法的所缘。因此说“弃舍而不执取”。
Anupassatīti anu anu passati, anekehi ākārehi punappunaṃ passatīti attho. Tenāha anupassatīti kathaṃ anupassati, aniccato anupassatītiādi . Tattha yasmā bhaṅgo nāma aniccatāya paramā koṭi, tasmā bhaṅgānupassako yogāvacaro sabbaṃ rūpagataṃ aniccato anupassati, no niccato. Tato aniccassa dukkhattā, dukkhassa ca anattattā, tadeva dukkhato anupassati, no sukhato. Anattato anupassati, no attato . Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhamanattā, na taṃ abhinanditabbaṃ. Yañca na abhinanditabbaṃ, na tattha rajjitabbaṃ. Tasmā esa tasmiṃ bhaṅgānupassanānusārena ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti diṭṭhe rūpagate nibbindati, no nandati. Virajjati, no rajjati. So evaṃ virajjanto lokikeneva tāva ñāṇena rāgaṃ nirodheti, no samudeti, samudayaṃ na karotīti attho. Atha vā so evaṃ viratto yathā diṭṭhaṃ rūpagataṃ, tathā adiṭṭhampi anvayañāṇavasena nirodheti, no samudeti. Nirodhatova manasi karoti, nirodhamevassa passati, no samudayanti attho. So evaṃ paṭipanno paṭinissajjati, no ādiyati. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ayampi hi aniccādianupassanā tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato, saṅkhatadosadassanena ca tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cāti vuccati. Tasmā tāya samannāgato bhikkhu yathāvuttena nayena kilese ca pariccajati, nibbāne ca pakkhandati. Nāpi nibbattanavasena kilese ādiyati, na adosadassitāvasena saṅkhatārammaṇaṃ. Tena vuccati paṭinissajjati, no ādiyatīti.
5252. 现在,为了说明他以那些智断除哪些法,所以说了“以无常随观断除常想”等话。其中,“欣乐”指带着喜悦的渴爱;“贪”指其余的渴爱;“集”指贪的生起,或者也可以指色法所摄事物的生起;“执取”指烦恼以再生的方式被执取。这里以及下文所说的“受所缘性”等,也应当依照前面所说的方式来理解。
52. Idānissa tehi ñāṇehi yesaṃ dhammānaṃ pahānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatītiādi vuttaṃ. Tattha nandinti sappītikaṃ taṇhaṃ. Rāganti sesaṃ taṇhaṃ. Samudayanti rāgassa uppattiṃ. Atha vā rūpagatassa udayaṃ. Ādānanti nibbattanavasena kilesānaṃ ādānaṃ. Vedanārammaṇatātiādīni idha ca heṭṭhā ca vuttanayeneva veditabbāni.
在偈颂中,“事转移”是指:逐一看到色等法的坏灭之后,为了看到那个以坏灭为所缘的心本身的坏灭,又从先前那个事转到另一个事。“以慧离转”是指:舍弃生起,而安住在坏灭上。“以及转向之力”是指:逐一看到色等法的坏灭之后,为了看到以坏灭为所缘的心之坏灭,能够紧接着无间转向的力量。“审察观”是指:这种对所缘的审察,就叫坏灭随观。“以所缘类比,对两者作同一确定”是指:以现前所见到的所缘为类比、随顺推究,从而确定,以现见所缘为类比,推知“如今所见,过去诸行所摄亦曾坏灭,未来亦将坏灭”,从而将过去与未来二者确定为同一性质
Gāthāsu pana vatthusaṅkamanāti rūpādīsu ekekassa bhaṅgaṃ disvā puna yena cittena bhaṅgo diṭṭho, tassāpi bhaṅgadassanavasena purimavatthuto aññavatthusaṅkamanā. Paññāya ca vivaṭṭanāti udayaṃ pahāya vaye santiṭṭhanā. Āvajjanā balañcevāti rūpādīsu ekekassa bhaṅgaṃ disvā puna bhaṅgārammaṇassa cittassa bhaṅgadassanatthaṃ anantarameva āvajjanasamatthatā. Paṭisaṅkhā vipassanāti esā ārammaṇapaṭisaṅkhā bhaṅgānupassanā nāma. Ārammaṇaanvayenaubho ekavavatthanāti paccakkhato diṭṭhassa ārammaṇassa anvayena anugamanena yathā idaṃ, tathā atītepi saṅkhāragataṃ bhijji, anāgatepi bhijjissatīti evaṃ ubhinnaṃ ekasabhāveneva vavatthāpananti attho. Vuttampi cetaṃ porāṇehi –
“当清净的见现前时,就能依着它推及过去与未来;
一切属于行的法都会坏灭,就像太阳升起时的露珠一样。”
‘‘Saṃvijjamānamhi visuddhadassano, tadanvayaṃ neti atītanāgate; Sabbepi saṅkhāragatā palokino, ussāvabindū sūriyeva uggate’’ti.
对灭的倾向:这样把两者的坏灭方式归为一种确定之后,对那被称为坏灭的灭生起倾向、以它为重、朝向它、趣向它、倾注于它——这就是它的意思。坏相观:这就是说,这叫做坏相观。并审察所缘:就是先了知色等在前面的所缘。并随观坏灭:就是见到那所缘的坏灭之后,也随观以那所缘为对象的心的坏灭。并现起为空:对于这样随观坏灭的人,“只有诸行在坏灭,它们的破灭就是死,没有别的任何东西”——这样,空的现起就得以成就。因此古德说——
Nirodhe adhimuttatāti evaṃ ubhinnaṃ bhaṅgavasena ekavavatthānaṃ katvā tasmiṃyeva bhaṅgasaṅkhāte nirodhe adhimuttatā taggarutā tanninnatā tappoṇatā tappabbhāratāti attho. Vayalakkhaṇavipassanāti esā vayalakkhaṇavipassanā nāmāti vuttaṃ hoti. Ārammaṇañca paṭisaṅkhāti purimañca rūpādiārammaṇaṃ jānitvā. Bhaṅgañca anupassatīti tassārammaṇassa bhaṅgaṃ disvā tadārammaṇassa cittassa ca bhaṅgaṃ anupassati. Suññato ca upaṭṭhānanti tassevaṃ bhaṅgamanupassato ‘‘saṅkhārāva bhijjanti, tesaṃ bhedo maraṇaṃ, na añño koci atthī’’ti suññato upaṭṭhānaṃ ijjhati. Tenāhu porāṇā –
“诸蕴坏灭,更无余者;诸蕴之坏,说名为死;
不放逸者如理观见彼之灭尽,犹如金刚钻穿彻宝珠。”
‘‘Khandhā nirujjhanti na catthi añño, khandhāna bhedo maraṇanti vuccati; Tesaṃ khayaṃ passati appamatto, maṇiṃva vijjhaṃ vajirena yoniso’’ti.
“增上慧观”是指:对所缘的审察、对坏灭的随观,以及空的现起——这就叫作增上慧观。“于三随观善巧”是指:比丘在无常随观等三种随观中善巧。“及于四观”是指在厌离观等四种观中善巧。“于三种现起善巧”是指在坏灭现起、衰灭现起、空现起这三种现起中善巧。“于种种见不动摇”是指在常见等种种邪见中不动摇。他就这样不动摇,持续作意“未灭的正在灭,未坏的正在坏”,舍弃一切行生起、停留、转起的相状,只看见坏灭,就像脆弱的瓶子碎裂,像细微的灰尘飞散,像芝麻被碾碎一样。譬如一个有眼睛的人站在池塘边或河边,大雨的粗水滴落下时,他看见水面上一个个大水泡生起又迅速破灭;同样,他看见一切行都在坏灭、坏灭。世尊正是针对这样的修行者而说:
Adhipaññā vipassanāti yā ca ārammaṇapaṭisaṅkhā, yā ca bhaṅgānupassanā, yañca suññato upaṭṭhānaṃ, ayaṃ adhipaññā vipassanā nāmāti vuttaṃ hoti. Kusalo tīsu anupassanāsūti aniccānupassanādīsu tīsu cheko bhikkhu. Catasso ca vipassanāsūti nibbidādīsu ca catūsu vipassanāsu. Tayo upaṭṭhāne kusalatāti khayato vayato suññatoti imasmiñca tividhe upaṭṭhāne kusalatāya. Nānādiṭṭhīsu na kampatīti sassatadiṭṭhiādīsu nānappakārāsu diṭṭhīsu na vedhati. So evaṃ avedhamāno ‘‘aniruddhameva nirujjhati, abhinnameva bhijjatī’’ti pavattamanasikāro dubbalabhājanassa viya bhijjamānassa, sukhumarajasseva vippakiriyamānassa, tilānaṃ viya bhajjiyamānānaṃ sabbasaṅkhārānaṃ uppādaṭṭhitipavattanimittaṃ vissajjetvā bhedameva passati. So yathā nāma cakkhumā puriso pokkharaṇītīre vā nadītīre vā ṭhito thūlaphusitake deve vassante udakapiṭṭhe mahantamahantāni udakapubbuḷāni uppajjitvā uppajjitvā sīghaṃ sīghaṃ bhijjamānāni passeyya, evameva sabbe saṅkhārā bhijjanti bhijjantīti passati. Evarūpañhi yogāvacaraṃ sandhāya vuttaṃ bhagavatā –
“就像看水泡一样,就像看阳焰一样;
如是观察世间者,死王便不见他。”(法句)
‘‘Yathā pubbuḷakaṃ passe, yathā passe marīcikaṃ; Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti. (dha. pa. 170);
他这样反复地观见“一切行都在坏灭、都在坏灭”,那伴随着八种利益的坏灭随观智就变得强而有力。这八种利益是:舍弃有见、放下对生命的贪恋、持续不断地精勤用功、活命清净、舍弃焦虑、没有怖畏、获得忍辱与柔和、能忍受不乐与乐。因此古德这样说:
Tassevaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā bhijjanti bhijjantī’’ti abhiṇhaṃ passato aṭṭhānisaṃsaparivāraṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ balappattaṃ hoti. Tatrime aṭṭhānisaṃsā – bhavadiṭṭhippahānaṃ, jīvitanikantipariccāgo, sadāyuttapayuttatā, visuddhājīvitā, ussukkappahānaṃ, vigatabhayatā, khantisoraccapaṭilābho, aratiratisahanatāti. Tenāhu porāṇā –
“看到这些八种最上等的功德后,就在那里一次又一次地反复观察。
像头发着火、衣服着火的牟尼,不断观照坏灭以证得不死。”
‘‘Imāni aṭṭhagguṇamuttamāni, disvā tahiṃ sammasatī punappunaṃ; Ādittacelassirasūpamo muni, bhaṅgānupassī amatassa pattiyā’’ti.
过患智释义的注解
8. Ādīnavañāṇaniddesavaṇṇanā
53在《过患智解说》中,“生起”是指以过去的业为条件,在这里产生。“转起”是指这样产生之后的持续存在。“相”是指一切行相。“积集”是指作为未来结生之因的业。“结生”是指未来的产生。“趣”是指以某种趣而结生。“生出”是指诸蕴的产生。“往生”是指像“入定者或往生者”这样所说的果报转起。“生”是指以有为缘的出生,它是老等(苦)的条件。从确切意义上说,在各处出生的有情,那些诸蕴显现出来,它们最初显现就是“生”。“老”是指在同一生命期内,诸蕴相续被认定为牙齿脱落等而呈现旧态。“愁”是指被亲属遭难等触动后的内心焦灼。“悲”是指被亲属遭难等触动后的空洞言说。“忧”是指被亲属遭难等触动后,极度的心苦所引发的强烈忧恼,它其实就是嗔。在这里,只有生起等五种是依过患智的对象而说的,其余都是它们的同义词。因为“生出”和“生”这两个是“生起”和“结生”的同义词,“趣”和“往生”这两个是“转起”的同义词,老等则是“相”的同义词。因此说:
53. Ādīnavañāṇaniddese uppādoti purimakammapaccayā idha uppatti. Pavattanti tathāuppannassa pavatti. Nimittanti sabbampi saṅkhāranimittaṃ. Āyūhanāti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ. Paṭisandhīti āyatiṃ uppatti. Gatīti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti. Nibbattīti khandhānaṃ nibbattanaṃ. Upapattīti ‘‘samāpannassa vā upapannassa vā’’ti (dha. sa. 1289) evaṃ vuttā vipākappavatti . Jātīti jarādīnaṃ paccayabhūtā bhavapaccayā jāti. Nippariyāyato tattha tattha nibbattamānānaṃ sattānaṃ ye ye khandhā pātubhavanti, tesaṃ paṭhamapātubhāvo jāti. Jarāti khaṇḍiccādisammato santatiyaṃ ekabhavapariyāpannakhandhasantānassa purāṇabhāvo. Sokoti ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa cittasantāpo. Paridevoti ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa vacīpalāpo. Upāyāsoti bhuso āyāso, ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa adhimattacetodukkhappabhāvito dosoyeva. Ettha ca uppādādayo pañceva ādīnavañāṇassa vatthuvasena vuttā, sesā tesaṃ vevacanavasena. ‘‘Nibbatti jātī’’ti idañhi dvayaṃ uppādassa ceva paṭisandhiyā ca vevacanaṃ, ‘‘gati upapattī’’ti idaṃ dvayaṃ pavattassa, jarādayo nimittassāti. Tenāha –
他看见生起、持续和相都是苦;
积聚和结生,智于过患,如此。
‘‘Uppādañca pavattañca, nimittaṃ dukkhanti passati; Āyūhanaṃ paṭisandhiṃ, ñāṇaṃ ādīnave ida’’nti. ca ‘‘Idaṃ ādīnave ñāṇaṃ, pañcaṭhānesu jāyatī’’ti. ca
在所有这些词当中,“bhayanti”这个词要拆成“bhayaṃ iti”来理解。“Bhayaṃ”(怖畏):因为和逼迫相连,具有令人恐惧的性质,所以叫怖畏。“iti”(如此):这是说明怖畏现起的缘由。
Sabbapadesu ca bhayanti iccetassa vacanassa bhayaṃ itīti padacchedo . Bhayanti pīḷāyogato sappaṭibhayatāya bhayaṃ. Itīti bhayatupaṭṭhānassa kāraṇaniddeso.
“不生起是安稳”等话,是为了显示与过患智相对立的智而说的。或者,有些人通过怖畏现起看到过患之后,内心感到惊恐,为了让他们生起安慰,才说:也有没有怖畏的安稳,没有过患。又或者,当一个人的生起等现象以怖畏的方式清晰地呈现时,他的心就会倾向于这些现象的对立面,因此,这样说也是为了显示通过怖畏现起而成就的过患智的功德。应当这样理解。“不生起、不转起”等,指的就是涅槃。“寂静处”,就是寂静的那一部分,意思是涅槃。因为即使只是通过传闻,仅仅抓住“寂静处”这个名称而生起的智,也被称为“寂静处之智”。
Anuppādo khemanti santipade ñāṇantiādi pana ādīnavañāṇassa paṭipakkhañāṇadassanatthaṃ vuttaṃ. Bhayatupaṭṭhānena vā ādīnavaṃ disvā ubbiggahadayānaṃ abhayampi atthi khemaṃ nirādīnavanti assāsajananatthampi etaṃ vuttaṃ. Yasmā vā yassa uppādādayo bhayato sūpaṭṭhitā honti, tassa tappaṭipakkhaninnaṃ cittaṃ hoti, tasmā bhayatupaṭṭhānavasena siddhassa ādīnavañāṇassa ānisaṃsadassanatthampetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Anuppādo appavattantiādi nibbānameva. Santipadeti santikoṭṭhāse, nibbāneti attho. Anussavavasenāpi hi santipadanti nāmamattaṃ gahetvā uppannaṃ ñāṇampi ‘‘santipade ñāṇa’’nti vuttaṃ.
“生起是怖畏,不生起是安稳”等等,是站在对立面与对治面的角度把两者合起来说,并且是把握住正在生起的智而说的。在这里,凡是怖畏,因为它必定是苦;凡是苦,因为它没有脱离轮回的染着、世间的染着和烦恼的染着,所以就是有染着的;凡是有染着的,就只是诸行。因此,“生起是苦”等等,是在怖畏现起时以慧了知,称为过患智等等。即便如此,应当知道,这里是按照怖畏的样子、苦的样子、有染着的样子、诸行的样子这样不同的行相,从生起的方式来说有差别。“生起是怖畏、是苦、是有染着、是诸行”,这是不看不生起等词的词性,而像“这不是安稳的皈依,这不是最上的皈依”(《法句经》189)等句那样,只按照事物本身的词性来说的。而“诸行”一词,也是不看单一性,像“无缘法、无为法”(《法集论·双论母》7-8)等那样用复数;或者,因为生起等只是诸行的一部分,就像“北般遮罗、南般遮罗”等说法那样,对多数中的一部分也用复数,应当这样理解。“安稳、乐、无染着、涅槃”,是针对前面所说各种样子的对立面,把涅槃说为四种。“他以十种智了知”:在修过患智时,以生起等为所缘的五种,以不生起等为所缘的五种,他以这十种智了知、通达、证得。“于两种智善巧”等等,是指对过患智和寂静处智这两种智的善巧。“在各种见解中不动摇”:对于依究竟现法涅槃等而起的各种见解,不动摇。
Uppādobhayaṃ, anuppādo khemantiādi vipakkhapaṭipakkhavasena ubhayaṃ samāsetvā uppajjamānaṃ ñāṇaṃ gahetvā vuttaṃ. Ettha ca yaṃ bhayaṃ, taṃ yasmā niyamato dukkhaṃ. Yañca dukkhaṃ, taṃ vaṭṭāmisalokāmisakilesāmisehi avippamuttattā sāmisameva. Yañca sāmisaṃ, taṃ saṅkhāramattameva. Tasmā uppādo dukkhanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇantiādi vuttaṃ. Evaṃ santepi bhayākārena dukkhākārena sāmisākārena saṅkhārākārenāti evaṃ ākāranānattato pavattivasenettha nānattaṃ veditabbaṃ. Uppādo bhayaṃ, dukkhaṃ, sāmisaṃ, saṅkhārā cāti uppādādiliṅgamanapekkhitvā ‘‘netaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, netaṃ saraṇamuttama’’ntiādīsu (dha. pa. 189) viya attano liṅgāpekkhameva vuttaṃ. Saṅkhārāti ca ekattamanapekkhitvā ‘‘appaccayā dhammā, asaṅkhatā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. dukamātikā 7-8) viya bahuvacanaṃ kataṃ, uppādādīnaṃ vā saṅkhārekadesattā ‘‘uttare pañcālā, dakkhiṇe pañcālā’’tiādīsu viya bahunnaṃ ekadesepi bahuvacanaṃ katanti veditabbaṃ. Khemaṃ sukhaṃ nirāmisaṃ nibbānanti nibbānameva vuttākārānaṃ paṭipakkhavasena catudhā vuttaṃ. Dasa ñāṇe pajānātīti ādīnave ñāṇaṃ pajānanto uppādādivatthukāni pañca, anuppādādivatthukāni pañcāti dasa ñāṇe pajānāti paṭivijjhati sacchikaroti. Dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatāti ādīnavañāṇassa ceva santipadañāṇassa cāti imesaṃ dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatāya. Nānādiṭṭhīsu na kampatīti paramadiṭṭhadhammanibbānādivasena pavattāsu diṭṭhīsu na vedhatīti.
行舍智的论注释
9. Saṅkhārupekkhāñāṇaniddesavaṇṇanā
54在《行舍智论释》中,“生起”等词的意思和前面说过的完全一样。“是苦”“是怖畏”“是有染着”“是诸行”这些说法,是用来表达“从生起等中解脱之智”产生的原因。这样从特相上说明了行舍之后,现在为了从含义上说明它,就说“生起即是诸行,对诸行保持中舍,所以叫行舍”等等。其中,“对诸行保持中舍”的意思是:那位已经开始修观的行者,因为以观智见到了三种特相,在拣择诸相方面已经放下了造作,就像看着燃烧着的三界一样,对诸行的执取处于中舍状态。那观智一方面特别地照见诸行,另一方面也以不执取的方式照见、观察,所以就叫“行舍”。就像世间说“特别地战胜”叫“胜”,说“舍离食物而住”叫“斋戒”一样,这个词的构成也是这个道理。再者,从无常等方面观照诸行之后,安住在对执取保持中舍状态的行舍,又再对行舍本身从无常等方面加以观照。因为这种智本身也安住在对执取的中舍状态,所以由于行舍智的存在,就说“那些行以及那种舍”等等。
54. Saṅkhārupekkhāñāṇaniddese uppādādīni vuttatthāneva. Dukkhanti bhayanti sāmisanti saṅkhārāti uppādādimuñcanañāṇassa kāraṇavacanāni. Evañca lakkhaṇato saṅkhārupekkhaṃ dassetvā idāni atthato dassetuṃ uppādo saṅkhārā, te saṅkhāre ajjhupekkhatīti saṅkhārupekkhātiādimāha. Tattha saṅkhāre ajjhupekkhatīti tassa āraddhavipassakassa vipassanāñāṇena lakkhaṇattayassa diṭṭhattā lakkhaṇavicinane pahīnabyāpārassa āditte viya tayo bhave passato saṅkhāraggahaṇe majjhattassa taṃ vipassanāñāṇaṃ te saṅkhāre visesena ca ikkhati, gahaṇena vajjitañca hutvā ikkhati oloketīti saṅkhārupekkhā nāmāti attho. Yathā loke visesena jayanto adhijayatīti, annena vajjito vasanto upavasatīti vuccati. Puna saṅkhāre aniccādito vipassitvā gahaṇe majjhattabhāvasaṇṭhitaṃ saṅkhārupekkhampi aniccādito vipassitvā tassāpi saṅkhārupekkhāya gahaṇe majjhattākārasaṇṭhitāya saṅkhārupekkhāya sabbhāvato ye ca saṅkhārā yā ca upekkhātiādi vuttaṃ.
5555. 现在为了说明将心导向行舍的种种差别,说了“以几种行相”等话。其中,“于行舍”是位格用法。“将心导向”,是指已获得行舍的人,让除此之外的心朝向行舍,强有力地牵引过去。这里“abhi”这个词是“朝向”的意思,“nī”这个词是“强力”的意思。对于“以几种行相”这个提问,回答了“以八种行相”之后,本应通过第二次问答来显示那八种行相,却没有先显示它们,而是提出了“凡夫以几种行相”等问题。至于“凡夫”——
55. Idāni saṅkhārupekkhāya cittābhinīhārabhedaṃ dassetuṃ katihākārehītiādimāha. Tattha saṅkhārupekkhāyāti bhummavacanaṃ. Cittassa abhinīhāroti saṅkhārupekkhālābhino tato aññassa cittassa saṅkhārupekkhābhimukhaṃ katvā bhusaṃ haraṇaṃ. Abhimukhattho hi ettha abhisaddo, bhusattho nīsaddo. Katihākārehīti pucchitaṃ pucchaṃ aṭṭhahākārehīti vissajjetvā dutiyapucchāvissajjaneneva te aṭṭhākāre dassetukāmo te adassetvāva puthujjanassa katihākārehītiādi pucchaṃ akāsi. Puthujjanassāti ettha pana –
佛陀,这位太阳的族亲,宣说了两种凡夫。
一种是盲凡夫,一种是善凡夫。
Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā; Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjanoti.
在这当中,如果有人对蕴、界、处等没有学习、追问、听闻、记持、观察等,这个人就是盲凡夫。如果有人具备这些,他就是善凡夫。而这两类人——
Tattha yassa khandhadhātuāyatanādīsu uggahaparipucchāsavanadhāraṇapaccavekkhaṇādīni natthi, ayaṃ andhaputhujjano. Yassa tāni atthi, so kalyāṇaputhujjano. Duvidhopi panesa –
由众多生起等因故,是名凡夫;
因摄于凡夫众中故,或此人为众人相隔故,是名凡夫。
Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano; Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti.
他确实因为产生种种不同种类的烦恼等原因而被称为凡夫。正如经中所说:“他们产生种种烦恼,所以叫凡夫;他们具有种种未破除的身见,所以叫凡夫;他们仰望众多导师的面孔,所以叫凡夫;他们未能从一切趣中出离,所以叫凡夫;他们造作种种不同的行,所以叫凡夫;他们被种种暴流冲走,所以叫凡夫;他们被种种热恼烧灼,所以叫凡夫;他们被种种炽燃焚烧,所以叫凡夫;他们对五种欲乐贪染、贪求、耽著、迷醉、执取、粘著、固著、被障碍,所以叫凡夫;他们被五种盖遮蔽、包围、笼罩、覆盖、隐藏、封堵,所以叫凡夫。”又因为这个人归属于那些数量不可计算、背离圣法、行持卑劣法的人之中,所以叫凡夫;或者,这个人被单独算作一类,与具足戒、多闻等功德的圣者们相分离,所以叫凡夫。在这里,指的是善凡夫,因为另一类根本没有修习。
So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano. Yathāha – ‘‘puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā, puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā, puthu nānāsantāpehi santappentīti puthujjanā, puthu nānāpariḷāhehi pariḍayhantīti puthujjanā, puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā, puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā’’ti (mahāni. 94). Puthūnaṃ vā gaṇanapathātītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjanā, puthu vā ayaṃ visuṃyeva saṅkhaṃ gato, visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janotipi puthujjano. Tesu kalyāṇaputhujjano idhādhippeto itarassa bhāvanāya eva abhāvā.
这里说的“有学”,指的是七有学:住于入流道、入流果、一来道、一来果、不来道、不来果、阿拉汉道的人。因为他们还在修学三学,所以叫“有学”。其中,住于入流果、一来果、不来果这三种,是这里所指的;因为住于道者缺乏以行舍之心转向。
Sekkhassāti ettha satta sekkhā sotāpattimaggaphalasakadāgāmimaggaphalaanāgāmimaggaphalaarahattamaggaṭṭhā. Te hi tisso sikkhā sikkhantīti sekkhā. Tesu sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalaṭṭhā tayo idhādhippetā maggaṭṭhānaṃ saṅkhārupekkhāya cittābhinīhārābhāvā.
这里“离贪者”的意思是:通过彻底断除而贪已经消失,所以叫离贪者。这是对阿拉汉的称呼。在三处段落中,因为都是指同一种人,所以统一用了单数形式。
Vītarāgassāti ettha samucchedavigamena vigato rāgo assāti vītarāgo. Arahato etaṃ adhivacanaṃ. Tīsupi padesu jātiggahaṇena ekavacanaṃ kataṃ.
对行舍感到欢喜,意思是:在那舍的安住中,获得了安住之乐想之后,由于喜爱安住之乐,便朝向行舍而欢喜,生起带有喜的渴爱,这就是它的含义。观察,是指为了证得入流道,以无常等角度作各种观察;有学圣者为了证得更高的道而观察;离贪者为了现法乐住而观察。审虑之后,是指同样以无常等角度加以审察。然而,因为入流等圣者进入各自相应的果等至时,如果不以生灭智等九种观智先行观察,就无法进入,所以才说或者审虑之后进入果等至。
Saṅkhārupekkhaṃ abhinandatīti tasmiṃ upekkhāvihāre phāsuvihārasaññaṃ paṭilabhitvā phāsuvihāranikantiyā saṅkhārupekkhābhimukho hutvā nandati, sappītikaṃ taṇhaṃ uppādetīti attho. Vipassatīti sotāpattimaggapaṭilābhatthaṃ aniccādivasena vividhā passati, sekkho uparimaggatthaṃ, vītarāgo diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ vipassati. Paṭisaṅkhāyāti aniccādivaseneva upaparikkhitvā. Yasmā pana sotāpannādayo ariyā sakaṃ sakaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjamānā udayabbayañāṇādīhi navahi vipassanāñāṇehi avipassitvā samāpajjituṃ na sakkonti, tasmā paṭisaṅkhāya vā phalasamāpattiṃ samāpajjatīti vuttaṃ.
为了说明果等至的运作方式,关于它们有这些论题:什么是果等至?哪些人进入它?哪些人不进入它?为什么进入它?进入它的方式是怎样的?安住的方式是怎样的?出起的方式是怎样的?什么紧接在果之后?果又紧接在什么之后?
Phalasamāpattiyā pavattidassanatthaṃ pana tesaṃ idaṃ pañhakammaṃ – kā phalasamāpatti? Ke taṃ samāpajjanti? Ke na samāpajjanti? Kasmā samāpajjanti? Kathañcassā samāpajjanaṃ hoti? Kathaṃ ṭhānaṃ? Kathaṃ vuṭṭhānaṃ? Kiṃ phalassa anantaraṃ? Kassa ca phalaṃ anantaranti?
在这里,什么是果等至?就是心对圣果的灭尽(涅槃)的安止。
Tattha kā phalasamāpattīti? Yā ariyaphalassa nirodhe appanā.
哪些人能进入它?哪些人不能进入?所有凡夫都不能进入。为什么?因为他们还没有证得。而所有圣者都能进入。为什么?因为他们已经证得。不过,上位的圣者不进入下位的果等至,因为他们已经超越了个别位次而得以止息;下位的圣者也不进入上位的果等至,因为还没有证得。至于每一位圣者进入各自相应的果等至,则所有圣者都能,这就是这里的结论。
Ke taṃ samāpajjanti? Ke na samāpajjantīti? Sabbepi puthujjanā na samāpajjanti. Kasmā? Anadhigatattā. Ariyā pana sabbepi samāpajjanti. Kasmā ? Adhigatattā. Uparimā pana heṭṭhimaṃ na samāpajjanti puggalantarabhāvūpagamanena paṭippassaddhattā, heṭṭhimā ca uparimaṃ anadhigatattā. Attano attanoyeva pana phalaṃ sabbepi samāpajjantīti idamettha sanniṭṭhānaṃ.
有些人却说:“入流者和一来者也不入果定,只有上面那两种圣者才入。”他们的理由是:“因为只有这些人在定上修到了圆满。”但这个理由根本站不住脚,因为凡夫也能入自己已证得的世间定。在这里何必去争论理由成立不成立呢?难道不就在这《无碍解道》里,回答“哪十种行舍依观而生的?哪十种种姓法依观而生的?”这些问题时,已经分别说到了“为入流果等至”“为一来果等至”吗?所以,应当在这里得出定论:一切圣者都能入各自相应的果定。
Keci pana ‘‘sotāpannasakadāgāminopi na samāpajjanti, uparimā dveyeva samāpajjantī’’ti vadanti. Idañca nesaṃ kāraṇaṃ – ete hi samādhismiṃ paripūrakārinoti. Taṃ puthujjanassāpi attanā paṭiladdhaṃ lokiyasamādhiṃ samāpajjanato akāraṇameva. Kiñcettha kāraṇākāraṇacintāya. Nanu idheva pāḷiyaṃ ‘‘katame dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti, katame dasa gotrabhudhammā vipassanāvasena uppajjantī’’ti (paṭi. ma. 1.60) imesaṃ pañhānaṃ vissajjane ‘‘sotāpattiphalasamāpattatthāya sakadāgāmiphalasamāpattatthāyā’’ti (paṭi. ma. 1.60) visuṃ visuṃ vuttā. Tasmā sabbepi ariyā attano attano phalaṃ samāpajjantīti niṭṭhamettha gantabbaṃ.
为什么他们进入果等至呢?是为了在当下亲身体验安乐而住。就像国王享受王权的快乐、天神享受天界的快乐那样,圣者们心想“我们要体验出世间之乐”,于是划定一段时间,在想要进入的时刻就进入果等至。
Kasmā samāpajjantīti? Diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ. Yathā hi rājāno rajjasukhaṃ, devatā dibbasukhamanubhavanti, evaṃ ariyā ‘‘lokuttarasukhaṃ anubhavissāmā’’ti addhānaparicchedaṃ katvā icchiticchitakkhaṇe phalasamāpattiṃ samāpajjanti.
它如何进入、如何安住、如何出起呢?首先,它有两种进入方式:不作意涅槃以外的任何所缘,以及作意涅槃。正如经中所说:“贤友,进入无相心解脱的等至有两个条件:不作意一切相,以及作意无相界。”这里,进入的次第是这样的:想要进入果等至的圣弟子,应当独自静坐,从生灭等方面观照诸行。当他这样依次修观时,在以诸行为所缘的种姓智之后,心就依果等至的力量,投向并安住于灭。在这里,因为心倾向于果等至,所以即使是有学圣者,生起的也只是果心,而不是道心。但有些人说:“入流者为进入果等至而修观,结果变成一来者;一来者又变成不来者。”对他们应当说:“照这样说,不来者就会变成阿拉汉,阿拉汉就会变成独觉佛,独觉佛又会变成佛陀了。”
Kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānanti? Dvīhi tāva ākārehi assā samāpajjanaṃ hoti nibbānato aññassa ārammaṇassa amanasikārā, nibbānassa ca manasikārā. Yathāha – ‘‘dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā samāpattiyā sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro’’ti (ma. ni. 1.458). Ayaṃ panettha samāpajjanakkamo – phalasamāpattatthikena hi ariyasāvakena rahogatena paṭisallīnena udayabbayādivasena saṅkhārā vipassitabbā. Tassa pavattānupubbavipassanassa saṅkhārārammaṇagotrabhuñāṇānantaraṃ phalasamāpattivasena nirodhe cittaṃ appeti. Phalasamāpattininnatāya cettha sekkhassāpi phalameva uppajjati, na maggo. Ye pana vadanti ‘‘sotāpanno ‘phalasamāpattiṃ samāpajjissāmī’ti vipassanaṃ paṭṭhapetvā sakadāgāmī hoti, sakadāgāmī ca anāgāmī’’ti. Te vattabbā ‘‘evaṃ sati anāgāmī arahā bhavissati, arahā paccekabuddho, paccekabuddho ca buddho’’ti.
因此,那(种异论)毫无根据,也不能认为它仅仅是依圣典文句而被驳斥。真正应当接受的,是这个:即使是有学圣者,生起的也只是果心,不是道心。而且,说到他的果:如果他先前证得的是初禅的道,那么生起的就是初禅的果;如果证得的是第二禅等当中某一种禅的道,那么生起的也就是第二禅等当中相应那一种禅的果。他入果定的方式,就是这样。
Tasmā na kiñci etaṃ, pāḷivaseneva ca paṭikkhittantipi na gahetabbaṃ. Idameva pana gahetabbaṃ. Sekkhassāpi phalameva uppajjati, na maggo. Phalañcassa sace anena paṭhamajjhāniko maggo adhigato hoti, paṭhamajjhānikameva uppajjati, sace dutiyādīsu aññatarajjhāniko, dutiyādīsu aññatarajjhānikamevāti evaṃ tāvassā samāpajjanaṃ hoti.
贤友,无相心解脱的安住有三种缘:不作意一切相,作意无相界,以及事先的加行。根据这段经文,它的安住就通过这三种方式成立。其中,事先的加行是指在入定之前对时间所作的限定。因为他已经限定“我将在某个时候出定”,在那个时间到来之前,它就能一直安住。这就是它安住的方式。
‘‘Tayo kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro, pubbe ca abhisaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.458) vacanato panassā tīhākārehi ṭhānaṃ hoti. Tattha pubbe ca abhisaṅkhāroti samāpattito pubbe kālaparicchedo. ‘‘Asukasmiṃ nāma kāle vuṭṭhahissāmī’’ti paricchinnattā hissā yāva so kālo nāgacchati, tāva ṭhānaṃ hoti. Evamassa ṭhānaṃ hoti.
贤友,从无相心解脱出定有两个缘:作意于一切相,以及不作意于无相界。根据这个说法,它的出定就有这两种方式。其中,一切相指的是色相、受相、想相、行相、识相。虽然他并不是一下子对所有这些都作意,但这是从总括一切的角度来说的。因此,当他作意于那个成为有分所缘的对象时,就从果等至中出定。应当这样来理解它的出定方式。
‘‘Dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā vuṭṭhānāya sabbanimittānañca manasikāro, animittāya ca dhātuyā amanasikāro’’ti (ma. ni. 1.458) vacanato panassā dvīhākārehi vuṭṭhānaṃ hoti. Tattha sabbanimittānanti rūpanimittavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇanimittānaṃ. Kāmañca na sabbānevetāni ekato manasi karoti, sabbasaṅgāhikavasena panetaṃ vuttaṃ. Tasmā yaṃ bhavaṅgassa ārammaṇaṃ hoti, taṃ manasikaroto phalasamāpattito vuṭṭhānaṃ hotīti evamassā vuṭṭhānaṃ veditabbaṃ.
果的无间是什么?什么又是以果为无间?先说果本身:它的无间要么是另一个果,要么是有分。不过,果有以道为无间的,有以果为无间的,有以种姓为无间的,也有以非想非非想处为无间的。其中,在道心路中,果以道为无间;前一个果之后的后一个果,以前一个果为无间;在果等至中,前一个(随顺)以种姓为无间。这里所说的“种姓”,应当理解为随顺。因为《发趣论》中这样说:“阿拉汉的随顺,以无间缘为果等至的缘。有学的随顺,也以无间缘为果等至的缘。”而由那个果出灭尽定的,则以非想非非想处为无间。在此,除了在道心路中生起的果,其余一切果都是依果等至而生起的。以上,即是从道心路或果等至中的生起方式而说的。
Kiṃ phalassa anantaraṃ, kassa ca phalaṃ anantaranti? Phalassa tāva phalameva vā anantaraṃ hoti bhavaṅgaṃ vā. Phalaṃ pana atthi maggānantaraṃ, atthi phalānantaraṃ, atthi gotrabhuanantaraṃ, atthi nevasaññānāsaññāyatanānantaranti. Tattha maggavīthiyaṃ maggānantaraṃ, purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ phalānantaraṃ, phalasamāpattīsu purimaṃ purimaṃ gotrabhuanantaraṃ. Gotrabhūti cettha anulomaṃ veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ paṭṭhāne ‘‘arahato anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo. Sekkhānaṃ anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417). Yena phalena nirodhā vuṭṭhānaṃ hoti, taṃ nevasaññānāsaññāyatanānantaranti. Tattha ṭhapetvā maggavīthiyaṃ uppannaphalaṃ avasesaṃ sabbaṃ phalasamāpattivasena pavattaṃ nāma. Evametaṃ maggavīthiyaṃ vā phalasamāpattiyaṃ vā uppajjanavasena –
“热恼已经止息,以不死为所缘,清净美好;
舍弃了世间诱惑、寂静的、最上的沙门果。”
‘‘Paṭippassaddhadarathaṃ, amatārammaṇaṃ subhaṃ; Vantalokāmisaṃ santaṃ, sāmaññaphalamuttama’’nti.
“已审察彼”的意思是:用另一种同类的观智去审察那个行舍。在“以空住”等说法里,对于不想进入果等至、只想以观住而住的阿拉汉,他看见对自我的执取是可怕的,因此心倾向于空,在行舍中观见诸行的坏灭,这三种观住就叫作“空住”;他看见诸行的相是可怕的,因此心倾向于无相,在行舍中观见诸行的坏灭,这三种观住就叫作“无相住”;他看见渴爱的愿求是可怕的,因此心倾向于无愿,在行舍中观见诸行的坏灭,这三种观住就叫作“无愿住”。正如接下来所说的——
Tadajjhupekkhitvāti taṃ saṅkhārupekkhaṃ aññena tādiseneva vipassanāñāṇena ajjhupekkhitvā. Suññatavihārena vātiādīsu phalasamāpattiṃ vinā vipassanāvihāreneva viharitukāmassa arahato attābhinivesaṃ bhayato disvā suññatādhimuttassa saṅkhārupekkhāya vayaṃ passantassa vipassanattayavihāro suññatavihāro nāma, saṅkhāranimittaṃ bhayato disvā animittādhimuttassa saṅkhārupekkhāya vayaṃ passantassa vipassanattayavihāro animittavihāro nāma, taṇhāpaṇidhiṃ bhayato disvā appaṇihitādhimuttassa saṅkhārupekkhāya vayaṃ passantassa vipassanattayavihāro appaṇihitavihāro nāma. Tathā hi parato vuttaṃ –
把执取看成可怕的事,因为心倾向于空,所以在每一次接触中都看到坏灭,这就是空住。把相看成可怕的事,因为心倾向于无相,所以在每一次接触中都看到坏灭,这就是无相住。把愿求看成可怕的事,因为心倾向于无愿,所以在每一次接触中都看到坏灭,这就是无愿住。
‘‘Abhinivesaṃ bhayato sampassamāno suññate adhimuttattā phussa phussa vayaṃ passati, suññato vihāro. Nimittaṃ bhayato sampassamāno animitte adhimuttattā phussa phussa vayaṃ passati, animitto vihāro. Paṇidhiṃ bhayato sampassamāno appaṇihite adhimuttattā phussa phussa vayaṃ passati, appaṇihito vihāro’’ti (paṭi. ma. 1.78).
因为具备了六支舍,又因为安住于对违逆境的不违逆想等状态,只有阿拉汉才能以一切方式完全自在地掌控其心,所以说这种观住只有阿拉汉才能成就。至于“离贪者观行舍”等文句,这里应当理解为:既不落入三种怖畏,也不落入三种倾向,纯粹只是观而已。这样,前后文就有了区别。
Chaḷaṅgupekkhāsabbhāvena ca paṭikūle appaṭikūlasaññādivihārasabbhāvena ca arahatoyeva sabbākārena cittaṃ vase vattati, tato ayaṃ vipassanāvihāro arahatoyeva ijjhatīti vuttaṃ hoti. Vītarāgo saṅkhārupekkhaṃ vipassati vāti ettha pana tidhā ca bhayaṃ, tidhā ca adhimuttiṃ anāpajjitvā kevalaṃ vipassanāti veditabbā. Evañhi sati pubbāparaviseso hoti.
56现在,为了依据两种或三种人的情况,说明行舍的单一性与差异性的分别,经文开始说“如何对凡夫和有学……”等。在这里,“心的引出成为单一性”就是成为一,应当知道这是依自性而说的抽象名词。就像说“此缘”即是“此缘性”,同样,“单一性”也就是单一。或者,“引出”是属格作主格用,意思是“引出的”;应当知道,就像“清扫该处后”等例子中那样,发生了格的转变。“心被染污”,是指被称作观喜的贪烦恼所染污,意思是心被烧灼、被逼迫。“成为修习的障碍”,是指对已获得的观修造成损害。“成为通达的障碍”,是指对依观修应当获得的圣谛通达造成障碍。“成为未来结生的缘”,意思是:由于与行舍相应的业力量强大,当以此业而投生善趣时,那种名为随喜的贪烦恼,就成为未来欲界善趣结生的缘。因为与烦恼俱行的业能产生果报,所以业是令生缘,烦恼是支持缘。对于有学来说,“更高的通达”,是指以一来道等方式证得圣谛的通达。“成为未来结生的缘”,则是这样:有学之中,那些未证得禅那的入流者和一来者,当依行舍业投生于欲界善趣时,随喜烦恼便成为结生的缘;然而,对于已证禅那者以及不来者,因为他们在梵天世界结生,所以不是缘。还应当知道,依随顺与种姓所给予的结生,此烦恼亦是缘。
56. Idāni dvinnaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ vasena saṅkhārupekkhāya ekattanānattabhedaṃ dassetukāmo kathaṃ puthujjanassa ca sekkhassa cātiādimāha. Tattha cittassa abhinīhāro ekattaṃ hotīti eko hoti, sakatthe bhāvavacananti veditabbaṃ. Yathā idappaccayā eva idappaccayatāti vuttaṃ, tathā ekova ekattaṃ. Abhinīhāroti sāmiatthe paccattavacanaṃ vā, abhinīhārassāti attho. ‘‘So deso sammajjitvā’’tiādīsu (mahāva. 168) viya vibhattivipallāso katoti veditabbo. Cittaṃ kilissatīti vipassanānikantisaṅkhātena lobhakilesena cittaṃ kilissati, tāpīyati bādhīyatīti attho. Bhāvanāya paripantho hotīti paṭiladdhāya vipassanābhāvanāya upaghāto hoti. Paṭivedhassa antarāyo hotīti vipassanābhāvanāya paṭilabhitabbassa saccappaṭivedhassa paṭilābhantarāyo hoti. Āyatiṃ paṭisandhiyā paccayo hotīti saṅkhārupekkhāsampayuttakammassa balavattā teneva sugatipaṭisandhiyā dīyamānāya atinandanasaṅkhāto lobhakileso anāgate kāmāvacarasugatipaṭisandhiyā paccayo hoti . Yasmā kilesasahāyaṃ kammaṃ vipākaṃ janeti, tasmā kammaṃ janakapaccayo hoti, kileso upatthambhakapaccayo. Sekkhassa pana uttaripaṭivedhassāti sakadāgāmimaggādivasena saccappaṭivedhassa. Āyatiṃ paṭisandhiyā paccayo hotīti sekkhesu sotāpannasakadāgāmīnaṃ anadhigatajjhānānaṃ saṅkhārupekkhākammena dīyamānāya kāmāvacarasugatipaṭisandhiyā abhinandanakileso paccayo hoti, jhānalābhīnaṃ pana anāgāmissa ca brahmalokeyeva paṭisandhānato paccayo na hoti, anulomagotrabhūhi ca dīyamānāya paṭisandhiyā ayameva kileso paccayo hotīti veditabbo.
从无常的角度看:因为存在之后又归于消失,所以具有无常性,又因为有开始和终结,所以观为无常。从苦的角度看:因为不断逼迫,又因为生灭的逼迫,以及作为苦的所依,所以观为苦。从无我的角度看:因为不能自主,又因为依因缘而生起,以及没有主人、没有住者、没有作者、没有受者,所以观为无我。从随观的角度看:就是对无常等不断反复地观察。引出成为多样性:应当理解为,引出是种种,或者引出有种种状态。
Aniccatoti hutvā abhāvaṭṭhena aniccantikatāya ādiantavantatāya ca aniccato. Dukkhatoti abhiṇhaṃ paṭipīḷanaṭṭhena uppādavayapaṭipīḷanatāya dukkhavatthutāya ca dukkhato. Anattatoti avasavattanaṭṭhena paccayāyattavuttitāya sāminivāsīkārakavedakābhāvena ca anattato. Anupassanaṭṭhenāti anu anu aniccādito passanaṭṭhena. Abhinīhāro nānattaṃ hotīti abhinīhāro nānā hotīti vā abhinīhārassa nānābhāvo hotīti vā veditabbaṃ.
善:因为无病、没有过失、由善巧而生,所以叫善。无记:因为不能用善或不善来说明。有时能清楚知道:指修观的时候能清楚地知道。有时不能清楚知道:指生起欢喜执著的时候不能清楚地知道。彻底清楚知道:因为已经断除了欢喜执著,所以一向都清楚地知道。从“已知”和“非已知”这两个意义来说:在这里,凡夫和有学圣者即使处于清楚知道的状态,也成为已知;离贪者即使处于彻底清楚知道的状态,也成为已知;两者即使处于不能清楚知道的状态,也不是非已知。
Kusalāti ārogyaṭṭhena anavajjaṭṭhena kosallasambhūtaṭṭhena ca. Abyākatāti kusalākusalabhāvena na byākatā. Kiñcikāle suviditāti vipassanākāle suṭṭhu viditā. Kiñcikāle na suviditāti abhinandanakāle na suṭṭhu viditā. Accantaṃ suviditāti abhinandanāya pahīnattā ekantena suviditā. Viditaṭṭhena ca aviditaṭṭhena cāti ettha puthujjanasekkhānaṃ suviditaṭṭhopi vītarāgassa accantasuviditaṭṭhopi viditaṭṭhova hoti, dvinnampi na suviditaṭṭho aviditaṭṭhova.
所谓“未满足”,是因为观应当完成的事还没有做完,所以还不算圆满殊胜。与此相反,就是“满足”。“为了断除三种结”,就是为了断除有身见、疑和戒禁取。即使是最后一生投生的菩萨,也归入这一类。至于不是最后一生投生的菩萨,则是把观推进到行舍智之后就停在那里。“为了获得入流道”:不连读时,读作“为了获得入流道”这个短语;若连读,文句更优美。“有学,因为已断三种结”,这是对入流者、一来者和不来者的通称。因为一来者和不来者也已断除这三结。“为了获得更高果位”,是为了获得一层比一层更高的道。“为了现法安乐住”,是为了在现前可见的自体中安乐而住。“以果定之义的住”,是以有学者的果定之义,是以离贪者的观住和果定之义。
Atittattāti vipassanāya karaṇīyassa apariyositattā appaṇītabhāvena. Tabbiparītena tittattā. Tiṇṇaṃ saññojanānaṃ pahānāyāti sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsānaṃ pahānatthaṃ. Pacchimabhavikāpi bodhisattā ettheva saṅgahaṃ gacchanti. Apacchimabhavikā pana vipassanaṃ saṅkhārupekkhaṃ pāpetvā ṭhapenti. Sotāpattimaggaṃ paṭilābhatthāyāti asamāsetvā paṭhanti, samāsetvā pāṭho sundarataro. Sekkho tiṇṇaṃ saññojanānaṃ pahīnattāti sotāpannasakadāgāmianāgāmīnaṃ sāmaññena vuttaṃ. Sakadāgāmianāgāmīnampi hi tāni pahīnāneva. Uttaripaṭilābhatthāyāti uparūparimaggapaṭilābhatthaṃ. Diṭṭhadhammasukhavihāratthāyāti diṭṭheva dhamme paccakkhe attabhāve yo sukho vihāro, tadatthāya. Vihārasamāpattaṭṭhenāti sekkhassa phalasamāpattaṭṭhena, vītarāgassa vipassanāvihāraphalasamāpattaṭṭhena.
5757. 现在为了说明行舍的数目界限,说了“行舍有几种”等话。其中,“依止”是指依于定。或者,这正是原文的读法。“于盖中审虑”:把五盖把握为应当断除的。“安住”:因为已经朝向断除诸盖,即使在断除它们时也不作加行,以中舍的状态而安住。“于行舍中”:因为在断盖时不作加行,所以对被称为行的那些盖法,处于舍的状态。这个道理对寻、伺等也同样适用。在止中,所谓行舍,是指接近安止道前分、已获得强力的修所成慧。关于“为得入流道”等四道句中,可以获得空、无相、无愿三道中的任意一种。然而,在“为得入流果等至”等四果句中,应当知道是指无愿果等至。为什么?因为“为得空住等至、为得无相住等至”已经把其余两种果等至单独说了。也就是说,从无常随观出起,是无相道;同样,在果等至时,是无相果等至。从苦随观出起,是无愿道与果等至。从无我随观出起,是空道与果等至。这应当依经教的理路来理解。
57. Idāni saṅkhārupekkhānaṃ gaṇanaparicchedaṃ dassetuṃ kati saṅkhārupekkhātiādimāha. Tattha samathavasenāti samādhivasena. Ayameva vā pāṭho. Nīvaraṇe paṭisaṅkhāti pañca nīvaraṇāni pahātabbabhāvena pariggahetvā. Santiṭṭhanāti nīvaraṇānaṃ pahānābhimukhībhūtattā tesaṃ pahānepi abyāpārabhāvūpagamanena majjhattatāya santiṭṭhanā. Saṅkhārupekkhāsūti nīvaraṇappahāne byāpārākaraṇena nīvaraṇasaṅkhātānaṃ saṅkhārānaṃ upekkhanāsu. Esa nayo vitakkavicārādīsu ca. Samathe saṅkhārupekkhā nāma appanāvīthiyā āsannapubbabhāge balappattabhāvanāmayañāṇaṃ. Sotāpattimaggaṃ paṭilābhatthāyātiādīsu catūsu maggavāresu suññatānimittaappaṇihitamaggānaṃ aññataraññataro maggo labbhati. Sotāpattiphalasamāpattatthāyātiādīsu catūsu phalavāresu pana appaṇihitā phalasamāpatti veditabbā. Kasmā? ‘‘Suññatavihārasamāpattatthāya animittavihārasamāpattatthāyā’’ti itarāsaṃ dvinnaṃ phalasamāpattīnaṃ visuṃ vuttattā. Aniccānupassanāvuṭṭhānavasena hi animittamaggo, tatheva phalasamāpattikāle animittaphalasamāpatti, dukkhānupassanāvuṭṭhānavasena appaṇihitamaggaphalasamāpattiyo, anattānupassanāvuṭṭhānavasena suññatamaggaphalasamāpattiyo suttantanayeneva veditabbā.
在这里,四道句里说了“生”等五根本句和“去”等十同义词句,一共十五句。但在六种果等至句里,只说了五根本句。这是什么原因呢?因为行舍达到猛利时,能断烦恼的道才会生起;为了显示行舍的猛利,所以连同同义词句一起,把根本句牢固地建立起来。而果不起加行,体性寂静,又依属于道,所以即使行舍比较柔和,也能成为果的缘;为了显示这一点,就只说了根本句。应当这样理解。
Ettha ca catūsu maggavāresu uppādantiādīni pañca mūlapadāni, gatintiādīni dasa vevacanapadānīti pannarasa padāni vuttāni. Chasu pana phalasamāpattivāresu pañca mūlapadāneva vuttāni. Taṃ kasmā iti ce? Saṅkhārupekkhāya tikkhabhāve sati kilesappahāne samatthassa maggassa sambhavato tassā tikkhabhāvadassanatthaṃ vevacanapadehi saha daḷhaṃ katvā mūlapadāni vuttāni. Phalassa nirussāhabhāvena santasabhāvattā maggāyattattā ca mandabhūtāpi saṅkhārupekkhā phalassa paccayo hotīti dassanatthaṃ mūlapadāneva vuttānīti veditabbāni.
5858. 现在,为了按类别提问、按可获得的方式来解答,说出了“善的行舍有多少种”等话。其中,“十五种行舍”:依止禅修来说有八种,依四种道和三種果来说有七种,合起来就是十五种。依止禅修来说的八种行舍,对阿拉汉而言,因为不再有对诸盖的审察,也因为不必再费力断除寻、伺等,就能轻松地断除,所以与“行舍”这个名称并不相符,因此应当知道,那些行舍没有被说成是无记的。然而,阿拉汉入果等至时,没有行舍就无法进入,所以说三种行舍是无记的。因为对阿拉汉来说,依无愿、空、无相而有三种行舍。
58. Idāni jātivasena pucchitvā labbhamānavasena vissajjetuṃ kati saṅkhārupekkhā kusalātiādimāha. Tattha pannarasa saṅkhārupekkhāti samathavasena aṭṭha, catunnaṃ maggānaṃ tiṇṇaṃ phalānaṃ vasena sattāti pannarasa. Samathavasena aṭṭha saṅkhārupekkhā arahato nīvaraṇapaṭisaṅkhāabhāvato, vitakkavicārādīnaṃ pahānabyāpāraṃ vinā sukhena pahānato ca saṅkhārupekkhānāmassa ananurūpāti katvā tāsaṃ abyākatatā na vuttāti veditabbā. Arahatā pana phalasamāpattiṃ samāpajjantena saṅkhārupekkhaṃ vinā samāpajjituṃ na sakkāti tisso saṅkhārupekkhā abyākatāti vuttā. Appaṇihitasuññatānimittavasena hi arahato tisso saṅkhārupekkhā.
现在,在通过解说行舍而说的三首偈颂中,“审察而安住”的慧就是行舍。“八种是心的行境”:依止禅修而说的八种行舍,是定的领域,也就是定的境地,这是它的意思。就像在“应修心与慧”等说法中,是用“心”来指代定;又像在“比丘们,应行于行境,即自己父祖的领域”等说法中,是用“行境”这个词来指代领域。凡是某法所依靠的,那里就被说成是它的领域。凡夫有两种:依止禅修和依观禅修。有学有三种:依止禅修、观禅和等至而有三种。离贪者也有三种:依无愿、空、无相的果等至而有三种。本来应该说“tisso”这个阴性词,却说成了“tayo”这个阳性词,这是语法性别上的颠倒。也可以把它理解为“三种行舍法”。所谓“以此心离转”:就是由于这些行舍法,心从寻、伺等中,或者从生起等中离开。因为离贪者也有行舍,所以说心从诸行离转后,便趣入涅槃。“八种是定的缘”:依止禅修而说的八种行舍,因为能引生安止,所以是安止定的缘。“十种是智的行境”:依观禅修而说的十种行舍,是道智和果智的境地。“是三种解脱的缘”:它们是空、无相、无愿三种解脱的亲依止缘。“于种种异见不动摇”:不舍弃坏灭,以无常等角度观照诸行时,对于常见等种种异见不动摇。
Idāni saṅkhārupekkhānaṃ saṃvaṇṇanāvasena vuttāsu tīsu gāthāsu paṭisaṅkhāsantiṭṭhanā paññāti saṅkhārupekkhā . Aṭṭha cittassa gocarāti samathavasena vuttā aṭṭha saṅkhārupekkhā samādhissa visayā, bhūmiyoti attho. ‘‘Cittaṃ paññañca bhāvaya’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.23, 192) viya cittasīsena samādhi niddiṭṭho, ‘‘gocare, bhikkhave, caratha sake pettike visaye’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.372) viya gocarasaddena visayo. Yañhi yadāyattaṃ, tasseso visayoti vuccati. Puthujjanassa dveti samathavasena vipassanāvasena ca. Tayosekkhassāti samathavipassanāsamāpattivasena. Tayo ca vītarāgassāti appaṇihitasuññatānimittaphalasamāpattivasena. ‘‘Tisso’’ti vattabbe ‘‘tayo’’ti ca liṅgavipallāso kato. Tayo saṅkhārupekkhā dhammāti vā yojetabbaṃ. Yehi cittaṃ vivaṭṭatīti yehi saṅkhārupekkhādhammehi vitakkavicārādito, uppādādito vā cittaṃ apagacchati. Vītarāgassāpi hi saṅkhārupekkhāsabbhāvato ca saṅkhārato cittaṃ vivaṭṭitvā nibbānaṃ pakkhandatīti vuttaṃ hoti. Aṭṭha samādhissa paccayāti samathavasena vuttā aṭṭha appanāsampāpakattā appanāsamādhissa paccayā. Dasa ñāṇassa gocarāti vipassanāvasena vuttā dasa maggañāṇassa phalañāṇassa ca bhūmiyo. Tiṇṇaṃ vimokkhāna paccayāti suññatānimittaappaṇihitavimokkhānaṃ upanissayapaccayā. Nānādiṭṭhīsu na kampatīti bhaṅgaṃ avissajjitvāva saṅkhāre aniccādivasena vipassanto sassatadiṭṭhiādīsu nānappakārāsu diṭṭhīsu na vedhatīti.
第10章 种姓智解说的注释
10. Gotrabhuñāṇaniddesavaṇṇanā
59在种姓智的解说中,“被胜伏”就是被制伏、被超越。“外诸行相”是指相对于自身相续中生起的不善蕴而言,属于外在的诸行相。因为世间诸行是烦恼的相,或者以相状显现,所以称为“相”。由于胜伏了凡夫种姓,所以说“被胜伏”而名为“种姓”;由于修习圣种姓,所以说“跃进”而名为“种姓”;说“胜伏已并跃进”而名为“种姓”,这是把这两层含义合起来说的。至于说“出起”而名为种姓,以及说“离转”而名为种姓,这是配合论母中“出起”“离转”的文句,只表达了胜伏凡夫种姓这一含义。然而,在依止奢摩他而说的种姓中,因为胜伏了盖等种姓,所以称为种姓;在“为证入入流果等至”等六种等至句中,因为胜伏了生起等种姓,所以称为种姓;在“为证得一来道”等三种道句中,因为胜伏了入流者等种姓,所以称为种姓——应当这样理解。这里“种姓”的含义就是“种子”的含义。据说在《流转论》中这样说:涅槃称为种姓,因为它从一切边执中得到保护,趣向它,所以称为种姓;八种等至也是种姓,因为它们从种姓的边执中得到保护,趣向这种姓,所以称为种姓。他们说:“只有四种道的种姓是以涅槃为所缘,四种果等至的种姓是以诸行为所缘,因为果等至倾向于(以诸行为所缘)。”这在《清净道论》中确实说过:“对于那持续生起的观,在以诸行为所缘的种姓智之后,紧接着以果等至的方式将心转向灭。”因此应当知道,在这里的道句中,把“外诸行相”这个词作为第十六项来把握,而在等至句中则不把它作为第六项来把握。否则的话,就会以根本词条的方式来把握了。
59. Gotrabhuñāṇaniddese abhibhuyyatīti abhibhavati atikkamati. Bahiddhā saṅkhāranimittanti sakasantānappavattaakusalakkhandhato bahiddhābhūtaṃ saṅkhāranimittaṃ. Lokikasaṅkhārā hi kilesānaṃ nimittattā, nimittākārena upaṭṭhānato vā nimittanti vuccanti. Abhibhuyyatīti gotrabhūti ca puthujjanagottābhibhavanato gotrabhubhāvo vutto. Pakkhandatīti gotrabhūti ariyagottabhāvanato gotrabhubhāvo vutto. Abhibhuyyitvā pakkhandatīti gotrabhūti ubho atthe samāsetvā vuttaṃ. Vuṭṭhātīti gotrabhūti ca vivaṭṭatīti gotrabhūti ca mātikāya vuṭṭhānavivaṭṭanapadānurūpena puthujjanagottābhibhavanatthoyeva vutto. Samathavasena vuttagotrabhūnaṃ pana nīvaraṇādigottābhibhavanato gotrabhūti, ‘‘sotāpattiphalasamāpattatthāyā’’tiādīsu chasu samāpattivāresu uppādādigottābhibhavanato gotrabhūti, ‘‘sakadāgāmimaggaṃ paṭilābhatthāyā’’tiādīsu tīsu maggavāresu sotāpannādigottābhibhavanato gotrabhūti attho veditabbo. Gottattho cettha bījattho. Vattanipakaraṇe kira vuttaṃ – gottaṃ vuccati nibbānaṃ sabbaparipanthehi guttattā, taṃ paṭipajjatīti gotrabhūti, aṭṭha samāpattiyopi gottaṃ gotrabhuparipanthehi guttattā, taṃ gottaṃ paṭipajjatīti gotrabhūti vuttaṃ. ‘‘Catunnaṃ maggānaṃyeva gotrabhu nibbānārammaṇaṃ, catassannaṃ phalasamāpattīnaṃ gotrabhu saṅkhārārammaṇaṃ phalasamāpattininnattā’’ti vadanti. Vuttañhetaṃ visuddhimagge – ‘‘tassa pavattānupubbavipassanassa saṅkhārārammaṇagotrabhuñāṇānantaraṃ phalasamāpattivasena nirodhe cittaṃ appetī’’ti (visuddhi. 2.863). Tenevettha maggavāresu soḷasamaṃ katvā gahitassa bahiddhāsaṅkhāranimittapadassa samāpattivāresu chaṭṭhaṃ katvā gahaṇaṃ na katanti veditabbaṃ. Itarathā hi mūlapadagahaṇena gahetabbaṃ bhaveyya.
另有一些人说:“最初把心转向涅槃、最初作意涅槃的,这叫作种姓。”但就果来说,这个说法并不成立。应当知道,在“十五种种姓法是善”这一说法里,因为阿拉汉无有应胜伏之盖,而且寻、伺等本来就容易断除,所以从“胜伏”这个意义上说,它们不配称为种姓;因此,种姓的无记性未被说出。然而,阿拉汉进入果等至时,如果不胜伏诸行,就无法进入,因此才说“三种种姓法是无记”。还有些人说:“这里列出的只是属于顺决择分的八种等至,所以这八种等至的种姓是善的。”对行舍智也应当这样理解。
Aññe pana ‘‘yo nibbāne paṭhamābhogo paṭhamasamannāhāro, ayaṃ vuccati gotrabhū’’ti vadanti. Taṃ phalaṃ sandhāya na yujjati. Pannarasa gotrabhudhammā kusalāti ettha arahato abhibhavitabbanīvaraṇābhāvato vitakkavicārādīnaṃ sukheneva pahātabbabhāvato ca abhibhavanaṭṭhena gotrabhunāmaṃ nārahantīti katvā gotrabhūnaṃ abyākatatā na vuttāti veditabbā. Arahatā pana phalasamāpattiṃ samāpajjantena saṅkhāre anabhibhuyya samāpajjituṃ na sakkāti ‘‘tayo gotrabhudhammā abyākatā’’ti vuttā. Keci pana ‘‘aṭṭha samāpattiyo nibbedhabhāgiyā eva idha niddiṭṭhā, tasmā aṭṭha samāpattigotrabhū kusalā hontī’’ti vadanti. Tathā saṅkhārupekkhāyapi veditabbaṃ.
60在“有食”等说法中,因为以烦恼为食的轮回食、世间食、烦恼食都具有烦恼食那种令人贪著的性质,所以叫“有食”。那是什么?是八种止的种姓智。这里,“轮回食”指的就是三地轮回,“世间食”指五欲,“烦恼食”指烦恼本身。“无食”指十种观的种姓智,因为它不具有令人贪著的性质。圣者们确实不会对种姓智生起贪著。有些书写本写作“sāmisañce”,这样写不太好。同样,对于“有愿”和“无愿”、“有结缚”和“无结缚”、“出起”和“未出起”,也应当这样理解。因为贪爱之愿而称为“有愿”,意思是有所希求;因为没有这种愿而称为“无愿”。因为与贪爱相连结而称为“有结缚”;因为没有这种连结而称为“无结缚”。“出起”指的就是观的种姓智,因为它能切断贪爱,所以称为“出起”;另一种则是“未出起”。或者,因为是从外诸行相中出起,所以称为“出起”。也就是说,果种姓智因为以涅槃为意向、面向涅槃,所以称为从外诸行相中出起,应当这样理解。在下面“胜伏、出起、还灭”等段落中,也应当这样理解:果种姓智因为以涅槃为意向、面向涅槃,所以被称为胜伏、出起、还灭。因为三种解脱的缘故:对于三种出世间解脱来说,止的种姓智是自然依止缘,观的种姓智是无间、等无间、依止缘。所谓“他的智慧已经修习”,是指他之前的智慧已经修习、已经反复练习。所谓“善于还灭、出起”,是指以不愚痴而善于称为还灭的种姓智,或者以之前的智慧而善于。所谓“在各种见解中不动摇”,是指对于已经彻底断除的各种见解不动摇。
60.Sāmisañcātiādīsu vaṭṭāmisalokāmisakilesāmisānaṃ kilesāmisena sāmisaṃ sanikantikattā. Kiṃ taṃ? Aṭṭhavidhaṃ samathagotrabhuñāṇaṃ. Vaṭṭāmisanti cettha tebhūmakavaṭṭameva. Lokāmisanti pañca kāmaguṇā. Kilesāmisanti kilesā eva. Nirāmisanti dasavidhaṃ vipassanāgotrabhuñāṇaṃ anikantikattā. Na hi ariyā gotrabhusmiṃ nikantiṃ karonti. Potthake ‘‘sāmisañce’’ti likhanti, taṃ na sundarataraṃ. Evameva paṇihitañca appaṇihitaṃ saññuttañca visaññuttaṃ vuṭṭhitañca avuṭṭhitaṃ veditabbaṃ. Nikantipaṇidhiyā hi paṇihitaṃ patthitanti attho. Tadabhāvena appaṇihitaṃ. Nikantisaññogeneva saññuttaṃ. Tadabhāvena visaññuttaṃ. Vuṭṭhitanti vipassanāgotrabhuñāṇameva. Tañhi nikanticchedakattā vuṭṭhitaṃ nāma. Itaraṃ avuṭṭhitaṃ. Bahiddhā vuṭṭhānattā vā vuṭṭhitaṃ. Phalagotrabhupi hi nibbānajjhāsayavasena nibbānābhimukhībhūtattā bahiddhāsaṅkhāranimittā vuṭṭhitaṃ nāmāti veditabbaṃ. Heṭṭhābhibhavanavuṭṭhānavivaṭṭanavāresupi phalagotrabhu ajjhāsayavasena nibbānābhimukhībhūtattā abhibhuyyati vuṭṭhāti vivaṭṭatīti veditabbaṃ. Tiṇṇaṃ vimokkhāna paccayāti tiṇṇaṃ lokuttaravimokkhānaṃ samathagotrabhu pakatūpanissayapaccayā honti, vipassanāgotrabhu anantarasamanantarūpanissayapaccayā honti. Paññā yassa pariccitāti pubbabhāgapaññā yassa paricitā pariciṇṇā. Kusalo vivaṭṭe vuṭṭhāneti asammohavaseneva vivaṭṭasaṅkhāte gotrabhuñāṇe kusalo cheko, pubbabhāgañāṇena vā kusalo. Nānādiṭṭhīsu na kampatīti samucchedena pahīnāsu nānappakārāsu diṭṭhīsu na vedhatīti.
第11章 道智解说的注释
11. Maggañāṇaniddesavaṇṇanā
61在“道智解说”这一部分中,“从邪见出起”的意思是:通过断除邪见随眠,以彻底断除的方式,从六十二种邪见中出起。“以及从随顺彼的烦恼”是指:从那些与邪见相应、以邪见为依止而生起、随顺邪见的种种烦恼中出起。这就说明了与邪见同处的烦恼也被断除。同处有两种:俱生同处和断除同处。与那邪见同在一个心中,或同在一个补特伽罗中,一直持续到被断除为止,这就是同处。当邪见被断除时,在两个无行心中与那邪见俱生的贪、痴、掉举、无惭、无愧这些烦恼,以及在两个有行心中与那邪见俱生的贪、痴、昏沉、掉举、无惭、无愧这些烦恼,就以俱生同处的方式被断除。当邪见烦恼本身被断除时,与它同在一个补特伽罗中、能导致堕入恶趣的贪、嗔、痴、慢、疑、昏沉、掉举、无惭、无愧这些烦恼,就以断除同处的方式被断除。“从蕴”是指:从那些随顺的蕴——也就是随顺那邪见而转的、以俱生同处和断除同处两种方式存在的四种非色蕴,或者连同由那邪见等所生起的色法一起的五蕴,以及从以邪见等烦恼为缘、将来会生起的异熟蕴中出起。“以及从外一切行相”是指:从如上所说的烦恼和蕴之外的一切有为法行相中出起。“从邪思惟出起”是指:从入流道所应断除的四种与邪见相应的心,以及与疑俱生的心——这五种心中——以及从其余能导致堕入恶趣的不善心中,从邪思惟出起。
61. Maggañāṇaniddese micchādiṭṭhiyā vuṭṭhātīti diṭṭhānusayappahānena samucchedavasena dvāsaṭṭhibhedato micchādiṭṭhito vuṭṭhāti. Tadanuvattakakilesehīti micchādiṭṭhisampayogavasena ca micchādiṭṭhiupanissayena ca uppajjamānehi micchādiṭṭhianuvattamānehi nānāvidhehi kilesehi. Tena tadekaṭṭhakilesappahānaṃ vuttaṃ hoti. Duvidhañhi ekaṭṭhaṃ sahajekaṭṭhaṃ pahānekaṭṭhañca. Tāya diṭṭhiyā saha ekasmiṃ citte, ekasmiṃ puggale vā yāva pahānā ṭhitāti tadekaṭṭhā. Diṭṭhiyā hi pahīyamānāya diṭṭhisampayuttesu dvīsu asaṅkhārikacittesu tāya diṭṭhiyā sahajātā lobho moho uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā, dvīsu sasaṅkhārikacittesu tāya diṭṭhiyā sahajātā lobho moho thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā sahajekaṭṭhavasena pahīyanti. Diṭṭhikileseyeva pahīyamāne tena saha ekasmiṃ puggale ṭhitā apāyagamanīyā lobho doso moho māno vicikicchā thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā pahānekaṭṭhavasena pahīyanti. Khandhehīti tadanuvattakeheva khandhehi, taṃ diṭṭhiṃ anuvattamānehi sahajekaṭṭhehi ca pahānekaṭṭhehi ca catūhi arūpakkhandhehi, taṃsamuṭṭhānarūpehi vā saha pañcahi khandhehi micchādiṭṭhiādikilesapaccayā anāgate uppajjitabbehi vipākakkhandhehi. Bahiddhā ca sabbanimittehīti yathāvuttakilesakkhandhato bahibhūtehi sabbasaṅkhāranimittehi. Micchāsaṅkappā vuṭṭhātīti sotāpattimaggena pahātabbesu catūsu diṭṭhisampayuttesu, vicikicchāsahagate cāti pañcasu cittesu apāyagamanīyasesākusalacittesu ca micchāsaṅkappā vuṭṭhāti.
从邪语出起,是指从妄语,以及从能导致堕入恶趣的离间语、粗恶语、杂秽语中出起。从邪业出起,是指从杀生、不与取、邪行中出起。从邪命出起,是指从诡诈、谄媚、占相、强取、以利求利,以及从以活命为因的七种身业和语业中出起。从邪精进、邪念、邪定中出起,应当依照从邪思惟中出起的同样方式来理解。所谓邪念,只是以与正念对立的方式生起的不善心念而已。在更高的三道中,“以见之义为正见”等八支圣道,就像在初禅和初道中可以获得那样,同样可以获得。其中,在初道中,正见能断除邪见,所以叫正见。正思惟等也应当以断除邪思惟等的意义来理解。既然如此,因为初道已经断除了六十二种恶见,所以在更高的三道中,就不存在什么还需要断除的见了。
Micchāvācāya vuṭṭhātīti musāvādato ceva apāyagamanīyapisuṇapharusasamphappalāpehi ca vuṭṭhāti . Micchākammantā vuṭṭhātīti pāṇātipātādinnādānamicchācārehi vuṭṭhāti. Micchāājīvāvuṭṭhātīti kuhanā lapanā nemittikatā nippesikatā lābhenalābhaṃnijigīsanatā, ājīvahetukehi vā sattahipi kāyavacīkammehi vuṭṭhāti. Micchāvāyāmamicchāsatimicchāsamādhīhi vuṭṭhānaṃ micchāsaṅkappavuṭṭhāne vuttanayeneva veditabbaṃ. Micchāsatīti ca satiyā paṭipakkhākārena uppajjamānā akusalacittuppādamattameva. Uparimaggattaye ‘‘dassanaṭṭhena sammādiṭṭhī’’tiādīni aṭṭha maggaṅgāni yathā paṭhamajjhānike paṭhamamagge labbhanti, tatheva labbhanti. Tattha paṭhamamagge sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiṃ pajahatīti sammādiṭṭhi. Sammāsaṅkappādayopi micchāsaṅkappādīnaṃ pajahanaṭṭheneva veditabbā. Evaṃ sante paṭhamamaggeneva dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ pahīnattā uparimaggattayena pahātabbā diṭṭhi nāma natthi.
这里,“正见”这个名称是怎么来的呢?就像解毒药,不管毒存在还是不存在,它都叫解毒药;同样,不管邪见存在还是不存在,这个就叫正见。如果这样的话,它就只是个名称而已,但在上面三道中,正见就没有作用了,道支也就不能圆满。所以,正见应当有其作用,道支也应当圆满。在这里,正见有其作用,应当依照它实际获得的方式来解说。因为在上三道所断的范围内,有一个慢,它占据着见的位置,正见能断除那个慢,所以叫正见。在入流道中,正见断除邪见。对入流者来说,还有一个被一来道所断的慢,正见断除那个慢,所以叫正见。他还有与七种不善心俱生的思惟,有与那些心一起生起的语门动摇、身门动摇、受用资具、俱生精进、失念、俱生心一境性,这些就叫邪思惟等。在一来道中,正思惟等因为断除了它们,所以成为正思惟等,应当这样理解。这样一来,在一来道中,八支都各有其作用。对一来者来说,还有一个被不来道所断的慢,它占据着见的位置。他还有与七种心俱生的思惟等。因为断除了它们,在不来道中,八支各有其作用,应当了知。对不来者来说,还有一个被阿拉汉道所断的慢,它占据着见的位置。他还有五种不善心,有与那些心俱生的思惟等。因为断除了它们,在阿拉汉道中,八支各有其作用,应当了知。
Tattha sammādiṭṭhīti nāmaṃ kathaṃ hotīti? Yathā visaṃ atthi vā hotu mā vā, agado agadotveva vuccati, evaṃ micchādiṭṭhi atthi vā hotu mā vā, ayaṃ sammādiṭṭhi eva nāma. Yadi evaṃ nāmamattamevetaṃ hoti, uparimaggattaye pana sammādiṭṭhiyā kiccābhāvo āpajjati, maggaṅgāni na paripūrenti. Tasmā sammādiṭṭhi sakiccakā kātabbā, maggaṅgāni paripūretabbānīti. Sakiccakā cettha sammādiṭṭhi yathālābhaniyamena dīpetabbā. Uparimaggattayavajjho hi eko māno atthi, so diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati, sā taṃ mānaṃ pajahatīti sammādiṭṭhi. Sotāpattimaggasmiñhi sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiṃ pajahati. Sotāpannassa pana sakadāgāmimaggavajjho māno atthi, taṃ mānaṃ pajahatīti sammādiṭṭhi. Tasseva sattaakusalacittasahajāto saṅkappo atthi, teheva cittehi vācaṅgacopanaṃ atthi, kāyaṅgacopanaṃ atthi, paccayaparibhogo atthi, sahajātavāyāmo atthi, assatiyabhāvo atthi, sahajātacittekaggatā atthi, ete micchāsaṅkappādayo nāma. Sakadāgāmimagge sammāsaṅkappādayo tesaṃ pahānena sammāsaṅkappādayoti veditabbā. Evaṃ sakadāgāmimagge aṭṭhaṅgāni sakiccakāni honti. Sakadāgāmissa anāgāmimaggavajjho māno atthi, so diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati. Tasseva sattahi cittehi sahajātā saṅkappādayo atthi. Tesaṃ pahānena anāgāmimagge aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ sakiccakatā veditabbā. Anāgāmissa arahattamaggavajjho māno atthi, so diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati. Yāni panassa pañca akusalacittāni, tehi sahajātā saṅkappādayo atthi. Tesaṃ pahānena arahattamagge aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ sakiccakatā veditabbā.
粗大:因为它是通过身门和语门违犯的缘,所以从粗大的状态来说。欲贪结:就是被称为淫欲贪的结。因为它把众生系缚在欲有中,所以称为结。嗔结:就是嗔恚结。因为它对所缘生起抵触,所以称为嗔。这些烦恼以强力之义在相续中潜伏,所以称为随眠。细俱行:就是细小,意思是微细。这里“俱行”这个词是表示在那个状态中存在。对于一来者来说,欲贪和嗔恚因为两个原因而变得微细:一是不经常生起,二是现行时极其微弱。因为他的烦恼不像愚痴凡夫那样频繁生起,只是偶尔生起。而且生起时,也不像愚痴凡夫那样压制、遍满、充满、令盲瞎般地生起,而是因为由两道所断,所以微微生起、微薄行相,没有能力导致违犯。如此微薄的它们由不来道所断。色贪:就是对色有的欲贪。无色贪:就是对无色有的欲贪。慢:以高举为特相。掉举:以不寂静为特相。无明:以盲暗为特相。有贪随眠:以色贪及无色贪而转起的有贪随眠。
Oḷārikāti kāyavacīdvāre vītikkamassa paccayabhāvena thūlabhūtamhā. Kāmarāgasaññojanāti methunarāgasaṅkhātā saññojanā. So hi kāmabhave saññojetīti saññojananti vuccati. Paṭighasaññojanāti byāpādasaññojanā. So hi ārammaṇe paṭihaññatīti paṭighanti vuccati. Te eva thāmagataṭṭhena santāne anusentīti anusayā. Aṇusahagatāti aṇubhūtā, sukhumabhūtāti attho. Tabbhāve hi ettha sahagatasaddo. Sakadāgāmissa hi kāmarāgabyāpādā dvīhi kāraṇehi aṇubhūtā adhiccuppattiyā ca pariyuṭṭhānamandatāya ca. Tassa hi bālaputhujjanassa viya kilesā abhiṇhaṃ na uppajjanti, kadāci karahaci uppajjanti. Uppajjamānā ca bālaputhujjanassa viya maddantā pharantā chādentā andhaandhaṃ karontā na uppajjanti, dvīhi pana maggehi pahīnattā mandamandā tanukākārā hutvā uppajjanti, vītikkamaṃ pāpetuṃ samatthā na honti. Evaṃ tanubhūtā anāgāmimaggena pahīyanti rūparāgāti rūpabhave chandarāgā. Arūparāgāti arūpabhave chandarāgā. Mānāti unnatilakkhaṇā. Uddhaccāti avūpasamalakkhaṇā. Avijjāyāti andhalakkhaṇāya. Bhavarāgānusayāti rūparāgārūparāgavasena pavattabhavarāgānusayā.
62现在,为了说明道的智,说了“未生的被烧尽”等话。其中,“未生的被烧尽”是指:以已生起的、在自己相续中显现的种种出世间禅那,具足该禅那的人将那些尚未生起的种种烦恼烧尽、焚毁、断除;由于这个原因,那出世间法被称为“禅那”。意思是如此。“于禅那、解脱有善巧”:对于与圣道相应的寻等禅那,以及被称为解脱的圣道,以不迷惑的善巧,对于初道就已断除的种种邪见不动摇。禅那有两种:所缘现观和特相现观。世间的初禅等,以取遍相等所缘而现观,所以是禅那;观以诸行的自相与共相而现观,所以是禅那;出世间禅那以涅槃的真实特相而现观,所以是禅那。但这里不取与种姓智共通的特相现观之义,而是以不共的烧尽烦恼之义来说“禅那”。而这里的“解脱”,是指对涅槃所缘极善信解、并从烦恼中极善解脱的意思。
62. Idāni maggañāṇasaṃvaṇṇanaṃ karonto ajātaṃ jhāpetītiādimāha. Tattha ca ajātaṃ jhāpeti jātena, jhānaṃ tena pavuccatīti attano santāne pātubhūtena tena tena lokuttarajjhānena taṃsamaṅgīpuggalo ajātameva taṃ taṃ kilesaṃ jhāpeti dahati samucchindati, tena kāraṇena taṃ lokuttaraṃ jhānanti pavuccatīti attho. Jhānavimokkhe kusalatāti tasmiṃ ariyamaggasampayutte vitakkādike jhāne ca vimokkhasaṅkhāte ariyamagge ca asammohavasena kusalatāya paṭhamamaggeneva pahīnāsu nānādiṭṭhīsu na kampati. Jhānaṃ nāma duvidhaṃ ārammaṇūpanijjhānañca lakkhaṇūpanijjhānañca. Lokiyapaṭhamajjhānādikaṃ kasiṇādiārammaṇūpanijjhānaṭṭhena jhānaṃ, vipassanāsaṅkhārānaṃ sabhāvasāmaññalakkhaṇūpanijjhānaṭṭhena jhānaṃ, lokuttaraṃ nibbāne tathalakkhaṇūpanijjhānaṭṭhena jhānaṃ. Idha pana gotrabhunāpi sādhāraṇaṃ lakkhaṇūpanijjhānaṭṭhaṃ anāmasitvā asādhāraṇena kilesajhāpanaṭṭhena jhānaṃ vuttaṃ. Vimokkhaṭṭho panettha nibbānārammaṇe suṭṭhu adhimuccanaṭṭho kilesehi ca suṭṭhu muccanaṭṭho.
先用近行定、安止定或刹那定中的某一种定把心安定下来,然后再如实观察。“而”这个字把观也一并包括进来了。正在观的时候,也应当让心安止下来:因为这种观是粗糙的、没有滋味的,而止则是柔软的、有滋味的。所以,为了让那粗糙的心变得柔软滋润,正在观的时候也要让心进入安止。观者再次进入定,应当同样让心安住,就像观一样——这就是这里的意思。这里的“而”字把安止也包括进来了。这两处用“而”字是为了凑合偈颂的韵律,但意思就是“与”。观与止,在那个时候存在:因为只有当止和观双运时,圣道才会显现,所以在能够产生圣道的时候,也就是两者结合的时候,那时就有观和止,这就叫“有止观”。那些止和观在趋向圣道的时候以及在道刹那,是同分、双运而运作的。“同分”是指它们有相等的部分、相等的分量;“双运”就像在轭中连接在一起,彼此不超越,意思是等力、均势。详细内容将在双运论中阐明。
Samādahitvā yathā ce vipassatīti appanūpacārakhaṇikasamādhīnaṃ aññatarena samādhinā paṭhamaṃ cittasamādhānaṃ katvā pacchā yathā vipassati ca. Samuccayattho ce-saddo vipassanaṃ samuccinoti. Vipassamāno tathā ce samādaheti vipassanā nāmesā lūkhabhūtā nirassādā, samatho ca nāma siniddhabhūto saassādo. Tasmā tāya lūkhabhūtaṃ cittaṃ sinehetuṃ vipassamāno tathā ca samādahe. Vipassamāno puna samādhiṃ pavisitvā cittasamādhānañca tatheva kareyya, yatheva vipassananti attho. Idha ce-saddo samādahanaṃ samuccinoti. Ubhayatthāpi gāthābandhānuvattanena ce-kāro kato, attho pana ca-kārattho eva. Vipassanā ca samatho tadā ahūti yasmā samathavipassanānaṃ yuganaddhabhāve sati ariyamaggapātubhāvo hoti, tasmā ariyamaggajananasamatthattā yadā tadubhayasamāyogo hoti, tadā vipassanā ca samatho ca ahu, samathavipassanā bhūtā nāma hotīti attho. Tā ca samathavipassanā ariyamaggābhimukhīkāle ca maggakkhaṇe ca samānabhāgā yuganaddhā vattare samāno samo bhāgo koṭṭhāso etesanti samānabhāgā, yuge naddhā viyāti yuganaddhā, aññamaññaṃ anativattanaṭṭhena samadhurā samabalāti attho. Vitthāro panassa yuganaddhakathāyaṃ āvibhavissati.
“诸行是苦,寂灭是乐”,这是一种见。从两方面超越出来的慧,触及不死之境。对于已经走上“诸行是苦,寂灭即涅槃是乐”这条修行路的人,由此而见到涅槃的圣道智,就叫做“从两方面超越出来的慧”。这种慧以涅槃为所缘,触及并证得不死之境,意思是获得。因为涅槃以没有热恼的缘故,像不死一样,所以叫“不死”;又因为它没有死亡、没有衰老坏灭,所以也叫“不死”。从前行阶段开始,就以极大的精勤、以伟大的修行道而被修习、被实践,所以叫“境”。
Dukkhā saṅkhārā sukho, nirodho iti dassanaṃ. Dubhato vuṭṭhitāpaññā, phasseti amataṃpadanti dukkhā saṅkhārā, sukho nirodho nibbānanti paṭipannassa tato nibbānadassanaṃ ariyamaggañāṇaṃ dubhato vuṭṭhitā paññā nāma. Sā eva ca paññā amataṃ padaṃ nibbānaṃ ārammaṇaphusanena phusati, paṭilabhatīti attho. Nibbānañhi atappakaṭṭhena amatasadisanti amataṃ, nāssa mataṃ maraṇaṃ vayo atthītipi amataṃ, pubbabhāgato paṭṭhāya mahatā ussāhena mahatiyā paṭipadāya pajjati paṭipajjīyatīti padanti vuccati.
他了知解脱行,意思是:他以不迷乱的方式了知解脱的运作,以省察的方式了知。因为在后文讲解脱的部分(《无碍解道》1.209等)中说到:“从两边出起的解脱,从两边出起的四种解脱,从两边出起的四种随顺解脱,从两边出起的四种止息解脱”——应当知道,这些就是解脱行,详细解释就在那里。“善巧于种种与单一”:就是对这些解脱的种种状态和单一状态都很善巧。因为依从两边出起的解脱来说,它们是单一的;依四种圣道来说,它们是种种的;或者,每一种圣道依随观方式的不同而有种种,依圣道本身来说则是单一的,应当这样理解。“二智的善巧”:就是对这两种智——称为“见”的智和称为“修”的智——很善巧。所谓“见”,就是入流道。因为它最先见到涅槃,所以称为“见”。种姓心虽然更早见到涅槃,但就像有人因为某件事来到国王那里,远远看见国王坐在象背上在街上走,被问“你见到国王了吗?”时,因为该办的事还没办成,就说“我没看见”;同样,种姓心虽然见到了涅槃,但因为还没有断除应当断除的烦恼,所以不称为“见”。因为那种智处在转向圣道的位置上。所谓“修”,指其余三种道。因为它们是在第一道已经见到的同一法上,依修习而生起,并不是见到了以前没见过的什么法,所以称为“修”。前面因为修习道还未圆满,所以没有说“二智”,而是针对证得入流道、一来道、不来道的人说“善巧于禅那解脱”;对于证得阿拉汉道的人来说,因为修习道已经圆满,所以说“二智的善巧”。应当这样理解。
Vimokkhacariyaṃ jānātīti vimokkhapavattiṃ asammohavasena jānāti, paccavekkhaṇavasena jānāti. ‘‘Dubhato vuṭṭhāno vimokkho, dubhato vuṭṭhānā cattāro vimokkhā, dubhato vuṭṭhānānaṃ anulomā cattāro vimokkhā, dubhato vuṭṭhānapaṭippassaddhi cattāro vimokkhā’’ti hi upari vimokkhakathāyaṃyeva (paṭi. ma. 1.209 ādayo) āgatā vimokkhacariyā veditabbā. Tesaṃ vitthāro tattheva āgato. Nānattekattakovidoti tesaṃ vimokkhānaṃ nānābhāve ekabhāve ca kusalo. Dubhato vuṭṭhānavimokkhavasena hi tesaṃ ekattaṃ, catuariyamaggavasena nānattaṃ, ekekassāpi vā ariyamaggassa anupassanābhedena nānattaṃ, ariyamaggabhāvena ekattaṃ veditabbaṃ. Dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatāti dassanasaṅkhātassa ca bhāvanāsaṅkhātassa cāti imesaṃ dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatāya. Dassananti hi sotāpattimaggo. So hi paṭhamaṃ nibbānadassanato dassananti vutto. Gotrabhu pana kiñcāpi paṭhamataraṃ nibbānaṃ passati, yathā pana rañño santikaṃ kenacideva karaṇīyena āgato puriso dūratova rathikāya carantaṃ hatthikkhandhagataṃ rājānaṃ disvāpi ‘‘diṭṭho te rājā’’ti puṭṭho disvā kattabbakiccassa akatattā ‘‘na passāmī’’ti āha, evameva nibbānaṃ disvā kattabbassa kilesappahānassābhāvā na ‘‘dassana’’nti vuccati. Tañhi ñāṇaṃ maggassa āvajjanaṭṭhāne tiṭṭhati. Bhāvanāti sesamaggattayaṃ. Tañhi paṭhamamaggena diṭṭhasmiṃyeva dhamme bhāvanāvasena uppajjati, na adiṭṭhapubbaṃ kiñci passati, tasmā ‘‘bhāvanā’’ti vuccati. Heṭṭhā pana bhāvanāmaggassa apariniṭṭhitattā ‘‘dvinnaṃ ñāṇāna’’nti avatvā sotāpattisakadāgāmianāgāmimaggalābhino sandhāya ‘‘jhānavimokkhe kusalatā’’ti vuttaṃ, arahattamaggalābhino pana bhāvanāmaggassa pariniṭṭhitattā ‘‘dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatā’’ti vuttanti veditabbaṃ.
第12章 果智解说的注释
12. Phalañāṇaniddesavaṇṇanā
63在果智的解说中,“由于那加行已止息”的意思是:由于那向内外出离的加行已经止息。因为道在自己的那一刹那,以断除烦恼而称为作两边出离的加行;在果的那一刹那,由于烦恼已被断除,道两边出离的加行就称为已止息、已寂止。“生起”:在道之后,有时只生起一次或两次;入果等至时则多次生起;从灭尽定出定时,生起两次。这一切确实都是由于加行止息而生起。“这是道的果”:为了指向果,这里用了中性词。在一来道等道刹那,也应当知道,只是依每一道支来安立出离。
63. Phalañāṇaniddese taṃpayogappaṭippassaddhattāti tassa ajjhattabahiddhā vuṭṭhānapayogassa paṭippassaddhattā. Maggo hi sakakkhaṇe kilesappahānena ubhato vuṭṭhānapayogaṃ karoti nāma, phalakkhaṇe kilesānaṃ pahīnattā maggassa ubhato vuṭṭhānapayogo paṭippassaddho vūpasanto nāma hoti. Uppajjatīti maggānantaraṃ sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā uppajjati, phalasamāpattikāle pana bahukkhattuṃ, nirodhā vuṭṭhahantassa dvikkhattuṃ uppajjati, sabbampi hi taṃ payogappaṭippassaddhattā uppajjati. Maggassetaṃ phalanti phalaṃ apekkhitvā napuṃsakavacanaṃ kataṃ. Sakadāgāmimaggakkhaṇādīsupi ekekamaggaṅgavaseneva vuṭṭhānayojanā veditabbā.
第13章 解脱智解说的注释
13. Vimuttiñāṇaniddesavaṇṇanā
64在解脱智的解说中,“有身见”是指:在真实存在的意义上,对被称为五蕴集合的这个身体,或者认为“我”就在这个身体中,这样的见解就叫有身见。“疑”是指:离开了治疗,或者在抉择事物本质时因此陷入困苦、疲惫,所以叫疑。“戒禁取”是指:执取“通过戒得清净,通过禁制得清净,通过戒禁得清净”这样的主张并紧抓不放。因为它超出真实,从外面去执取,所以叫戒禁取。这两者虽然都属于见,但这里只举出有身见,是为了显示:只要断除那本来就有、自然生起、以二十种事为基础的有身见,一切见也就随之断除。而戒禁取之所以另外单独说,是为了显示:那些抱持“我们要修清净之道”而修行的人,所修的其实是邪道。应当这样理解。为了显示这三者都是通过断除随眠而断除,所以说了“见随眠、疑随眠”,并不是说它们是各自单独的烦恼。“随烦恼”:它们令心烦恼、热恼、损害;因为势力强盛,成为粗重的烦恼,所以叫随烦恼。“正确地被根断”:以断灭的方式断除,达到不再生起的灭尽,所以叫正确地被根断。“与缠俱”:缠是指覆盖心而现起、生起,这是对已经现起的烦恼的称呼。“与缠俱”就是和那些缠在一起。心从那些与缠俱的随眠随烦恼中解脱:因为它们已不可能再生起,所以相续流转的心从它们那里解脱,就叫作解脱。正因为彻底解脱,所以叫善解脱。以了知那解脱的意义来说,就是了知那解脱。
64. Vimuttiñāṇaniddese sakkāyadiṭṭhīti vijjamānaṭṭhena sati khandhapañcakasaṅkhāte kāye, sayaṃ vā satī tasmiṃ kāye diṭṭhīti sakkāyadiṭṭhi. Vicikicchāti vigatā cikicchā, sabhāvaṃ vā vicinanto etāya kicchati kilamatīti vicikicchā. Sīlabbataparāmāsoti sīlena suddhi vatena suddhi sīlabbatena suddhīti gahitaabhiniveso. So hi sabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasatīti sīlabbataparāmāso. Ubhinnaṃ samānepi diṭṭhibhāve takkañca parūpadesañca vinā pakatiyā eva sakkāyadiṭṭhigahaṇato pakatibhūtāya vīsativatthukāya sakkāyadiṭṭhiyā pahāneneva sabbadiṭṭhippahānadassanatthaṃ sakkāyadiṭṭhi vuttā. Sīlabbataparāmāso pana ‘‘suddhipaṭipadaṃ paṭipajjāmā’’ti paṭipannānaṃ paṭipadāya micchābhāvadassanatthaṃ visuṃ vuttoti veditabbo. Tiṇṇampi anusayappahāneneva pahānaṃ dassetuṃ diṭṭhānusayo vicikicchānusayoti vuttaṃ, na visuṃ kilesattā. Upakkilesāti kilesenti upatāpenti vibādhentīti kilesā, thāmagataṭṭhena bhusā kilesāti upakkilesā. Sammā samucchinnā hontīti samucchedappahānena anuppādanirodhena sammā samucchinnā honti. Sapariyuṭṭhānehīti cittaṃ pariyonandhantāni uṭṭhenti uppajjantīti pariyuṭṭhānāni, samudācārappattānaṃ kilesānametaṃ adhivacanaṃ. Saha pariyuṭṭhānehīti sapariyuṭṭhānāni. Tehi sapariyuṭṭhānehi anusayitaupakkilesehi. Cittaṃ vimuttaṃ hotīti tesaṃ abhabbuppattikabhūtattā santativasena pavattamānaṃ cittaṃ tato vimuttaṃ nāma hoti. Tadeva suṭṭhu vimuttattā suvimuttaṃ. Taṃvimuttiñātaṭṭhenāti tassā vimuttiyā jānanaṭṭhena.
14. 省察智解说的注释
14. Paccavekkhaṇañāṇaniddesavaṇṇanā
65在省察智的解说中,先就在道刹那当下,以“因”的含义分别说明各道支;然后又把那些以“觉悟”的含义而得名为“菩提”的圣者支分——包括属于道支的法与不属于道支的法——按觉支的方式分别显示出来。念觉支、择法觉支、精进觉支、定觉支本身就是道支;喜觉支、轻安觉支、舍觉支则不是道支。接着,从“力”和“根”的角度分别解说时,只有信不是道支。然后,为了说明在道刹那生起的诸法,以聚集的方式显示它们,所以说了“以增上义”等话。其中,“以现前安立的含义为念处”,是指只有一种以涅槃为所缘的念,由于它完成了在身、受、心、法中舍弃净想、乐想、常想、我想的作用,所以称为四念处。只有一种以涅槃为所缘的精进,由于它完成了断除已生和未生的不善、令其不再生起,以及令未生和已生的善生起、安住的作用,所以称为四正勤。
65. Paccavekkhaṇañāṇaniddese maggakkhaṇeyeva hetuṭṭhena paṭhamaṃ maggaṅgāni visuṃ visuṃ vatvā puna maggaṅgabhūte ca amaggaṅgabhūte ca dhamme ‘‘bujjhanaṭṭhena bodhī’’ti laddhanāmassa ariyassa aṅgabhāvena bojjhaṅge visuṃ dassesi. Satidhammavicayavīriyasamādhisambojjhaṅgā hi maggaṅgāneva, pītipassaddhiupekkhāsambojjhaṅgā amaggaṅgāni. Puna balavasena indriyavasena ca visuṃ niddiṭṭhesu saddhā eva amaggaṅgabhūtā. Puna maggakkhaṇe jāteyeva dhamme rāsivasena dassento ādhipateyyaṭṭhenātiādimāha. Tattha upaṭṭhānaṭṭhena satipaṭṭhānāti ekāva nibbānārammaṇā sati kāyavedanācittadhammesu subhasukhaniccaattasaññāpahānakiccasādhanavasena cattāro satipaṭṭhānā nāma. Nibbānārammaṇaṃ ekameva vīriyaṃ uppannānuppannānaṃ akusalānaṃ pahānānuppattikiccassa, anuppannuppannānaṃ kusalānaṃ uppādaṭṭhitikiccassa sādhanavasena cattāro sammappadhānā nāma.
以“如实”的意义称为谛,是指在对苦性等法不生欺诳的意义上,有四种圣谛。在这里,正是这四谛以通达的意义在那个时候生起;而另外单独说的“不死之所入——涅槃”,则是涅槃本身,其余诸法是以获得的意义在那个时候生起。从“以如实义为谛,在那个时候生起”这句话来看,应当得出结论:在道与果的终点,必然会省察四谛。又因为经文说“了知:应作已作,不再有这样的状态”,以及“苦已被遍知,集已被断除,灭已被证得,道已被修习”这样的省察,可知省察是必然的。这样省察也是合理的。这里所说的“集”,应当理解为各别圣道所应断除的烦恼。正是依据这里所说的对集的省察,注释中说:两种烦恼的省察,以及道、果、涅槃的省察,在这里都以本来面目出现了。只是没有提到对苦的省察。虽然没有提到,但依据经典本身和合理性,仍然应当接受。因为一个为了通达圣谛而修行的人,在完成圣谛的通达之后,自然会省察自己所完成的事,这是合理的。“以不散乱义为止”等语,是为了显示与道相应的止和观这些法,具有一味性、不相超越,所以才这样说。以守护义为戒清净,就是指正语、正业、正命本身。以不散乱义为心清净,就是指正定本身。以见义为见清净,就是指正见本身。以解脱义,是指以彻底断除的方式从圣道所应断的烦恼中解脱出来,或者是指以涅槃为所缘而决意朝向它。解脱,是指彻底断除的解脱,就是圣道本身。以通达义为明,是指以通达圣谛的意义为明,就是正见本身。以舍离义为解脱,是指以舍弃圣道所应断的烦恼、从那里解脱出来的意义为解脱,就是圣道本身。以彻底断除义为尽智,是指以断尽烦恼的意义,在能断尽烦恼的圣道中的智,就是正见本身。
Tathaṭṭhena saccāti dukkhabhāvādīsu avisaṃvādakaṭṭhena cattāri ariyasaccāni. Etāneva cettha paṭivedhaṭṭhena tadā samudāgatāni, ‘‘amatogadhaṃ nibbāna’’nti visuṃ vuttaṃ nibbānañca, sesā pana dhammā paṭilābhaṭṭhena tadā samudāgatā. ‘‘Tathaṭṭhena saccā tadā samudāgatā’’ti vacanato maggaphalapariyosāne avassaṃ cattāri saccāni paccavekkhatīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. ‘‘Kataṃ karaṇīyaṃ nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti (dī. ni. 1.248) vacanato ca ‘‘dukkhaṃ me pariññātaṃ, samudayo me pahīno, nirodho me sacchikato, maggo ca me bhāvito’’ti paccavekkhaṇaṃ vuttameva hoti. Tathā paccavekkhaṇaṃ yujjati ca. Samudayoti cettha taṃtaṃmaggavajjhoyeva veditabbo. Ettha vuttasamudayapaccavekkhaṇavaseneva aṭṭhakathāyaṃ duvidhaṃ kilesapaccavekkhaṇaṃ maggaphalanibbānapaccavekkhaṇāni idha sarūpeneva āgatānīti vuttāni. Kevalaṃ dukkhapaccavekkhaṇameva na vuttaṃ. Kiñcāpi na vuttaṃ, atha kho pāṭhasabbhāvato yuttisabbhāvato ca gahetabbameva. Saccapaṭivedhatthañhi paṭipannassa niṭṭhite saccapaṭivedhe sayaṃ katakiccapaccavekkhaṇaṃ yuttamevāti. Avikkhepaṭṭhena samathotiādi maggasampayutte eva samathavipassanādhamme ekarasaṭṭhena anativattanaṭṭhena ca dassetuṃ vuttaṃ. Saṃvaraṭṭhena sīlavisuddhīti sammāvācākammantājīvā eva. Avikkhepaṭṭhena cittavisuddhīti sammāsamādhi eva. Dassanaṭṭhena diṭṭhivisuddhīti sammādiṭṭhiyeva. Vimuttaṭṭhenāti samucchedavasena maggavajjhakilesehi muccanaṭṭhena, nibbānārammaṇe vā adhimuccanaṭṭhena. Vimokkhoti samucchedavimokkho, ariyamaggoyeva. Paṭivedhaṭṭhena vijjāti saccapaṭivedhaṭṭhena vijjā, sammādiṭṭhiyeva. Pariccāgaṭṭhena vimuttīti maggavajjhakilesānaṃ pajahanaṭṭhena tato muccanato vimutti, ariyamaggoyeva. Samucchedaṭṭhena khaye ñāṇanti kilesasamucchindanaṭṭhena kilesakkhayakare ariyamagge ñāṇaṃ, sammādiṭṭhiyeva.
欲等法应当依照前面所说的方式来了知。不过这里只在道刹那,才以道的初、中、后三个阶段来显示。这里的“解脱”就是道的解脱。虽然在“以如实之义为谛”那里已经提到了涅槃,但在这里为了显示它作为最终归宿,所以再次说,应当这样理解。在果刹那,这个道理也一样。不过在这里,“以因的意义为道”仅以果道之性成为道。“正勤”应当理解为:在道刹那完成四种作用,到了果生起的刹那,因为已经成就,所以这样说。否则在果刹那,正勤本身就不可得。因为长老在举示道刹那三十七菩提分法时说:“在果刹那,除了四正勤,其余三十三法可得。”同样,诸谛等也应当依照相应情况,以证悟作用等成就的方式来了知。“解脱”是果解脱。“解脱”是果解脱。以寂静之义,在无生中的智,就是所说的意思。“出起”是因为没有中间出起,所以以果为终结而这样说。“这些法在那时集起”:上述诸法,在道刹那与果刹那已经集起,他如此审察。应当将“iti”一词作为句子的剩余部分,如此连接来了知。
Chandādayo heṭṭhā vuttanayeneva veditabbā. Kevalañhettha maggakkhaṇeyeva maggassa ādimajjhapariyosānākārena dassitā. Vimuttīti cettha maggavimuttiyeva. ‘‘Tathaṭṭhena saccā’’ti ettha gahitampi ca nibbānaṃ idha pariyosānabhāvadassanatthaṃ puna vuttanti veditabbaṃ. Phalakkhaṇepi eseva nayo. Ettha pana hetuṭṭhena maggoti phalamaggabhāveneva. Sammappadhānāti maggakkhaṇe catukiccasādhakassa vīriyakiccassa phalassa uppādakkhaṇe siddhattā vuttanti veditabbaṃ. Aññathā hi phalakkhaṇe sammappadhānā eva na labbhanti. Vuttañhi maggakkhaṇe sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme uddharantena therena ‘‘phalakkhaṇe ṭhapetvā cattāro sammappadhāne avasesā tettiṃsa dhammā labbhantī’’ti. Evameva paṭivedhakiccādisiddhivasena saccādīnipi yathāyogaṃ veditabbāni. Vimokkhoti ca phalavimokkho. Vimuttīti phalavimutti. Paṭippassaddhaṭṭhena anuppāde ñāṇaṃ vuttatthameva. Vuṭṭhahitvāti antarā vuṭṭhānābhāvā phalāvasānena evaṃ vuttaṃ. Ime dhammā tadā samudāgatāti ime vuttappakārā dhammā maggakkhaṇe phalakkhaṇe ca samudāgatāti paccavekkhatīti iti-saddaṃ pāṭhasesaṃ katvā sambandho veditabbo.
15. 种种事智解说的注释
15. Vatthunānattañāṇaniddesavaṇṇanā
66在“种种事智的解说”中,“于内确定眼”的意思是:确定属于内在的眼。为了说明他是怎样确定眼的,先问“如何于内确定眼?”,然后以“眼由无明所生”等语句来展示确定的方式。其中,过去的无明和渴爱是资助因,过去的业是生起因,现在的食是资助因。由此也把资助眼的时节与心都包含在内了。“基于四大种”:这里的属格表示受格的意义,意思是执取四大种而生起。由此显示了净色眼的状态,排除了附带物的状态。“已生”:从时间上,或从相续刹那来说,指现在。“集起”:指从因而生起。到这里,显示了修观前行阶段对眼的确定。通过“非有而生”等语句显示无常随观。因为在生起之前并不存在,所以是“非有而生”;由于将来坏灭之后不再存在,所以是“有已,便不存在”。“有边故”:“有边”是指它有终结,有边者就是“有边者”,如同说“有念者、有行者、有慧者”一样。因此,“有边者故”是指它有坏灭的存在状态。“不坚固”:因为在一切阶段都会破坏,也没有坚固性,所以不坚固。“非常”:即无常。“变易法”:因为衰老和死亡这两方面而有变易的性质。“眼无常”等句,以及“眼是无常”等句,其含义已如前述。“意”:这里指的是有分意,所以“由无明所生”等说法正好适用。“由食所生”:这里应当理解为,从相应触食和意思食的角度来说。“已生”:从时间相续的角度来说。
66. Vatthunānattañāṇaniddese cakkhuṃ ajjhattaṃ vavatthetīti ajjhattabhūtaṃ cakkhuṃ vavatthapeti. Yathā so cakkhuṃ vavatthapeti, tathā vattukāmo kathaṃ cakkhuṃ ajjhattaṃ vavatthetīti pucchitvā puna cakkhu avijjāsambhūtanti vavatthetītiādinā vavatthāpanākāraṃ dasseti. Tattha avijjātaṇhā atītā upatthambhakahetuyo, kammaṃ atītaṃ janakahetu, āhāro idāni upatthambhakahetu. Etena cakkhūpatthambhakāni utucittāni gahitāneva honti. Catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāyāti upayogatthe sāmivacanaṃ, cattāri mahābhūtāni upādiyitvā pavattanti attho. Etena pasādacakkhubhāvo dassito hoti, sasambhārabhāvo paṭikkhitto. Uppannanti addhāvasena, santatikhaṇavasena vā paccuppannaṃ. Samudāgatanti hetuto samuṭṭhitaṃ. Ettāvatā vipassanāpubbabhāge cakkhuvavatthānaṃ dassitaṃ. Ahutvā sambhūtantiādīhi aniccānupassanā. Pubbe udayā avijjamānato ahutvā sambhūtaṃ, uddhaṃ vayā abhāvato hutvā na bhavissati. Antavantatoti anto assa atthīti antavā, antavā eva antavanto yathā ‘‘satimanto, gatimanto, dhitimanto ca yo isī’’ti (theragā. 1052). Tato antavantato, bhaṅgavijjamānatoti attho. Addhuvanti sabbāvatthānipātitāya, thirabhāvassa ca abhāvatāya na thiraṃ. Asassatanti na niccaṃ. Vipariṇāmadhammanti jarāya ceva maraṇena cāti dvedhā vipariṇāmapakatikaṃ. Cakkhu aniccantiādīni cakkhuṃ aniccatotiādīni ca vuttatthāni. Manoti idha bhavaṅgamanassa adhippetattā avijjāsambhūtotiādi yujjatiyeva. Āhārasambhūtoti ettha sampayuttaphassāhāramanosañcetanāhāravasena veditabbaṃ. Uppannoti ca addhāsantativasena.
种种行境智的解说注释
16. Gocaranānattañāṇaniddesavaṇṇanā
67在“种种行境智”的解说中,“于外确定诸色”的意思是:相对于内在,对外在的色处诸法加以确定。“无明所生”等语,是因为它们属于自身相续中的业生色而说的。因为食也是业生色的资助缘。而声音因为是时节与心所生起的,所以没有说“无明所生”等四法。触境因为本身就是四大种,所以没有说“依于四大种”。这里所说的“法”,包括与有分心相应的三个无色蕴、属于法处且由业所生的细色,以及所有的色等诸法。此外,任何法由何种因生起,就应当依那种因来理解它。否则,即使是属于自身相续的色等诸法,也无法全部涵盖。因为不系属于根的色等法也是观禅的所缘,所以应当知道它们被“业所生”这一词所包含。因为它们也是以一切众生共通的业为缘而由时节所生的。然而,另有一些人说:“不系属于根的色等法不是观禅的所缘。”然而——
67. Gocaranānattañāṇaniddese rūpe bahiddhā vavatthetīti ajjhattato bahiddhābhūte rūpāyatanadhamme vavatthapetīti attho. Avijjāsambhūtātiādi attabhāvapariyāpannakammajarūpattā vuttaṃ. Āhāropi hi kammajarūpassa upatthambhakapaccayo hoti. Saddassa pana utucittasamuṭṭhānattā avijjāsambhūtādicatukkaṃ na vuttaṃ. Phoṭṭhabbānaṃ sayaṃ mahābhūtattā ‘‘catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāyā’’ti na vuttaṃ. Dhammāti cettha bhavaṅgamanosampayuttā tayo arūpino khandhā, dhammāyatanapariyāpannāni sukhumarūpāni ca kammasamuṭṭhānāni, sabbānipi rūpādīni ca. Apica yāni yāni yena yena samuṭṭhahanti, tāni tāni tena tena veditabbāni. Itarathā hi sakasantānapariyāpannāpi rūpādayo dhammā sabbe na saṅgaṇheyyuṃ. Yasmā anindriyabaddharūpādayopi vipassanūpagā, tasmā tesaṃ kammasambhūtapadena saṅgaho veditabbo. Tepi hi sabbasattasādhāraṇakammapaccayautusamuṭṭhānā. Aññe pana ‘‘anindriyabaddhā rūpādayo avipassanūpagā’’ti vadanti. Taṃ pana –
“当以智慧看见‘一切行都是无常’时,
这时就对苦生起厌离,这就是通向清净的道路。”
‘‘Sabbe saṅkhārā aniccāti, yadā paññāya passati; Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā’’ti. (dha. pa. 277) –
这与最初的巴利圣典相违。在《清净道论》中也这样说:“在这里,有人从一开始就执取内在的诸行而修观。然而,仅仅以纯粹观察内在并不能使道生起,外在的也必须被观见。因此,对他人的蕴以及无执受的诸行,也观为无常、苦、无我。”(《清净道论》2.784)因此,对他人眼等处的分别,以及对不系属于根之色等处的分别,也是应当被接受的。所以,三界的一切行中,并不存在不能作为观禅对象的。
Ādikāya pāḷiyā virujjhati. Vuttañca visuddhimagge – ‘‘idhekacco āditova ajjhattasaṅkhāre abhinivisitvā vipassati, yasmā pana na suddhaajjhattadassanamatteneva maggavuṭṭhānaṃ hoti, bahiddhāpi daṭṭhabbameva, tasmā parassa khandhepi anupādinnasaṅkhārepi aniccaṃ dukkhamanattāti vipassatī’’ti (visuddhi. 2.784). Tasmā paresaṃ cakkhādivavatthānampi anindriyabaddharūpādivavatthānampi icchitabbameva, tasmā tebhūmakasaṅkhārā avipassanūpagā nāma natthi.