52. 他心智论释的注释
52. Cetopariyañāṇaniddesavaṇṇanā
3. 慧品义注 · 5 段
104104. 在他心智的解释中,“他这样了知”这句话,现在要说明应当修习的方法。“此色由喜根等起”等,是初学禅修者应当实行的方式。怎样实行呢?想要生起这种智的禅修者,首先应当生起天眼智。因为这种智依靠天眼才能成就,天眼是它的准备工作。所以那位比丘应当增强光明,用天眼反复观察他人心脏色所依而存在的血色,然后反复寻求其心。当善的喜生起时,那血是红色的,像榕树果实的颜色;当不善的喜生起时,那血就浑浊;当忧生起时,那血是黑色的,像阎浮果实的颜色且浑浊。当善的舍生起时,那血是清净的,像芝麻油的颜色。当不善的舍生起时,那血也浑浊。因此,那位比丘反复观察他人心脏的血色后,反复寻求其心:“此色由喜根等起,此色由忧根等起,此色由舍根等起”,应当使他心智变得稳固。当它如此稳固时,便能渐次了知一切欲界等各类心,只是从心到心流转,不需要再观察心脏色。这在注疏中也说过:
104. Cetopariyañāṇaniddese so evaṃ pajānātīti idāni vattabbaṃ vidhānaṃ upadisati. Idaṃ rūpaṃ somanassindriyasamuṭṭhitantiādi ādikammikena jhāyinā paṭipajjitabbaṃ vidhānaṃ. Kathaṃ? Etañhi ñāṇaṃ uppādetukāmena jhāyinā paṭhamaṃ tāva dibbacakkhuñāṇaṃ uppādetabbaṃ. Etañhi dibbacakkhuvasena ijjhati, taṃ etassa parikammaṃ. Tasmā tena bhikkhunā ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā parassa hadayarūpaṃ nissāya vattamānassa lohitassa vaṇṇaṃ passitvā passitvā cittaṃ pariyesitabbaṃ. Tañhi lohitaṃ kusalasomanasse vattamāne rattaṃ hoti nigrodhapakkavaṇṇaṃ, akusalasomanasse vattamāne tadeva luḷitaṃ hoti, domanasse vattamāne kāḷakaṃ hoti jambupakkavaṇṇaṃ luḷitaṃ. Kusalūpekkhāya vattamānāya pasannaṃ hoti tilatelavaṇṇaṃ. Akusalūpekkhāya vattamānāya tadeva luḷitaṃ hoti. Tasmā tena ‘‘idaṃ rūpaṃ somanassindriyasamuṭṭhitaṃ, idaṃ rūpaṃ domanassindriyasamuṭṭhitaṃ, idaṃ rūpaṃ upekkhindriyasamuṭṭhita’’nti parassa hadayalohitavaṇṇaṃ passitvā passitvā cittaṃ pariyesantena cetopariyañāṇaṃ thāmagataṃ kātabbaṃ. Evaṃ thāmagate hi tasmiṃ anukkamena sabbampi kāmāvacarādibhedaṃ cittaṃ pajānāti cittā cittameva saṅkamanto vinā hadayarūpadassanena. Vuttampi cetaṃ aṭṭhakathāyaṃ –
想了解无色界众生心的人,能看见谁的心脏色法?又能观察到谁的根变化呢?谁的也看不到。这是有神通者的能力范围,也就是说,无论把心投向哪里,他都能了知那十六种心。不过,这段话是针对还没有作决意的人说的。
‘‘Āruppe parassa cittaṃ jānitukāmo kassa hadayarūpaṃ passati, kassindriyavikāraṃ oloketīti? Na kassaci. Iddhimato visayo esa, yadidaṃ yattha katthaci cittaṃ āvajjanto soḷasappabhedaṃ cittaṃ jānāti. Akatābhinivesassa pana vasena ayaṃ kathā’’ti (visuddhi. 2.401).
“其他众生”是指除了自己以外的其余众生。“其他个人”也是同样的意思,只是根据所化导的对象和说法方式的不同,而在言辞上作了区分。“以心遍知他人之心”:就是用自己的心去辨别他们的心,然后按有贪等不同状态来了知。“有贪或”等句中的“或”字是集合的意思。其中,八种与贪相应的心叫作有贪心,其余四地所摄的善心和无记心叫作离贪心。两种与忧相应的心、两种与疑和掉举相应的心,这四种心不包括在这两类里。不过有些长老也用“离贪”这个词把它们包括进去。两种与忧相应的心叫作有嗔心,一切四地的善心和无记心叫作离嗔心。其余十种不善心不包括在这两类里。不过有些长老也用“离嗔”这个词把它们包括进去。在“有痴”和“离痴”中,只以痴为唯一根源的疑相应和掉举相应这两种心才是有痴。但因为痴存在于一切不善心中,所以十二种不善心也应该知道是有痴。其余的善心和无记心是离痴。与昏沉睡眠相应的心是收缩的,与掉举相应的心是散乱的。色界和无色界的心是广大的,其余的是不广大的。一切三地的心是有上的,出世间心是无上的。达到近行定和达到安止定的是得定的,这两种都没达到的是不得定的。达到分断、镇伏断、正断、止息断、出离解脱的是解脱的,没有达到这五种解脱的应知是未解脱的。这样,获得他心智的比丘能了知十六种分类的心。然而凡夫不知道圣者的道心和果心,圣者中下位的也不知道上位者的道心和果心,但上位者能知道下位者的心。
Parasattānanti attānaṃ ṭhapetvā sesasattānaṃ. Parapuggalānanti idampi iminā ekatthameva, veneyyavasena pana desanāvilāsena ca byañjanena nānattaṃ kataṃ. Cetasā ceto paricca pajānātīti attano cittena tesaṃ cittaṃ paricchinditvā sarāgādivasena nānappakārato jānāti. Sarāgaṃ vātiādīsu vā-saddo samuccayattho. Tattha aṭṭhavidhaṃ lobhasahagatacittaṃ sarāgaṃ cittaṃ nāma, avasesaṃ catubhūmakakusalābyākatacittaṃ vītarāgaṃ nāma. Dve domanassacittāni, dve vicikicchāuddhaccacittānīti imāni pana cattāri cittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi vītarāgapadena saṅgaṇhanti. Duvidhaṃ pana domanassasahagataṃ cittaṃ sadosaṃ cittaṃ nāma, sabbampi catubhūmakaṃ kusalābyākataṃ vītadosaṃ nāma. Sesāni dasa akusalacittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi vītadosapadena saṅgaṇhanti. Samohaṃ vītamohanti ettha pana mohekahetukavasena vicikicchāuddhaccasahagatadvayameva samohaṃ. Mohassa pana sabbākusalesu sambhavato dvādasavidhampi akusalaṃ cittaṃ ‘‘samoha’’nti veditabbaṃ. Avasesaṃ kusalābyākataṃ vītamohaṃ. Thinamiddhānugataṃ pana saṃkhittaṃ, uddhaccānugataṃ vikkhittaṃ. Rūpāvacarārūpāvacaraṃ mahaggataṃ, avasesaṃ amahaggataṃ. Sabbampi tebhūmakaṃ sauttaraṃ, lokuttaraṃ anuttaraṃ. Upacārappattaṃ appanāppattañca samāhitaṃ, tadubhayamasampattaṃ asamāhitaṃ. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavimuttippattaṃ vimuttaṃ, pañcavidhampi etaṃ vimuttimappattaṃ avimuttanti veditabbaṃ. Iti cetopariyañāṇalābhī bhikkhu soḷasappabhedampi cittaṃ pajānāti. Puthujjanā pana ariyānaṃ maggaphalacittaṃ na jānanti, ariyāpi ca heṭṭhimā heṭṭhimā uparimānaṃ uparimānaṃ maggaphalacittaṃ na jānanti, uparimā uparimā pana heṭṭhimānaṃ heṭṭhimānaṃ cittaṃ jānantīti.