7. 坏灭随观智的注释
7. Bhaṅgānupassanāñāṇaniddesavaṇṇanā
3. 慧品义注 · 17 段
5151. 当一位修行的瑜伽行者安住在生灭随观中时,他通过分辨什么是道、什么不是道,认识到那个远离随烦恼、走在正确道路上的生灭随观智就是“道”。然后,为了通过观察三相使这个道变得更加清晰,他再次开始修习生灭随观。他对被生灭所限定的诸行,从无常等方面进行观察。这样一来,他的智变得锐利并持续运转,诸行轻快地呈现出来。当智锐利地运转、诸行轻快地呈现时,念就超越了生起,只安住在坏灭上。或者因为心倾向于灭,他舍弃了对生起的观察,只把念安立在坏灭上。在这个阶段,坏灭随观智生起了。现在,在解释这个智时——“以色为所缘的心生起后坏灭”——意思是,缘取色所缘的心生起之后便坏灭了。或者也可以说:当以色为所缘的状态存在时,心生起后便坏灭。“审察那个所缘”——就是审察、了知那个色所缘,见到它是灭尽、是衰坏。“随观这个心的坏灭”——意思是用那个见到色所缘为灭尽、衰坏的心,再以随后生起的心去随观那个心的坏灭。因此古代的大师们说:“所知的与能知的,两者都观照。”这里说的“心”,指的是与相应心所一起生起的心。
51. So udayabbayānupassanāyaṃ ṭhito yogāvacaro maggāmaggavavatthāpanena upakkilesavimuttaṃ vīthipaṭipannaṃ udayabbayānupassanāñāṇaṃ ‘‘maggo’’ti ñatvā tilakkhaṇasallakkhaṇena tasseva maggassa suvisadakaraṇatthaṃ puna udayabbayānupassanaṃ ārabhitvā udayabbayena paricchinne saṅkhāre aniccādito vipassati. Evaṃ tassa taṃ ñāṇaṃ tikkhaṃ hutvā vahati, saṅkhārā lahuṃ upaṭṭhahanti, ñāṇe tikkhe vahante saṅkhāresu lahuṃ upaṭṭhahantesu uppādaṃ atikkamitvā bhaṅge eva sati santiṭṭhati. Nirodhādhimuttattā vā udayaṃ pahāya bhaṅgeyeva satiṃ upaṭṭhapeti. Etasmiṃ ṭhāne bhaṅgānupassanāñāṇaṃ uppajjati. Idāni tassa ñāṇassa niddese rūpārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjatīti rūpārammaṇaṃ cittaṃ uppajjitvā bhijjati. Atha vā rūpārammaṇabhāve cittaṃ uppajjitvā bhijjatīti attho. Taṃ ārammaṇaṃ paṭisaṅkhāti taṃ rūpārammaṇaṃ paṭisaṅkhāya jānitvā, khayato vayato disvāti attho. Tassa cittassa bhaṅgaṃ anupassatīti yena cittena taṃ rūpārammaṇaṃ khayato vayato diṭṭhaṃ, tassa cittassa aparena cittena bhaṅgaṃ anupassatīti attho. Tenāhu porāṇā – ‘‘ñātañca ñāṇañca ubho vipassatī’’ti. Cittanti cettha sasampayuttacittaṃ adhippetaṃ.
“随观”就是一再地观、以种种方式反复地观察。因此说“随观”。怎样随观呢?就是以无常等方式来随观,等等。在这里,因为坏灭是无常性的终极界限,所以修习坏灭随观的瑜伽行者,对一切色法都以无常来随观,而不是以常来观。接着,因为无常的就是苦,苦的就是无我,所以他就以苦来随观那色法,而不是以乐来观;以无我来随观,而不是以我来观。又因为凡是无常、苦、无我的,就不应该欢喜;凡不应该欢喜的,就不应该对它生起贪染。因此,他随顺坏灭随观的次第,在见到色法为“无常、苦、无我”时,便厌离而不欢喜,离欲而不贪染。他这样离欲时,首先仅以世间智令贪爱止息,而不令它生起,也就是不令贪爱积聚生起。或者也可以说,他这样离欲之后,对于已见的色法如此,对于未见的也依类智令其止息,而不令它生起。他只作意于灭,只见到灭,不见生起。他这样修行时,就弃舍而不执取。这话说的是什么意思呢?因为这种无常等随观,以彼分断的方式,连同诸行的造作一起舍断烦恼,又由于见到有为法的过患,而倾向、投入与它相反的涅槃,所以称为“舍离之弃舍”和“趣入之弃舍”。因此,具备这种观的比丘,按照上面所说的方式,既舍断烦恼,又投入涅槃;他不再以令烦恼生起的方式执取烦恼,也不以不见过患的方式执取有为法的所缘。因此说“弃舍而不执取”。
Anupassatīti anu anu passati, anekehi ākārehi punappunaṃ passatīti attho. Tenāha anupassatīti kathaṃ anupassati, aniccato anupassatītiādi . Tattha yasmā bhaṅgo nāma aniccatāya paramā koṭi, tasmā bhaṅgānupassako yogāvacaro sabbaṃ rūpagataṃ aniccato anupassati, no niccato. Tato aniccassa dukkhattā, dukkhassa ca anattattā, tadeva dukkhato anupassati, no sukhato. Anattato anupassati, no attato . Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhamanattā, na taṃ abhinanditabbaṃ. Yañca na abhinanditabbaṃ, na tattha rajjitabbaṃ. Tasmā esa tasmiṃ bhaṅgānupassanānusārena ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti diṭṭhe rūpagate nibbindati, no nandati. Virajjati, no rajjati. So evaṃ virajjanto lokikeneva tāva ñāṇena rāgaṃ nirodheti, no samudeti, samudayaṃ na karotīti attho. Atha vā so evaṃ viratto yathā diṭṭhaṃ rūpagataṃ, tathā adiṭṭhampi anvayañāṇavasena nirodheti, no samudeti. Nirodhatova manasi karoti, nirodhamevassa passati, no samudayanti attho. So evaṃ paṭipanno paṭinissajjati, no ādiyati. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ayampi hi aniccādianupassanā tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato, saṅkhatadosadassanena ca tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cāti vuccati. Tasmā tāya samannāgato bhikkhu yathāvuttena nayena kilese ca pariccajati, nibbāne ca pakkhandati. Nāpi nibbattanavasena kilese ādiyati, na adosadassitāvasena saṅkhatārammaṇaṃ. Tena vuccati paṭinissajjati, no ādiyatīti.
5252. 现在,为了说明他以那些智断除哪些法,所以说了“以无常随观断除常想”等话。其中,“欣乐”指带着喜悦的渴爱;“贪”指其余的渴爱;“集”指贪的生起,或者也可以指色法所摄事物的生起;“执取”指烦恼以再生的方式被执取。这里以及前文所说的“受所缘性”等,也应当依照前面所说的方式来理解。
52. Idānissa tehi ñāṇehi yesaṃ dhammānaṃ pahānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatītiādi vuttaṃ. Tattha nandinti sappītikaṃ taṇhaṃ. Rāganti sesaṃ taṇhaṃ. Samudayanti rāgassa uppattiṃ. Atha vā rūpagatassa udayaṃ. Ādānanti nibbattanavasena kilesānaṃ ādānaṃ. Vedanārammaṇatātiādīni idha ca heṭṭhā ca vuttanayeneva veditabbāni.
在偈颂中,“事转移”是指:逐一看到色等法的坏灭之后,为了看到那个以坏灭为所缘的心本身的坏灭,又从先前那个事转到另一个事。“以慧离转”是指:舍弃生起,而安住在坏灭上。“以及转向之力”是指:逐一看到色等法的坏灭之后,为了看到以坏灭为所缘的心之坏灭,能够紧接着无间转向的力量。“审察观”是指:这种对所缘的审察,就叫坏灭随观。“以所缘类比,对两者作同一确定”是指:以现前所见到的所缘为类比、随顺推究,从而确定,以现见所缘为类比,推知“如今所见,过去诸行所摄亦曾坏灭,未来亦将坏灭”,从而将过去与未来二者确定为同一性质
Gāthāsu pana vatthusaṅkamanāti rūpādīsu ekekassa bhaṅgaṃ disvā puna yena cittena bhaṅgo diṭṭho, tassāpi bhaṅgadassanavasena purimavatthuto aññavatthusaṅkamanā. Paññāya ca vivaṭṭanāti udayaṃ pahāya vaye santiṭṭhanā. Āvajjanā balañcevāti rūpādīsu ekekassa bhaṅgaṃ disvā puna bhaṅgārammaṇassa cittassa bhaṅgadassanatthaṃ anantarameva āvajjanasamatthatā. Paṭisaṅkhā vipassanāti esā ārammaṇapaṭisaṅkhā bhaṅgānupassanā nāma. Ārammaṇaanvayenaubho ekavavatthanāti paccakkhato diṭṭhassa ārammaṇassa anvayena anugamanena yathā idaṃ, tathā atītepi saṅkhāragataṃ bhijji, anāgatepi bhijjissatīti evaṃ ubhinnaṃ ekasabhāveneva vavatthāpananti attho. Vuttampi cetaṃ porāṇehi –
“当清净的见现前时,就能依着它推及过去与未来;
一切属于行的法都会坏灭,就像太阳升起时的露珠一样。”
‘‘Saṃvijjamānamhi visuddhadassano, tadanvayaṃ neti atītanāgate; Sabbepi saṅkhāragatā palokino, ussāvabindū sūriyeva uggate’’ti.
对灭的倾向:这样把两者的坏灭方式归为一种确定之后,对那被称为坏灭的灭生起倾向、以它为重、朝向它、趣向它、倾注于它——这就是它的意思。坏相观:这就是说,这叫做坏相观。并审察所缘:就是先了知色等在前面的所缘。并随观坏灭:就是见到那所缘的坏灭之后,也随观以那所缘为对象的心的坏灭。并现起为空:对于这样随观坏灭的人,“只有诸行在坏灭,它们的破灭就是死,没有别的任何东西”——这样,空的现起就得以成就。因此古德说——
Nirodhe adhimuttatāti evaṃ ubhinnaṃ bhaṅgavasena ekavavatthānaṃ katvā tasmiṃyeva bhaṅgasaṅkhāte nirodhe adhimuttatā taggarutā tanninnatā tappoṇatā tappabbhāratāti attho. Vayalakkhaṇavipassanāti esā vayalakkhaṇavipassanā nāmāti vuttaṃ hoti. Ārammaṇañca paṭisaṅkhāti purimañca rūpādiārammaṇaṃ jānitvā. Bhaṅgañca anupassatīti tassārammaṇassa bhaṅgaṃ disvā tadārammaṇassa cittassa ca bhaṅgaṃ anupassati. Suññato ca upaṭṭhānanti tassevaṃ bhaṅgamanupassato ‘‘saṅkhārāva bhijjanti, tesaṃ bhedo maraṇaṃ, na añño koci atthī’’ti suññato upaṭṭhānaṃ ijjhati. Tenāhu porāṇā –
“诸蕴坏灭,更无余者;诸蕴之坏,说名为死;
不放逸者如理观见彼之灭尽,犹如金刚钻穿彻宝珠。”
‘‘Khandhā nirujjhanti na catthi añño, khandhāna bhedo maraṇanti vuccati; Tesaṃ khayaṃ passati appamatto, maṇiṃva vijjhaṃ vajirena yoniso’’ti.
“增上慧观”是指:对所缘的审察、对坏灭的随观,以及空的现起——这就叫作增上慧观。“于三随观善巧”是指:比丘在无常随观等三种随观中善巧。“及于四观”是指在厌离观等四种观中善巧。“于三种现起善巧”是指在坏灭现起、衰灭现起、空现起这三种现起中善巧。“于种种见不动摇”是指在常见等种种邪见中不动摇。他就这样不动摇,持续作意“未灭的正在灭,未坏的正在坏”,舍弃一切行生起、停留、转起的相状,只看见坏灭,就像脆弱的瓶子碎裂,像细微的灰尘飞散,像芝麻被碾碎一样。譬如一个有眼睛的人站在池塘边或河边,大雨的粗水滴落下时,他看见水面上一个个大水泡生起又迅速破灭;同样,他看见一切行都在坏灭、坏灭。世尊正是针对这样的修行者而说:
Adhipaññā vipassanāti yā ca ārammaṇapaṭisaṅkhā, yā ca bhaṅgānupassanā, yañca suññato upaṭṭhānaṃ, ayaṃ adhipaññā vipassanā nāmāti vuttaṃ hoti. Kusalo tīsu anupassanāsūti aniccānupassanādīsu tīsu cheko bhikkhu. Catasso ca vipassanāsūti nibbidādīsu ca catūsu vipassanāsu. Tayo upaṭṭhāne kusalatāti khayato vayato suññatoti imasmiñca tividhe upaṭṭhāne kusalatāya. Nānādiṭṭhīsu na kampatīti sassatadiṭṭhiādīsu nānappakārāsu diṭṭhīsu na vedhati. So evaṃ avedhamāno ‘‘aniruddhameva nirujjhati, abhinnameva bhijjatī’’ti pavattamanasikāro dubbalabhājanassa viya bhijjamānassa, sukhumarajasseva vippakiriyamānassa, tilānaṃ viya bhajjiyamānānaṃ sabbasaṅkhārānaṃ uppādaṭṭhitipavattanimittaṃ vissajjetvā bhedameva passati. So yathā nāma cakkhumā puriso pokkharaṇītīre vā nadītīre vā ṭhito thūlaphusitake deve vassante udakapiṭṭhe mahantamahantāni udakapubbuḷāni uppajjitvā uppajjitvā sīghaṃ sīghaṃ bhijjamānāni passeyya, evameva sabbe saṅkhārā bhijjanti bhijjantīti passati. Evarūpañhi yogāvacaraṃ sandhāya vuttaṃ bhagavatā –
“就像看水泡一样,就像看阳焰一样;
如是观察世间者,死王便不见他。”(法句)
‘‘Yathā pubbuḷakaṃ passe, yathā passe marīcikaṃ; Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti. (dha. pa. 170);
他这样反复地观见“一切行都在坏灭、都在坏灭”,那伴随着八种利益的坏灭随观智就变得强而有力。这八种利益是:舍弃有见、放下对生命的贪恋、持续不断地精勤用功、活命清净、舍弃焦虑、没有怖畏、获得忍辱与柔和、能忍受不乐与乐。因此古德这样说:
Tassevaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā bhijjanti bhijjantī’’ti abhiṇhaṃ passato aṭṭhānisaṃsaparivāraṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ balappattaṃ hoti. Tatrime aṭṭhānisaṃsā – bhavadiṭṭhippahānaṃ, jīvitanikantipariccāgo, sadāyuttapayuttatā, visuddhājīvitā, ussukkappahānaṃ, vigatabhayatā, khantisoraccapaṭilābho, aratiratisahanatāti. Tenāhu porāṇā –
“看到这些八种最上等的功德后,就在那里一次又一次地反复观察。
像头发着火、衣服着火的牟尼,不断观照坏灭以证得不死。”
‘‘Imāni aṭṭhagguṇamuttamāni, disvā tahiṃ sammasatī punappunaṃ; Ādittacelassirasūpamo muni, bhaṅgānupassī amatassa pattiyā’’ti.