智论·解答总说的注释
3. 慧品义注 · 185 段
解答总说的注释巴利
Vissajjanuddesavaṇṇanā
1 现在,为了按照前面安立的总说来分类展示所摄集的诸法,开始了解说分:“如何于倾听中,慧是闻所成智”等。其中,所说的“于倾听中,慧是闻所成智”,这是怎么回事呢?这是想要说明的提问。问确实有五种:未见解明问、已见合和问、断疑问、同意问、想说问。它们的差别如下:巴利
1. Idāni yathānikkhittena uddesena saṅgahite dhamme pabhedato dassetuṃ kathaṃ sotāvadhāne paññā sutamaye ñāṇantiādi niddesavāro āraddho. Tattha yaṃ vuttaṃ, ‘‘sotāvadhāne paññā sutamaye ñāṇa’’nti , taṃ kathaṃ hotīti? Ayaṃ kathetukamyatāpucchā. Pañcavidhā hi pucchā – adiṭṭhajotanāpucchā, diṭṭhasaṃsandanāpucchā, vimaticchedanāpucchā, anumatipucchā, kathetukamyatāpucchāti. Tāsaṃ idaṃ nānattaṃ –
什么是“未见而求阐明”的提问?从本质上说,某个特征还不被知道、还不被看见、还不被衡量、还不被判断、还不清楚、还不明了,为了知道它、看见它、衡量它、判断它、让它清楚、让它明了而提问,这就是“未见而求阐明”的提问。巴利
Katamā adiṭṭhajotanāpucchā? (Mahāni. 150; cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12) pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ, tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhūtāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ adiṭṭhajotanāpucchā.
什么是“已见对照之问”?按照事物的本性,它的特征已经被知道、被看见、被衡量、被判断、变得清楚、被清楚地了解,他为了和其他有智慧的人一起对照验证而提问,这就是“已见对照之问”。巴利
Katamā diṭṭhasaṃsandanāpucchā? (Mahāni. 150; cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12) pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ, so aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ diṭṭhasaṃsandanāpucchā.
什么是断疑之问?有人本性上就陷在疑惑里,陷在犹豫里,心存两端:“是这样吗?不是这样吗?是什么?怎么样?”他为了断除疑惑而发问,这就是断疑之问。巴利
Katamā vimaticchedanāpucchā? (Mahāni. 150; cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12) pakatiyā saṃsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto ‘‘evaṃ nu kho, nanu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti? So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ vimaticchedanāpucchā.
什么是征询同意之问?世尊为了征得比丘们的同意而提问:“比丘们,你们认为怎样?色是常的还是无常的?”“无常,尊者。”“那无常的东西是苦还是乐?”“苦,尊者。”“那无常、苦、会变坏的东西,适合这样看待吗——‘这是我的,这就是我,这是我的我’?”“尊者,不适合。”这就是征询同意之问。巴利
Katamā anumatipucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ anumatiyā pañhaṃ pucchati – ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’ti (mahāva. 21), ayaṃ anumatipucchā.
什么样的问法叫做“想说法而问”?世尊因为想为比丘们说法,就向他们提问:“比丘们,有四种念处。是哪四种呢?”这就是想说法而问。在这些问法当中,应当知道这是长老想说法而问。巴利
Katamā kathetukamyatāpucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati – ‘‘cattārome , bhikkhave, satipaṭṭhānā. Katame cattāro’’ti (saṃ. ni. 5.390)? Ayaṃ kathetukamyatāpucchāti. Tāsu ayaṃ therassa kathetukamyatāpucchāti veditabbā.
现在,针对想要宣说总纲而提问,有十六种解答概要,即“这些法应证知——倾听,那了知之慧是闻所成智”等。其中,“这些法应证知”省略了“正在说法者”。当世尊,或某位可尊敬的同梵行者正在说法时,依照前面所说的方法去倾听、去听闻,就称为倾听。那了知之慧,即对所听闻的内容加以抉择、分辨的慧,称为闻所成智,这就是它的含义。“它的了知”即“那了知”,是一个属格复合词;或者,“那了知”是由于格位变化而成为对格。“应证知”,是指通过明了自性相,以善巧的方式了知。“应遍知”,是指通过明了共相,以及通过圆满成就所应作,而全面地了知。“应修习”,指应增长。“应证得”,指应现前。因为证得有两种:获得证得和所缘证得。由于依与善法相反的现行,而归于名为退的退失,所以称为退分;由于依随顺彼法的念而安住,归于名为住的住立,所以称为住分;由于依获得更上的殊胜,归于殊胜,所以称为殊胜分。圣道能穿透、能打破从前未被穿透、未被打破的贪蕴、嗔蕴、痴蕴,所以称为刺破;由于依伴随厌离之想与作意的现行,而归于那刺破,所以称为刺破分。巴利
Idāni samātikuddesāya kathetukamyatāpucchāya ‘‘ime dhammā abhiññeyyāti sotāvadhānaṃ, taṃpajānanā paññā sutamaye ñāṇa’’ntiādayo soḷasa vissajjanuddesā. Tattha ime dhammā abhiññeyyāti ‘‘desayantassā’’ti pāṭhaseso. Ime dhammā abhijānitabbāti satthuno, aññatarassa vā garuṭṭhāniyassa sabrahmacārissa dhammaṃ desayantassa pubbe vuttanayena sotāvadhānaṃ sutaṃ sotāvadhānaṃ nāma. Taṃpajānanā paññā tassa sutassa pajānanā pariyāyaparicchindakapaññā sutamaye ñāṇaṃ nāmāti attho. Tassa pajānanā taṃpajānanāti sāmivacanasamāso. Taṃ pajānanāti vibhattivipallāsavasena upayogavacanaṃ vā. Abhiññeyyāti ca sabhāvalakkhaṇāvabodhavasena sobhanenākārena jānitabbā. Pariññeyyāti sāmaññalakkhaṇāvabodhavasena kiccasamāpanavasena ca byāpitvā jānitabbā. Bhāvetabbāti vaḍḍhetabbā. Sacchikātabbāti paccakkhaṃ kātabbā. Duvidhā hi sacchikiriyā paṭilābhasacchikiriyā ārammaṇasacchikiriyā ca. Paccanīkasamudācāravasena parihāniyasaṅkhātaṃ hānaṃ bhajantīti hānabhāgiyā. Tadanudhammatāya satiyā saṇṭhānavasena ṭhānasaṅkhātaṃ ṭhitiṃ bhajantīti ṭhitibhāgiyā. Uparivisesādhigamavasena visesaṃ bhajantīti visesabhāgiyā. Anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti ariyamaggo nibbedho nāma, nibbidāsahagatānaṃ saññāmanasikārānaṃ samudācāravasena taṃ nibbedhaṃ bhajantīti nibbedhabhāgiyā.
“一切诸行”指的是所有有因有缘的法。它们确实被称为“有为行”。因为是被各种条件聚合造作出来的,所以叫“行”;正由于它们是由各种条件聚合而成的,所以特别称为“有为”。注释书里把业所生的三地色法和无色法称为“已造作之行”,它们也归入“诸行无常”等所说的有为行之中。在“比丘们,这个被无明笼罩的人,造作福行……”等经文里,以无明为缘而生的行,也就是三地的善与不善的思,称为“能造作之行”。在“造作能走多远,就走了那么远,像撞到车轴一样停住”等文句里,提到的身体和心的精进努力,称为“方便造作”。在“贤友毗舍佉,进入想受灭定的比丘,首先语行灭,然后身行灭,再然后心行灭”等文句里,提到的寻与伺是“语行”——因为它们造作语言;出入息是“身行”——因为它们由身体造作;想与受是“心行”——因为它们由心造作。但在这里,指的是“有为行”。巴利
Sabbe saṅkhārāti sabbe sappaccayā dhammā. Te hi saṅkhatasaṅkhārā nāma. Paccayehi saṅgamma karīyantīti saṅkhārā, te eva paccayehi saṅgamma katattā saṅkhatāti visesetvā vuttā. Kammanibbattā tebhūmakarūpārūpadhammā abhisaṅkhatasaṅkhārāti aṭṭhakathāsu (visuddhi. 2.587; vibha. aṭṭha. 226 saṅkhārapadaniddesa) vuttā. Tepi ‘‘aniccā va saṅkhārā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.186; 2.143; dī. ni. 2.221, 272) saṅkhatasaṅkhāresu saṅgahaṃ gacchanti. ‘‘Avijjāgato ayaṃ, bhikkhave, purisapuggalo puññañceva saṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) avijjāpaccayā saṅkhārāva āgatā tebhūmikakusalākusalacetanā abhisaṅkharaṇakasaṅkhārā nāma. ‘‘Yāvatikā abhisaṅkhārassa gati, tāvatikaṃ gantvā akkhāhataṃ maññe aṭṭhāsī’’tiādīsu āgataṃ kāyikaṃ cetasikaṃ vīriyaṃ payogābhisaṅkhāro nāma. ‘‘Saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa kho, āvuso visākha, bhikkhuno paṭhamaṃ nirujjhati vacīsaṅkhāro, tato kāyasaṅkhāro, tato cittasaṅkhāro’’tiādīsu (ma. ni. 1.464) āgatā vitakkavicārā. Vācaṃ saṅkharontīti vacīsaṅkhārā. Assāsapassāsā kāyena saṅkharīyantīti kāyasaṅkhārā. Saññā ca vedanā ca cittena saṅkharīyantīti cittasaṅkhārā. Idha pana saṅkhatasaṅkhārā adhippetā.
“无常”,意思是生起之后就不存在。“苦”,意思是逼迫。“一切法”,这是把涅槃也包括在内而说的。“无我”,意思是没有自主性。在“此是苦圣谛”等说法里,本来应该说“苦的集”“苦的灭”,却说成“苦集”“苦灭”,这是语法上性数格的颠倒。不过,因为佛陀等圣者们证悟了它们,所以称为圣谛。正如经中所说:“比丘们,有这四圣谛……比丘们,这些就是四圣谛。圣者们证悟这些,因此称为圣谛。”也可以理解为“圣者的真谛”,所以叫圣谛。如说:“在包括天人的世间……如来是圣者,因此称为圣谛。”又因为如实彻底证悟这些而成就了圣者的身份,所以也是圣谛。如说:“比丘们,因为如实彻底证悟这四圣谛,如来、阿拉汉、正自觉者被称为圣者。”也可以理解为“圣性的真谛”,所以叫圣谛。“圣”就是不虚妄、不欺诳的意思。如说:“比丘们,这四圣谛是真实的、不虚妄的、不改变的,因此称为圣谛。”那么“谛”的真实含义是什么呢?用智慧眼观察时,它不像幻术那样颠倒,不像阳焰那样欺诳,也不像外道所构想的那样根本没有真实存在;相反,它以逼迫、生起、寂静、出离的方式,以真实不虚、非颠倒的状态,成为圣者智慧的所缘境。这种真实不虚、非颠倒的状态,就像火的热性、世间的常态一样,应当知道就是“谛”的真实含义。如经中详细说:“比丘们,这是苦,这是真实的、不虚妄的、不改变的。”再者——巴利
Aniccāti hutvā abhāvaṭṭhena. Dukkhāti pīḷanaṭṭhena. Sabbe dhammāti nibbānampi antokatvā vuttā. Anattāti avasavattanaṭṭhena. Idaṃ dukkhaṃ ariyasaccantiādīsu ‘‘dukkhasamudayo dukkhanirodho’’ti vattabbe ‘‘dukkhasamudayaṃ dukkhanirodha’’nti liṅgavipallāso kato. Yasmā pana buddhādayo ariyā paṭivijjhanti, tasmā ariyasaccānīti vuccanti. Yathāha ‘‘cattārimāni, bhikkhave, ariyasaccāni…pe… imāni kho, bhikkhave, cattāri ariyasaccāni. Ariyā imāni paṭivijjhanti, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti. Ariyassa saccānītipi ariyasaccāni. Yathāha ‘‘sadevake loke…pe… sadevamanussāya tathāgato ariyo, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 5.1098). Etesaṃ abhisambuddhattā ariyabhāvasiddhitopi ariyasaccāni. Yathāha ‘‘imesaṃ kho, bhikkhave, catunnaṃ ariyasaccānaṃ yathābhūtaṃ abhisambuddhattā tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ariyoti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 5.1093). Ariyāni saccānītipi ariyasaccāni. Ariyānīti avitathāni, avisaṃvādakānīti attho. Yathāha ‘‘imāni kho, bhikkhave, cattāri ariyasaccāni tathāni avitathāni anaññathāni, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 5.1097). Saccānīti ko saccaṭṭhoti ce? Yo paññācakkhunā upaparikkhamānānaṃ māyāva viparīto, marīcīva visaṃvādako, titthiyānaṃ parikappitaattāva anupalabbhasabhāvo ca na hoti, atha kho bādhanapabhavasantiniyyānappakārena tacchāviparītabhūtabhāvena ariyañāṇassa gocaro hotiyeva. Esa aggilakkhaṇaṃ viya lokapakati viya ca tacchāviparītabhūtabhāvo saccaṭṭhoti veditabbo. Yathāha ‘‘idaṃ dukkhanti, bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ anaññathameta’’nti (saṃ. ni. 5.1090) vitthāro. Apica –
苦非不逼迫,是故苦逼迫;苦外余诸法,皆非逼迫者。
依逼迫性之定律,是故此义名为真。
若无渴爱,苦不从他处生;此苦亦非不从彼生;
渴爱为苦因,是为定则;此即谛实,此即系缚。
除了涅槃,没有别的寂静;因为那(涅槃)并非不寂静。
通过寂静的显现规律,因此这被认为是真理。
除了道,没有别的出离;而它本身也不是不出离。
由于真实出离之性质,所以它被认为是真理。
四谛皆真实不颠倒,
苦等无别,智者说为谛义。巴利
Nābādhakaṃ yato dukkhaṃ, dukkhā aññaṃ na bādhakaṃ; Bādhakattaniyāmena, tato saccamidaṃ mataṃ. Taṃ vinā nāññato dukkhaṃ, na hoti na ca taṃ tato; Dukkhahetu niyāmena, iti saccaṃ visattikā. Nāññā nibbānato santi, santaṃ na ca na taṃ yato; Santabhāvaniyāmena, tato saccamidaṃ mataṃ. Maggā aññaṃ na niyyānaṃ, aniyyāno na cāpi so; Tacchaniyyānabhāvena, iti so saccasammato. Iti tacchāvipallāsa-bhūtabhāvaṃ catūsvapi; Dukkhādīsvavisesena, saccaṭṭhaṃ āhu paṇḍitāti.
不过,这个“sacca”一词出现在多种含义中。比如“应当说真话,不应发怒”等句中,指的是言语之谛。“安住于谛的沙门婆罗门”等句中,指的是离妄语之谛。“为何人们说种种谛,自称善说者”等句中,指的是见解之谛。“谛只有一个,没有第二个,了知者不会因此与人争论”等句中,指的是究竟义之谛,即涅槃与道。“四谛中哪些是善、哪些是不善”等句中,指的是圣谛。而在这里,它也是用在圣谛的含义上。巴利
So panāyaṃ saccasaddo anekesu atthesu dissati. Seyyathidaṃ – ‘‘saccaṃ bhaṇe na kujjheyyā’’tiādīsu (dha. pa. 224) vācāsacce. ‘‘Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā cā’’tiādīsu (jā. 2.21.433) viratisacce. ‘‘Kasmā nu saccāni vadanti nānā, pavādiyāse kusalāvadānā’’tiādīsu (su. ni. 891) diṭṭhisacce. ‘‘Ekañhi saccaṃ na dutīyamatthi, yasmiṃ pajā no vivade pajāna’’ntiādīsu (su. ni. 890; mahāni. 119) paramatthasacce nibbāne ceva magge ca. ‘‘Catunnaṃ saccānaṃ kati kusalā kati akusalā’’tiādīsu (vibha. 216) ariyasacce. Svāyamidhāpi ariyasacce pavattatīti.
应遍知解说的注释巴利
Abhiññeyyaniddesavaṇṇanā
2 现在,为了按类别说明那些被收在回答式论题里的法,就开始了“这些法应当如何被遍知”等这一解说部分。其中,在应遍知解说等五种解说里,从最初开始,按一法、二法这样的方式,各有十种回答,再依照《十上经》的次第配合起来列出。在这些当中,先说应遍知解说里的“一切众生”:这是指在欲有、想有、一蕴有等一切有中的一切众生。“依食而住”:他们的存在依靠食物,所以叫依食而住。这里说的“住”,是指在各自那一刹那中的存在。因此,作为一切众生存在之因的食这一法,应当以更高的智慧去了知。因为一旦了知了缘,缘所生的法也就被了知了,这两者是互相观待的。这样就说了“知遍知”。那么,这样一来,岂不是和“无想有情天无因、无食、无触”等说法相矛盾吗?并不矛盾。因为对那些众生来说,禅那就是他们的食。即使这样,那又岂不是和“比丘们,有四种食,能使已生的众生住立,也能帮助寻求再生的众生。哪四种?段食,或粗或细;第二是触食;第三是意思食;第四是识食”这段经文相矛盾吗?这也不矛盾。因为在那部经里,是直接按食的特相来说诸法为食。而在这里,则是间接地把缘说为食。因为一切有为法都可以有缘,而那个缘产生什么果,就摄持什么果,所以叫食。因此才这样说:巴利
2. Idāni vissajjanuddesasaṅgahite dhamme pabhedato dassetuṃ kathaṃ ime dhammā abhiññeyyātiādi niddesavāro āraddho. Tattha abhiññeyyaniddesādīsu pañcasu ādito ekakādivasena dasa dasa vissajjanāni dasuttarapariyāyena saṃsandetvā uddiṭṭhāni. Tesu abhiññeyyaniddese tāva sabbe sattāti kāmabhavādīsu saññābhavādīsu ekavokārabhavādīsu ca sabbabhavesu sabbe sattā. Āhāraṭṭhitikāti āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā. Ṭhitīti cettha sakakkhaṇe atthitā adhippetā. Iti sabbasattānaṃ ṭhitihetu āhāro nā eko dhammo adhikena ñāṇena jānitabbo. Paccaye hi abhiññāte paccayuppannāpi abhiññātā honti ubhinnampi aññamaññāpekkhattā. Etena ñātapariññā vuttā hoti. Nanu ca evaṃ sante yaṃ vuttaṃ ‘‘asaññasattā devā ahetukā anāhārā aphassakā’’tiādi (vibha. 1017), taṃ virujjhatīti. Tañca na virujjhati. Tesañhi jhānaṃ āhāroti. Evaṃ santepi ‘‘cattārome, bhikkhave, āhārā bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā, sambhavesīnaṃ vā anuggahāya. Katame cattāro? Kabaḷīkāro āhāro oḷāriko vā sukhumo vā, phasso dutiyo, manosañcetanā tatiyā, viññāṇaṃ catuttha’’nti (saṃ. ni. 2.11) idaṃ virujjhatīti. Idampi na virujjhati. Etasmiñhi sutte nippariyāyena āhāralakkhaṇāva dhammā āhārāti vuttā. Idha pana pariyāyena paccayo āhāroti vutto. Sabbasaṅkhatadhammānañhi paccayo laddhuṃ vaṭṭati, so ca yaṃ yaṃ phalaṃ janeti, taṃ taṃ āharati nāma. Tasmā āhāroti vuccati. Tenevāha –
比丘们,我说无明是有食的,不说它没有食。比丘们,什么是无明的食呢?应该回答:五盖。比丘们,我说五盖是有食的,不说它们没有食。比丘们,什么是五盖的食呢?应该回答:不恰当作意。这就是这里所指的意思。巴利
‘‘Avijjampāhaṃ, bhikkhave, sāhāraṃ vadāmi, no anāhāraṃ. Ko ca, bhikkhave, avijjāya āhāro? ‘Pañca nīvaraṇā’tissa vacanīyaṃ. Pañca nīvaraṇepāhaṃ, bhikkhave, sāhāre vadāmi, no anāhāre. Ko ca, bhikkhave, pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ āhāro. ‘Ayoniso manasikāro’tissa vacanīya’’ntiādi (a. ni. 10.61). Ayaṃ idha adhippeto.
在这当中,一旦把握了缘食,那么无论是方便食还是直接食,全部都一并把握了。巴利
Etasmiñhi paccayāhāre gahite pariyāyāhāropi nippariyāyāhāropi sabbo gahitova hoti.
在这里,无想有中的众生也可以得到缘食。在佛陀还没有出世的时候,有人在外道的修行场所出家,以风遍作为所缘来修预备行,证得第四禅,从那里出定后,生起这样的认可和意乐:“呸,心!呸,心!心不存在才是好的。因为依靠心,才会生起杀、缚等缘所引生的苦;如果没有心,这些苦就不会有。”他保持着不退失的禅那命终,便投生到无想有中。他在人间习惯用哪种姿势,就以那种姿势投生,并在五百劫中安住。在这么长的时间里,他就像躺着、像坐着、像站着一样。像这样的众生,也可以得到缘食。因为他们修习禅那而投生,那个禅那就是他们的缘。就像被弓弦的力量射出的箭,只要弓弦的力量还在,就会一直飞行;同样,只要禅那这个缘还在,他们就一直存在。当这个缘结束时,他们就像箭的力量耗尽一样坠落下来。巴利
Tattha asaññabhave paccayāhāro labbhati. Anuppanne hi buddhe titthāyatane pabbajitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā tato vuṭṭhāya ‘‘dhī cittaṃ, dhī cittaṃ, cittassa nāma abhāvoyeva sādhu. Cittañhi nissāya vadhabandhanādipaccayaṃ dukkhaṃ uppajjati, citte asati nattheta’’nti khantiṃ ruciṃ uppādetvā aparihīnajjhānā kālaṃkatvā asaññabhave nibbattanti. Yo yassa iriyāpatho manussaloke paṇihito ahosi, so tena iriyāpathena nibbattitvā pañca kappasatāni tiṭṭhati. Ettakaṃ addhānaṃ nipanno viya nisinno viya ṭhito viya hoti. Evarūpānañca sattānaṃ paccayāhāro labbhati. Te hi yaṃ jhānaṃ bhāvetvā nibbattā , tade nesaṃ paccayo hoti. Yathā jiyāvegena khittasaro yāva jiyāvego atthi, tāva gacchati, evaṃ yāva jhānapaccayo atthi, tāva tiṭṭhanti. Tasmiṃ niṭṭhite khīṇavego saro viya patanti.
那些被称为“不靠勤勉之果活命、不靠福德之果活命”的地狱众生,他们以什么为食呢?他们的业本身就是他们的食。是不是有五种食呢?不能说“是五种,不是五种”。既然已经说过“缘就是食”,那么使他们投生到地狱的那份业,正是他们得以持续存在的缘,所以那就是他们的食。针对这一点,才有这样的说法:“只要那恶业还没有耗尽,他们就还不会死。”因此,“以食而存续”的意思就是“以缘而存续”。在这里,不应该就段食这件事起争论。因为就连他们口中生出的唾液,也能起到食的作用。唾液在地狱里成为苦受的缘,在天界则成为乐受的缘。这样一来,在欲界中,完全具备四种食;在色界和无色界中,除了无想有情之外,其余众生具备三种食;至于无想有情以及其他众生,则是以缘为食。靠着这种食,一切众生都以食而存续。巴利
Ye pana te nerayikā ‘‘nevuṭṭhānaphalūpajīvino na puññaphalūpajīvino’’ti vuttā, tesaṃ ko āhāroti? Tesaṃ kammameva āhāroti. Kiṃ pañca āhārā atthīti? ‘‘Pañca, na pañcā’’ti idaṃ na vattabbaṃ. Nanu ‘‘paccayo āhāro’’ti vutto, tasmā yena kammena te niraye nibbattā, tadeva tesaṃ ṭhitipaccayattā āhāro. Yaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘na tāva kālaṃ karoti, yāva na taṃ pāpakammaṃ byantī hotī’’ti (a. ni. 3.36; ma. ni. 3.250). Tasmā āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikāti attho. Kabaḷīkāraṃ āhāraṃ ārabbhāti cettha vivādo na kātabbo. Mukhe uppannakheḷopi hi tesaṃ āhārakiccaṃ sādheti. Kheḷo hi niraye dukkhavedanīyo hutvā paccayo hoti, sagge sukhavedanīyo. Iti kāmabhave nippariyāyena cattāro āhārā, rūpārūpabhavesu ṭhapetvā asaññabhavaṃ sesānaṃ tayo , asaññānañceva avasesānañca paccayāhāroti iminā āhārena sabbe sattā āhāraṭṭhitikā.
“一切众生”这种说法,是以人为立足点来说法,真正的用意是指“一切行”。对世尊来说,依据法和人,说法有四种:以法为立足点说法,以法为立足点说人,以人为立足点说人,以人为立足点说法。比如“比丘们,我看不到有哪一种法像心这样,经过修习就变得柔软好用。比丘们,心经过修习就变得柔软好用”,这类就是以法为立足点说法。比如“比丘们,见具足的人把任何行执为常,这是不可能的,没有这个道理”,这类就是以法为立足点说人。比如“比丘们,一个人出现在世间,是为了大众的利益、大众的安乐、对世间的怜悯、为了天人的利益和安乐”,这类就是以人为立足点说人。比如“比丘们,一个人的出现,就是大眼的出现”,这类就是以人为立足点说法。在这些当中,这里是以人为立足点说法。要知道,因为上面一直到十法都只取了法,所以说取众生其实就是取法;或者更特别地说,因为应当用更殊胜的智慧,对属于众生相续的法从自性上加以观察,所以说取众生;又或者,依诸行而施设“众生”只是假名,因此以果来代称,把诸行说为“众生”。因为除了诸行之外,并没有任何依缘而立的众生,只是随顺世俗说法才这样说。这样就说明了已知遍知。巴利
Sabbe sattāti ca puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā, sabbe saṅkhārāti adhippāyo. Bhagavatopi hi dhammapuggalānaṃ vasena catubbidhā desanā – dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā, dhammādhiṭṭhānā puggaladesanā, puggalādhiṭṭhānā puggaladesanā, puggalādhiṭṭhānā dhammadesanāti. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ bhāvitaṃ kammaniyaṃ hoti, yathayidaṃ cittaṃ. Cittaṃ, bhikkhave, bhāvitaṃ kammaniyaṃ hotī’’ti (a. ni. 1.22) evarūpī dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā. ‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (a. ni. 1.268) evarūpī dhammādhiṭṭhānā puggaladesanā. ‘‘Ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti (a. ni. 1.170, 309), evarūpī puggalādhiṭṭhānā puggaladesanā. ‘‘Ekapuggalassa bhikkhave, pātubhāvā mahato cakkhussa pātubhāvo hotī’’ti (a. ni. 1.175-186) evarūpī puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā. Tāsu idha puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā . Upari yāva dasakā dhammānaṃyeva gahitattā sattaggahaṇena dhammaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ, visesena vā sattasantānapariyāpannadhammānaṃyeva adhikena ñāṇena sabhāvato upaparikkhitabbattā sattaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ, saṅkhāre upādāya sattoti paññattimattasambhavato vā phalopacārena saṅkhārā ‘‘sattā’’ti vuttāti veditabbaṃ. Na hi koci satto paccayaṭṭhitiko atthi aññatra saṅkhārehi, vohāravasena pana evaṃ vuccati. Evametena ñātapariññā vuttā hoti.
“二界”:就是有为界和无为界。其中,由种种缘和合而造作出来的五蕴,是有为界;非由任何缘所造作而成的涅槃,是无为界。巴利
Dve dhātuyoti saṅkhatā ca dhātu asaṅkhatā ca dhātu. Tattha anekehi paccayehi saṅgamma katā pañcakkhandhā saṅkhatā dhātu, kehici paccayehi akataṃ nibbānaṃ asaṅkhatā dhātu.
三界:欲界、色界、无色界(《分别论》181-182)。其中,什么是欲界?从最下面的无间地狱算起,到最上面的他化自在天为止,在这范围之内,属于此处的、摄于此处的蕴、界、处——色、受、想、行、识,这称为欲界(《分别论》182;《法集论》1287)。其中,什么是色界?从最下面的梵天世界算起,到最上面的色究竟天为止,在这范围之内,属于此处的、摄于此处的,无论是入定者的、投生者的,还是现法乐住者的心与心所法,这称为色界。其中,什么是无色界?从最下面的空无边处天算起,到最上面的非想非非想处天为止,在这范围之内,属于此处的、摄于此处的,无论是入定者的、投生者的,还是现法乐住者的心与心所法,这称为无色界。不过,在注释书中这样说:“欲界就是欲有,可以得到五蕴;色界就是色有,可以得到五蕴;无色界就是无色有,可以得到四蕴。”这是按照《十上经》的方式进行的搭配。巴利
Tisso dhātuyoti kāmadhātu rūpadhātu arūpadhātu (vibha. 181-182). Tattha katamā kāmadhātu? Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattī deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhā dhātū āyatanā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ. Ayaṃ vuccati kāmadhātu (vibha. 182; dha. sa. 1287). Tattha katamā rūpadhātu? Heṭṭhato brahmalokaṃ pariyantaṃ karitvā uparito akaniṭṭhe deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā. Ayaṃ vuccati rūpadhātu. Tattha katamā arūpadhātu? Heṭṭhato ākāsānañcāyatanūpage deve pariyantaṃ karitvā uparito nevasaññānāsaññāyatanūpage deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā. Ayaṃ vuccati arūpadhātu. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘kāmadhātūti kāmabhavo pañcakkhandhā labbhanti, rūpadhātūti rūpabhavo pañcakkhandhā labbhanti. Arūpadhātūti arūpabhavo cattāro khandhā labbhantī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ dasuttarapariyāyena yojanā.
按照《等诵经》的讲法,还有另外三善界:出离界、无嗔界、无害界。另外还有三界:色界、无色界、灭界。另外还有三界:下劣界、中界、殊胜界(《长部》1.3.305)。这些界在这里也同样适用(《分别论》181-182)。与出离相应的寻、伺……乃至正思惟,这称为出离界。一切善法都是出离界。与无嗔相应的寻、伺……乃至正思惟,是无嗔界。对众生所起的慈、慈爱、慈的状态、慈心解脱,这称为无嗔界。与无害相应的寻、伺……乃至正思惟,是无害界。对众生所起的悲、悲悯、悲的状态、悲心解脱,这称为无害界(《分别论》182)。色界和无色界如前文所说。灭界就是涅槃。下劣界指十二种不善心的生起;中界指其余属于三界的诸法;殊胜界指九种出世间法。而这一切,都因为无命之义,所以称为界。巴利
Saṅgītipariyāyena pana ‘‘tisso kusaladhātuyo – nekkhammadhātu abyāpādadhātu avihiṃsādhātu. Aparāpi tisso dhātuyo – rūpadhātu arūpadhātu nirodhadhātu. Aparāpi tisso dhātuyo – hīnā dhātu majjhimā dhātu paṇītā dhātū’’ti (dī. ni. 1.3.305) vuttā dhātuyopi ettha yujjanti (vibha. 181-182). Nekkhammapaṭisaṃyutto takko vitakko…pe… sammāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati nekkhammadhātu. Sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātu. Abyāpādapaṭisaṃyutto takko vitakko…pe… sammāsaṅkappo abyāpādadhātu. Yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṃ mettācetovimutti. Ayaṃ vuccati abyāpādadhātu. Avihiṃsāpaṭisaṃyutto takko vitakko…pe… sammāsaṅkappo avihiṃsādhātu. Yā sattesu karuṇā karuṇāyanā karuṇāyitattaṃ karuṇācetovimutti. Ayaṃ vuccati avihiṃsādhātu (vibha. 182). Rūpārūpadhātuyo vuttāyeva. Nirodhadhātu nibbānaṃ. Hīnā dhātu dvādasākusalacittuppādā, majjhimā dhātu avasesā tebhūmakadhammā. Paṇītā dhātu nava lokuttaradhammā. Sabbāpi ca nijjīvaṭṭhena dhātu.
所谓四圣谛,就是:苦圣谛、苦集圣谛、苦灭圣谛、导向苦灭的道圣谛。这些的解释,将在解说圣谛的部分里说明。巴利
Cattāri ariyasaccānīti dukkhaṃ ariyasaccaṃ, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ. Imesaṃ vaṇṇanā saccavissajjanesuyeva bhavissati.
所谓五种解脱处,就是:为了自己的利益而听闻别人说法;为了别人的利益而把自己听来的法讲给别人听;对自己听来的法加以读诵;用自己的心去反复思考听来的法;以及以遍处、不净等作为随顺的所缘。这五种就是解脱的原因。正如经中所说:巴利
Pañca vimuttāyatanānīti attano hitatthāya parehi pavattitadhammadesanāsavanaṃ, paresaṃ hitatthāya attano yathāsutadhammadesanā, yathāsutassa dhammassa sajjhāyakaraṇaṃ, yathāsutassa dhammassa cetasā anuvitakkanaṃ, kasiṇāsubhādīsu anukūlaṃ ārammaṇanti, imāni pañca vimuccanakāraṇāni. Yathāha –
比丘们,在这里,一位比丘的导师,或者某位受人尊敬的同梵行者,为他宣说法。比丘们,导师或某位受人尊敬的同梵行者怎样为这位比丘宣说法,他就怎样在那法中体会到义、体会到法。当他体会到义、体会到法时,欢悦就生起;欢悦之后,喜就生起;内心有喜之后,身体就变得轻安;身体轻安之后,就感受到乐;有乐之后,心就入定。这是第一种解脱处。巴利
‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, yathā yathā kho, bhikkhave, bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca, tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati, idaṃ paṭhamaṃ vimuttāyatanaṃ.
比丘们,又有另一种情况:比丘不是由导师为他宣说法,也不是由某位值得尊敬的同梵行者为他宣说法,而是把自己所听闻、所掌握的法,详细地为别人宣说。比丘们,随着他如实地、如所掌握地宣说那个法,他对这个法就有了义上的体证和法上的体证。有了义上的体证和法上的体证,欢悦就生起;欢悦了,喜悦就生起;心里喜悦,身体就轻安;身体轻安,就感受到乐;感受到乐,心就入定。这是第二种解脱处。巴利
‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti. Yathā yathā kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ dutiyaṃ vimuttāyatanaṃ.
比丘们,还有第三种情况:一位比丘既没有导师为他说法,也没有某位值得尊敬的同梵行者为他说法,他自己也不把所听闻、所学的法详细地为他人宣说,但他把所听闻、所学的法详细地读诵。比丘们,当他这样读诵时……内心快乐而得定。这是第三种解脱处。巴利
‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno naheva kho satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti. Yathā yathā kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ tatiyaṃ vimuttāyatanaṃ.
比丘们,又有一种情况:既没有导师为比丘说法,也没有某位值得尊敬的同梵行者为他说法;他也没有把从听闻、学习得来的法详细地为别人宣说;他也没有把从听闻、学习得来的法详细地读诵;但他把从听闻、学习得来的法用心反复思考、反复观察,用意仔细审视。比丘们,当比丘这样用心审视法时……内心安乐而得定。这是第四种解脱处。巴利
‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno naheva kho satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti, api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati. Yathā yathā kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ catutthaṃ vimuttāyatanaṃ.
比丘们,又有一种情况:比丘不是由导师为他说法,也不是由某位值得尊敬的同梵行者为他说法;他也没有把所听闻、所掌握的法详细地讲给别人听;也没有详细地背诵所听闻、所掌握的法;也没有用内心反复思考、反复观察、以意仔细审察所听闻、所掌握的法。但是,他对某个定相已经很好地把握、很好地作意、很好地持守、以智慧很好地通达。比丘们,比丘对某个定相把握得越好、作意得越好、持守得越好、以智慧通达得越好,他就越能在那个法上体会到义理,也体会到法。当他体会到义理、体会到法时,就生起欢悦;欢悦了就生起喜;心里有喜,身体就变得轻安;身体轻安,就感受到乐;有乐,心就入定。这是第五种解脱处。巴利
‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno naheva kho satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati, api ca khvassa aññataraṃ samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya, yathā yathā kho, bhikkhave, bhikkhuno aññataraṃ samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca. Tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati , pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ pañcamaṃ vimuttāyatana’’nti (a. ni. 5.26; dī. ni. 3.322).
这里说的“六种无上”:在这些当中,没有比它们更高的,所以叫“无上”;它们本身就是无上,也就是最殊胜的意思。世尊确实这样说过——巴利
Cha anuttariyānīti ettha natthi etesaṃ uttaranti anuttarāni, anuttarāni eva anuttariyāni, jeṭṭhakānīti attho. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
比丘们,有六种无上。哪六种呢?见无上、闻无上、得无上、学无上、侍奉无上、随念无上。巴利
‘‘Chayimāni (a. ni. 6.8, 30), bhikkhave, anuttariyāni. Katamāni cha? Dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ, sikkhānuttariyaṃ, pāricariyānuttariyaṃ, anussatānuttariyanti.
比丘们,什么是见无上?比丘们,在这里,有些人为了看象宝而出门,为了看马宝而出门,为了看珠宝而出门,或者为了看各种高低贵贱的东西而出门,或者为了见持邪见、行邪道的沙门或婆罗门而出门。比丘们,这确实也是一种见,我不会说它不存在。但是,比丘们,这种见是低劣的、粗俗的、凡夫的、非圣的、没有利益的,不导向厌离,不导向离欲,不导向灭尽,不导向寂止,不导向证智,不导向正觉,不导向涅槃。比丘们,如果有人怀着坚定深厚的信心、坚定深厚的敬爱、一心归向、完全净信,为了见如来或如来的弟子而出门——比丘们,这才是见中最无上的,能让众生清净,超越愁悲,灭除苦忧,证达正道,作证涅槃,也就是:怀着坚定深厚的信心、坚定深厚的敬爱、一心归向、完全净信,为了见如来或如来的弟子而出门。比丘们,这称为见无上。这就是见无上。巴利
‘‘Katamañca, bhikkhave, dassanānuttariyaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco hatthiratanampi dassanāya gacchati, assaratanampi dassanāya gacchati, maṇiratanampi dassanāya gacchati, uccāvacaṃ vā pana dassanāya gacchati, samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā micchādiṭṭhikaṃ micchāpaṭipannaṃ dassanāya gacchati. Atthetaṃ, bhikkhave, dassanaṃ, netaṃ natthīti vadāmi. Tañca kho etaṃ, bhikkhave, dassanaṃ hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā dassanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ, bhikkhave, dassanānaṃ sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā dassanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dassanānuttariyaṃ. Iti dassanānuttariyaṃ.
比丘们,什么是闻无上呢?在这里,比丘们,有些人为了听鼓声而去,为了听琴声而去,为了听歌声而去,或者为了听各种高低不同的声音而去;也有人为了听法,而去找持邪见、行邪道的沙门或婆罗门。比丘们,这确实是一种听,我不会说这种听不存在。但是,比丘们,这种听是低劣的……不导向涅槃。比丘们,如果有人怀着深植的信心、深植的爱敬、一心归向、极度清净的信心,为了听法而去找如来或如来的弟子——比丘们,这就是听中的无上,能让众生清净……能作证涅槃,也就是怀着深植的信心、深植的爱敬、一心归向、极度清净的信心,为了听法而去找如来或如来的弟子。比丘们,这称为闻无上。以上就是见无上、闻无上。巴利
‘‘Savanānuttariyañca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco bherisaddampi savanāya gacchati, vīṇāsaddampi savanāya gacchati, gītasaddampi savanāya gacchati, uccāvacaṃ vā pana savanāya gacchati, samaṇassa vā brāhmaṇassa vā micchādiṭṭhikassa micchāpaṭipannassa dhammassavanāya gacchati. Atthetaṃ, bhikkhave, savanaṃ, netaṃ natthīti vadāmi . Tañca kho etaṃ, bhikkhave, savanaṃ hīnaṃ…pe… na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā dhammassavanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ, bhikkhave, savanānaṃ sattānaṃ visuddhiyā…pe… nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā dhammassavanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, savanānuttariyaṃ. Iti dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ.
比丘们,什么是无上的获得呢?在这里,有些人得到儿子,得到妻子,得到财富,或者得到各种各样的东西;或者对持有邪见、行持邪道的沙门或婆罗门生起信心。比丘们,这也是一种获得,我不是说它不存在。但比丘们,这种获得是低劣的……不导向涅槃。比丘们,如果有人对如来或如来的弟子生起信心,信心坚定,敬爱坚定,完全归向,极度清净信——比丘们,这在各种获得中是无上的,能让众生清净……能证得涅槃,也就是对如来或如来的弟子生起信心,信心坚定,敬爱坚定,完全归向,极度清净信。比丘们,这称为无上的获得。这样,就是见无上、闻无上、得无上。巴利
‘‘Lābhānuttariyañca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco puttalābhampi labhati, dāralābhampi labhati, dhanalābhampi labhati, uccāvacaṃ vā pana lābhampi labhati. Samaṇe vā brāhmaṇe vā micchādiṭṭhike micchāpaṭipanne saddhaṃ paṭilabhati. Attheso, bhikkhave, lābho, neso natthīti vadāmi. So ca kho eso, bhikkhave, lābho hīno…pe… na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgate vā tathāgatasāvake vā saddhaṃ paṭilabhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ, bhikkhave, lābhānaṃ sattānaṃ visuddhiyā…pe… nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgate vā tathāgatasāvake vā saddhaṃ paṭilabhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, lābhānuttariyaṃ . Iti dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ.
比丘们,什么是修学无上呢?在这里,有些人学习骑象,学习骑马,学习驾车,学习射箭,学习刀术,或者学习各种高低不同的技艺;或者向持邪见、行邪道的沙门或婆罗门学习。比丘们,这也是一种修学,我不说它不存在。但是,比丘们,这种修学是卑下的……中略……不导向涅槃。比丘们,如果有人以扎根的净信、扎根的敬爱、全然归向、极其明净的信心,在如来所宣说的法与律中,修学增上戒,修学增上心,修学增上慧——比丘们,这在各种修学中是无上的,能令众生清净……中略……证得涅槃,也就是以扎根的净信、扎根的敬爱、全然归向、极其明净的信心,在如来所宣说的法与律中,修学增上戒,修学增上心,修学增上慧。比丘们,这称为修学无上。如此,有见无上、闻无上、得无上、修学无上。巴利
‘‘Sikkhānuttariyañca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco hatthismimpi sikkhati, assasmimpi sikkhati, rathasmimpi sikkhati, dhanusmimpi sikkhati, tharusmimpi sikkhati, uccāvacaṃ vā pana sikkhati, samaṇassa vā brāhmaṇassa vā micchādiṭṭhikassa micchāpaṭipannassa sikkhati. Atthesā, bhikkhave, sikkhā, nesā natthīti vadāmi. Sā ca kho esā, bhikkhave, sikkhā hīnā…pe… na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgatappavedite dhammavinaye adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ, bhikkhave , sikkhānaṃ sattānaṃ visuddhiyā…pe… nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgatappavedite dhammavinaye adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, sikkhānuttariyaṃ. Iti dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ, sikkhānuttariyaṃ.
什么是侍奉无上呢?比丘们,在这里,有些人侍奉刹帝利,也侍奉婆罗门,也侍奉居士,或者侍奉各种高低不同的人;或者侍奉持邪见、行邪道的沙门或婆罗门。比丘们,这确实是一种侍奉,我不说它不存在。然而,比丘们,这种侍奉是卑下的……乃至……不导向涅槃。而比丘们,如果有人以扎根的净信、扎根的敬爱、一心归向、极度明净的信心,侍奉如来或如来的弟子。比丘们,这在种种侍奉中是无上的,为了众生的清净……乃至……为了作证涅槃,也就是以扎根的净信、扎根的敬爱、一心归向、极度明净的信心,侍奉如来或如来的弟子。比丘们,这称为侍奉无上。如此,有见无上、闻无上、得无上、学无上、侍奉无上。巴利
‘‘Pāricariyānuttariyañca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco khattiyampi paricarati, brāhmaṇampi paricarati, gahapatimpi paricarati, uccāvacaṃ vā pana paricarati, samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā micchādiṭṭhikaṃ micchāpaṭipannaṃ paricarati. Atthesā, bhikkhave, pāricariyā, nesā natthīti vadāmi. Sā ca kho esā, bhikkhave, pāricariyā hīnā…pe… na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā paricarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ, bhikkhave, pāricariyānaṃ sattānaṃ visuddhiyā…pe… nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā paricarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, pāricariyānuttariyaṃ. Iti dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ, sikkhānuttariyaṃ, pāricariyānuttariyaṃ.
什么是随念无上呢?比丘们,在这里,有些人随念得到儿子,随念得到妻子,随念得到财物,或者随念各种高低不同的事物,或者随念持邪见、行邪道的沙门或婆罗门。比丘们,这确实是一种随念,我不说它不存在。但是,比丘们,这种随念是低劣的……不导向涅槃。比丘们,如果有人以扎根的净信、扎根的敬爱、一心归向、极度净信,随念如来或如来的弟子,比丘们,这才是一切随念中最无上的,为了众生的清净……为了证得涅槃,也就是以扎根的净信、扎根的敬爱、一心归向、极度净信,随念如来或如来的弟子。比丘们,这称为随念无上。比丘们,这些就是六种无上。巴利
‘‘Anussatānuttariyañca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco puttalābhampi anussarati, dāralābhampi anussarati, dhanalābhampi anussarati, uccāvacaṃ vā pana anussarati, samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā micchādiṭṭhikaṃ micchāpaṭipannaṃ anussarati. Atthesā, bhikkhave, anussati, nesā natthīti vadāmi. Sā ca kho esā, bhikkhave, anussati hīnā…pe… na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā anussarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ, bhikkhave, anussatīnaṃ sattānaṃ visuddhiyā…pe… nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā anussarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, anussatānuttariyaṃ. Imāni kho, bhikkhave, cha anuttariyānī’’ti (a. ni. 6.30).
七种无十之事这句话里,这里没有这个十,就是无十。无十者的状态、无十的原因,就是无十之事。因为漏已尽的人在十岁般涅槃后,由于不再有结生,就不会再有十岁,所以称为无十。而且不只是不再有十岁,即使九岁……乃至连一刹那也不再有了。不只是十岁时般涅槃的人如此,即使在七岁时般涅槃的人,也是无众生、无十、无刹那的。然而,世尊把外道时期所用的这个说法,转用到教法中的漏已尽者身上,为了显示外道中没有那样的人,而这里却有,于是开示那种状态的原因,称为七种无十之事。正如所说——巴利
Satta niddasavatthūnīti ettha natthi etassa dasāti niddaso. Niddasassa niddasabhāvassa vatthūni kāraṇāni niddasavatthūni. Khīṇāsavo hi dasavassakāle parinibbuto puna paṭisandhiyā abhāvā puna dasavasso na hotīti niddasoti vuccati. Na kevalañca dasavassova na hoti, navavassopi…pe… ekamuhuttikopi na hotiyeva. Na kevalañca dasavassakāle parinibbuto, sattavassikakāle parinibbutopi nissatto niddaso nimuhutto hotiyeva. Titthiyasamaye uppannavohāraṃ pana sāsane khīṇāsavassa āropetvā tattha tādisassa abhāvaṃ, idha ca sabbhāvaṃ dassento bhagavā tādisasabhāvassa kāraṇāni ‘‘satta niddasavatthūnī’’ti āha. Yathāha –
比丘们,有七种“无十之事”。是哪七种呢?在这里,一位比丘对受持学处有强烈的意愿,并且对未来受持学处也怀着不曾消退的爱乐;对法的审察有强烈的意愿,并且对未来法的审察也怀着不曾消退的爱乐;对调伏欲望有强烈的意愿,并且对未来调伏欲望也怀着不曾消退的爱乐;对独处静修有强烈的意愿,并且对未来独处静修也怀着不曾消退的爱乐;对发起精进有强烈的意愿,并且对未来发起精进也怀着不曾消退的爱乐;对正念与明察有强烈的意愿,并且对未来正念与明察也怀着不曾消退的爱乐;对通达见解有强烈的意愿,并且对未来通达见解也怀着不曾消退的爱乐。比丘们,这就是七种“无十之事”。巴利
‘‘Sattimāni, bhikkhave, niddasavatthūni. Katamāni satta? Idha, bhikkhave, bhikkhu sikkhāsamādāne tibbacchando hoti, āyatiñca sikkhāsamādāne avigatapemo. Dhammanisantiyā tibbacchando hoti, āyatiñca dhammanisantiyā avigatapemo. Icchāvinaye tibbacchando hoti, āyatiñca icchāvinaye avigatapemo. Paṭisallāne tibbacchando hoti, āyatiñca paṭisallāne avigatapemo. Vīriyārambhe tibbacchando hoti, āyatiñca vīriyārambhe avigatapemo . Satinepakke tibbacchando hoti, āyatiñca satinepakke avigatapemo. Diṭṭhipaṭivedhe tibbacchando hoti, āyatiñca diṭṭhipaṭivedhe avigatapemo. Imāni kho, bhikkhave, satta niddasavatthūnī’’ti (a. ni. 7.20).
长老也照样引述了那段教导,说道:七种无十之事。巴利
Theropi tatheva desanaṃ uddharitvā ‘‘satta niddasavatthūnī’’ti āha.
“八胜处”在这里是指:这些处被那些禅那所胜伏,所以叫“胜处”,也就是诸禅那。“处”则是从依止的意义上说,被称为处的那些遍处所缘。因为具有殊胜智慧的人,智慧明净,他会这样想:“在这里,于这个所缘上有什么须要入定的呢?要让心得一境性,对我来说并不是负担。”他胜伏这些所缘之后而入定,就在相生起的同时,在这里生起安止定,这就是它的意思。这样生起的诸禅那,就称为“胜处”。巴利
Aṭṭha abhibhāyatanānīti ettha abhibhuyyamānāni āyatanāni etesaṃ jhānānanti abhibhāyatanāni, jhānāni. Āyatanānīti adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanasaṅkhātāni kasiṇārammaṇāni. Ñāṇuttariko hi puggalo visadañāṇo ‘‘kiṃ ettha ārammaṇe samāpajjitabbaṃ. Na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī’’ti, tāni ārammaṇāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ nibbattetīti attho. Evaṃ uppāditāni jhānāni ‘‘abhibhāyatanānī’’ti vuccanti.
哪八种呢?一个人具有内在的色想,独自在外看到有限的各种色,有好看的也有难看的。他征服那些色而知道、看见:“我知道它们,我看见它们。”生起这样的想。这就是第一胜处。巴利
‘‘Katamāni (a. ni. 8.65) aṭṭha? Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ paṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ.
内心有色想,一人看到外在的诸色,这些色无量无边,有好看的也有难看的,他生起这样的想:“我战胜了那些色,我知道、我看见。”这就是第二胜处。巴利
‘‘Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ dutiyaṃ abhibhāyatanaṃ.
内心没有色想,独自向外看各种色,这些色是有限的、有美有丑;他生起这样的想法:“我战胜了那些色,我知道、我看见。”这就是第三胜处。巴利
‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ tatiyaṃ abhibhāyatanaṃ.
内心不取色想,独自向外看见各种色,这些色无量无边,有好看的也有难看的;他压伏了这些色之后,生起“我知、我见”这样的想。这就是第四胜处。巴利
‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ catutthaṃ abhibhāyatanaṃ.
内心无色想,独自向外看见各种青色的事物,青色的、具有青色外观的、显现为青色的、散发青色的辉光。就像亚麻花,是青色的、具有青色外观的、显现为青色的、散发青色的辉光;又像波罗奈出产的布料,两面都打磨光滑,是青色的、具有青色外观的、显现为青色的、散发青色的辉光。同样地,内心无色想,独自向外看见各种青色的事物,青色的、具有青色外观的、显现为青色的、散发青色的辉光,他生起这样的想:“我超越了那些事物,我知道,我看见。”这是第五胜处。巴利
‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni. Seyyathāpi nāma umāpupphaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ, seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ, evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ pañcamaṃ abhibhāyatanaṃ.
内心不取色想,独自向外看见各种黄色的色,黄色、带黄色的外观、显现为黄色、散发黄色的光。就像迦尼迦罗花,是黄色的,带黄色的外观,显现为黄色,散发黄色的光;又像波罗奈出产的布料,两面都打磨得很光滑,是黄色的,带黄色的外观,显现为黄色,散发黄色的光。同样地,内心不取色想的人,独自向外看见各种黄色的色,黄色、带黄色的外观、显现为黄色、散发黄色的光,他生起这样的想:“我战胜了那些色,我知道、我看见。”这是第六胜处。巴利
‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni. Seyyathāpi nāma kaṇikārapupphaṃ pītaṃ pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ pītanibhāsaṃ, seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ pītaṃ pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ pītanibhāsaṃ, evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ chaṭṭhaṃ abhibhāyatanaṃ.
内心不取色想,独自向外看见各种色,这些色是红色的,有红的色泽,显现为红,放出红光。就像班杜吉瓦卡花,是红色的,有红的色泽,显现为红,放出红光;又像波罗奈出产的布料,两面都打磨得很光滑,是红色的,有红的色泽,显现为红,放出红光。同样地,内心不取色想,独自向外看见各种色,这些色是红色的,有红的色泽,显现为红,放出红光,他生起这样的想:“我战胜了这些色,我知道、我看见。”这就是第七胜处。巴利
‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni. Seyyathāpi nāma bandhujīvakapupphaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ, seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ, evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ sattamaṃ abhibhāyatanaṃ.
内心不取色想,独自向外看见各种色,这些色是白色的,具有白色的外观,显现为白色,放出白色的光。就像晨星是白色的,具有白色的外观,显现为白色,放出白色的光;又像波罗奈出产的布料,两面都精细光滑,是白色的,具有白色的外观,显现为白色,放出白色的光。同样地,内心不取色想,独自向外看见各种色,这些色是白色的,具有白色的外观,显现为白色,放出白色的光。他战胜这些色之后,生起这样的想:我知、我见。这是第八胜处。以上就是八胜处。巴利
‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni. Seyyathāpi nāma osadhitārakā odātā odātavaṇṇā odātanidassanā odātanibhāsā, seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ odātaṃ odātavaṇṇaṃ odātanidassanaṃ odātanibhāsaṃ, evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ aṭṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ. Imāni aṭṭha abhibhāyatanāni (a. ni. 8.65; dī. ni. 3.358).
九次第住:因为要一个接一个、按顺序去安住、去证入,所以这些安住就叫“次第住”,意思是按顺序依次证入的安住。巴利
Nava anupubbavihārāti pubbaṃ pubbaṃ anu anupubbaṃ, anupubbaṃ viharitabbato samāpajjitabbato vihārā anupubbavihārā, anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbavihārāti attho.
是哪九种呢?比丘们,在这里,一位比丘远离欲乐、远离不善法,进入并安住于初禅——有寻有伺,由远离而生起喜和乐。寻和伺平息下来后,内心清净,心念专一,进入并安住于第二禅——没有寻也没有伺,由定而生起喜和乐。由于对喜也离了贪,他安住在舍心中,具足正念和正知,以身感受乐,圣者们说这就是“舍、具念、住于乐”,他进入并安住于第三禅。由于舍弃了乐、舍弃了苦,以及先前喜和忧的消失,他进入并安住于第四禅——不苦不乐、舍念清净。他完全超越了一切色想,灭除了有对想,不再作意种种想,心里想着“虚空没有边际”,进入并安住于空无边处。他完全超越了空无边处,心里想着“识没有边际”,进入并安住于识无边处。他完全超越了识无边处,心里想着“什么都没有”,进入并安住于无所有处。他完全超越了无所有处,进入并安住于非想非非想处。他完全超越了非想非非想处,进入并安住于想受灭定。巴利
‘‘Katame nava? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharatī’’ti (a. ni. 9.33; dī. ni. 3.343, 359) vuttā nava anupubbavihārāva.
十种断除的依据:正见等能断除、消灭邪见等,所以叫“断除”;“依据”就是原因。既是断除,又是依据,所以叫“断除依据”。这是正见等法的别名。巴利
Dasa nijjaravatthūnīti micchādiṭṭhādīni nijjarayanti nāsayantīti nijjarāni. Vatthūnīti kāraṇāni. Nijjarāni ca tāni vatthūni cāti nijjaravatthūni. Sammādiṭṭhādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ.
是哪十种呢?比丘们,对于有正见的人,邪见已经被灭尽。凡是依靠邪见而生起的种种恶的、不善的法,在他那里也已经被灭尽;而依靠正见生起的种种善法,则通过修习而达到圆满。巴利
‘‘Katamāni (a. ni. 10.106; dī. ni. 3.360) dasa? Sammādiṭṭhikassa, bhikkhave, micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hoti. Ye ca micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammādiṭṭhipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.
比丘们,对于有正思惟的人,邪思惟就被彻底灭除了。凡是依靠邪思惟而生起的种种恶的、不善的法,在他那里也都被灭除了;而依靠正思惟的种种善法,则通过修习而达到圆满。巴利
‘‘Sammāsaṅkappassa, bhikkhave, micchāsaṅkappo nijjiṇṇo hoti. Ye ca micchāsaṅkappapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti , te cassa nijjiṇṇā honti, sammāsaṅkappapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.
比丘们,对于具足正语的人,邪语已经被彻底灭除。凡是依靠邪语而生起的种种恶、不善法,在他那里也都被灭除了;而依靠正语的种种善法,则走向修习圆满。巴利
‘‘Sammāvācassa, bhikkhave, micchāvācā nijjiṇṇā hoti. Ye ca micchāvācāpaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāvācāpaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.
比丘们,对于具足正业的人,邪业就被彻底消灭了。凡是依靠邪业而生起的种种恶的、不善的法,对那个人来说也都被消灭了;而依靠正业生起的种种善法,则走向修习圆满。巴利
‘‘Sammākammantassa, bhikkhave, micchākammanto nijjiṇṇo hoti. Ye ca micchākammantapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammākammantapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.
比丘们,对于有正命的人,邪命已经被消除。凡是依靠邪命而生起的种种恶的、不善的法,在他那里也都被消除了;而依靠正命生起的种种善法,则走向修习圆满。巴利
‘‘Sammāājīvassa, bhikkhave, micchāājīvo nijjiṇṇo hoti. Ye ca micchāājīvapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāājīvapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.
比丘们,对于具足正精进的人,邪精进已被断除。凡是因邪精进而生起的种种恶、不善法,在他那里也已被断除;而因正精进而生起的种种善法,则走向修习圆满。巴利
‘‘Sammāvāyāmassa, bhikkhave, micchāvāyāmo nijjiṇṇo hoti. Ye ca micchāvāyāmapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāvāyāmapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.
比丘们,对于具足正念的人,邪念已被断除。凡是依靠邪念而生起的种种恶、不善法,在他那里也已被断除;而依靠正念的种种善法,则走向修习圆满。巴利
‘‘Sammāsatissa, bhikkhave, micchāsati nijjiṇṇā hoti. Ye ca micchāsatipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāsatipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.
比丘们,对于有正定的人,邪定就被灭尽了。那些以邪定为缘而生起的种种恶、不善法,在他那里也被灭尽;而以正定为缘的种种善法,则走向修习圆满。巴利
‘‘Sammāsamādhissa, bhikkhave, micchāsamādhi nijjiṇṇo hoti. Ye ca micchāsamādhipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāsamādhipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.
比丘们,对于具足正智的人,邪智已经被消尽。凡是依靠邪智而生起的种种恶、不善法,在这样的人身上也都被消尽;而依靠正智的种种善法,则走向修习的圆满。巴利
‘‘Sammāñāṇissa, bhikkhave, micchāñāṇaṃ nijjiṇṇaṃ hoti. Ye ca micchāñāṇapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāñāṇapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.
比丘们,对正解脱的人来说,邪解脱已被消尽。凡是因邪解脱而生起的种种恶、不善法,对他也都被消尽;而因正解脱生起的种种善法,则走向修习圆满。以上是《增支部》10.106和《长部》3.360中所说的十种消尽事。巴利
‘‘Sammāvimuttissa , bhikkhave, micchāvimutti nijjiṇṇā hoti. Ye ca micchāvimuttipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāvimuttipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchantī’’ti (a. ni. 10.106; dī. ni. 3.360) vuttāni dasa nijjaravatthūni.
3 应该明白,“诸比丘,一切应被遍知”等等,是世尊所说,这里引用来加以说明。“Kiñca”中的“ca”这个词,只是用来补足句子的虚词。眼等三十种解说,是在六个门中每一门各有五种,按照门、所缘、转起的顺序来说明的。其中,眼有两种:肉眼和慧眼。在这两者中,佛眼、遍眼、智眼、天眼、法眼,这五种属于慧眼。“诸比丘,我以佛眼观察世间时,看见了……”——这叫做佛眼。“遍眼被称为一切知智”——这叫做遍眼。“眼生起了,智生起了”——这叫做智眼。“诸比丘,我以清净的天眼,看见了……”——这叫做天眼。“远离尘垢、远离污秽的法眼生起了”——这叫做法眼,也就是下三道(须陀洹、斯陀含、阿那含)所摄的智慧。巴利
3.Sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyyantiādi bhagavatā vuttaṃ idha āharitvā dassitanti veditabbaṃ. Kiñca-iti ca-kāro padapūraṇamatte nipāto. Cakkhādīni tiṃsa vissajjanāni chasu dvāresu ekekasmiṃ pañca pañca katvā dvārārammaṇapavattikkamena niddiṭṭhāni. Tattha duvidhaṃ cakkhu – maṃsacakkhu paññācakkhu ca. Tesu buddhacakkhu samantacakkhu ñāṇacakkhu dibbacakkhu dhammacakkhūti pañcavidhaṃ paññācakkhu. ‘‘Addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, buddhacakkhunā lokaṃ volokento’’ti (ma. ni. 1.283; 2.339; mahāva. 9) idaṃ buddhacakkhu nāma. ‘‘Samantacakkhu vuccati sabbaññutaññāṇa’’nti (cūḷani. dhotakamāṇavapucchāniddesa 32; mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) idaṃ samantacakkhu nāma. ‘‘Cakkhuṃ udapādi ñāṇaṃ udapādī’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15) idaṃ ñāṇacakkhu nāma. ‘‘Addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, dibbena cakkhunā visuddhenā’’ti (ma. ni. 1.285) idaṃ dibbacakkhu nāma. ‘‘Virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī’’ti (ma. ni. 2.395) idaṃ heṭṭhimamaggattayasaṅkhātaṃ ñāṇaṃ dhammacakkhu nāma.
肉眼又分成两种:带辅助结构的眼和净色眼。所谓带辅助结构的眼,就是位于眼窝里,下面以眼窝骨、上面以眉骨为界,两边以眼角为界,外面以睫毛为界,从眼窝中间伸出一条筋丝连到脑髓,由白环、黑环、极黑环交织而成的一团肉。这就叫带辅助结构的眼。而依止在这里、系在这里,由四大种所造的净色,就叫净色眼。这里要说的就是它。这个净色眼位于带辅助结构的眼的白环所围绕的黑环中央,正对着面前身体形态出现的地方,在视野范围内,像油浸透七层棉布一样遍满七层眼膜,大小如半粒绿豆,适当地充当眼识等的依处和门而安住。它能看,所以叫眼,意思是它品尝色、辨明色。能显现,所以叫色,意思是当颜色发生变化时,能显示它进入心中的状态。从眼生起的识,或者眼的识,就是眼识。能触碰,就是触。加上前缀来修饰这个词,所以说“等触”。从眼生起的等触,就是眼触。以眼触为缘,就是以与眼识相应的触为缘。感受,就是领纳,是受的意思。那能让人快乐的,就是乐,意思是让生起它的人变得快乐。或者,能好好吞噬、挖除身心病痛的,就是乐。能让人痛苦的,就是苦,意思是让生起它的人变得痛苦。不苦也不乐,就是不苦不乐。这里的ma音是连音而说的。而这个眼触,对于与自己相应的受,以俱生、相互、依止、异熟、食、相应、有、不离去这八种方式成为缘;对于与领受相应的受,以无间、等无间、无间亲依止、非有、离去这五种方式成为缘;对于与推度等相应的受,只以亲依止的方式成为缘。巴利
Maṃsacakkhupi sasambhāracakkhu , pasādacakkhūti duvidhaṃ hoti. Yvāyaṃ akkhikūpake patiṭṭhito heṭṭhā akkhikūpakaṭṭhikena upari bhamukaṭṭhikena ubhato akkhikūṭehi bahiddhā akkhipakhumehi paricchinno akkhikūpakamajjhā nikkhantena nhārusuttakena matthaluṅge ābaddho setakaṇhātikaṇhamaṇḍalavicitto maṃsapiṇḍo, idaṃ sasambhāracakkhu nāma. Yo pana ettha sito ettha paṭibaddho catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo, idaṃ pasādacakkhu nāma. Idamidhādhippetaṃ. Tadetaṃ tassa sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidese diṭṭhimaṇḍale sattasu picupaṭalesu āsittatelaṃ picupaṭalāni viya satta akkhipaṭalāni byāpetvā pamāṇato muggavidalamattaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Taṃ cakkhatīti cakkhu, rūpaṃ assādeti vibhāveti cāti attho. Rūpayantīti rūpā, vaṇṇavikāraṃ āpajjamānā hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsentīti attho. Cakkhuto pavattaṃ viññāṇaṃ, cakkhussa vā viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ. Phusatīti phasso. Upasaggena padaṃ maṇḍetvā samphassoti vuttaṃ. Cakkhuto pavatto samphasso cakkhusamphasso. Cakkhusamphassapaccayāti cakkhuviññāṇasampayuttaphassapaccayā. Vedayitanti vindanaṃ, vedanāti attho. Tadeva sukhayatīti sukhaṃ, yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khanati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ. Dukkhayatīti dukkhaṃ, yassuppajjati, taṃ dukkhitaṃ karotīti attho. Na dukkhaṃ na sukhanti adukkhamasukhaṃ. Ma-kāro padasandhivasena vutto. So pana cakkhusamphasso attanā sampayuttāya vedanāya sahajāta aññamaññanissaya vipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti, sampaṭicchanasampayuttāya anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatavasenapañcadhā, santīraṇādisampayuttānaṃ upanissayavaseneva paccayo hoti.
能听,所以叫耳。它位于带有扶根尘的耳孔内部、长着细软褐色毛发的指套状区域,在那里适当地充当耳识等的依处和门而存在。能被发出,就是声,意思是能被说出来。能嗅,所以叫鼻。它位于带有扶根尘的鼻腔内部、形如山羊蹄的区域,在那里适当地充当鼻识等的依处和门而存在。能散发气味,就是香,意思是能显示自己的来源。能唤取生命,就是舌;或者从品尝的意义上说,也叫舌。它位于带有扶根尘的舌上,避开舌尖、舌根和两侧,在上表面正中央、形如破开的青莲花瓣尖的区域,在那里适当地充当舌识等的依处和门而存在。有情品尝它们,就是味,意思是令满足。种种有漏的丑恶法由此集起,就是身。集起处就是生起之处。在这个有执受的身体中,只要有生命活动存在,身净色就大体上在那里适当地充当身识等的依处和门而存在。能被触碰,就是触。能了知,就是意,意思是能识别。能保持自相,就是法。意,指与转向俱行的有分心。法,指十二类法所缘。意识,指速行心。意触,指与彼相应的触。这个触对于相应受,除异熟缘外,以其余七缘为缘;对于无间受,也以那七缘为缘;对于其余受,只以亲依止缘为缘。巴利
Suṇātīti sotaṃ. Taṃ sasambhārasotabilassa anto tanutambalomācite aṅgulivedhakasaṇṭhāne padese sotaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Sappantīti saddā, udāharīyantīti attho. Ghāyatīti ghānaṃ. Taṃ sasambhāraghānabilassa anto ajapadasaṇṭhāne padese ghānaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Gandhayantīti gandhā, attano vatthuṃ sūcentīti attho. Jīvitamavhāyatīti jivhā, sāyanaṭṭhena vā jivhā. Sā sasambhārajivhāya atiaggamūlapassāni vajjetvā uparimatalamajjhe bhinnauppaladalaggasaṇṭhāne padese jivhāviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānā tiṭṭhati. Rasanti te sattāti rasā, assādentīti attho. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti kāyo. Āyoti uppattideso. So yāvatā imasmiṃ kāye upādiṇṇappavatti nāma atthi, tattha yebhuyyena kāyapasādo kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamāno tiṭṭhati. Phusīyantīti phoṭṭhabbā. Munātīti mano, vijānātīti attho. Attano lakkhaṇaṃ dhārentīti dhammā. Manoti sahāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ. Dhammāti dvādasapabhedā dhammārammaṇā dhammā. Manoviññāṇanti javanamanoviññāṇaṃ. Manosamphassoti taṃsampayutto phasso. So sampayuttāya vedanāya vipākapaccayavajjehi sesehi sattahi paccayo hoti, anantarāya teheva, sesānaṃ upanissayavaseneva paccayo hoti.
色等五种解说,是依蕴而说。因为被冷等所逼迫、损害,所以叫色。能感受,所以叫受。能识别,所以叫想。能造作,所以叫行。能了别,所以叫识。眼等乃至法伺这十种解说,是依六六而说;六十种解说,是依可爱、可悦而说。眼触所生受等,就是与各自相应的那种受。对色的想,就是色想。能思虑,所以叫思;意思是能连结。能渴求,所以叫爱;意思是渴。能寻思,所以叫寻;或者说,寻就是寻思,也就是粗的推度。心靠着它而在所缘上活动,所以叫伺;或者说,活动就是伺,也就是细的随行。巴利
Rūpādīni pañca vissajjanāni khandhavasena niddiṭṭhāni. Sītādīhi ruppati pīḷīyatīti rūpaṃ. Vedayatīti vedanā. Sañjānātīti saññā. Saṅkharontīti saṅkhārā. Vijānātīti viññāṇaṃ. Cakkhādīni dhammavicārapariyantāni dasa chakkavasena, saṭṭhi vissajjanāni piyarūpasātarūpavasena niddiṭṭhāni. Cakkhusamphassajādikā vedanā taṃtaṃsampayuttāva. Rūpesu saññā rūpasaññā. Sañcetayatīti sañcetanā, abhisandahatīti attho. Tasatīti taṇhā, pipāsatīti attho. Vitakketīti vitakko, vitakkanaṃ vā vitakko, ūhananti vuttaṃ hoti. Ārammaṇe tena cittaṃ vicaratīti vicāro, vicaraṇaṃ vā vicāro, anusañcaraṇanti vuttaṃ hoti.
4 地界等解说,是简要地按名色来区分说明的。因为遍及各处,所以叫地。它能渗入,或被吸收,或使增长,所以叫水。它能发热,所以叫火。它能吹动,所以叫风。不能被耕、不能被拖,不能被切割或破坏,所以叫虚空。以没有众生的性质,所以叫界。巴利
4.Pathavīdhātādīni cha vissajjanāni saṃkhittena nāmarūpavavatthānavasena niddiṭṭhāni. Patthaṭattā pathavī. Appeti, āpīyati, appāyatīti vā āpo. Tejayatīti tejo. Vāyatīti vāyo. Na kassati na nikassati, kasituṃ chindituṃ bhindituṃ vā na sakkāti ākāso. Nissattaṭṭhena dhātu.
地遍等十种解说,是依遍的修习而说的。所谓“遍”,因为能遍满一切,所以遍的圆盘、在它上面生起的相、以它为所缘的禅那,都叫做遍。但这里指的是禅那。最初四种是以四大为所缘的禅那,接下来四种是以颜色为所缘的禅那。空遍,是指限定虚空,以及以它为所缘的禅那;除去遍相的虚空,以及以它为所缘的空无边处。识遍,是指空无边处的识,以及以它为所缘的识无边处。巴利
Pathavīkasiṇādīni dasa vissajjanāni kasiṇabhāvanāvasena niddiṭṭhāni. Kasiṇanti sakalapharaṇavasena kasiṇamaṇḍalampi tasmiṃ upaṭṭhitanimittampi tadārammaṇaṃ jhānampi vuccati. Idha pana jhānaṃ adhippetaṃ. Ādimhi cattāri mahābhūtakasiṇārammaṇāni jhānāni, tato parāni cattāri vaṇṇakasiṇārammaṇāni. Ākāsakasiṇanti paricchedākāso, tadārammaṇañca jhānaṃ, kasiṇugghāṭimākāso, tadārammaṇañca ākāsānañcāyatanaṃ. Viññāṇakasiṇanti ākāsānañcāyatanaviññāṇaṃ, tadārammaṇañca viññāṇañcāyatanaṃ.
头发等三十二种(身体部分)的解说,是依据三十二行相的业处来说明的。在它们当中,当头发等以厌恶的方式呈现时,就是依身至念而修的不净业处;当以颜色相呈现时,就是遍业处;当以界相呈现时,就是四界差别的业处。还应当知道:头发等以厌恶或颜色相呈现时,以它们为所缘的诸禅那;以界相呈现时,那些部分以及以它们为所缘的界修习。巴利
Kesādīni dvattiṃsa vissajjanāni dvattiṃsākārakammaṭṭhānavasena niddiṭṭhāni. Tesu pana kesādīsu paṭikūlato upaṭṭhitesu kāyagatāsativasena asubhakammaṭṭhānaṃ hoti, vaṇṇato upaṭṭhitesu kasiṇakammaṭṭhānaṃ hoti, dhātuto upaṭṭhitesu catudhātuvavatthānakammaṭṭhānaṃ hoti, kesātiādīni ca paṭikūlato vaṇṇato vā upaṭṭhitānaṃ tadārammaṇāni jhānāni, dhātuto upaṭṭhitassa te ca koṭṭhāsā tadārammaṇā ca dhātubhāvanā veditabbā.
头发在两边以耳尖、前面以额际、后面以喉结为界,长在覆盖头骨的皮肉里,深入约一粒米那么长,数量有数十万根。巴利
Kesā ubhosu passesu kaṇṇacūḷikāhi purato nalāṭantena, pacchato ca galavāṭakena paricchinnā sīsakaṭāhaveṭhanacamme vīhaggamattaṃ pavisitvā ṭhitā anekasatasahassasaṅkhā.
体毛除了头发等所占据的位置,以及手掌和脚底之外,大多数都长在身体皮肤上,在九万九千个毛孔中,进入约一粒虱卵的大小而安住。巴利
Lomā ṭhapetvā kesādīnaṃ patiṭṭhitokāsaṃ hatthatalapādatalāni ca yebhuyyena sarīracamme navanavutiyā lomakūpasahassesu likkhāmattaṃ pavisitvā ṭhitā.
二十片指甲长在手指和脚趾的尖端背面。巴利
Nakhā aṅgulīnaṃ aggapiṭṭhesu ṭhitā vīsati.
牙齿位于上下两颚的骨头上,通常有三十二颗。巴利
Dantā dvīsu haṇukaṭṭhikesu ṭhitā yebhuyyena dvattiṃsa.
皮肤即是覆盖整个身体后位于可见的提膜之上、表皮之下的皮。巴利
Taco sakalasarīraṃ pariyonandhitvā pākaṭakilomakassa upari chaviyā heṭṭhā ṭhitaṃ cammaṃ.
九百片肉贴在三百多块骨头上。巴利
Maṃsaṃ sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni anulimpitvā ṭhitāni navamaṃsapesisatāni.
九百条筋遍布全身,把骨头连接起来,让它们保持在原位。巴利
Nhārū sakalasarīre aṭṭhīni ābandhitvā ṭhitāni nava nhārusatāni.
全身的骨头共有三百多块,下面的骨头支撑着上面的骨头。巴利
Aṭṭhī sakalasarīre heṭṭhā aṭṭhīnaṃ upari ṭhitāni sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni.
骨髓就是存在于每一块骨头内部的髓。巴利
Aṭṭhimiñjā tesaṃ tesaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantare ṭhitā miñjā.
肾是两块肉团,由一根从喉窝伸出的粗筋连着;这根筋往前延伸一小段后分成两股,缠住并环绕心脏肌肉而停在那里。巴利
Vakkaṃ galavāṭakā nikkhantena ekamūlena thokaṃ gantvā dvidhā bhinnena thūlanhārunā vinibaddhā hutvā hadayamaṃsaṃ parikkhipitvā ṭhitā dve maṃsapiṇḍikā.
心脏位于身体内部、两乳之间,是心所依止的地方,里面充满大约半掌量的血液,有一个像棠梨籽那么大的凹陷,这就是心脏肉。巴利
Hadayaṃ sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ majjhe ṭhitaṃ anto cittasannissayaṃ aḍḍhapasatamattalohitapuṇṇaṃ punnāgaṭṭhipatiṭṭhānamattāvāṭakaṃ hadayamaṃsaṃ.
肝:位于两乳之间、靠近右侧而住立的一对肉膜。巴利
Yakanaṃ dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitaṃ yamakamaṃsapaṭalaṃ.
缠绕肉有两种:一种覆盖心脏和肾脏而存在,称为“覆膜膈膜”;另一种遍布全身皮下,包裹肌肉而存在,称为“不覆膜膈膜”。巴利
Kilomakaṃ hadayavakkāni paṭicchādetvā ṭhitaṃ paṭicchannakilomakasaṅkhātañca sakalasarīre cammassa heṭṭhato maṃsaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ appaṭicchannakilomakasaṅkhātañcāti duvidhaṃ pariyonahanamaṃsaṃ.
脾位于心脏左侧,贴近腹腔膜的上方而住立,就是胃舌肉。巴利
Pihakaṃ hadayassa vāmapasse udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitaṃ udarajivhāmaṃsaṃ.
肺位于身体内部,在两乳头之间、心脏和肝脏的上方,覆盖着它们并向下悬垂而住,是由三十二块肉片组成的肺肉。巴利
Papphāsaṃ sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ antare hadayayakanānaṃ upari chādetvā olambantaṃ ṭhitaṃ dvattiṃsamaṃsakhaṇḍappabhedaṃ papphāsamaṃsaṃ.
肠位于身体内部,上端绑在颈窝,下端绑在粪道,以颈窝和粪道为两端。男子的肠长三十二肘,女子的肠长二十八肘,在二十一个地方盘曲。巴利
Antaṃ upari galavāṭake heṭṭhā karīsamagge vinibandhattā galavāṭakakarīsamaggapariyante sarīrabbhantare ṭhitā purisassa dvattiṃsahatthā itthiyā aṭṭhavīsatihatthā ekavīsatiyā ṭhānesu obhaggā antavaṭṭi.
肠间膜把二十一个肠环捆在一起,让它们不散开,自己则位于这些肠环之间。巴利
Antaguṇaṃ antabhoge ekato agalante ābandhitvā ekavīsatiyā antabhogānaṃ antarā ṭhitaṃ bandhanaṃ.
胃中物:就是被牙齿嚼碎、被舌头和手翻搅过、混着唾液和痰的食物。它落进胃里的那一瞬间,就失去了色泽、香气、味道等所有好处,像织布机上的污水,又像狗吐出来的东西。它被胆汁、痰和风包住,在胃火的烧灼和翻涌中沸腾,里面爬满了虫子,上面不断冒出泡沫和水泡,变成极度腐烂、恶臭、令人作呕的状态,停留在肚脐上方那层叫“生藏”的内膜里——也就是各种被吃下、喝下、嚼过、尝过的东西。巴利
Udariyaṃ dantamusalasañcuṇṇitaṃ jivhāhatthaparivattitaṃ kheḷalālāpalibuddhaṃ taṃkhaṇavigatavaṇṇagandharasādisampadaṃ tantavāyakhalisuvānavamathusadisaṃ nipatitvā pittasemhavātapaliveṭhitaṃ hutvā udaraggisantāpavegakuthitaṃ kimikulākulaṃ uparūpari pheṇabubbuḷakāni muñcantaṃ paramakasambukaduggandhajegucchabhāvaṃ āpajjitvā āmāsayasaṅkhāte uparinābhiantapaṭale ṭhitaṃ nānappakārakaṃ asitapītakhāyitasāyitaṃ.
粪:指粪便,它位于肚脐与脊骨根部之间的下方,上下高度约八指宽,安住在肠道末端;这个地方叫作“熟藏”。巴利
Karīsaṃ pakkāsayasaṅkhāte heṭṭhā nābhipiṭṭhikaṇṭakamūlānaṃ antare ubbedhena aṭṭhaṅgulamatte antāvasāne ṭhitaṃ vaccaṃ.
胆汁有两种:一种叫“有缚胆”,它依附在心肉与肺之间的肝脏上,位于像大苦瓜囊一样的胆囊里;另一种叫“无缚胆”,它遍布全身其余部分,但不包括头发、体毛、指甲、牙齿这些没有肉的地方,以及又硬又干的皮肤。巴利
Pittaṃ hadayamaṃsapapphāsānaṃ antare yakanamaṃsaṃ nissāya ṭhitaṃ mahākosātakīkosakasadise pittakosake ṭhitaṃ baddhapittasaṅkhātañca, kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca ṭhapetvā avasesaṃ sarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ abaddhapittasaṅkhātañcāti duvidhaṃ pittaṃ.
痰:停留在胃壁上的痰,量有满满一钵他那么多。巴利
Semhaṃ udarapaṭale ṭhitaṃ ekapatthapūrappamāṇaṃ semhaṃ.
当身体某个部位被木桩、荆棘刺伤,或者被殴打、火烧等伤害,或者因为体内界扰动而生起疮、疖等时,那里血液的腐败成熟就是脓。血也有两种:一种叫积聚血,它充满肝脏下方,一点一点地从心脏、肾脏、肺的上方渗流出来,浸润着肾、心脏、肝、肺,量满一钵他;另一种叫循环血,除了头发、体毛、指甲、牙齿这些没有肉的地方以及坚硬干燥的皮肤之外,它沿着脉管网遍布整个执受身。巴利
Pubbo khāṇukaṇṭakapaharaṇaggijālādīhi abhihate vā sarīrappadese abbhantaradhātukkhobhavasena vā uppannesu gaṇḍapīḷakādīsu paripakkalohitapariṇāmo. Lohitaṃ yakanassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā hadayavakkapapphāsānaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharantaṃ vakkahadayayakanapapphāse temayamānaṃ ṭhitaṃ ekapatthapūramattaṃ sannicitalohitasaṅkhātañca, kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca ṭhapetvā dhamanijālānusārena sabbaṃ upādiṇṇasarīraṃ pharitvā ṭhitaṃ saṃsaraṇalohitasaṅkhātañcāti duvidhaṃ lohitaṃ.
汗:当身体被火的热力、太阳的炙烤或季节变化等所灼热时,从一切毛发和毛孔中渗流出来的水界。巴利
Sedo aggisantāpasūriyasantāpautuvikārādīhi santatte sarīre sabbakesalomakūpavivarehi paggharaṇakaāpodhātu.
脂肪:在胖人身上,它遍布全身的皮肉之间;在瘦人身上,则依附在小腿肉等部位,是一种黏稠的油脂。巴利
Medo thūlassa sakalasarīre cammamaṃsantare kisassa jaṅghamaṃsādīni nissāya ṭhito thinasineho.
眼泪:由喜、忧、不适宜的饮食和时节等生起,充满眼眶,或者停在那里,或者流出来,这就是水界。巴利
Assu somanassadomanassavisabhāgāhārautūhi samuṭṭhahitvā akkhikūpake pūretvā tiṭṭhantī vā paggharantī vā āpodhātu.
油脂在火的热力、太阳的热力、季节不适等所产生的暖热中,大多数情况下停留在手掌、手背、脚掌、脚背、鼻翼、额头、肩峰等处,是已经融化的脂肪。巴利
Vasā aggisantāpasūriyasantāpautuvisabhāgehi usmājātesu yebhuyyena hatthatalahatthapiṭṭhipādatalapādapiṭṭhināsāpuṭanalāṭaaṃsakūṭesu ṭhito vilīnasineho.
唾液在看见或想起那样的食物时,或在把食物放进嘴里时,或心脏感到疲惫时,或对某种东西生起厌恶时,就会更多地生起,从两边脸颊流下来,停在舌头上,是混着泡沫的水界。巴利
Kheḷo tathārūpaṃ āhāraṃ passantassa vā sarantassa vā mukhe vā ṭhapentassa hadayaṃ vā ākilāyantassa kismiñcideva vā jigucchaṃ uppādentassa bhiyyo uppajjitvā ubhohi kapolapassehi oruyha jivhāya tiṭṭhamānā pheṇamissā āpodhātu.
鼻涕:因不适宜的食物或时节导致生起之界被扰动,或者因为哭泣,从脑流下来,经过上颚中部的孔道落下去,充满鼻腔,或者停在那里,或者往下流,是腐臭的、不净的、黏滑的。巴利
Siṅghāṇikā visabhāgāhārautuvasena sañjātadhātukkhobhassa vā rodantassa vā antosīse matthaluṅgato galitvā tālumatthakavivarena otaritvā nāsāpuṭe pūretvā tiṭṭhantaṃ vā paggharantaṃ vā pūti asuci picchilaṃ.
关节滑液负责润滑关节,它住在全身一百八十个关节里面,是一种黏滑的腐肉。巴利
Lasikā aṭṭhisandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānaṃ asītisatasandhīnaṃ abbhantare ṭhitaṃ picchilakuṇapaṃ.
尿:依靠食物和时节,住在膀胱内部的水界。巴利
Muttaṃ āhārautuvasena vatthipuṭabbhantare ṭhitā āpodhātu.
脑髓位于头盖骨内部,依靠四条缝合线而安住,是四个团块聚合而成的髓堆。巴利
Matthaluṅgaṃ sīsakaṭāhabbhantare cattāro sibbinimagge nissāya ṭhito catupiṇḍasamodhāno miñjarāsi.
眼处等十二种,是依十二处的分类而说明的。从“处”的含义来说,它是诸法到来的途径,是扩展,也是引导那漫长轮回的所在。因为在眼、色等当中,那些依各自的门与所缘而活动的心与心所法,以各自领受等作用而到来,也就是生起、努力、精勤,这叫作“来”。而这些处又使那些已到来的法扩展、增大,这叫作“扩展”。还有,在无始轮回中流转的极其漫长的轮回之苦,只要它还没有停止,这些处就引导它、使它持续流转,这叫作“引导”。巴利
Cakkhāyatanādīni dvādasa vissajjanāni dvādasāyatanavasena niddiṭṭhāni. Āyatanato, āyānaṃ tananato, āyatassa ca nayanato āyatanaṃ. Cakkhurūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādinā kiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti, vāyamantīti vuttaṃ hoti. Te ca pana āyabhūte dhamme etāni tanonti, vitthārentīti vuttaṃ hoti. Idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayanti, pavattayantīti vuttaṃ hoti.
另外,从“住处”的意义、“矿藏”的意义、“汇集处”的意义、“出生地”的意义和“原因”的意义来说,都叫“处”。就像在世间,“自在天处”“瓦苏德瓦处”等说法里,住处被称为“处”;“金处”“银处”等说法里,是矿藏的意思。在教法中,“于可意的处所,群鸟依止它”等说法里,是汇集处的意思;“南牛道是牛的出生地”等说法里,是出生地的意思;“当有处存在时,他就在那里获得作证的能力”等说法里,是原因的意思。在眼等当中,种种心和心所法安住于其中,因为它们依眼等而活动,所以眼等是它们的住处;它们又遍布在眼等之中,因为以眼等为依止、以眼等为所缘,所以眼等是它们的矿藏;因为依各自的依处、门和所缘而在各处汇集,所以眼等是它们的汇集处;因为以眼等为依止和所缘就在那里生起,所以眼等是它们的出生地;因为眼等不存在它们就不存在,所以眼等是它们的原因。按照上面所说的意义,眼本身就是处,所以叫“眼处”。其余的处也是这样。巴利
Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ . Tathā hi loke ‘‘issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ ‘‘āyatana’’nti vuccati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākaro. Sāsane pana ‘‘manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu (a. ni. 5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu (a. ni. 3.102; 5.23) kāraṇaṃ. Cakkhuādīsu cāpi te te cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo nesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ , cakkhādīsu ca te ākiṇṇā tannissayattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayo ca nesaṃ ākaro, tattha tattha vatthudvārārammaṇavasena samosaraṇato cakkhādayo ca nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ, taṃnissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito cakkhādayo ca nesaṃ sañjātideso, cakkhādīnaṃ abhāve abhāvato cakkhādayo ca nesaṃ kāraṇanti yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ. Evaṃ sesānipi.
眼界等十八种解说,是依照十八界来说明的。在眼等每一种法中,随各自的情况,它安立、被保持,或者安立与被保持同时发生,或者通过它、在它之中被保持,所以叫“界”。世间的界确实是以原因的性质被确定的,就像金界、银界等能产生金、银那样,它们产生种种轮回之苦。又像挑担者承担重担一样,诸界被众生承担、担负,这就是它的意思。而且,由于不能自主,它们只是苦的安立者。以这些界为原因,轮回之苦被众生随顺着安立。那种被安立的状态也保持在这些界当中,也就是被安置,这是它的意思。再说,就像外道所说的“我”在自性上根本不存在,这些界却不是这样。这些界保持着自己的自性,所以叫“界”。又像世间把各种颜色的雌黄、雄黄等岩石成分叫做“界”一样,这些也类似界,所以叫“界”。因为它们各部分是被智慧所了知的对象。或者,就像在叫做“身体”的集合体中,味、血等组成部分各自有着互相不同的特相、彼此区分,而得到“界”这个名称;同样,在叫做五蕴的这个有身的组成部分中,也应当知道有“界”这个名称。因为这些眼等是互相有着不同特相而彼此区分的。再说,“界”是非命者的同义词。事实上,世尊在“这个比丘,人是六界所成”等经文中,就是为了消除命想而教导界。按照上面所说的意义,眼即是界,所以叫“眼界”。其余的界也是这样。意界是指三种意界。法界是指受蕴、想蕴、行蕴、十六种微细色以及涅槃。意识界是指七十六种意识界。巴利
Cakkhudhātādīni aṭṭhārasa vissajjanāni aṭṭhārasadhātuvasena niddiṭṭhāni. Cakkhādīsu ekeko dhammo yathāsambhavaṃ vidahati, dhīyate, vidhānaṃ vidhīyate, etāya, ettha vā dhīyatīti dhātu. Lokiyā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā suvaṇṇarajatādidhātuyo viya suvaṇṇarajatādiṃ, anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti. Bhārahārehi ca bhāro viya sattehi dhīyante, dhārīyantīti attho. Dukkhavidhānamattameva cetā avasavattanato. Etāhi ca karaṇabhūtāhi saṃsāradukkhaṃ sattehi anuvidhīyati. Tathāvihitañcetaṃ etāsveva dhīyati, ṭhapīyatīti attho. Apica yathā titthiyānaṃ attā nāma sabhāvato natthi, na evametā. Etā pana attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo. Yathā ca loke vicittā haritālamanosilādayo selāvayavā dhātuyoti vuccanti, evametāpi dhātuyo viyāti dhātuyo. Vicittā hetā ñāṇaneyyāvayavāti. Yathā vā sarīrasaṅkhātassa samudāyassa avayavabhūtesu rasasoṇitādīsu aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnesu dhātusamaññā, evamevetesupi pañcakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa avayavesu dhātusamaññā veditabbā. Aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnā hete cakkhādayoti. Apica dhātūti nijjīvamattassetaṃ adhivacanaṃ. Tathā hi bhagavā ‘‘chadhāturo ayaṃ bhikkhu puriso’’tiādīsu (ma. ni. 3.343-344) jīvasaññāsamūhananatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti. Yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ dhātu cāti cakkhudhātu. Evaṃ sesāpi. Manodhātūti ca tisso manodhātuyo. Dhammadhātūti vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā soḷasa sukhumarūpāni nibbānañca. Manoviññāṇadhātūti chasattati manoviññāṇadhātuyo.
眼根等二十二种解答,是依二十二根来说明的。眼本身在“看”这个特相上发挥根的作用,所以叫眼根。耳本身在“听”这个特相上发挥根的作用,所以叫耳根。鼻本身在“嗅”这个特相上发挥根的作用,所以叫鼻根。舌本身在“尝”这个特相上发挥根的作用,所以叫舌根。身本身在“触”这个特相上发挥根的作用,所以叫身根。能思量,所以叫意,就是了知的意思。不过义注师们说:就像用细管仔细测量,或者用大秤仔细称量一样,意能对所缘思量、了知,所以叫意;这意本身在“思量”这个特相上发挥根的作用,所以叫意根。巴利
Cakkhundriyādīni bāvīsati vissajjanāni bāvīsatindriyavasena niddiṭṭhāni. Cakkhumeva dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti cakkhundriyaṃ. Sotameva savanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti sotindriyaṃ. Ghānameva ghāyanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti ghānindriyaṃ. Jivhā eva sāyanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti jivhindriyaṃ. Kāyo eva phusanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti kāyindriyaṃ. Manate iti mano, vijānātīti attho. Aṭṭhakathācariyā panāhu – nāliyā minamāno viya mahātulāya dhārayamāno viya ca ārammaṇaṃ manati jānātīti mano, tadeva mananalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti manindriyaṃ.
诸法依靠它而存活,所以它就叫“命”;这个命本身又在守护的特相上发挥根的作用,所以叫“命根”。命根有两种:色命根和非色命根。与一切业生色同时生起、并守护这些俱生色的,是色命根;与一切心同时生起、并守护与心俱生的非色法的,是非色命根。巴利
Jīvanti tena taṃsahajātā dhammāti jīvitaṃ, tadeva anupālanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti jīvitindriyaṃ. Taṃ rūpajīvitindriyaṃ arūpajīvitindriyanti duvidhaṃ. Sabbakammajarūpasahajaṃ sahajarūpānupālanaṃ rūpajīvitindriyaṃ, sabbacittasahajaṃ sahajaarūpānupālanaṃ arūpajīvitindriyaṃ.
女性因为胎儿在她体内凝结成团,所以叫“女性”;在女性特征等方面作主宰义,所以叫“根”;一定是女性才有的根,所以叫“女根”。巴利
Thīyati saṅghātaṃ gacchati etissā gabbhoti itthī, itthiliṅgādīsu indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, niyamato itthiyā eva indriyaṃ itthindriyaṃ.
“puṃ”称为地狱;在地狱里被伤害、被折磨,所以叫男子。在男性特征等上面行使主宰的作用,所以叫根;按固定的规则,只属于男子的根,就叫男根。在这两个根当中,每一个都依各自的自性,与各自的业生色同时生起。巴利
Puṃ-vuccati nirayo, puṃ saṅkhāte niraye risīyati hiṃsīyatīti puriso, purisaliṅgādīsu indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, niyamato purisasseva indriyaṃ purisindriyaṃ. Dvīsupetesu ekekaṃ sabhāvakassa ekekassa kammajarūpasahajaṃ hoti.
与善果报身识相应的乐,在身体舒适这个特相上发挥根的作用,所以叫根;这乐本身就是根,所以叫乐根。巴利
Kusalavipākakāyaviññāṇasampayuttaṃ sukhaṃ, kāyikasātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, sukhameva indriyaṃ sukhindriyaṃ.
与不善果报身识相应的苦,在身体不适这个特征上发挥根的作用,所以叫“根”;这苦本身就是根,所以叫“苦根”。巴利
Akusalavipākakāyaviññāṇasampayuttaṃ dukkhaṃ, kāyikaasātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, dukkhameva indriyaṃ dukkhindriyaṃ.
因为与喜和悦相应,心变得美好,所以叫“悦心”;悦心的状态就是“悦”。它在内心愉悦这个特相上发挥根的作用,所以叫“根”;这悦本身就是根,所以叫“悦根”。巴利
Pītisomanassayogato sobhanaṃ mano assāti sumano, sumanassa bhāvo somanassaṃ, cetasikasātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, somanassameva indriyaṃ somanassindriyaṃ.
因为与忧相应,心变得恶劣,所以叫“心坏”;或者因为它是低劣的感受,心变得可鄙,所以叫“心坏”。心坏的状态就是忧。“根”的意思是:它在心所的不适这个特相上,起到根的主导作用;所以忧本身就是根,也就是忧根。
“舍”是指:它舍弃了苦和乐那种运作方式,因为安住于中舍的行相,所以以那种行相生起,因此叫舍。“根”的意思是:它在中舍这个特相上,起到根的主导作用;所以舍本身就是根,也就是舍根。巴利
Domanassayogato duṭṭhu mano assāti, hīnavedanattā vā kucchitaṃ mano assāti dummano, dummanassa bhāvo domanassaṃ, cetasikaasātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, domanassameva indriyaṃ domanassindriyaṃ. Sukhadukkhākārapavattiṃ upekkhati majjhattākārasaṇṭhitattā tenākārena pavattatīti upekkhā, majjhattalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, upekkhā eva indriyaṃ upekkhindriyaṃ.
人们以此而相信,或者它自己就相信,或者它仅仅是相信本身,所以叫信。因为它能战胜不信,具有主导作用,所以叫根;或者它在决断的特相上发挥根的支配作用,所以叫根。信本身就是根,这就是信根。巴利
Saddahanti etāya, sayaṃ vā saddahati, saddahanamattameva vā esāti saddhā, assaddhiyassa abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ, adhimokkhalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, saddhāyeva indriyaṃ saddhindriyaṃ.
精进根:精进就是英雄的本性,或者说是英雄的行为,或者说是应当依照方法、依照理则去激励、去推动的,所以叫精进。它能战胜懈怠,具有增上的意义,所以叫根;或者它在策励这个特相上,行使根的支配作用,所以叫根。因此,精进本身就是根,就是精进根。巴利
Vīrabhāvo vīriyaṃ, vīrānaṃ vā kammaṃ, vidhinā vā nayena īrayitabbaṃ pavattayitabbanti vīriyaṃ, kosajjassa abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ, paggahaṇalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, vīriyameva indriyaṃ vīriyindriyaṃ.
念的意思是:依靠它来忆念,或者自己就在忆念,或者它仅仅是忆念本身,所以叫念。它能克服失念,以主导作用称为根;或者在“现前”这个特征上行使主的作用,所以叫根。念本身就是根,就叫念根。巴利
Saranti tāya, sayaṃ vā sarati, saraṇamattameva vā esāti sati, muṭṭhasaccassa abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ, upaṭṭhānalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, sati eva indriyaṃ satindriyaṃ.
心以善的方式把持、安住于所缘,所以叫定。因为它能压伏散乱,以增上的意义而成为根;或者,它在不散乱的特相上发挥根的作用,所以是根。定本身就是根,所以叫定根。巴利
Ārammaṇe cittaṃ sammā ādhiyati ṭhapetīti samādhi, vikkhepassa abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ, avikkhepalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, samādhi eva indriyaṃ samādhindriyaṃ.
以“这是苦”等方式了知诸圣谛,这就是慧。不过,在注疏中说:“以令了知无常、苦、无我的方式而称为慧。”由于能克服无明,以增上的意义而称为根;或者在“见”的特相上行使根的作用,所以称为根。因此,慧本身就是根,称为慧根。巴利
‘‘Idaṃ dukkha’’ntiādinā nayena ariyasaccāni pajānātīti paññā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘aniccaṃ dukkhamanattāti paññāpanavasena paññā’’ti vuttaṃ. Avijjāya abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ, dassanalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, paññā eva indriyaṃ paññindriyaṃ.
在无始轮回中,为了证知未曾证知的不死境界,或者为了了知四圣谛之法,而踏上“我将了知”这条修行道路的人,在他心中生起这种根;又因为它具备根的作用,所以叫“未知当知根”。这是入流道智的名称。巴利
Anamatagge saṃsāravaṭṭe anaññātaṃ amataṃ padaṃ catusaccadhammameva vā jānissāmīti paṭipannassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca anaññātaññassāmītindriyaṃ. Sotāpattimaggañāṇassetaṃ nāmaṃ.
以初道所了知的界限为限,不超越这个界限,只了知那些由该道所了知的四圣谛法,又因为具备根的意义,所以叫已知根。这是入流果等六个阶段中智的名称。巴利
Paṭhamamaggena ñātaṃ mariyādaṃ anatikkamitvā tesaṃyeva tena maggena ñātānaṃ catusaccadhammānameva jānanato indriyaṭṭhasambhavato ca ājānanakaṃ indriyaṃ aññindriyaṃ. Sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu ñāṇassetaṃ nāmaṃ.
具知根:对于已遍知四圣谛、已完成了智的作用的漏尽者,因为它的生起,以及因为根的意义得以成立,所以叫具知根;或者,对于已遍知者——也就是在四圣谛上已完成作用、通达四圣谛而安住的诸法当中——由于内在成就了主宰的意义,所以叫具知根。这是阿拉汉果智的名称。而所有这些根,随各自相应的情况,都以“根的印相意义、根由主宰所说、根由主宰所见、根由主宰所造、根由主宰所行”这几层意义而称为根。因为世尊、正自觉者由于具有最上的自在,所以是“主宰”;而善业和不善业,因为在诸业当中,任何其他人都对它们没有自在。正因如此,这里由业所生的诸根,能标示善业与不善业,并且是由那业所造的,所以依“根的印相意义”和“根由主宰所造的意义”而称为根。再者,所有这些根,都是由世尊、牟尼主如实开显、现等觉的,所以依“根由主宰所说的意义”和“根由主宰所见的意义”而称为根。也正因为如此,由世尊、牟尼主,某些根是通过行境的修习而被运用,某些根是通过修习的修习而被运用,所以也依“根由主宰所行的意义”而称为根。此外,这些根也依增上——也就是自在——的意义而称为根。因为在眼识等生起运作时,眼等的主宰作用是成立的:它们锐利时作用就锐利,迟钝时作用就迟钝。巴利
Aññātāvino catusaccesu niṭṭhitañāṇakiccassa khīṇāsavassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca aññātāvindriyaṃ, aññātāvīnaṃ vā catūsu saccesu niṭṭhitakiccānaṃ cattāri saccāni paṭivijjhitvā ṭhitānaṃ dhammānaṃ abbhantare indaṭṭhasādhanena aññātāvindriyaṃ. Arahattaphalañāṇassetaṃ nāmaṃ. Sabbānipetāni yathāyogaṃ indaliṅgaṭṭhena indadesitaṭṭhena indadiṭṭhaṭṭhena indasiṭṭhaṭṭhena indajuṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Bhagavā hi sammāsambuddho paramissariyabhāvato indo, kusalākusalañca kammaṃ kammesu kassaci issariyābhāvato. Tenevettha kammajanitāni indriyāni kusalākusalakammaṃ ulliṅgenti , tena ca siṭṭhānīti indaliṅgaṭṭhena indasiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Sabbāneva panetāni bhagavatā munindena yathābhūtato pakāsitāni abhisambuddhāni cāti indadesitaṭṭhena indadiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Teneva ca bhagavatā munindena kānici gocarāsevanāya, kānici bhāvanāsevanāya sevitānīti indajuṭṭhaṭṭhenapi indriyāni. Api ca ādhipaccasaṅkhātena issariyaṭṭhenapi etāni indriyāni. Cakkhuviññāṇādipavattiyañhi cakkhādīnaṃ siddhamādhipaccaṃ tasmiṃ tikkhe tikkhattā mande ca mandattāti.
欲界等十二界,是按存在种类的划分来安立的。与被称为欲贪的欲相应的界,就是欲界;或者,被称为欲的界,就是欲界。巴利
Kāmadhātuādīni dvādasa vissajjanāni bhavappabhedavasena niddiṭṭhāni. Kāmarāgasaṅkhātena kāmena yuttā dhātu kāmadhātu, kāmasaṅkhātā vā dhātu kāmadhātu.
舍弃了欲之后,与色相应而存在的界,就是色界;或者,以“色”来命名的那一界,就是色界。巴利
Kāmaṃ pahāya rūpena yuttā dhātu rūpadhātu, rūpasaṅkhātā vā dhātu rūpadhātu.
舍弃了欲和色之后,与无色相应的界,就是无色界;或者,以无色来命名的界,就是无色界。巴利
Kāmañca rūpañca pahāya arūpena yuttā dhātu arūpadhātu, arūpasaṅkhātā vā dhātu arūpadhātu.
这些界,换个说法,又用“有”来讲。因为“存在”,所以就叫“有”。和想相应的有,就是“有想有”;和想一起存在的有,也是“有想有”;或者在这个有当中存在想,所以叫“有想有”。它可以是欲有,可以是除了无想有之外的色有,也可以是除了非想非非想有之外的无色有。巴利
Tā eva dhātuyo puna bhavapariyāyena vuttā. Bhavatīti hi bhavoti vuccati. Saññāya yutto bhavo saññābhavo, saññāsahagato vā bhavo saññābhavo, saññā vā ettha bhave atthīti saññābhavo. So kāmabhavo ca asaññābhavamutto rūpabhavo ca nevasaññānāsaññābhavamutto arūpabhavo ca hoti.
无想有不是有想有,它是色有的一部分。巴利
Na saññābhavo asaññābhavo, so rūpabhavekadeso.
因为不存在粗想,所以是“非想”;因为还有极微细的想存在,所以是“非非想”,合起来就是“非想非非想”。与这种状态相应的存在,就是“非想非非想有”。或者说,因为粗想不存在、细想还存在,所以这种存在状态中的众生就叫“非想非非想”,因此称为“非想非非想有”。这是无色有的一部分。巴利
Oḷārikattābhāvato nevasaññā, sukhumattena sambhavato nāsaññāti nevasaññānāsaññā, tāya yutto bhavo nevasaññānāsaññābhavo. Atha vā oḷārikāya saññāya abhāvā, sukhumāya ca bhāvā nevasaññānāsaññā asmiṃ bhaveti nevasaññānāsaññābhavo, so arūpabhavekadeso.
与一种色蕴混杂的有,具有一种构成成分,所以叫“一蕴有”,它也就是无想有。巴利
Ekena rūpakkhandhena vokiṇṇo bhavo ekena vokāro assa bhavassāti ekavokārabhavo, so asaññabhavova.
与四种无色蕴混杂在一起的有,具有四种构成成分,所以叫四蕴有;它就是无色有。巴利
Catūhi arūpakkhandhehi vokiṇṇo bhavo catūhi vokāro assa bhavassāti catuvokārabhavo, so arūpabhavo eva.
由五种蕴混杂而成的存在,以五种蕴为它的构成部分,所以叫五蕴有。它属于欲有,也属于色有的一部分。巴利
Pañcahi khandhehi vokiṇṇo bhavo pañcahi vokāro assa bhavassāti pañcavokārabhavo, so kāmabhavo ca rūpabhavekadeso ca hoti.
6 初禅等十二种解答,是依禅那等至的状态来阐述的。这里说的“禅那”,只指梵住而言。与寻、伺、喜、乐、心一境性相应的,是第一禅。与喜、乐、心一境性相应的,是第二禅。与乐、心一境性相应的,是第三禅。与舍、心一境性相应的,是第四禅。巴利
6.Paṭhamajjhānādīni dvādasa vissajjanāni jhānasamāpattivasena niddiṭṭhāni. Jhānanti idha brahmavihāramattaṃ adhippetaṃ. Vitakkavicārapītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ. Pītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ dutiyaṃ jhānaṃ. Sukhacittekaggatāsampayuttaṃ tatiyaṃ jhānaṃ. Upekkhācittekaggatāsampayuttaṃ catutthaṃ jhānaṃ.
“慈”之所以叫慈,是因为它滋润、柔和,意思是让人感到亲切。或者说,它存在于友善的人身上,或者是友善之人的行为表现,所以叫“慈”。由于脱离了敌对的状态,又因为心倾向于所缘的对象,所以叫“解脱”;心的解脱就是“心解脱”;慈本身就是心解脱,所以叫“慈心解脱”。巴利
Medati mejjatīti mettā, siniyhatīti attho. Mitte vā bhavā, mittassa vā esā pavattīti mettā, paccanīkadhammehi muttattā ārammaṇe cādhimuttattā vimutti, cetaso vimutti cetovimutti, mettā eva cetovimutti mettācetovimutti.
悲的含义已经说过了。巴利
Karuṇā vuttatthā eva.
具有喜的人通过它而欢喜,或者它本身就欢喜,或者它只是欢喜的状态,所以称为“喜”。通过舍弃“愿他们没有怨敌”这类造作,以及进入平等心的状态,所以称为“舍”。慈等三种梵住分别与初禅、第二禅、第三禅相应。舍梵住则与第四禅相应。巴利
Modanti tāya taṃsamaṅgino, sayaṃ vā modati, modanamattameva vā tanti muditā. ‘‘Averā hontū’’tiādibyāpārappahānena majjhattabhāvūpagamanena ca upekkhatīti upekkhā. Mettādayo tayo brahmavihārā paṭhamādīhi tīhi jhānehi yuttā. Upekkhābrahmavihāro catutthajjhānena yutto.
由于遍满,它没有边际,所以叫“无边”。虚空是无边的,所以叫“空无边”,也就是除去遍处后的虚空。空无边本身就是空无边,它作为依处,对于与它相应的心所法和禅那来说,就是处所,如同“诸天神的天处”一样,所以叫“空无边处”。空无边处本身就是等至,所以叫“空无边处等至”。同样,由于遍满而没有边际,所以叫“无边”,那是取虚空为所缘的识。无边的就是“无边”,识的无边不说“识无边”,而说“识无边”。这里用的是惯用语。那识的无边作为依处,对于与它相应的心所法和禅那来说,就是处所,如同“诸天神的天处”一样,所以叫“识无边处”。没有任何东西,就是连一丝残余都没有,所以说“无所有”。无所有的状态就是“无所有”。这是空无边处识不存在的同义词。那无所有作为依处,对于与它相应的心所法和禅那来说,就是处所,如同“诸天神的天处”一样,所以叫“无所有处”。因为粗的想不存在,细的想存在,所以与它相应的心所法和禅那的想,既不是想也不是非想,所以叫“非想非非想”。非想非非想属于意处和法处,所以叫“非想非非想处”。或者说,这里的想因为不能执行明确的想的功能,所以叫“非想”;因为以残余行蕴的细微状态而存在,所以叫“非非想”,合起来就是“非想非非想”。非想非非想又作为其余诸法的依处,所以叫“处”,合起来就是“非想非非想处”。这是以无所有处为所缘的等至的同义词。在这里,不仅想是这样的,受也是非受非非受,心也是非心非非心,触也是非触非非触。其余相应法也依此类推。不过,这个开示是以想为首来说的。巴利
Pharaṇavasena natthi etassa antoti ananto. Ākāso ananto ākāsānanto, kasiṇugghāṭimākāso . Ākāsānantoyeva ākāsānañcaṃ, taṃ ākāsānañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa ‘‘devānaṃ devāyatanamivā’’ti ākāsānañcāyatanaṃ. Ākāsānañcāyatanameva samāpatti ākāsānañcāyatanasamāpatti. Pharaṇavasena ca natthi etassa antoti anantaṃ, taṃ ākāsārammaṇaṃ viññāṇaṃ. Anantameva ānañcaṃ, viññāṇaṃ ānañcaṃ ‘‘viññāṇānañca’’nti avatvā ‘‘viññāṇañca’’nti vuttaṃ. Ayañhettha ruḷhisaddo. Taṃ viññāṇañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa ‘‘devānaṃ devāyatanamivā’’ti viññāṇañcāyatanaṃ. Natthi etassa kiñcananti akiñcanaṃ, antamaso bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ. Ākāsānañcāyatanaviññāṇābhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ ākiñcaññaṃ. Adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa ‘‘devānaṃ devāyatanamivā’’ti ākiñcaññāyatanaṃ. Oḷārikāya saññāya abhāvato, sukhumāya ca bhāvato nevassa sasampayuttadhammassa jhānassa saññā nāsaññāti nevasaññānāsaññaṃ. Nevasaññānāsaññañca taṃ manāyatanadhammāyatanapariyāpannattā āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Atha vā yāyamettha saññā sā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññā, saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññāti nevasaññānāsaññā, nevasaññānāsaññā ca sā sesadhammānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Ākiñcaññāyatanārammaṇāya samāpattiyā etaṃ adhivacanaṃ. Na kevalaṃ ettha saññā edisī, atha kho vedanāpi nevavedanā nāvedanā. Cittampi nevacittaṃ nācittaṃ. Phassopi nevaphasso nāphasso. Esa nayo sesasampayuttadhammesu. Saññāsīsena panāyaṃ desanā katāti.
无明等十二项解说,是依缘起支来指示的。身恶行等法,因为不可能圆满,所以叫“不应得”,意思是得不到。它却得到那不应得的东西,所以叫无明。反过来,身善行等法叫“应得”,它却得不到那应得的东西,所以也叫无明。它让人不知道蕴的积聚义、处的处义、界的空义、根的主宰义、谛的真实义,所以叫无明。对于苦等,依压迫等四方面所说的四重含义,它让人不知道,所以也叫无明。在无始的轮回中,它驱使众生奔走于一切生、趣、有、识住、有情居,所以叫无明。它在究竟意义上并不存在的女人、男人等事物上奔走,而对真实存在的蕴等事物却不奔走,所以叫无明。再者,它覆蔽眼识等的依处和所缘,以及缘起和缘生法,所以叫无明。造作有为法,所以叫行。了知,所以叫识。倾向,或者导向,所以叫名。会变坏,所以叫色。扩展并导向扩展,所以叫处。接触,所以叫触。感受,所以叫受。颤抖,所以叫渴爱。紧紧执取,所以叫取。存在,或者令存在,所以叫有。产生,叫生。衰老,叫老。以此而死,叫死。巴利
Avijjādīni dvādasa vissajjanāni paṭiccasamuppādaṅgavasena niddiṭṭhāni. Pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma, aladdhabbanti attho. Taṃ avindiyaṃ vindatīti avijjā. Tabbiparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma, taṃ vindiyaṃ na vindatīti avijjā. Khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti avijjā. Dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotītipi avijjā, antavirahite saṃsāre sabbayonigatibhavaviññāṇaṭṭhitisattāvāsesu satte javāpetīti avijjā, paramatthato avijjamānesu itthipurisādīsu javati, vijjamānesupi khandhādīsu na javatīti avijjā, api ca cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇānaṃ paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannānañca dhammānaṃ chādanatopi avijjā. Saṅkhatamabhisaṅkharontīti saṅkhārā. Vijānātīti viññāṇaṃ. Namatīti nāmaṃ, nāmayatīti vā nāmaṃ. Ruppatīti rūpaṃ. Āye tanoti , āyatañca nayatīti āyatanaṃ. Phusatīti phasso. Vedayatīti vedanā. Paritassatīti taṇhā. Upādiyati bhusaṃ gaṇhātīti upādānaṃ. Bhavati, bhāvayatīti vā bhavo. Jananaṃ jāti. Jīraṇaṃ jarā. Maranti etenāti maraṇaṃ.
7 苦等八百零八种解答,是依照四谛的关联方式来说明的。在“苦应被遍知”等当中,依六组四句的搭配方式,有二十四种解答;从“眼、老死”这类列举开始,一直到“眼应被遍知、耳应被遍知”等,最后以“生应被遍知”结束,这样配合起来一共说了一百九十五种解答。一百九十五组四句加起来,依这些四句来算,就有七百八十种解答。在“老死应被遍知”等四句当中,共有“四种解答”,这样全部加起来就是八百零八种解答。在这里应当知道,对每一种法来说,作为主要条件的缘就是“集”。空于一切有为法的涅槃,就是“灭”。因为这里指的是“未已知欲知根”等三种出世间根不存在,所以说“未已知欲知根之灭”等话是说得通的。而“趣向灭的道路”,在一切地方都只是指圣道。这样说来,在果位上也可以使用“道”这个称呼,所以对“已知根”和“具知根”也同样适用。再者,依苦等的“遍知”等含义,说明了八百零八种解答;又依苦等的“遍知通达”等含义,说明了八百零八种解答。遍知就是依“应当通达”这个意义而说通达,所以叫遍知通达。遍知通达这个意义,就是遍知通达的含义。巴利
7.Dukkhādīni aṭṭhasatāni aṭṭha ca vissajjanāni catusaccayojanāvasena niddiṭṭhāni. ‘‘Dukkhaṃ abhiññeyya’’ntiādīsu hi channaṃ catukkānaṃ vasena catuvīsati vissajjanāni ‘‘cakkhu jarāmaraṇa’’nti peyyāle ‘‘cakkhu abhiññeyyaṃ sotaṃ abhiññeyya’’ntiādinā ‘‘jāti abhiññeyyā’’ti pariyosānena pañcanavutādhikena vissajjanasatena yojetvā vuttāni. Pañcanavutādhikaṃ catukkasataṃ hoti, tesaṃ catukkānaṃ vasena asītiadhikāni satta vissajjanasatāni. ‘‘Jarāmaraṇaṃ abhiññeyya’’ntiādike catukke ‘‘cattāri vissajjanānī’’ti evaṃ sabbāni aṭṭha ca satāni aṭṭha ca vissajjanāni honti. Ettha ca tassa tassa dhammassa padhānabhūto paccayo samudayoti veditabbo. Sabbasaṅkhārehi suññaṃ nibbānaṃ nirodhoti veditabbaṃ. Anaññātaññassāmītindriyādīnaṃ tiṇṇampi hi lokuttarindriyānaṃ ettha abhāvaṃ sandhāya anaññātaññassāmītindriyanirodhotiādi yujjati . Nirodhagāminipaṭipadāti ca sabbattha ariyamaggo eva. Evañhi vuccamāne phalepi maggavohārasambhavato aññindriyaaññātāvindriyānampi yujjati. Puna dukkhādīnaṃ pariññaṭṭhādivasena aṭṭhasatāni aṭṭha ca vissajjanāni niddiṭṭhāni, puna dukkhādīnaṃ pariññāpaṭivedhaṭṭhādivasena aṭṭhasatāni aṭṭha ca vissajjanāni niddiṭṭhāni. Pariññā ca sā paṭivijjhitabbaṭṭhena paṭivedho cāti pariññāpaṭivedho. Pariññāpaṭivedhova attho pariññāpaṭivedhaṭṭho.
8 再进一步,把那些以老死为终点的苦等二百零二句,分别与集等七句一一配合,按照二百零二组八句来计算,就说明了一千六百一十六种解答。其中,作为主导条件的缘就是集,它的灭就是集灭。欲本身就是贪,所以叫欲贪;因为对苦生起乐想,所以对苦有欲贪,它的灭就是欲贪灭。依于苦而生起的乐和喜悦,是苦的味。苦的无常、苦的变易本性,是苦的过患。调伏对苦的欲贪、舍断对苦的欲贪,是苦的出离。依据“凡是存在的、有为的、缘生的,其灭就是它的出离”这一说法,涅槃正是苦的出离。“苦灭、集灭、欲贪灭、苦的出离”——在这四处,是以不同的有为法对立面、用不同的同义语来说明涅槃,应当这样理解。不过有些人说:“由食的集起而有苦的集起,由食的灭而有苦的灭,这是从自性上说的集灭;或者,由观见生灭而说的集灭,连同观慧,就是道,就是欲贪灭。”如果这样说的话,因为出世间根不参与观照,就不能普遍适用,所以应当采用前面所说的方式。因为在出世间根中,本来就没有欲贪,所以说欲贪灭是合理的。对身体有欲贪,对身体各部分如头发等也有欲贪;对具有老死的事物有欲贪,对老死本身也有欲贪。味和过患也应当这样配合。再进一步,把那些以老死为终点的苦等二百零二句,分别与集等六句一一配合,按照二百零二组七句来计算,就说明了一千四百一十四种解答。巴利
8. Puna tāneva dukkhādīni jarāmaraṇapariyantāni dviadhikāni dve padasatāni samudayādīhi sattahi sattahi padehi yojetvā dviadhikānaṃ dvinnaṃ aṭṭhakasatānaṃ vasena sahassañca cha ca satāni soḷasa ca vissajjanāni niddiṭṭhāni. Tattha padhānabhūto paccayo samudayo, tassa nirodho samudayanirodho. Chando eva rāgo chandarāgo, dukkhe sukhasaññāya dukkhassa chandarāgo, tassa nirodho chandarāganirodho. Dukkhaṃ paṭicca uppajjamānaṃ sukhaṃ somanassaṃ dukkhassa assādo. Dukkhassa aniccatā dukkhassa vipariṇāmadhammatā dukkhassa ādīnavo. Dukkhe chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ dukkhassa nissaraṇaṃ. ‘‘Yaṃ kho pana kiñci bhūtaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ nirodho tassa nissaraṇa’’nti (paṭi. ma. 1.24) vacanato nibbānameva dukkhassa nissaraṇaṃ. ‘‘Dukkhanirodho samudayanirodho chandarāganirodho dukkhassa nissaraṇa’’nti nānāsaṅkhatapaṭipakkhavasena nānāpariyāyavacanehi catūsu ṭhānesu nibbānameva vuttanti veditabbaṃ. Keci pana ‘‘āhārasamudayā dukkhasamudayo āhāranirodhā dukkhanirodho sarasavasena samudayanirodho, atha vā udayabbayadassanena samudayanirodho saha vipassanāya maggo chandarāganirodho’’ti vadanti. Evañca vuccamāne lokuttarindriyānaṃ avipassanūpagattā na sabbasādhāraṇaṃ hotīti paṭhamaṃ vuttanayova gahetabbo. Lokuttarindriyesu hi chandarāgābhāvatoyeva chandarāganirodhoti yujjati. Sarīre chandarāgeneva sarīrekadesesu kesādīsupi chandarāgo katova hoti, jarāmaraṇavantesu chandarāgeneva jarāmaraṇesupi chandarāgo katova hoti. Evaṃ assādādīnavāpi yojetabbā. Puna dukkhādīni jarāmaraṇapariyantāni dviadhikāni dve padasatāni samudayādīhi chahi chahi padehi yojetvā dviadhikānaṃ dvinnaṃ sattakasatānaṃ vasena nayasahassañca cattāri ca satāni cuddasa ca vissajjanāni niddiṭṭhāni.
9 现在,为了把以色等开始、一直到老死为终点的二百零一句,配合七种随观来解说,先列出了无常随观等七种随观。这些全部加起来,连同七种纯净随观的解答,一共有一千四百一十四种解答。以无常为所缘的随观,就叫无常随观,它是对治常想的。以苦为所缘的随观,就叫苦随观,它是对治乐想的。以无我为所缘的随观,就叫无我随观,它是对治我想的。前三种随观修满之后生起厌离,这厌离本身就是随观,所以叫厌离随观,它是对治喜的。前四种随观修满之后生起离染,这离染本身就是随观,所以叫离染随观,它是对治贪的。前五种随观修满之后生起灭,这灭本身就是随观,所以叫灭随观,它是对治集的。前六种随观修满之后生起舍遣,这舍遣本身就是随观,所以叫舍遣随观,它是对治执取的。即使没有出世间根,对于能趣入观照的诸法,依据“一切行无常,一切行苦,一切法无我”的教说,它们本身也具有无常、苦、无我的性质;在那里没有常想、乐想、我想,也没有喜和贪,因此它们是具有灭的,可以依此随观;又因为存在遍舍舍遣和趣入舍遣这两种舍遣的可能,所以它们也可以配合七种随观,应当这样理解。对于以老死为终点的诸法,以无常等来观见时,老死也就算是以无常等被观见了;对于以老死为终点的诸法,厌离者、离染者,对老死也是厌离和离染的;对于以老死为终点的诸法,以灭来观见时,老死也就算是以灭被观见了;对于以老死为终点的诸法,舍遣者,就是在舍遣老死。因此,应当理解老死也与七种随观相配合。巴利
9. Idāni rūpādīni jarāmaraṇapariyantāni ekādhikāni dve padasatāni sattahi anupassanāhi yojetvā niddisituṃ paṭhamaṃ tāva aniccānupassanādayo satta anupassanā niddiṭṭhā. Tāni sabbāni sattahi suddhikaanupassanāvissajjanehi saddhiṃ sahassañca cattāri ca satāni cuddasa ca vissajjanāni honti. Aniccanti anupassanā aniccānupassanā. Sā niccasaññāpaṭipakkhā. Dukkhanti anupassanā dukkhānupassanā. Sā sukhasaññāpaṭipakkhā. Anattāti anupassanā anattānupassanā. Sā attasaññāpaṭipakkhā. Tissannaṃ anupassanānaṃ paripūrattā nibbindatīti nibbidā, nibbidā ca sā anupassanā cāti nibbidānupassanā. Sā nandipaṭipakkhā. Catassannaṃ anupassanānaṃ paripūrattā virajjatīti virāgo, virāgo ca so anupassanā cāti virāgānupassanā. Sā rāgapaṭipakkhā. Pañcannaṃ anupassanānaṃ paripūrattā rāgaṃ nirodhetīti nirodho, nirodho ca so anupassanā cāti nirodhānupassanā. Sā samudayapaṭipakkhā. Channaṃ anupassanānaṃ paripūrattā paṭinissajjatīti paṭinissaggo, paṭinissaggo ca so anupassanā cāti paṭinissaggānupassanā. Sā ādānapaṭipakkhā. Lokuttarindriyānaṃ asatipi vipassanūpagatte ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe saṅkhārā dukkhā, sabbe dhammā anattā’’ti (dha. pa. 277-279; paṭi. ma. 1.31) vacanato tesampi aniccadukkhānattattā tattha niccasukhattasaññānaṃ nandiyā rāgassa ca abhāvā nirodhavantānīti anupassanato pariccāgapaṭinissaggapakkhandanapaṭinissaggasambhavato ca tehipi satta anupassanā yojitāti veditabbā. Jarāmaraṇavantesu aniccādito diṭṭhesu jarāmaraṇampi aniccādito diṭṭhaṃ nāma hoti, jarāmaraṇavantesu nibbindanto virajjanto jarāmaraṇe nibbinno ca viratto ca hoti, jarāmaraṇavantesu nirodhato diṭṭhesu jarāmaraṇampi nirodhato diṭṭhaṃ nāma hoti, jarāmaraṇavantesu paṭinissajjanto jarāmaraṇaṃ paṭinissajjantova hotīti jarāmaraṇehi satta anupassanā yojitāti veditabbā.
10 现在,依照过患智所依的五种所缘——即生等——来说明它们的同义词,共有十五种解答;依照寂静智的对治所缘,来说明无生等,也有十五种解答;再把那些生与无生等词按对句的方式组合起来,说明三十种解答。这样,在这一理趣中,总共就有六十种解答。其中,“生”:是指以过去的业为缘,在这里生起。“转起”:是指这样生起之后的持续活动。“相”:是指一切行的行相;对修观的人来说,诸行显现得好像有形状一样,所以称为相。“积累”:是指成为未来结生之因的业;因为它有造作的含义,所以称为积累。巴利
10. Idāni ādīnavañāṇassa vatthubhūtānaṃ uppādādīnaṃ pañcannaṃ ārammaṇānaṃ vasena uppādādīni tesaṃ vevacanāni pañcadasa vissajjanāni niddiṭṭhāni, santipadañāṇassa tappaṭipakkhārammaṇavasena anuppādādīni pañcadasa vissajjanāni niddiṭṭhāni, puna tāneva uppādānuppādādīni padāni yugaḷakavasena yojetvā tiṃsa vissajjanāni niddiṭṭhāni. Evaṃ imasmiṃ nayeva saṭṭhi vissajjanāni honti. Tattha uppādoti purimakammapaccayā idha uppatti. Pavattanti tathāuppannassa pavatti. Nimittanti sabbampi saṅkhāranimittaṃ. Yogāvacarassa hi saṅkhārā sasaṇṭhānā viya upaṭṭhahanti, tasmā nimittanti vuccanti. Āyūhanāti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ. Tañhi abhisaṅkharaṇaṭṭhena āyūhanāti vuccati.
结生:指未来的投生。因为它连接前后世,所以称为结生。趣:指结生所依托的趣。因为那是应当前往之处,所以称为趣。再生:指诸蕴的产生。投生:即《无碍解道》中所说的“已入者或投生者……”那样,是异熟的现起。生:指诞生。当有情在各处投生时,诸蕴首次显现,也就是那些诸蕴的最初出现。老:指衰老。它有两种:一是被称为住异相的有为相,二是在生命相续中,属于同一期生命的诸蕴变旧的状态,也就是大家公认的牙齿脱落等。这里指的是后者。病:指由界扰动等因缘而生起的八种疾病,即由胆汁、痰、风、三者聚合、时节变化、不适当的养护、突发伤害、业异熟所导致的疾病。因为它带来种种痛苦,所以称为病;或者因为它折磨、烧恼、动摇,所以称为病。死:众生以它而死,所以称为死。它有两种:一是被称为衰亡相的有为相,二是在同一期生命中,生命根相续的断绝。这里指的是后者。巴利
Paṭisandhīti āyatiṃ uppatti. Sā hi bhavantarapaṭisandhānato paṭisandhīti vuccati. Gatīti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti. Sā hi gantabbato gatīti vuccati. Nibbattīti khandhānaṃ nibbattanaṃ. Upapattīti ‘‘samāpannassa vā upapannassa vā’’ti (paṭi. ma. 1.72) evaṃ vuttā vipākapavatti. Jātīti jananaṃ. Tattha tattha nibbattamānānaṃ sattānaṃ ye ye khandhā pātubhavanti, tesaṃ tesaṃ paṭhamaṃ pātubhāvo. Jarāti jīraṇaṃ. Sā duvidhā ṭhitaññathattalakkhaṇasaṅkhātaṃ saṅkhatalakkhaṇañca khaṇḍiccādisammato santatiyaṃ ekabhavapariyāpannakhandhānaṃ purāṇabhāvo ca. Sā idha adhippetā. Byādhīti dhātukkhobhapaccayasamuṭṭhito pittasemhavātasannipātautuvipariṇāmavisamaparihāraupakkamakammavipākavasena aṭṭhavidho ābādho. Vividhaṃ dukkhaṃ ādahati vidahatīti byādhi, byādhayati tāpeti, kampayatīti vā byādhi. Maraṇanti maranti etenāti maraṇaṃ. Taṃ duvidhaṃ vayalakkhaṇasaṅkhātaṃ saṅkhatalakkhaṇañca ekabhavapariyāpannajīvitindriyappabandhavicchedo ca. Taṃ idha adhippetaṃ.
“愁”就是忧伤:当人遭遇亲友、财产、疾病、戒行、见解方面的灾祸时,内心受到灼烧般的苦恼。“悲叹”就是哀号:当人遭遇亲友等灾祸时,口中发出的哭诉。“绝望”就是极度忧恼:当人遭遇亲友等灾祸时,由极重的内心痛苦所产生的嗔恨。这里,生等五项是就过患智的对象来说的,其余则是它们的同义词。因为“再生”是“生起”的同义词,“生”是“结生”的同义词,“趣、再生”这两个词指的是转起,“老”等指的是相。而“不生起”等说法,则直接指的是涅槃。巴利
Sokoti socanaṃ. Ñātibhogarogasīladiṭṭhibyasanehi phuṭṭhassa cittasantāpo. Paridevoti paridevanaṃ. Ñātibyasanādīhiyeva phuṭṭhassa vacīpalāpo. Upāyāsoti bhuso āyāso. Ñātibyasanādīhiyeva phuṭṭhassa adhimattacetodukkhappabhāvito dosoyeva. Ettha ca uppādādayo pañceva ādīnavañāṇassa vatthuvasena vuttā, sesā tesaṃ vevacanavasena. ‘‘Nibbattī’’ti hi uppādassa, ‘‘jātī’’ti paṭisandhiyā vevacanaṃ, ‘‘gati upapattī’’ti idaṃ dvayaṃ pavattassa, jarādayo nimittassāti. Anuppādādivacanehi pana nibbānameva vuttaṃ.
接着,又把那些生起、不生起等六十个词,分别配合苦与乐、怖畏与安稳、有染着与无染着、行与涅槃这几组词,每一组都阐述了六十种解答。其中,“苦”是因为无常,所以是苦。“乐”是因为它是苦的反面,所以是乐。凡是苦的,就是“怖畏”。“安稳”是因为它是怖畏的反面,所以是安稳。凡是怖畏的,由于还没有脱离轮回的染着和世间的染着,所以是“有染着”。“无染着”是因为它是染着的反面,所以是无染着。凡是有染着的,那不过就是“行”而已。“涅槃”是因为它是行的反面,是寂静的,所以是涅槃。因为行是燃烧着的,而涅槃是寂静的。应当这样理解:针对苦的样子、怖畏的样子、有染着的样子、行的样子,如此依照每一种样子,就流转的情况而作了相应的分别述说。巴利
Puna tāneva uppādānuppādādīni saṭṭhi padāni dukkhasukhapadehi yojetvā saṭṭhi vissajjanāni, bhayakhemapadehi yojetvā saṭṭhi vissajjanāni, sāmisanirāmisapadehi yojetvā saṭṭhi vissajjanāni, saṅkhāranibbānapadehi yojetvā saṭṭhi vissajjanāni niddiṭṭhāni. Tattha dukkhanti aniccattā dukkhaṃ. Dukkhapaṭipakkhato sukhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, taṃ bhayaṃ. Bhayapaṭipakkhato khemaṃ. Yaṃ bhayaṃ, taṃ vaṭṭāmisalokāmisehi avippamuttattā sāmisaṃ. Sāmisapaṭipakkhato nirāmisaṃ. Yaṃ sāmisaṃ, taṃ saṅkhāramattameva. Saṅkhārapaṭipakkhato santattā nibbānaṃ. Saṅkhārā hi ādittā, nibbānaṃ santanti. Dukkhākārena bhayākārena sāmisākārena saṅkhārākārenāti evaṃ tena tena ākārena pavattiṃ sandhāya tathā tathā vuttanti veditabbanti.
11 摄持义等三十一种解答,是依据圣道生起的刹那来阐述的。与圣道相应的那些法,从一开始就是为了生起而被摄持,所以叫“摄持”,它们自身的本性就是摄持义。正是这些法,以彼此互为眷属的状态存在,所以是眷属义。以修习达到圆满的状态,所以是圆满义。也正是这些法,凭借正定的力量专注于同一个所缘,所以是一境义。从它们不散乱到种种不同所缘这一点来看,所以是不散乱义。依于正精进的作用,所以是策励义。凭借正定的力量,就像沐浴香粉不会被水冲散一样,这些法不会离散,所以是不流散义。因为与正定结合而不混乱,所以是无浊义。因为不被摇动,所以是不动义。依于安住在一个所缘的状态,以及依于正定的结合而稳固地住立在一个所缘上的状态,所以是住立义;以不动状态住立于所缘,所以是住立义。彼以涅槃为所缘,以其为所依、所缘之状态,所以是所缘义。对于那个所缘能自在活动的状态,所以是行境义。以出离和断除的方式,所以是涅槃的断义。依于彻底舍弃烦恼的方式,所以是圣道的遍舍义。依于从两端一同出起的状态,所以是出起义。依于从相的转起中返还回来的状态,所以是退还义。因为已经寂灭,所以是寂静义。因为没有热恼,并且最为殊胜,所以是美妙义。因为已经从种种烦恼中解脱,并且一心倾向所缘,所以是解脱义。由于它不是诸漏活动的范围,是极为清净的,所以是无漏义。因为超越了烦恼荒漠和轮回荒漠,所以是渡越义。因为没有行的相状,所以是无相义。因为没有渴爱的愿望期求,所以是无愿义。因为没有可以作为我的坚实之物,所以是空义。以解脱的滋味而成为同一滋味,或者以止和观的滋味同一,所以是一味义。止与观彼此不互相超越,所以是不超越义。正是它们二者如同双驾马车并行的状态,所以是双运义。圣道从诸行中脱离开来,所以是出离义。因为能证得涅槃,所以是因义。因为能现前知见涅槃,所以是见义。以作为主导和上首的状态,所以是增上主义。巴利
11.Pariggahaṭṭhādīni ekatiṃsa vissajjanāni ariyamaggakkhaṇavasena niddiṭṭhāni. Ariyamaggasampayuttā hi dhammā ādito pabhuti uppādanatthaṃ pariggayhante iti pariggahā, tesaṃ sabhāvo pariggahaṭṭho. Tesaṃyeva aññamaññaparivārabhāvena parivāraṭṭho. Bhāvanāpāripūrivasena paripūraṭṭho. Tesaṃyeva samādhivasena ekārammaṇapariggahamapekkhitvā ekaggaṭṭho. Nānārammaṇavikkhepābhāvamapekkhitvā avikkhepaṭṭho. Vīriyavasena paggahaṭṭho. Samādhivasena udakena nhānīyacuṇṇānaṃ viya avippakiṇṇatā avisāraṭṭho. Samādhiyogena alulitattā anāvilaṭṭho. Avikampitattā aniñjanaṭṭho. Ekattupaṭṭhānavasenāti samādhiyogena ca ekārammaṇe bhusaṃ patiṭṭhānavasena ca. Ṭhitaṭṭhoti ārammaṇe niccalabhāvena patiṭṭhitaṭṭho. Tassa nibbānārammaṇassa ālambanabhāvena ārammaṇaṭṭho. Tattheva nikāmacārabhāvena gocaraṭṭho. Nissaraṇapahānabhāvena nibbānassa pahānaṭṭho. Kilesapariccāgavasena ariyamaggassa pariccāgaṭṭho. Dubhato vuṭṭhānavasena vuṭṭhānaṭṭho. Nimittapavattehi nivattanavasena nivattanaṭṭho. Nibbutattā santaṭṭho. Atappakattā uttamattā ca paṇītaṭṭho. Kilesehi vimuttattā, ārammaṇe ca adhimuttattā vimuttaṭṭho. Āsavānaṃ avisayabhāvena parisuddhattā anāsavaṭṭho. Kilesakantārasaṃsārakantārātikkamanena taraṇaṭṭho. Saṅkhāranimittābhāvena animittaṭṭho. Taṇhāpaṇidhiabhāvena appaṇihitaṭṭho. Attasārābhāvena suññataṭṭho. Vimuttirasena ekarasatāya, samathavipassanānaṃ ekarasatāya vā ekarasaṭṭho. Samathavipassanānaṃ aññamaññaṃ anativattanaṭṭho. Tesaṃyeva yuganaddhaṭṭho. Ariyamaggassa saṅkhārato niggamane niyyānaṭṭho. Nibbānasampāpanena hetuṭṭho. Nibbānapaccakkhakaraṇena dassanaṭṭho. Adhipatibhāvena ādhipateyyaṭṭhoti.
12 止等四种解答,是依止与观来说明。因为随顺无常等相而一再观察,所以叫“随观义”。对于止与观二者如同双驾马车并行,由于它们一味一味、互不超越,所以叫“不超越义”。学等九种解答,是依圣道的初、中、后阶段来说明。应当修学,所以叫“学”。应当受持,所以叫“受持义”。依戒安住之后,以业处的方式执取的所缘,因为是修习持续生起的依处,也是心活动的行境,所以叫“行境义”。在修止或修观时,对于因懈怠而沉滞的心,以修习择法觉支、精进觉支、喜觉支来策励,这就是“策励义”。对于因掉举而浮躁的心,以修习轻安觉支、定觉支、舍觉支来使它平静,这就是“抑制义”。“两边清净”是指从两边都清净,也就是排除沉滞与浮躁两边之后清净的心。应当知道,这是就那些安住于中道、以平等状态持续运作的心,而用复数来说。在策励与抑制之中,没有造作者在起作用,这就是“旁观义”。依于平等运转的心而修习,证得殊胜,这就是“殊胜证得义”。以圣道显现,就是“更上通达义”。以圣道所成就的四谛通达,就是“谛现观义”。以果定安立于灭,就是“安立于灭义”——因为它使具足者安立于称为灭尽的涅槃之中。巴利
12.Samathādīni cattāri vissajjanāni samathavipassanāvasena niddiṭṭhāni. Aniccādivasena anu anu passanato anupassanaṭṭho. Yuganaddhassa samathavipassanādvayassa ekarasabhāvena anativattanaṭṭho. Sikkhādīni nava vissajjanāni ariyamaggassa ādimajjhapariyosānavasena niddiṭṭhāni. Sikkhitabbattā sikkhā. Tassā samādātabbato samādānaṭṭho. Sīle patiṭṭhāya kammaṭṭhānavasena gahitassa ārammaṇassa bhāvanāpavattiṭṭhānattā gocaraṭṭhānattā ca gocaraṭṭho. Samathakāle vipassanākāle vā kosajjavasena līnassa cittassa dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgabhāvanāvasena ussāhanaṭṭho paggahaṭṭho. Uddhaccavasena uddhatassa cittassa passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgabhāvanāvasena sannisīdāpanaṭṭho niggahaṭṭho. Ubho visuddhānanti ubhato visuddhānaṃ, līnuddhatapakkhato nivāretvā visuddhānaṃ cittānanti attho. Majjhimabhāve ṭhitānaṃ santativasena pavattamānānaṃ cittānaṃ vasena bahuvacanaṃ katanti veditabbaṃ. Ussāhanasannisīdāpanesu sabyāpārābhāvo ajjhupekkhanaṭṭho. Samappavattassa cittassa vasena bhāvanā visesādhigamaṭṭho. Ariyamaggapātubhāvavasena uttaripaṭivedhaṭṭho. Ariyamaggasiddhacatusaccapaṭivedhavasena saccābhisamayaṭṭho. Phalasamāpattivasena nirodhe patiṭṭhāpakaṭṭho. Sā hi taṃsamaṅgipuggalaṃ nirodhasaṅkhāte nibbāne patiṭṭhāpeti.
信根等五个释答,是依据根的义理而说的。胜解义,就是胜解之义。近住义,就是靠近所缘并安住下来的意思。见义,就是观察自性的意思。信力等五个释答,是依据力的义理而说的。以不可动摇的义理来说,信本身就是力,所以叫信力。以不信,就是由于不信。所谓不信,是指与信对立的心生起。不可动摇义,就是不可被摇动的意思,也就是无法动摇的意思。以懈怠,就是由称为懒惰状态的昏沉睡眠。以放逸,就是由与念对立的心生起。以掉举,就是由称为不寂静的掉举。以无明,就是由愚痴。念觉支等七个释答,是依据觉支的义理而说的。觉者的支分,就是觉支。殊胜且善妙的觉支,就是善觉支;念本身就是善觉支,所以叫念觉支。能简择诸法,所以叫择法。这是慧的名称。简择义,就是审察的意思。能令喜悦,所以叫喜。遍满义,就是散布的意思。令止息,就是轻安。寂止义,就是无恼害的意思。依平等而观,所以叫舍,就是平等而观,不偏袒而观的意思。这里的舍,就是那中舍,也叫觉支舍。因为具有平衡的特相,所以叫审视义。巴利
Saddhindriyādīni pañca vissajjanāni indriyaṭṭhavasena vuttāni. Adhimokkhaṭṭhoti adhimuccanaṭṭho. Upaṭṭhānaṭṭhoti ārammaṇaṃ upecca patiṭṭhānaṭṭho. Dassanaṭṭhoti sabhāvapekkhanaṭṭho. Saddhābalādīni pañca vissajjanāni balaṭṭhavasena niddiṭṭhāni. Akampiyaṭṭhena saddhāva balanti saddhābalaṃ. Assaddhiyeti assaddhiyena. Assaddhiyanti ca saddhāpaṭipakkhabhūto cittuppādo. Akampiyaṭṭhoti akampetabbaṭṭho, kampetuṃ na sakkāti attho. Kosajjeti kusītabhāvasaṅkhātena thinamiddhena. Pamādeti satipaṭipakkhena cittuppādena. Uddhacceti avūpasamasaṅkhātena uddhaccena. Avijjāyāti mohena. Satisambojjhaṅgādīni satta vissajjanāni bojjhaṅgaṭṭhavasena niddiṭṭhāni. Bujjhanakassa aṅgo bojjhaṅgo. Pasattho sundaro ca bojjhaṅgo sambojjhaṅgo, satiyeva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo. Dhamme vicinātīti dhammavicayo. Paññāyetaṃ nāmaṃ. Pavicayaṭṭhoti vicāraṭṭho. Pīnayatīti pīti. Pharaṇaṭṭhoti visaraṇaṭṭho. Passambhanaṃ passaddhi. Upasamaṭṭhoti niddarathaṭṭho. Upapattito ikkhatīti upekkhā, samaṃ pekkhati apakkhapatitāva hutvā pekkhatīti attho. Sā idha tatramajjhattupekkhā, bojjhaṅgupekkhātipi tassā nāmaṃ. Samavāhitalakkhaṇattā paṭisaṅkhānaṭṭho.
正见等八个解释,是依道的角度来说明的。正确地见,或者依它而正确地见,或者被称赞的、善妙的见,就是正见。这属于正见。正确地思惟,或者依它而正确地思惟,或者被称赞的、善妙的思惟,就是正思惟。安立的意思,就是令心安立于所缘的意思。也有“安立所缘”这个读法。正确地语,或者依它而正确地语,或者被称赞的、善妙的语,就是正语。这是远离邪语的名称。摄持的意思,就是摄持四种语律仪的意思。正确地作,或者依它而正确地作,或者被称赞的、善妙的业,就是正业,正业就是正行。这是远离邪业的名称。等起的意思,就是等起三种身律仪的意思。正确地活命,或者依它而正确地活命,或者被称赞的、善妙的活命,就是正命。这是远离邪命的名称。清净的意思,就是清净的意思。正确地精勤,或者依它而正确地精勤,或者被称赞的、善妙的精勤,就是正精进。正确地念,或者依它而正确地念,或者被称赞的、善妙的念,就是正念。正确地定,或者依它而正确地定,或者被称赞的、善妙的定,就是正定。巴利
Sammādiṭṭhādīni aṭṭha vissajjanāni maggavasena niddiṭṭhāni. Sammā passati, sammā vā tāya passanti, pasatthā sundarā vā diṭṭhīti sammādiṭṭhi. Tassā sammādiṭṭhiyā. Sammā saṅkappeti, sammā vā tena saṅkappenti, pasattho sundaro vā saṅkappoti sammāsaṅkappo. Abhiropanaṭṭhoti cittassa ārammaṇāropanaṭṭho. Ārammaṇābhiniropanaṭṭhotipi pāṭho. Sammā vadati , sammā vā tāya vadanti, pasatthā sundarā vā vācāti sammāvācā. Micchāvācāviratiyā etaṃ nāmaṃ. Pariggahaṭṭhoti catubbidhavacīsaṃvarapariggahaṭṭho. Sammā karoti, sammā vā tena karonti, pasatthaṃ sundaraṃ vā kammanti sammākammaṃ, sammākammameva sammākammanto. Micchākammantaviratiyā etaṃ nāmaṃ. Samuṭṭhānaṭṭhoti tividhakāyasaṃvarasamuṭṭhānaṭṭho. Sammā ājīvati, sammā vā tena ājīvanti, pasattho sundaro vā ājīvoti sammāājīvo. Micchājīvaviratiyā etaṃ nāmaṃ. Vodānaṭṭhoti parisuddhaṭṭho. Sammā vāyamati, sammā vā tena vāyamanti, pasattho sundaro vā vāyāmoti sammāvāyāmo. Sammā sarati, sammā vā tāya saranti, pasatthā sundarā vā satīti sammāsati. Sammā samādhiyati, sammā vā tena samādhiyanti, pasattho sundaro vā samādhīti sammāsamādhi.
13 13. “根”等十项回答,把它们归拢之后,按顺序逐一说明。“增上义”,就是像因陀罗的作用那样,以主宰、支配的方式成为增上。“不可动摇义”,就是不能被对立面所动摇。“出离义”,就是从世间和出世间的对立面中脱离出来。“因义”,就是正见等是断除邪见等的因,或者说一切正见等都是使人到达涅槃的因,所以叫因义。在念处中,因为跃入所缘、投入所缘而现起,所以叫“安住”;念本身就是安住,所以叫“念处”。然而,对于身、受、心、法,它依执取不净、苦、无常、无我这些行相,以及完成舍弃净、乐、常、我想的作用而运作,所以有四种分类。这些在前分阶段,可以出现在不同的心中;但在道的刹那,只有一个念,却得到四种名称。巴利
13.Indriyādīni dasa vissajjanāni rāsikatvā anupubbapaṭipāṭivasena niddiṭṭhāni. Ādhipateyyaṭṭhoti indaṭṭhakaraṇavasena adhipatiattho. Akampiyaṭṭhoti paṭipakkhehi kampetuṃ asakkuṇeyyaṭṭho. Niyyānaṭṭhoti lokiyalokuttarānampi paṭipakkhato niggamanaṭṭho. Hetuṭṭhoti micchādiṭṭhādīnaṃ pahānāya sammādiṭṭhādayo hetūti vā sabbepi sammādiṭṭhādayo nibbānasampāpakahetūti vā hetuṭṭho. Satipaṭṭhānesu ārammaṇesu okkhanditvā pakkhanditvā upaṭṭhānato upaṭṭhānaṃ, satiyeva upaṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Kāyavedanācittadhammesu panassā asubhadukkhāniccānattākāragahaṇavase subhasukhaniccattasaññāpahānakiccasādhanavasena ca pavattito catudhā bhedo hoti. Etāni pubbabhāge nānācittesu labbhanti, maggakkhaṇe pana ekāyeva sati cattāri nāmāni labhati.
在诸正勤中,人们依靠它来精勤努力,所以叫“勤”;它是善妙的勤,所以叫“正勤”。或者说,人们正确地依靠它来精勤努力,所以叫“正勤”;或者说,它是善妙的,因为它远离了烦恼的丑恶,同时也是勤,因为它能带来利益和安乐,由于带来最殊胜的状态,能造成勤的状态,所以叫“正勤”。这是精进的同义词。不过,按照断除已生的不善法、不让未生的不善法生起、让未生的善法生起、让已生的善法安住这四种作用来运作,它就有四种分类。这些在修行前分阶段,也存在于不同的心中;但在圣道刹那,只有一个精进,却得到四种名称。“勤励之义”,就是策励的意思。也有写成“勤之义”的异读,意思是一样的。巴利
Sammappadhānesu padahanti etenāti padhānaṃ, sobhanaṃ padhānaṃ sammappadhānaṃ. Sammā vā padahanti etenāti sammappadhānaṃ, sobhanaṃ vā taṃ kilesavirūpattavirahato padhānañca hitasukhanipphādakattena seṭṭhabhāvāvahanato padhānabhāvakaraṇato vā sammappadhānaṃ. Vīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Uppannānuppannānaṃ anuppannuppannānañca akusalakusalānaṃ dhammānaṃ pahānānuppattiuppādaṭṭhitikiccasādhanavasena pavattito panassa catudhā bhedo hoti. Etānipi pubbabhāge nānācittesu labbhanti, maggakkhaṇe pana ekameva vīriyaṃ cattāri nāmāni labhati. Padahanaṭṭhoti ussāhanaṭṭho. Padhānaṭṭhotipi pāṭho, soyevattho.
在“神足”这个词里,欲、精进、心、观慧这四者,每一个都能成就,所以叫“神”,意思是能圆满、能生起。或者说,众生依靠它而成就、增长、达到最殊胜的状态,所以叫“神”。按第一种含义,神本身就是足,所以叫“神足”,意思是神的一部分。按第二种含义,是神的足,所以叫“神足”。“足”是立足处,意思是达到的方法。因为依靠它,人们才能一步一步进入并到达更殊胜的境界——也就是所谓的神——所以叫“足”。这些欲等法,在前期以主导作用存在于不同心中,但在道刹那则同时存在。“成就之义”即产生之义或安立处之义。“诸谛”指四圣谛。“如性之义”指如其自性之义。这八种解说混合了世间与出世间。“诸精勤”指四种圣道精勤。“止息之义”指四种圣果的止息之义。因为道精勤在果刹那已止息,所作已办。或者,由于果的生起,诸道精勤有止息的状态。“诸果之作证之义”指以回顾方式对诸圣果的现前作证之义。这是说所缘作证,或者在果刹那说获得作证。寻等五种解说依禅支而说。寻思是寻,意思是推度。伺察是伺,意思是随伺察。“随伺察之义”即反复审察之义。“润湿之义”即依定力而令心专一之义。巴利
Iddhipādānanti ettha chandavīriyacittavīmaṃsāsu ekeko ijjhatīti iddhi, samijjhati nipphajjatīti attho. Ijjhanti vā etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi, paṭhamenatthena iddhi eva pādo iddhipādo, iddhikoṭṭhāsoti attho. Dutiyenatthena iddhiyā pādoti iddhipādo. Pādoti patiṭṭhā, adhigamūpāyoti attho. Tena hi yasmā uparūpari visesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti, tasmā pādoti vuccati. Ete chandādayo pubbabhāge adhipativasena nānācittesu labbhanti, maggakkhaṇe pana saheva labbhanti. Ijjhanaṭṭhoti nipphajjanaṭṭho patiṭṭhānaṭṭho vā. Saccānanti catunnaṃ ariyasaccānaṃ. Tathaṭṭhoti yathāsabhāvaṭṭho. Imāni aṭṭha vissajjanāni lokiyalokuttaramissakāni. Payogānanti catunnaṃ ariyamaggapayogānaṃ. Paṭippassaddhaṭṭhoti catunnaṃ ariyaphalānaṃ paṭippassaddhaṭṭho. Maggapayogo hi phalakkhaṇe paṭippassaddho hoti niṭṭhitakiccattā. Maggapayogānaṃ phalodayena paṭippassaddhabhāvo vā. Phalānaṃ sacchikiriyaṭṭhoti ariyaphalānaṃ paccavekkhaṇavasena paccakkhakaraṇaṭṭho. Ārammaṇasacchikiriyā vuttā hoti, phalakkhaṇe paṭilābhasacchikiriyā vā. Vitakkādīni pañca vissajjanāni jhānaṅgavasena niddiṭṭhāni. Vitakkanaṃ vitakko, ūhananti vuttaṃ hoti. Vicaraṇaṃ vicāro, anusañcaraṇanti vuttaṃ hoti. Upavicāraṭṭhoti anumajjanaṭṭho. Abhisandanaṭṭhoti temanaṭṭho samādhivasena cittassa ekaggaṭṭho.
转向等十五种解释,是按杂项分类来说明的。在五门和意门中,有两种心把心相续转向不同于有分所缘的其他所缘,这就是转向的作用。识的作用是了别。慧的作用是了知。想的作用是认知。定的作用是专一。因为在第二禅中,定单独生起,所以称为专一,意思是它不被寻和伺所覆盖,作为最上、最殊胜的状态而生起。世间中,最上者也被称为一。或者,它远离寻和伺,作为单独的、没有伴侣的状态生起,这样也说得通。又或者,一切善定因为是诸盖或掉举的对立面,不被它们所覆盖,所以作为最上状态而生起;或者因为远离它们而作为没有伴侣的状态生起;这两种情况下,都可以合理地称为专一。证智的已知作用,是依知遍知而了知自性的作用。遍知的审察作用,是依审度遍知,从无常等角度观察的作用。断的遍舍作用,是依断遍知而断除对立面的作用。平等转起的修习有一味的作用。触的作用是接触、感受。以压迫、荷负重担等意义,是蕴的作用。以空无等意义,是界的作用。以各自界限等意义,是处的作用。依诸缘和合而造作,是有为的作用。与此相反,是无为的作用。巴利
Āvajjanādīni pañcadasa vissajjanāni pakiṇṇakavasena niddiṭṭhāni. Pañcadvāramanodvāresu bhavaṅgārammaṇato aññārammaṇe cittasantānaṃ namentānaṃ dvinnaṃ cittānaṃ āvajjanaṭṭho. Viññāṇassa vijānanaṭṭho. Paññāya pajānanaṭṭho. Saññāya sañjānanaṭṭho. Samādhissa ekodaṭṭho. Dutiyajjhānasmiñhi samādhi eko udetīti ekodīti vuccati, vitakkavicārehi anajjhāruḷhattā aggo seṭṭho hutvā uppajjatīti attho. Seṭṭhopi hi loke ekoti vuccati. Vitakkavicāravirahito vā eko asahāyo hutvā udetītipi vaṭṭati. Sabbopi vā kusalasamādhi nīvaraṇādīnaṃ uddhaccasseva vā paṭipakkhattā tehi anajjhāruḷhoti aggo hutvā udetīti vā tehi virahitoti asahāyo hutvā udetīti vā ekodīti yujjati. Abhiññāya ñātaṭṭhoti ñātapariññāya sabhāvajānanaṭṭho. Pariññāya tīraṇaṭṭhoti tīraṇapariññāya aniccādito upaparikkhaṇaṭṭho. Pahānassa pariccāgaṭṭhoti pahānapariññāya paṭipakkhapajahanaṭṭho. Samappavattāya bhāvanāya ekarasaṭṭho. Phassanaṭṭhoti phusanaṭṭho vindanaṭṭho. Pīḷābhāravahanādinā khandhaṭṭho. Suññādinā dhātuṭṭho. Sakasakamariyādāyatanādinā āyatanaṭṭho. Paccayehi saṅgamma katavasena saṅkhataṭṭho. Tabbiparītena asaṅkhataṭṭho.
14 心义等十五种解释,是就与心的关联来说明的。关于“心义”:在这里,能思虑所缘的就是心,意思是“识知”。不过,其中如果是速行心,它依照速行路线的方式累积自己的相续,所以也叫心;如果是果报心,它由业和烦恼所造作,所以也叫心。一切心都随各自的情况,因为具有认知的性质而叫心,因为具有造作的性质而叫心。再者,凡是成为轮回之因、能累积轮回之苦的,也叫心。这样,由于对所缘有认知等性质,这就是“心义”。“无间”:在它之后,下一个心或果心生起时,中间没有任何间隔,所以叫无间。这种无间的性质,就是无间性。心的这种无间性,就是心无间性,这就是心无间性的含义。具体来说,除了阿拉汉的死亡心之外,任何一颗刚灭去的无间心,都有能力让下一个心生起;同样,道心灭后,能无间地令果心生起,这是它的要点。“心的出起”:种姓心从相出起,道心从相的相续出起,这就是出起的作用。“心的回转”:就是这两种心,按上面所说的方式出起后,转向涅槃,这就是回转的作用。“心的因”:心以九种因作为因缘,这就是因的作用。“心的缘”:心以依处、所缘等许多缘为缘,这就是缘的作用。“心的依处”:心以眼、耳、鼻、舌、身、心所依处为依处,这就是依处的作用。“心的地”:心依生起之处,有欲界等地的作用。“心的所缘”:以色等为所缘的作用。“心的行处”:以惯常所缘的转起处为行处的作用。“心的行”:按上面所说的识之行的方式,就是行的作用;或者,以发动和现行的意义为行的作用。“心的去”:即使心没有移动,但依取远、近所缘的方式,而有去的作用。“心的引出”:为了使心从已取的所缘转向其他所缘,而有引出的作用。“心的出离”:道心从轮回出离,这就是出离的作用。又如“已得离欲者,心从欲贪中解脱出来”等所说,按这种方式,心从烦恼中解脱,就是出离的作用。巴利
14.Cittaṭṭhādīni pañcadasa vissajjanāni cittasambandhena niddiṭṭhāni. Cittaṭṭhoti ettha ārammaṇaṃ cintetīti cittaṃ, vijānātīti attho. Yaṃ panettha javanaṃ hoti, taṃ javanavīthivasena attano santānaṃ cinotītipi cittaṃ, yaṃ vipākaṃ hoti, taṃ kammakilesehi citantipi cittaṃ, sabbampi yathānurūpaṃ cittatāya cittaṃ, cittakaraṇatāya cittaṃ, yaṃ vaṭṭassa paccayo hoti, taṃ saṃsāradukkhaṃ cinotītipi cittaṃ. Evaṃ ārammaṇe cittatādito cittaṭṭho. Cittuppādane phaluppādane vā nāssa antaramatthīti anantaraṃ, anantarassa bhāvo ānantariyaṃ, cittassa ānantariyaṃ cittānantariyaṃ, so cittānantariyaṭṭho. Arahato cuticittaṃ vajjetvā yassa kassaci samanantaraniruddhassa cittassa anantaracittuppādane samatthabhāvo maggacittassa anantaraṃ phaluppādane samatthabhāvoti adhippāyo. Cittassa vuṭṭhānaṭṭhoti gotrabhucittassa nimittato, maggacittassa nimittapavattato vuṭṭhānaṭṭho. Cittassa vivaṭṭanaṭṭhoti tasseva cittadvayassa yathāvuttato vuṭṭhitassa nibbāne vivaṭṭanaṭṭho. Cittassa hetuṭṭhoti cittassa hetupaccayabhūtānaṃ navannaṃ hetūnaṃ hetuṭṭho. Cittassa paccayaṭṭhoti cittassa vatthārammaṇādīnaṃ anekesaṃ paccayānaṃ paccayaṭṭho. Cittassa vatthuṭṭhoti cittassa vatthubhūtānaṃ cakkhusotaghānajivhākāyahadayavatthūnaṃ vatthuṭṭho. Cittassa bhūmaṭṭhoti cittassa uppattidesavasena kāmāvacarādibhūmiattho. Cittassa ārammaṇaṭṭhoti rūpādiārammaṇaṭṭho. Paricitassārammaṇassa sañcaraṇaṭṭhānaṭṭhena gocaraṭṭho. Upari vuttaviññāṇacariyāvasena cariyaṭṭho. Atha vā payogasamudācāraṭṭho cariyaṭṭho. Cittassa gamanābhāvepi dūrasantikārammaṇagahaṇavasena gataṭṭho. Abhinīhāraṭṭhoti gahitārammaṇato aññārammaṇamanasikāratthaṃ cittassa abhinīharaṇaṭṭho. Cittassa niyyānaṭṭhoti maggacittassa vaṭṭato niyyānaṭṭho. ‘‘Nekkhammaṃ paṭiladdhassa kāmacchandato cittaṃ nissaṭaṃ hotī’’tiādinā (paṭi. ma. 1.24, 191 thokaṃ visadisaṃ) nayena cittassa nissaraṇaṭṭho.
15 “一性”等四十二种解释,是联系“一性”来说明的。“一性”指所缘的单一性,意思是只有一个所缘。依初禅进入所缘,这是趋入的作用。依第二禅生起净信,这是净信的作用。依第三禅安住,这是安住的作用。依第四禅解脱,这是解脱的作用。依观察而见到“这是寂静的”,这是观见的作用。“已修习状态”等五种,是定自在力差别的表现。“已修习状态”是指变得像已调伏、随时可用的车乘一样。“已为所依状态”是指在稳固基础的意义上,变得像地基一样。“已现前状态”是指已经现前、已掌握的状态。“已熟习状态”是指从各方面完全熟悉、反复修习的状态。“善精勤状态”是指善于精勤,也就是善加完成的状态。或者,按转向自在、入定自在、决意自在、出定自在、观察自在的顺序,依次对应这五种词。当依遍处等所缘修习达到顶峰时,心与心所法被完全掌握、随顺和圆满,这是摄持、随从、圆满的作用。由于它们正确地安止于同一所缘,汇集一处,这是汇聚的作用。由于它们力量已臻圆满,能够胜伏所缘而安立,这是决意的作用。或者,依止与观,从最初起,以恭敬修习之力,这是修习的作用。以增长之力,这是修行的作用。以反复行持之力,这是多修的作用。已多修者以善能生起之力,这是善生起的作用。已善生起者,以善能从违逆法中解脱、以及对所缘善能胜解之力,这是善解脱的作用。巴利
15.Ekattādīni dvācattālīsa vissajjanāni ekattasambandhena niddiṭṭhāni. Ekatteti ārammaṇekatte, ekārammaṇeti attho. Paṭhamajjhānavasena pakkhandanaṭṭho. Dutiyajjhānavasena pasīdanaṭṭho. Tatiyajjhānavasena santiṭṭhanaṭṭho. Catutthajjhānavasena muccanaṭṭho. Paccavekkhaṇavasena etaṃ santanti passanaṭṭho. Yānīkataṭṭhādayo pañca samādhissa vasībhāvavisesā. Yānīkataṭṭhoti yuttayānasadisakataṭṭho. Vatthukataṭṭhoti patiṭṭhaṭṭhena vatthu viya kataṭṭho. Anuṭṭhitaṭṭhoti paccupaṭṭhitaṭṭho. Paricitaṭṭhoti samantato citaṭṭho. Susamāraddhaṭṭhoti suṭṭhu samāraddhaṭṭho , sukataṭṭhoti attho. Āvajjanasamāpajjanaadhiṭṭhānavuṭṭhānapaccavekkhaṇavasitāvasena vā paṭipāṭiyā pañca padāni yojetabbāni. Kasiṇādiārammaṇabhāvanāya sikhāppattakāle cittacetasikānaṃ pariggahaparivāraparipūraṭṭho. Tesaṃyeva sammā samāhitattā ekārammaṇe samosaraṇena samodhānaṭṭho. Tesaṃyeva balappattiyā ārammaṇaṃ abhibhavitvā patiṭṭhānavasena adhiṭṭhānaṭṭho. Samathassa vipassanāya vā ādito, ādarena vā sevanavasena āsevanaṭṭho. Vaḍḍhanavasena bhāvanaṭṭho. Punappunaṃ karaṇavasena bahulīkammaṭṭho. Bahulīkatassa suṭṭhu samuṭṭhitavasena susamuggataṭṭho. Susamuggatassa paccanīkehi suṭṭhu vimuttivasena ārammaṇe ca suṭṭhu adhimuttivasena suvimuttaṭṭho.
依觉支来说,觉悟之义等四个词是:入流道觉支的作用是觉悟,一来道觉支的作用是随觉,不来道觉支的作用是对觉,阿拉汉道觉支的作用是正觉。或者,观智觉支的作用是觉悟,见道觉支的作用是随觉,修道觉支的作用是对觉,果位觉支的作用是正觉。应当知道,正如前面所说,诸觉支对相应的修行者以令觉悟等方式起作用,因此有觉悟之义等四种作用。正如前面所说的那些觉支,以觉悟之义成为被称为“觉者”的修行者的一方,所以叫菩提分法。应当知道,前面所说的那些觉支,其菩提分法之义等四种作用也是如此。依观智之慧照明所缘,这是照明的作用。依次依四种道智,有照明、辉照、对耀、遍耀的作用。或者,依次依四种道智有照明等作用,依果智则有遍耀的作用。巴利
Bujjhanaṭṭhādīni cattāri padāni bojjhaṅgavasena vuttāni. Sotāpattimaggabojjhaṅgānaṃ bujjhanaṭṭho. Sakadāgāmimaggabojjhaṅgānaṃ anubujjhanaṭṭho. Anāgāmimaggabojjhaṅgānaṃ paṭibujjhanaṭṭho. Arahattamaggabojjhaṅgānaṃ sambujjhanaṭṭho. Vipassanābojjhaṅgānaṃ vā bujjhanaṭṭho. Dassanamaggabojjhaṅgānaṃ anubujjhanaṭṭho. Bhāvanāmaggabojjhaṅgānaṃ paṭibujjhanaṭṭho. Phalabojjhaṅgānaṃ sambujjhanaṭṭho. Yathāvuttanayeneva bojjhaṅgānaṃ tassa tassa puggalassa bodhanādikaraṇena bodhanaṭṭhādayo cattāro atthā veditabbā. Yathāvuttānaṃyeva bojjhaṅgānaṃ bujjhanaṭṭhena ‘‘bodho’’ti laddhanāmassa puggalassa pakkhe bhavattā bodhipakkhiyā nāma. Tesaṃ yathāvuttānaṃyeva bodhipakkhiyaṭṭhādayo cattāro atthā veditabbā. Vipassanāpaññāvasena jotanaṭṭho. Kamato catumaggapaññāvasena ujjotanānujjotanapaṭijjotanasañjotanaṭṭho. Kamato catumaggapaññāvasena vā jotanaṭṭhādayo, phalapaññāvasena sañjotanaṭṭho veditabbo.
16 令光辉等十八个释义,是依圣道来说明的。圣道在谁心中生起,就使那个人发光、明亮、照耀,所以叫“令光辉”,这就是令光辉的涵义。由于圣道自身具有极其明亮的状态,所以有自照耀的涵义。由于能使烦恼干枯,所以有令热干的涵义。由于以无垢的涅槃为所缘,所以有无垢的涵义。由于与圣道相应的心所法没有污垢,所以有离垢的涵义。由于在以涅槃为所缘这件事上没有污垢,所以有无垢秽的涵义。或者也可以说:入流道有无垢的涵义;一来道和不来道有离垢的涵义;阿拉汉道有无垢秽的涵义。又或者说:声闻道有无垢的涵义;独觉道有离垢的涵义;正自觉者的道有无垢秽的涵义。由于没有烦恼所造成的不平等,所以有平等的涵义。就像“正确地通达慢”等经文里那样,以断除烦恼为意义,所以有通达的涵义。在镇伏断、彼分断、正断、止息断、出离断这五种远离中,因为圣道属于正断远离,所以有远离的涵义,也就是分离的涵义。由于践行于出离远离即涅槃,所以有远离行的涵义。在五种离贪中,因为属于正断离贪,所以有离贪的涵义,也就是离染的涵义。由于践行于出离离贪即涅槃,所以有离贪行的涵义。在五种灭中,因为属于正断灭,所以有灭的涵义。由于践行于苦灭即涅槃,所以有灭行的涵义。由于舍遣、跃入、放下的缘故,所以有放舍的涵义。因为圣道以正断的方式断除烦恼,所以是舍遣放舍;以取涅槃为所缘而跃入涅槃,所以是跃入放舍。而观则以彼分的方式断除烦恼,所以是舍遣放舍;由于倾向于涅槃,所以是跃入放舍。这里指的不是观。由于以放舍的方式行持,所以有放舍行的涵义。在五种解脱中,因为属于正断解脱,所以有解脱的涵义。由于践行于出离解脱,所以有解脱行的涵义。巴利
16.Patāpanaṭṭhādīni aṭṭhārasa vissajjanāni ariyamaggavasena niddiṭṭhāni. Ariyamaggo hi yassuppajjati, taṃ patāpeti pabhāseti virocāpetīti patāpano, tassa patāpanaṭṭho. Tasseva atipabhassarabhāvena sayaṃ virocanaṭṭho. Kilesānaṃ visosanena santāpanaṭṭho. Amalanibbānārammaṇattā amalaṭṭho. Sampayuttamalābhāvena vimalaṭṭho. Ārammaṇakaraṇamalābhāve nimmalaṭṭho. Atha vā sotāpattimaggassa amalaṭṭho. Sakadāgāmianāgāmimaggānaṃ vimalaṭṭho. Arahattamaggassa nimmalaṭṭho. Atha vā sāvakamaggassa amalaṭṭho. Paccekabuddhamaggassa vimalaṭṭho. Sammāsambuddhamaggassa nimmalaṭṭho. Kilesavisamābhāvena samaṭṭho. ‘‘Sammā mānābhisamayā’’tiādīsu (ma. ni. 1.28; a. ni. 3.33; 5.200) viya kilesappahānaṭṭhena samayaṭṭho. Vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇasaṅkhātesu pañcasu vivekesu samucchedavivekattā vivekaṭṭho, vinābhāvaṭṭho. Nissaraṇaviveke nibbāne caraṇato vivekacariyaṭṭho. Pañcasu virāgesu samucchedavirāgattā virāgaṭṭho, virajjanaṭṭho. Nissaraṇavirāge nibbāne caraṇato virāgacariyaṭṭho. Pañcasu nirodhesu samucchedanirodhattā nirodhaṭṭho. Dukkhanirodhe nibbāne caraṇato nirodhacariyaṭṭho. Pariccāgapakkhandanavosaggattā vosaggaṭṭho. Ariyamaggo hi samucchedavasena kilesappahānato pariccāgavosaggo, ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanato pakkhandanavosaggo ca. Vipassanā pana tadaṅgavasena kilesappahānato pariccāgavosaggo, tanninnabhāvena nibbānapakkhandanato pakkhandanavosaggo. Na so idha adhippeto. Vosaggabhāvena caraṇato vosaggacariyaṭṭho. Pañcasu vimuttīsu samucchedavimuttittā vimuttaṭṭho. Nissaraṇavimuttiyaṃ caraṇato vimutticariyaṭṭho.
在欲、精进、心、观这四种被称为神足的法中,按照每一种神足各十条、依四种神足合计四十条来解说,对“欲之义”等四十项作了说明。欲之义,就是想要去做的作用。以欲为首、开始修习的时候,它是根本的作用。因为它是与它同时生起的诸法的依靠处,所以是足的作用;也可以读作足之义。由于是神足,以主导的地位策励修行,所以是精勤的作用。在实际用功的时候,它能成就所愿,所以是成就的作用。与信相应时,是坚定信解的作用。与精进相应时,是策励的作用。与念相应时,是现起的作用。与定相应时,是不散乱的作用。与慧相应时,是观见的作用。策励之义就是精进之义。以精进为首、开始修习的时候,它是根本的作用。因为本身就是精进,所以是策励的作用。思惟等作用就是心之义。以心为首、开始修习的时候,它是根本的作用。审察的作用就是观之义。以观为首、开始修习的时候,它是根本的作用。因为本身就是观,所以是观见的作用。巴利
Chandavīriyacittavīmaṃsāsaṅkhātesu catūsu iddhipādesu ekekaiddhipādavasena dasa dasa katvā caturiddhipādavasena chandaṭṭhādīni cattālīsa vissajjanāni niddiṭṭhāni. Kattukamyataṭṭho chandaṭṭho. Chandaṃ sīsaṃ katvā bhāvanārambhakāle mūlaṭṭho. Sahajātānaṃ patiṭṭhābhāvena pādaṭṭho. Padaṭṭhoti vā pāṭho. Iddhipādattā adhipatibhāvena padhānaṭṭho. Payogakāle ijjhanaṭṭho. Saddhāsampayogena adhimokkhaṭṭho. Vīriyasampayogena paggahaṭṭho. Satisampayogena upaṭṭhānaṭṭho. Samādhisampayogena avikkhepaṭṭho. Paññāsampayogena dassanaṭṭho. Paggahaṭṭho vīriyaṭṭho. Vīriyaṃ sīsaṃ katvā bhāvanārambhakāle mūlaṭṭho. Sayaṃ vīriyattā paggahaṭṭho. Cintanaṭṭhādiko cittaṭṭho. Cittaṃ sīsaṃ katvā bhāvanārambhakāle mūlaṭṭho. Upaparikkhanaṭṭho vīmaṃsaṭṭho. Vīmaṃsaṃ sīsaṃ katvā bhāvanārambhakāle mūlaṭṭho. Sayaṃ vīmaṃsattā dassanaṭṭho.
17 苦的“逼迫义”等十六个解释,是依照四谛各自的真实特征来说明的。仅仅通过观察苦,就有逼迫义。通过观察苦的积聚即集,就有有为义。通过观察能消除一切烦恼热恼的清凉之道,就有热恼义。通过观察不变易法的灭,就有变易义。仅仅通过观察集,就有积聚义。通过观察由集所积聚的苦,就有因缘义。通过观察脱离联结的灭,就有联结义。通过观察作为出离的道,就有障碍义。仅仅通过观察灭,就有出离义。通过观察不离烦恼的集,就有远离义。通过观察有为的道,就有无为义。通过观察如毒般的苦,就有甘露义。仅仅通过观察道,就有出离义。通过观察不能成就涅槃的因即集,就有因义。通过观察极难见到的灭,就有见义。通过观察如贫贱之人般的苦,就显现出如高贵家族般的自在义。这样,通过观察各个圣谛以及观察其他圣谛,每一圣谛各有四种特征义,已经宣说完毕。巴利
17.Dukkhassa pīḷanaṭṭhotiādīni soḷasa vissajjanāni saccānaṃ tathalakkhaṇavasena niddiṭṭhāni. Dukkhadassaneneva pīḷanaṭṭho. Dukkhāyūhanasamudayadassanena saṅkhataṭṭho. Sabbakilesasantāpaharasusītalamaggadassanena santāpaṭṭho. Avipariṇāmadhammanirodhadassanena vipariṇāmaṭṭho. Samudayadassaneneva āyūhanaṭṭho. Samudayāyūhitadukkhadassanena nidānaṭṭho. Visaññogabhūtanirodhadassanena saññogaṭṭho. Niyyānabhūtamaggadassanena palibodhaṭṭho. Nirodhadassaneneva nissaraṇaṭṭho. Avivekabhūtasamudayadassanena vivekaṭṭho. Saṅkhatabhūtamaggadassanena asaṅkhataṭṭho. Visabhūtadukkhadassanena amataṭṭho. Maggadassaneneva niyyānaṭṭho. Nibbānasampattiyā ahetubhūtasamudayadassanena hetuṭṭho. Sududdasanirodhadassanena dassanaṭṭho. Kapaṇajanasadisadukkhadassanena uḷārakulasadiso ādhipateyyaṭṭho pātubhavatīti. Evaṃ taṃtaṃsaccadassanena tadaññasaccadassanena ca ekekassa saccassa cattāro cattāro lakkhaṇaṭṭhā vuttā.
这里,“真实义”等十二个解答,是按统摄一切法的十二句来显示的。“真实义”,就是如自性存在的义;“无我义”,就是没有我的义;“谛义”,就是不欺诳的义;“通达义”,就是应当通达的义;“证知义”,就是应当证知的义;“遍知义”,就是应当以知遍知、度遍知来了知的义;“法义”,就是持自性等的义;“界义”,就是空等的义;“已知义”,就是能够了知的义;“作证义”,就是应当作证的义;“触达义”,就是应当以智触达的义;“现观义”,就是应当以省察智正确现观的义,或者应当以智获得的义。因为像“贤者以义现观”这样的说法里,获得也称为现观。巴利
Tathaṭṭhādīni dvādasa vissajjanāni sabbadhammasaṅgāhakadvādasapadavasena niddiṭṭhāni. Tathaṭṭhoti yathāsabhāvaṭṭho. Anattaṭṭhoti attavirahitaṭṭho. Saccaṭṭhoti avisaṃvādanaṭṭho. Paṭivedhaṭṭhoti paṭivijjhitabbaṭṭho. Abhijānanaṭṭhoti abhijānitabbaṭṭho. Parijānanaṭṭhoti ñātatīraṇapariññāya parijānitabbaṭṭho. Dhammaṭṭhoti sabhāvadhāraṇādiattho. Dhātuṭṭhoti suññādiattho. Ñātaṭṭhoti jānituṃ sakkuṇeyyaṭṭho. Sacchikiriyaṭṭhoti sacchikātabbaṭṭho. Phassanaṭṭhoti ñāṇena phusitabbaṭṭho. Abhisamayaṭṭhoti paccavekkhaṇañāṇena abhisammāgantabbaṭṭho, ñāṇena paṭilabhitabbaṭṭho vā. Paṭilābhopi hi ‘‘atthābhisamayā dhīro’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.130) viya abhisamayoti vuccati.
18 18. “出离”等七项解答,是依近行定来说明的。“出离”,就是与欲贪相对治的无贪。“光明想”,就是在与昏沉睡眠相对治的光明相上生起的想。“不散乱”,就是与掉举相对治的定。“法决定”,就是与疑相对治的智。“智”,就是与无明相对治的智。“喜悦”,就是与不喜相对治的喜。“初禅”等八项解答,是依色界与无色界等至来说明的。不过,前文在色界等至之后,紧接着依与色界禅那的关联,说明了四梵住。巴利
18. Nekkhammādīni satta vissajjanāni upacārajjhānavasena niddiṭṭhāni. Nekkhammanti kāmacchandassa paṭipakkho alobho. Ālokasaññāti thinamiddhassa paṭipakkhe ālokanimitte saññā. Avikkhepoti uddhaccassa paṭipakkho samādhi. Dhammavavatthānanti vicikicchāya paṭipakkhaṃ ñāṇaṃ. Ñāṇanti avijjāya paṭipakkhaṃ ñāṇaṃ. Pāmojjanti aratipaṭipakkhā pīti. Paṭhamajjhānādīni aṭṭha vissajjanāni rūpārūpasamāpattivasena niddiṭṭhāni. Heṭṭhā pana rūpasamāpattianantaraṃ rūpajjhānasambandhena cattāro brahmavihārā niddiṭṭhā.
无常随观等,是在出世间道的前分,按十八种大观来说明的。下面则只说了能与色等配合的七种随观,这里则全部都说了。有人问:为什么不讲聚思惟和生灭随观呢?因为依靠这两种,无常随观等才能成就,所以说了这些,那两种也就等于说了;或者,离开了无常随观等,那两种就无法生起,所以说了这些,那两种也就等于说了。坏灭随观:就是观察现在色蕴等坏灭的智,以及见到每一蕴坏灭之后,紧接着观察以该蕴为所缘的心、心所坏灭的智。衰灭随观:就是在见到现在诸蕴坏灭之后,随即类推观察过去、未来诸蕴坏灭的智。变异随观:由于心已倾向于称为坏灭的灭尽,于是见到一切过去、未来、现在诸蕴都是变异的,这就是对一切诸蕴变异相的观察智。无相随观:这样见到一切行都是变异,进而以无常来观照时,那个无常随观由于断除常相、没有常相,就称为无相随观。无愿随观:在无常随观之后生起的苦随观,由于断除对乐的希求、没有愿求,就称为无愿随观。巴利
Aniccānupassanādīni lokuttaramaggassa pubbabhāge aṭṭhārasamahāvipassanāvasena niddiṭṭhāni. Heṭṭhā pana rūpādīhi yojanūpagā satta anupassanā eva vuttā, idha pana sabbāpi vuttā. Kalāpasammasanaudayabbayānupassanā kasmā na vuttāti ce? Tāsaṃ dvinnaṃ vasena aniccānupassanādīnaṃ sijjhanato imāsu vuttāsu tā dvepi vuttāva honti, aniccānupassanādīhi vā vinā tāsaṃ dvinnaṃ appavattito imāsu vuttāsu tā dvepi vuttāva honti. Khayānupassanāti paccuppannānaṃ rūpakkhandhādīnaṃ bhaṅgadassanañāṇañca taṃtaṃkhandhabhaṅgadassanānantaraṃ tadārammaṇacittacetasikabhaṅgadassanañāṇañca. Vayānupassanāti paccuppannānaṃ khandhānaṃ bhaṅgadassanānantaraṃ tadanvayeneva atītānāgatakhandhānaṃ bhaṅgadassanañāṇaṃ. Vipariṇāmānupassanāti tasmiṃ bhaṅgasaṅkhāte nirodhe adhimuttattā, atha sabbepi atītānāgatapaccuppannā khandhā vipariṇāmavantoti sabbesaṃ vipariṇāmadassanañāṇaṃ. Animittānupassanāti evaṃ sabbasaṅkhārānaṃ vipariṇāmaṃ disvā aniccato vipassantassa aniccānupassanāva niccanimittapajahanavasena niccanimittābhāvā animittānupassanā nāma hoti. Appaṇihitānupassanāti aniccānupassanānantaraṃ pavattā dukkhānupassanāva sukhapatthanāpajahanavasena paṇidhiabhāvā appaṇihitānupassanā nāma hoti.
空随观:紧接在苦随观之后生起的,就是无我随观;它因为舍弃我执、见到诸法空无自我,所以叫空随观。增上慧法观:这样反复见到诸行的坏灭之后,以无常等角度观照的禅修者,见到诸行本身在坏灭,诸行的死灭之外没有别的什么;这是依坏灭而把握空之后生起的观。它既是增上慧,又是对诸法的观,所以叫增上慧法观。如实知见:反复见到坏灭之后,生起“诸行是可怖的”这种怖畏现起智。过患随观:依怖畏现起而生起的、见到一切生存状态等当中过患的智。依据《无碍解道》所说:“怖畏现起之慧、过患之智以及厌离,这些法意义同一,只是名称不同。”因此,说到怖畏现起和过患随观时,厌离随观在这里也已经被说到了;只是因为它从开头算起列为第四项,所以这里没有另外说。审察随观:由欲解脱智生起的、成为解脱方法的、名为审察随观的无常苦无我随观智。依据《无碍解道》所说:“欲解脱、审察随观以及行舍,这些法意义同一,只是名称不同。”因此,审察随观被说出时,欲解脱智和行舍智也就已经被说到了。转向随观:依随顺智而生起的种姓智。因为种姓智是依随顺智而成就的,所以说种姓智时,随顺智也就已经被说到了。这样,十八种大观的次第被宣说时,与巴利圣典文本是相符的。因为在根论中说道——巴利
Suññatānupassanāti dukkhānupassanānantaraṃ pavattā anattānupassanāva attābhinivesapajahanavasena attasuññatādassanato suññatānupassanā nāma hoti. Adhipaññādhammavipassanāti evaṃ saṅkhārānaṃ bhaṅgaṃ passitvā passitvā aniccādito vipassantassa saṅkhārāva bhijjanti, saṅkhārānaṃ maraṇaṃ na añño koci atthīti bhaṅgavasena suññataṃ gahetvā pavattā vipassanā. Sā hi adhipaññā ca dhammesu ca vipassanāti katvā adhipaññādhammavipassanāti vuccati. Yathābhūtañāṇadassananti bhaṅgaṃ disvā disvā ‘‘sabhayā saṅkhārā’’ti pavattaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ. Ādīnavānupassanāti bhayatupaṭṭhānavasena uppannaṃ sabbabhavādīsu ādīnavadassanañāṇaṃ. ‘‘Yā ca bhayatupaṭṭhāne paññā yañca ādīnave ñāṇaṃ yā ca nibbidā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227) vacanato bhayatupaṭṭhānādīnavānupassanāsu vuttāsu nibbidānupassanā idhāpi vuttāva hoti. Ādito catutthaṃ katvā vuttattā panidha na vuttā. Paṭisaṅkhānupassanāti muñcitukamyatāñāṇavasena uppannaṃ muñcanassa upāyakaraṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāsaññitaṃ aniccadukkhānattānupassanāñāṇaṃ. ‘‘Yā ca muñcitukamyatā yā ca paṭisaṅkhānupassanā yā ca saṅkhārupekkhā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227) vacanato paṭisaṅkhānupassanāya vuttāya muñcitukamyatāsaṅkhārupekkhāñāṇāni vuttāneva honti. Vivaṭṭanānupassanāti anulomañāṇavasena uppannaṃ gotrabhuñāṇaṃ. Anulomañāṇena gotrabhuñāṇassa sijjhanato gotrabhuñāṇe vutte anulomañāṇaṃ vuttameva hoti. Evañhi aṭṭhārasannaṃ mahāvipassanānaṃ paṭipāṭi vuccamānā pāḷiyā sameti. Vuttañhi indriyakathāyaṃ –
在前分阶段,以五根依初禅的方式,五根已从五根中脱离;在初禅中,以五根依第二禅的方式,五根已从五根中脱离。巴利
‘‘Pubbabhāge pañcahindriyehi paṭhamajjhānavasena pañcindriyāni nissaṭāni honti, paṭhame jhāne pañcahindriyehi dutiyajjhānavasena pañcindriyāni nissaṭāni hontī’’ti (paṭi. ma. 1.192) –
按照这样的方法,从最初开始,一直到阿拉汉果,诸根是依次第由低到高被宣说的。因此,十八种大观按照上面所说的顺序,与巴利圣典是相符的。不过在《清净道论》中——巴利
Ādinā nayena yāva arahattaphalā uttaruttaripaṭipāṭiyā indriyāni vuttāni. Tasmā aṭṭhārasa mahāvipassanā yathāvuttakkamena pāḷiyā yujjanti. Visuddhimagge pana –
坏灭随观:通过分解密集,以“无常即坏灭”之义,如此观见坏灭的智慧。变易随观:依色七法、非色七法等,超越各个分界而见其以其他方式转起;或见已生起者以老与死两种方式变易。如实智见:即把握有缘的名色。巴利
‘‘Khayānupassanāti ghanavinibbhogaṃ katvā aniccaṃ khayaṭṭhenāti evaṃ khayaṃ passato ñāṇaṃ. Vipariṇāmānupassanāti rūpasattakaarūpasattakādivasena taṃ taṃ paricchedaṃ atikkamma aññathā pavattidassanaṃ. Uppannassa vā jarāya ceva maraṇena ca dvīhākārehi vipariṇāmadassanaṃ. Yathābhūtañāṇadassananti sapaccayanāmarūpapariggaho’’ti (visuddhi. 2.850) –
已经说过了。那看起来和巴利圣典相矛盾。所谓“转向随观”,说的是行舍智和随顺智。那也看起来和巴利圣典相矛盾。因为在《行论》中说:巴利
Vuttaṃ. Taṃ tāya pāḷiyā viruddhaṃ viya dissati. Vivaṭṭanānupassanāti saṅkhārupekkhā ceva anulomañcāti vuttaṃ. Tañca pāḷiyā viruddhaṃ viya dissati. Cariyākathāyañhi –
为了无常随观而转向的,是唯作无记的识行;无常随观是智行……乃至为了审察随观而转向的,是唯作无记的识行;审察随观是智行。巴利
‘‘Aniccānupassanatthāya āvajjanakiriyābyākatā viññāṇacariyā. Aniccānupassanā ñāṇacariyā…pe… paṭisaṅkhānupassanatthāya āvajjanakiriyābyākatā viññāṇacariyā. Paṭisaṅkhānupassanā ñāṇacariyā’’ti (paṭi. ma. 1.71) –
对于每一种智,都能各自获得不同的转向,所以对每一种智都分别说明了各自的转向。但是,对于“转向随观”,并没有说明它的转向,而只是说“转向随观是智行”。如果行舍智和随顺智可以称为转向随观,那么既然这类转向可能存在,就应该为了这个目的而说明转向,然而并没有为了这个目的说明转向。至于种姓智,它没有单独的转向,因为它只生起于随顺转向的路心之中。因此,既然没有说明以转向随观为目的的转向,那么只有种姓智才恰好可以称为“转向随观”。巴利
Yassa yassa ñāṇassa visuṃ visuṃ āvajjanaṃ labbhati, tassa tassa visuṃ visuṃ āvajjanaṃ vuttaṃ. Vivaṭṭanānupassanāya pana āvajjanaṃ avatvāva ‘‘vivaṭṭanānupassanā ñāṇacariyā’’ti vuttaṃ. Yadi saṅkhārupekkhānulomañāṇāni vivaṭṭanānupassanā nāma siyuṃ, tadāvajjanasambhavā tadatthāya ca āvajjanaṃ vadeyya, na ca tadatthāya āvajjanaṃ vuttaṃ. Gotrabhuñāṇassa pana visuṃ āvajjanaṃ natthi anulomāvajjanavīthiyaṃyeva uppattito. Tasmā vivaṭṭanānupassanatthāya āvajjanassa avuttattā gotrabhuñāṇameva ‘‘vivaṭṭanānupassanā’’ti yujjati.
19 入流道等八种解说,是依出世间道与果来阐明的。入流,就是进入圣流;这入流本身就是道,所以叫入流道。入流的果叫入流果;等至的意思是真正达到,入流果本身就是等至,所以叫入流果等至。依结生只再来这世间一次,所以叫一来者,他的道叫一来道。一来者的果叫一来果。依结生不再来欲界,所以叫不来者,他的道叫不来道。不来者的果叫不来果。因为远离烦恼、已杀尽烦恼之敌、已断轮回之轮的辐条、没有恶行的隐藏、值得承受资具供养等,所以叫阿拉汉;阿拉汉的状态就是阿拉汉性。那是什么?就是阿拉汉果。阿拉汉的道叫阿拉汉道,阿拉汉的果就是阿拉汉果。巴利
19.Sotāpattimaggādīni aṭṭha vissajjanāni lokuttaramaggaphalavasena niddiṭṭhāni. Sotassa āpajjanaṃ sotāpatti, sotāpatti eva maggo sotāpattimaggo. Sotāpattiyā phalaṃ sotāpattiphalaṃ, samāpajjīyatīti samāpatti, sotāpattiphalameva samāpatti sotāpattiphalasamāpatti. Paṭisandhivasena sakiṃyeva imaṃ lokaṃ āgacchatīti sakadāgāmī, tassa maggo sakadāgāmimaggo. Sakadāgāmissa phalaṃ sakadāgāmiphalaṃ. Paṭisandhivaseneva kāmabhavaṃ na āgacchatīti anāgāmī, tassa maggo anāgāmimaggo. Anāgāmissa phalaṃ anāgāmiphalaṃ. Kilesehi ārakattā, kilesārīnaṃ hatattā, saṃsāracakkassa arānaṃ hatattā, pāpakaraṇe rahābhāvā, paccayādīnaṃ arahattā arahaṃ, arahato bhāvo arahattaṃ. Kiṃ taṃ? Arahattaphalaṃ. Arahattassa maggo arahattamaggo. Arahattameva phalaṃ arahattaphalaṃ.
“以决断之义称为信根”等,一直到“以真实之义称为谛”,一共指出了三十三种解答。这些和前文“信根具有决断之义”等三十三种解答是相同的。唯一的差别在于:那里是依诸法来说明其义,这里是依诸义来说明相应的法。“以不散乱之义称为止”等四种解答,与前文“止具有不散乱之义”等四种解答之间的差别,也应当按照同样的方式理解。巴利
‘‘Adhimokkhaṭṭhena saddhindriya’’ntiādīni ‘‘tathaṭṭhena saccā’’tipariyantāni tettiṃsa vissajjanāni niddiṭṭhāni. Heṭṭhā ‘‘saddhindriyassa adhimokkhaṭṭho’’tiādīhi tettiṃsāya vissajjanehi samānāni. Kevalañhi tattha dhammehi atthā niddiṭṭhā, idha atthehi dhammā niddiṭṭhāti ayaṃ viseso. ‘‘Avikkhepaṭṭhena samatho’’tiādīnañca catunnaṃ vissajjanānaṃ heṭṭhā ‘‘samathassa avikkhepaṭṭho’’tiādīnañca catunnaṃ vissajjanānaṃ viseso vuttanayeneva veditabbo.
“以防护之义”等八种解答,是依戒、定等直到力与究竟法的次第来说明的。戒清净,是指极其清净的巴帝摩卡防护等四种戒,因为它能洗净破戒之垢。心清净,是指近行定和八种等至。这里以心为首要而说定,因为它能净除心之垢,所以是心清净。见清净,是指如实照见名色,因为它能净除有身见之垢,所以是见清净。“以解脱之义”,是指依彼分而解脱随烦恼,以及于所缘决定信解。这就是彼分解脱。“以通达之义”而称为明:宿住随念智,以通达过去生的意义而称为明;天眼智,以通达众生生死流转的意义而称为明;漏尽智,以通达诸谛的意义而称为明。“以通达之义”,就是了知的意思。“以遍舍之义”而称为解脱:凡有所遍舍,就从那里面解脱出来,所以是果解脱。“以正断之义”而称为尽智:以断除烦恼之义,就是在能断尽烦恼的圣道中的智。“以寂止之义”而称为无生智:因为被称为道的作用的加行已经寂止,依结生而不再生起,对于各各道所断的烦恼达到无生的究竟时所生起的圣果智。巴利
Saṃvaraṭṭhenātiādīni aṭṭha vissajjanāni sīlādibalapariyosānadhammavasena niddiṭṭhāni. Sīlavisuddhīti suparisuddhapātimokkhasaṃvarādicatubbidhaṃ sīlaṃ dussīlyamalavisodhanato. Cittavisuddhīti saupacārā aṭṭha samāpattiyo. Cittasīsena hettha samādhi vutto. So cittamalavisodhanato cittavisuddhi. Diṭṭhivisuddhīti nāmarūpānaṃ yathāsabhāvadassanaṃ sattadiṭṭhimalavisodhanato diṭṭhivisuddhi. Muttaṭṭhenāti tadaṅgavasena upakkilesato vimuttaṭṭhena ārammaṇe ca adhimuttaṭṭhena. Vimokkhoti tadaṅgavimokkho. Paṭivedhaṭṭhena vijjāti pubbenivāsānussatiñāṇaṃ purimabhavapaṭivedhaṭṭhena vijjā, dibbacakkhuñāṇaṃ sattānaṃ cutūpapātapaṭivedhaṭṭhena vijjā, āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ saccapaṭivedhaṭṭhena vijjā. Paṭivedhaṭṭhenāti jānanaṭṭhena. Pariccāgaṭṭhena vimuttīti yaṃ yaṃ pariccattaṃ, tato tato vimuttattā phalavimutti. Samucchedaṭṭhena khaye ñāṇanti kilesasamucchindanatthena kilesakkhayakare ariyamagge ñāṇaṃ. Paṭippassaddhaṭṭhena anuppāde ñāṇanti maggakiccasaṅkhātapayogapaṭippassaddhattā paṭisandhivasena anuppādabhūte taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ anuppādapariyosāne uppanne ariyaphale ñāṇaṃ.
20 “欲以根义”等九种解答,是依圣道的初、中、后三个阶段来说明的。“欲以根义”:对善法生起想要去做的欲,因为它是修行和成就的根本,所以从根的意义上称为欲。“作意以等起义”:如理作意能等起一切善法,所以从等起的意义上称为作意。“触以和合义”:因为在渴爱中,受是特别主要的原因;而渴爱被断除时,特别要通过遍知受才能断除;对于那个受,触正是主要的原因;当触被遍知时,受也就被遍知了。因此,在七种应遍知的事中,触被最先说出。而且,触是依它自身的因——也就是所谓三事和合——而被说明的,并且被称为“以三事和合为现起”,所以应从和合的意义上遍知它。不过有些人说:“智触才是触。”巴利
20.Chando mūlaṭṭhenātiādīni nava vissajjanāni ariyamaggassa ādimajjhapariyosānavasena niddiṭṭhāni. Chando mūlaṭṭhenāti kusalānaṃ dhammānaṃ kattukamyatāchando paṭipattiyā ca nipphattiyā ca mūlattā mūlaṭṭhena. Manasikāro samuṭṭhānaṭṭhenāti yonisomanasikāro sabbakusaladhamme samuṭṭhāpetīti samuṭṭhānaṭṭhena. Phasso samodhānaṭṭhenāti yasmā taṇhāya visesena vedanā padhānakāraṇaṃ, taṇhā ca pahīyamānā visesena vedanāya pariññātāya pahīyati, tassā ca vedanāya phassova padhānakāraṇaṃ, tasmiṃ pariññāte vedanā pariññātā hoti, tasmā sattasu abhiññeyyavatthūsu phasso paṭhamaṃ vutto. So ca tikasannipātasaṅkhātassa attano kāraṇassa vasena paveditattā ‘‘tikasannipātapaccupaṭṭhāno’’ti vuttattā samodhānaṭṭhena abhiññeyyo. Keci pana ‘‘ñāṇaphasso phasso’’ti vadanti.
受能随心所欲地驱使心和心所,并汇入、进入它们之中,或者说,受直接进入心相续,所以受以“汇入”的意义而应当被遍知。不过有些人说:“一切应当被遍知的法都汇入受中;当受被遍知时,一切渴爱的立足处也就被遍知了。这是什么原因呢?因为一切渴爱都以受为条件。所以,受以汇入的意义而应当被遍知。”又因为定能像屋顶的尖梁收束所有椽子那样,把心和心所聚合在一起,在一切善法中最为首要、最为尊上,所以说定以“首要”的意义而应当被遍知。也有写成“以最上意义”的版本。又因为在修习止观的人那里,念是让所缘显现出来的主导力量;当念使所缘现前时,一切善法都能各自完成自己的作用,所以说念以“主导”的意义而应当被遍知。慧以“更超越”的意义而应当被遍知,也就是说,圣道之慧相对于那些善法,以更超越、最殊胜的意义而应当被遍知。或者也可以说,因为它能从那些烦恼中超越出去,从轮回的循环中超越出去,所以叫“彼更超越”,它的含义就是“更超越的意义”。也有写成“以彼更超越意义”的版本,意思是从那之上更超越。解脱以“坚实”的意义而应当被遍知:果位上的解脱因为不退失而坚固,所以是坚实的;又因为除了它之外,再没有别的什么需要去寻求,所以它也是坚实的。那解脱就以这种“坚实”的意义而应当被遍知。涅槃是“不死的归宿”:它没有被称为死亡的那种死,所以是不死;又因为它是烦恼之毒的对治法,所以也叫不死;又因为它是众生亲证真理的依托之处,所以叫归宿;又因为它是轮回之苦的止息,所以叫寂灭;在这里没有被称为渴爱的“织网”,所以叫涅槃。涅槃因为是整个教法的终点,所以以“终极”的意义而应当被遍知。如此,在这个关于应当被遍知者的解释中,一共有了七千七百四十个解答。巴利
Yasmā pana vedanā cittacetasike attano vase vattāpayamānā tattha samosarati pavisati, cittasantānameva vā pavisati, tasmā samosaraṇaṭṭhena abhiññeyyāti vuttā. Keci pana ‘‘sabbānipi pariññeyyāni vedanāsu samosaranti, vedanāsu pariññātāsu sabbaṃ taṇhāvatthu pariññātaṃ hoti. Taṃ kissa hetu? Vedanāpaccayā hi sabbāpi taṇhā. Tasmā vedanā samosaraṇaṭṭhena abhiññeyyā’’ti vadanti. Yasmā sabbagopānasīnaṃ ābandhanato kūṭāgārakaṇṇikā viya cittacetasikānaṃ sampiṇḍanato samādhi kusalānaṃ dhammānaṃ pamukho hoti jeṭṭhako, tasmā samādhi pamukhaṭṭhenāti vuttaṃ. Pāmukhaṭṭhenātipi pāṭho. Yasmā samathavipassanaṃ bhāventassa ārammaṇūpaṭṭhānādhipati hoti sati, satiyā upaṭṭhite ārammaṇe sabbepi kusalā dhammā sakaṃ sakaṃ kiccaṃ sādhenti, tasmā sati ādhipateyyaṭṭhenāti vuttaṃ. Paññā taduttaraṭṭhenāti ariyamaggapaññā tesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uttaraṭṭhena seṭṭhaṭṭhena abhiññeyyā. Atha vā tato kilesehi, saṃsāravaṭṭato vā uttarati samatikkamatīti taduttarā, tassā attho taduttaraṭṭho. Tena taduttaraṭṭhena. Tatuttaraṭṭhenātipi pāṭho, tato uttaraṭṭhenāti attho. Vimutti sāraṭṭhenāti phalavimutti aparihānivasena thirattā sāro, taṃ atikkamitvā aññassa pariyesitabbassa abhāvatopi sāro. Sā vimutti tena sāraṭṭhena abhiññeyyā. Amatogadhaṃ nibbānanti natthi etassa maraṇasaṅkhātaṃ matanti amataṃ, kilesavisapaṭipakkhattā agadantipi amataṃ , sacchikiriyāya sattānaṃ patiṭṭhābhūtanti ogadhaṃ, saṃsāradukkhasantibhūtattā nibbutanti nibbānaṃ, natthettha taṇhāsaṅkhātaṃ vānantipi nibbānaṃ. Taṃ sāsanassa niṭṭhābhūtattā pariyosānaṭṭhena abhiññeyyaṃ. Evaṃ imasmiṃ abhiññeyyaniddese sattasahassāni sattasatāni cattālīsañca vissajjanāni honti.
现在,针对刚才已经这样说明的那些法,作出总结:“凡是已被遍知的法,这些法就成为已知的。”意思是让心面向它们,使它们成为已知的。以“已被如此了知”这一含义来说,称为智,也就是对前面所说的那类法,以了知的作用来说,是智。以“了知”这一含义来说,称为慧,也就是从种种方面去了知的作用,是慧。从“因此说”等语句开始,是把所问的各个问题归结起来显示出来。由于这个原因,说:“‘这些法应当遍知’即是专注听闻,了知它们就是慧,是闻所成智。”这就是这段话的意思。巴利
Idāni tesaṃ evaṃ niddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ ‘‘ye ye dhammā abhiññātā, te te dhammā ñātā hontī’’ti nigamanaṃ karoti, tassa abhimukhaṃ katvā ñātā hontīti adhippāyo. Taṃñātaṭṭhena ñāṇanti tesaṃ vuttappakārānaṃ dhammānaṃ jānanaṭṭhena ñāṇaṃ. Pajānanaṭṭhena paññāti pakārato jānanaṭṭhena paññā. Tena vuccatītiādito pucchitapucchā nigametvā dassitā. Tena kāraṇena ‘‘ime dhammā abhiññeyyāti sotāvadhānaṃ, taṃpajānanā paññā sutamaye ñāṇa’’nti vuccatīti atthoti.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12