行差别智解说的注释
17. Cariyānānattañāṇaniddesavaṇṇanā
3. 慧品义注 · 7 段
68在“行差别智”的解说中,关于“识行”等说法:在所缘上活动,所以叫“行”;识本身就是行,所以叫“识行”。以无明而活动,或以无明而行动,或在未知中活动,或无明的活动,所以叫“无明行”。智本身就是行,或以智为行,或以智而活动,或在已知中活动,或智的活动,所以叫“智行”。“为了见”:为了见色而生起。“转向唯作无记”:把心相续从有分流中拉开,转向色所缘,使心转向、朝向,这叫“转向”;因为没有果报,只是单纯的作用,所以是“唯作”;不依善或不善来记别,所以是“无记”。“见的含义”:依它而见,或它自己见,或只是见本身,所以叫“见”;见本身就是其含义,所以叫“见的含义”。“眼识”:指善果报或不善果报。“因为已见”:由于眼识已经见了色所缘,所以对还没见的所缘就没有领受心。“领受的果报意界”:登上那已见的所缘,所以叫“领受”;这是兼具两种果报的领受意界。“因为已被领受”:指已经登上了色所缘。“果报意识界”:指兼具两种果报的推度意识界。这个道理也适用于耳门等。推度之后,论中虽然没有提到确定心,但注释师们说过,所以应当知道确定心也是可以有的。“为了了知”:为了了知法所缘以及色等所缘。“转向唯作无记”:指意门转向心。“了知的含义”:依紧接着其后的速行来说,所缘的了知本身就是其含义,不是别的。由于上面已经分别说了不善速行以及毗婆舍那、道、果速行,所以其余的速行应当在这里摄取。然而,依据“与善业不相应而活动,就是识行”等说法(《无碍解道》1.70),这里只应取笑起心速行。因为在六门中只说了无因心,即两个转向、两个五识、两个领受、三个推度、一个笑起心,所以应当知道,只有十八种无因心是识行。
68. Cariyānānattañāṇaniddese viññāṇacariyātiādīsu ārammaṇe caratīti cariyā, viññāṇameva cariyā viññāṇacariyā. Aññāṇena caraṇaṃ , aññāṇena vā carati, aññāte vā carati, aññāṇassa vā caraṇanti aññāṇacariyā. Ñāṇameva cariyā, ñāṇena vā cariyā, ñāṇena vā carati, ñāte vā carati, ñāṇassa vā caraṇanti ñāṇacariyā. Dassanatthāyāti rūpadassanatthāya pavattā. Āvajjanakiriyābyākatāti bhavaṅgasantānato apanetvā rūpārammaṇe cittasantānaṃ āvajjeti nāmetīti āvajjanaṃ, vipākābhāvato karaṇamattanti kiriyā, kusalākusalavasena na byākatāti abyākatā. Dassanaṭṭhoti passanti tena, sayaṃ vā passati, dassanamattameva vā tanti dassanaṃ, dassanameva attho dassanaṭṭho. Cakkhuviññāṇanti kusalavipākaṃ vā akusalavipākaṃ vā. Diṭṭhattāti adiṭṭhe sampaṭicchanassa abhāvato cakkhuviññāṇena rūpārammaṇassa diṭṭhattā. Abhiniropanā vipākamanodhātūti diṭṭhārammaṇameva ārohatīti atiniropanā, ubhayavipākā sampaṭicchanamanodhātu. Abhiniropitattāti rūpārammaṇaṃ abhiruḷhattā. Vipākamanoviññāṇadhātūti ubhayavipākā santīraṇamanoviññāṇadhātu. Esa nayo sotadvārādīsupi. Santīraṇānantaraṃ voṭṭhabbane avuttepi aṭṭhakathācariyehi vuttattā labbhatīti gahetabbaṃ. Vijānanatthāyāti dhammārammaṇassa ceva rūpādiārammaṇassa ca vijānanatthāya. Āvajjanakiriyābyākatāti manodvārāvajjanacittaṃ. Vijānanaṭṭhoti tadanantarajavanavasena ārammaṇassa vijānanameva attho, na añño. Upari akusalajavanānaṃ vipassanāmaggaphalajavanānañca visuṃ vuttattā sesajavanāni idha gahetabbāni siyuṃ. ‘‘Kusalehi kammehi vippayuttā caratīti viññāṇacariyā’’tiādivacanato (paṭi. ma. 1.70) pana hasituppādacittajavanameva gahetabbaṃ. Chasu dvāresu ahetukānaṃyeva cittānaṃ vuttattā dve āvajjanāni dve pañcaviññāṇāni dve sampaṭicchanāni tīṇi santīraṇāni ekaṃ hasituppādacittanti aṭṭhārasa ahetukacittāniyeva viññāṇacariyāti veditabbāni.
69现在,为了说明“识行”只是以了知所缘为本质,所以说了“无贪而行”等话。识在和贪等相应、和信等相应的时候,会变成不同的状态;当这些相应法不存在时,它就只安住在自己的状态里。因此,用“无贪”等说法,是在显示前面所说的那些识纯粹只是识的作用。“此中没有贪”,所以叫“无贪”。“无贪”也有读成短音的“nirāgā”。这里,贪就是染着的状态。其余几项:嗔是厌恶的状态,痴是迷惑的状态,慢是自恃的状态,见是颠倒看的状态。掉举,就是心的散乱状态,或者是不寂静的状态。疑,前面已经解释过了。随眠,就是潜伏存在。本来应该说“无随眠”,却说成“非随眠”,意思是一样的。这里应当知道,这是就那些已经达到缠缚状态的法来说其不存在的。因为识行并不是只就那些已断随眠者而说的。凡是名为“无贪”等的,那它就是与贪等相离的,因此为了显示另一种说法,说了“与贪相离”等话。接着,为了显示与其他的善法相离,说了“以善业”等话。善法因为远离贪等过失,所以是无过失的。因为与能令清净的惭、愧相应,所以是清净的。因为现起的快乐,所以“乐生起”,即这些法的生起是乐的;或者说,因为乐异熟,所以“乐生起”,即这些法的增长是乐的。与所说的相反,不善法应当配合起来说。“于识知而行”:由识所了知的对象,名为“识知”;于那个识知的对象中。这说的是什么意思呢?就像因与蓝色颜料结合而成为蓝布一样,因与识结合而成为“识知”的识;于那个识中而行,就说为“识行”。识本身就有这样的行,就是说,上述那样的识有上述那样的行,这是意思。并且,依世俗说法,说为“识的行”,然而从识之外,并没有另外的行。自性清净的心,因为无烦恼故,这里所说的这种心,因为贪等烦恼不存在,所以自性本来就是清净的。因此,只是了知,就是行,所以说为“识行”。也有“因为无烦恼故”这样的读法。
69. Idāni visayavijānanamattaṭṭhena viññāṇacariyāti dassetuṃ nīrāgā caratītiādimāha, viññāṇañhi rāgādisampayoge saddhādisampayoge ca avatthantaraṃ pāpuṇāti, tesu asati sakāvatthāyameva tiṭṭhati. Tasmā nīrāgādivacanena tesaṃ vuttaviññāṇānaṃ viññāṇakiccamattaṃ dasseti. Natthi etissā rāgoti nīrāgā. Nirāgāti rassaṃ katvāpi paṭhanti . So pana rajjanavasena rāgo. Itaresu dussanavasena doso. Muyhanavasena moho. Maññanavasena māno. Viparītadassanavasena diṭṭhi. Uddhatabhāvo, avūpasantabhāvo vā uddhaccaṃ. Vicikicchā vuttatthā. Anusentīti anusayā. ‘‘Niranusayā’’ti vattabbe nānusayāti vuttaṃ, soyevattho. Pariyuṭṭhānappattānamevettha abhāvo veditabbo. Na hi viññāṇacariyā pahīnānusayānaṃyeva vuttā. Yā ca nīrāgādināmā, sā rāgādīhi vippayuttāva nāma hotīti pariyāyantaradassanatthaṃ rāgavippayuttātiādimāha. Puna aññehi ca vippayuttataṃ dassetuṃ kusalehi kammehītiādimāha. Kusalāniyeva rāgādivajjābhāvā anavajjāni. Parisuddhabhāvakarehi hiriottappehi yuttattā sukkāni. Pavattisukhattā sukho udayo uppatti etesanti sukhudrayāni, sukhavipākattā vā sukho udayo vaḍḍhi etesanti sukhudrayāni. Vuttavipakkhena akusalāni yojetabbāni. Viññāte caratīti viññāṇena viññāyamānaṃ ārammaṇaṃ viññātaṃ nāma, tasmiṃ viññāte ārammaṇe. Kiṃ vuttaṃ hoti? Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya viññāṇayogato viññātaṃ viññāṇaṃ nāma hoti, tasmiṃ viññāṇe caratīti viññāṇacariyāti vuttaṃ hoti. Viññāṇassaevarūpā cariyā hotīti vuttappakārassa viññāṇassa vuttappakārā cariyā hotīti attho. ‘‘Viññāṇassa cariyā’’ti ca vohāravasena vuccati, viññāṇato pana visuṃ cariyā natthi. Pakatiparisuddhamidaṃ cittaṃ nikkilesaṭṭhenāti idaṃ vuttappakāraṃ cittaṃ rāgādikilesābhāvena pakatiyā eva parisuddhaṃ. Tasmā vijānanamattameva cariyāti viññāṇacariyāti vuttaṃ hoti. Niklesaṭṭhenātipi pāṭho.
在无明行中,对于可意的事物:它们让心投入、让心欢喜,或者让心增长、扩展,所以叫可意;可意的本身就是可意的。在那些可意的事物中。然而,那些事物无论是可喜的还是不可意的,从执取的角度来说,都是可意的。因为并不是只在可喜的事物上才生起贪,只在不可意的事物上才生起嗔。为了贪的速行:指以相续的方式,为了贪的生起而转起的。转向唯作无记:指在眼门中,属于不如理作意的转向唯作无记意界。贪的速行:指贪大多数生起七次,那一次又一次反复生起的贪本身。无明行:因为贪是由无明产生的,所以说贪是以无明而行的,这就叫无明行。其余各项也是同样的道理。以这两者不加观察的事中:指因贪和嗔而缺乏平等观察的、名为色所缘的事。为了痴的速行:指以疑和掉举的方式,为了痴的生起而转起的。无明行:纯粹是无明的行,不是别的行。结缚的等等,是描述慢等自性的词。其中,结缚的:指以高举的方式结缚而安住的状态。所执取的:指超越了色的无常等真实状态,而从反面执取了常等状态。散乱的:指在色所缘上达到散乱状态的。达未决定状态的:指达到不确定状态的。得强力的:指达到力量强盛状态的。在诸法中:指在色等法中,或者在作为法所缘的诸法中。
Aññāṇacariyāya manāpiyesūti manasi appenti pasīdanti, manaṃ vā appāyanti vaḍḍhentīti manāpāni, manāpāniyeva manāpiyāni. Tesu manāpiyesu. Tāni pana iṭṭhāni vā hontu aniṭṭhāni vā, gahaṇavasena manāpiyāni. Na hi iṭṭhasmiṃyeva rāgo aniṭṭhasmiṃyeva doso uppajjati. Rāgassa javanatthāyāti santativasena rāgassa javanatthāya pavattā. Āvajjanakiriyābyākatāti cakkhudvāre ayoniso manasikārabhūtā āvajjanakiriyābyākatā manodhātu. Rāgassa javanāti yebhuyyena sattakkhattuṃ rāgassa pavatti, punappunaṃ pavatto rāgoyeva. Aññāṇacariyāti aññāṇena rāgassa sambhavato aññāṇena rāgassa cariyāti vuttaṃ hoti. Sesesupi eseva nayo. Tadubhayena asamapekkhanasmiṃ vatthusminti rāgadosavasena samapekkhanavirahite rūpārammaṇasaṅkhāte vatthusmiṃ. Mohassa javanatthāyāti vicikicchāuddhaccavasena mohassa javanatthāya. Aññāṇacariyāti aññāṇasseva cariyā, na aññassa. Vinibandhassātiādīni mānādīnaṃ sabhāvavacanāni. Tattha vinibandhassāti unnativasena vinibandhitvā ṭhitassa. Parāmaṭṭhāyāti rūpassa aniccabhāvādiṃ atikkamitvā parato niccabhāvādiṃ āmaṭṭhāya gahitāya. Vikkhepagatassāti rūpārammaṇe vikkhittabhāvaṃ gatassa. Aniṭṭhaṅgatāyāti asanniṭṭhānabhāvaṃ gatāya. Thāmagatassāti balappattassa. Dhammesūti rūpādīsu vā dhammārammaṇabhūtesu vā dhammesu.
70因为贪等是由无明而产生的,所以为了说明无明在与贪等相应时的特殊作用,就说了“有贪而行”等话。其中,“有贪而行”应当理解为:以痴、慢、邪见、慢随眠、见随眠和无明随眠的速行方式而行的。“有瞋而行”是以痴和无明随眠的速行方式而行的。“有痴而行”是以贪、瞋、慢、见、掉举、疑随眠的速行方式而行的。“有慢而行”是以贪、痴、欲贪、有贪和无明随眠的速行方式而行的。“有见而行”是以贪、痴、欲贪和无明随眠的速行方式而行的。“有掉举而行”和“有疑而行”是以痴和无明随眠的速行方式而行的。“有随眠而行”在这里也应按同样的方式理解:以每一种随眠为根本,在那个心里根据可得的其余随眠,来构成“有随眠”的状态。“与贪相应”等说法,只是“有贪”等的另一种表达。正是这个行,因为与贪等相应而一起生起,所以得到“有贪”等名称;因为与贪等在俱生、俱灭、同依处、同所缘等方式上相结合,所以得到“与贪相应”等名称。再者,为了说明它也是无明行,因为与善业不相应、与不善业相应,所以说了“与善业”等话。其中,“未知”是指:由于痴以无智为特征,所以是就依真实面目而未被了知的所缘而说的。其余内容与前面所说相同。
70. Yasmā rāgādayo aññāṇena honti, tasmā rāgādisampayogena aññāṇaṃ visesento sarāgā caratītiādimāha. Tattha sarāgā caratīti mohamānadiṭṭhimānānusayadiṭṭhānusayaavijjānusayajavanavasena cariyā veditabbā. Sadosā caratīti mohaavijjānusayajavanavasena. Samohā caratīti rāgadosamānadiṭṭhiuddhaccavicikicchānusayajavanavasena. Samānā caratīti rāgamohakāmarāgabhavarāgāvijjānusayajavanavasena. Sadiṭṭhi caratīti rāgamohakāmarāgāvijjānusayajavanavasena. Sauddhaccā carati savicikicchā caratīti mohaavijjānusayajavanavasena. Sānusayā caratīti etthāpi vuttanayeneva ekekaṃ anusayaṃ mūlaṃ katvā tasmiṃ citte labbhamānakasesānusayavasena sānusayatā yojetabbā. Rāgasampayuttātiādi sarāgādivevacanameva. Sā eva hi cariyā sampayogavasena saha rāgādīhi vattatīti sarāgādiādīni nāmāni labhati. Rāgādīhi samaṃ ekuppādekanirodhekavatthekārammaṇādīhi pakārehi yuttāti rāgasampayuttānītiādīni nāmāni labhati. Sāyeva ca yasmā kusalādīhi kammehi vippayuttā, akusalādīhi kammehi sampayuttā, tasmāpi aññāṇacariyāti dassetuṃ kusalehi kammehītiādimāha. Tattha aññāteti mohassa aññāṇalakkhaṇattā yathāsabhāvena aññāte ārammaṇe. Sesaṃ vuttatthameva.
71在智行这部分,因为能作为还灭随观等的无间缘的转向作用无记心并不存在,所以为了它们,就不说转向作用无记,而只说了还灭随观等。因为转向只是为了随顺智才生起,从此之后才有还灭随观、道和果。这里说的“果等至”,不论是紧接在道之后生起的,还是隔一段时间才生起的,两种都包括在内。在“无贪而行”等说法中,应当知道“无贪”等是就与贪等相对治的角度来说的;而在识行中,则只是从没有贪等的意义上说。“于已知中”是指依照真实状况而了知。“其余的识行”等说法,显示三种行互不混杂。纯粹以识的作用生起的无因心,是识行;专以无知的作用生起的十二种不善心,是无知行;以殊胜的智慧作用生起的观、道、果,是智行。这样一来,这些行互不混杂,而除了观之外的有因欲界唯作与善,以及有因欲界果报,还有色界、无色界的善与无记,应当知道它们是脱离这三种行的。由于以涅槃为所缘的还灭随观已经归入智行,所以应当知道,那些观察涅槃、道、果的、属于有学和无学的观察智,也包含在智行之内。因为它们同样殊胜地发挥着智慧的作用。
71. Ñāṇacariyāyaṃ yasmā vivaṭṭanānupassanādīnaṃ anantarapaccayabhūtā āvajjanakiriyābyākatā natthi, tasmā tesaṃ atthāya āvajjanakiriyābyākataṃ avatvā vivaṭṭanānupassanādayova vuttā. Anulomañāṇatthāya eva hi āvajjanā hoti, tato vivaṭṭanānupassanāmaggaphalāni. Phalasamāpattīti cettha maggānantarajā vā hotu kālantarajā vā, ubhopi adhippetā. Nīrāgā caratītiādīsu rāgādīnaṃ paṭipakkhavasena nīrāgāditā veditabbā, viññāṇacariyāyaṃ rāgādīnaṃ abhāvamattaṭṭhena. Ñāteti yathāsabhāvato ñāte. Aññā viññāṇacariyātiādīhi tissannaṃ cariyānaṃ aññamaññamasammissataṃ dasseti. Viññāṇakiccamattavasena hi ahetukacittuppādā viññāṇacariyā, aññāṇakiccavataṃ dvādasannaṃ akusalacittuppādānaṃ vaseneva aññāṇacariyā, visesena ñāṇakiccakārīnaṃ vipassanāmaggaphalānaṃ vasena ñāṇacariyā. Evamimā aññamaññamasammissā ca, vipassanaṃ ṭhapetvā sahetukakāmāvacarakiriyākusalā ca, sahetukakāmāvacaravipākā ca, rūpāvacarārūpāvacarakusalābyākatā ca tīhi cariyāhi vinimuttāti veditabbā. Nibbānārammaṇāya vivaṭṭanānupassanāya ñāṇacariyāya niddiṭṭhattā nibbānamaggaphalapaccavekkhaṇabhūtāni sekkhāsekkhānaṃ paccavekkhaṇañāṇāni ñāṇacariyāya saṅgahitānīti veditabbāni. Tānipi hi visesena ñāṇakiccakarānevāti.