68. 根上下智论的注释
68. Indriyaparopariyattañāṇaniddesavaṇṇanā
111在“根上下智”的解说中,说到“如来的”这一词时,虽然在总说里并没有以“如来”这个名称直接出现,但因为《无碍解道·论母》中说“有六种智不与声闻弟子共通”,所以实际上就已经说到了“如来的”。因此,在广释中,便采用了在总说里从义理上已经成立的“如来”一词。
“见诸众生”:众生对色等对象怀有欲贪,因此成为执著者、粘著者;如来以根上下智之眼看见这些众生、观察这些众生。
“少尘垢”:在慧眼方面,这些人的贪等尘垢很少,所以叫少尘垢;或者说,这些人的贪等尘垢很少,所以叫少尘垢。他看见那些少尘垢者。
“多尘垢”:在慧眼方面,这些人的贪等尘垢很多,所以叫多尘垢;或者说,这些人的贪等尘垢很多,所以叫多尘垢。
“利根、钝根”:这些人的信等根很锐利,所以叫利根;那些人的信等根很柔弱,所以叫钝根。
“善行相、恶行相”:这些人的信等行相美好,所以叫善行相;那些人的信等行相卑劣、应受诃责,所以叫恶行相。
“易教化、难教化”:有些人能观察所讲的道理,容易使他们理解,所以叫易教化;与此相反的人,叫难教化。
“有些见来世与过患之怖畏”:也有些众生把来世以及贪等过患看作可怕的事。不过,在解释这一句时,因为并没有单独提到来世,所以应当理解为:这些人惯于深切地把五蕴等世间以及贪等过患看作可怕的事,因此叫“见来世与过患之怖畏者”。他们是那样的见来世与过患之怖畏者——应当这样理解其含义。
“有些不见来世与过患之怖畏”:与此相反的人。
“世间”:以坏灭、毁灭为义。
“过患”:以应受诃责为义。
到这里,总说的解说就完成了。
111. Indriyaparopariyattañāṇaniddese tathāgatassāti vacane uddese sarūpato avijjamānepi ‘‘cha ñāṇāni asādhāraṇāni sāvakehī’’ti (paṭi. ma. mātikā 1.73) vuttattā ‘‘tathāgatassā’’ti vuttameva hoti. Tasmā uddese atthato siddhassa tathāgatavacanassa niddese gahaṇaṃ kataṃ. Satte passatīti rūpādīsu chandarāgena sattatāya laggatāya sattā, te satte indriyaparopariyattañāṇena cakkhunā passati oloketi. Apparajakkheti paññāmaye akkhimhi appaṃ rāgādirajo etesanti apparajakkhā, appaṃ rāgādirajo etesanti vā apparajakkhā. Te apparajakkhe. Mahārajakkheti paññāmaye akkhimhi mahantaṃ rāgādirajo etesanti mahārajakkhā, mahantaṃ rāgādirajo etesanti vā mahārajakkhā. Tikkhindriye mudindriyeti tikkhāni saddhādīni indriyāni etesanti tikkhindriyā, mudūni saddhādīni indriyāni etesanti mudindriyā. Svākāre dvākāreti sundarā saddhādayo ākārā koṭṭhāsā etesanti svākārā, kucchitā garahitā saddhādayo ākārā koṭṭhāsā etesanti dvākārā. Suviññāpaye duviññāpayeti ye kathitaṃ kāraṇaṃ sallakkhenti sukhena sakkā honti viññāpetuṃ, te suviññāpayā, tabbiparītā duviññāpayā. Appekacceparalokavajjabhayadassāvinoti api eke paralokañceva rāgādivajjañca bhayato passante, imassa pana padassa niddese paralokasseva na vuttattā khandhādiloke ca rāgādivajje ca paraṃ bāḷhaṃ bhayaṃ passanasīlāti paralokavajjabhayadassāvino. Te paralokavajjabhayadassāvineti evamattho gahetabbo. Appekacce na paralokavajjabhayadassāvinoti tabbiparīte. Lokoti ca lujjanapalujjanaṭṭhena. Vajjanti ca vajjanīyaṭṭhena. Ettāvatā uddesassa niddeso kato hoti.
接着,为了对详释再做一层复注,说了“少尘垢、多尘垢”等话。其中,对三宝确立的信叫做“信”,他有这个信,所以叫“有信者”。这位具足信的人,因为不信的尘垢以及以不信为根源的其他不善尘垢很少,所以是“少尘垢者”。他没有这个信,所以是“无信者”。他因为上述那类尘垢很多,所以是“多尘垢者”。已发起精进之心,所以叫“勤精进者”。他因为懈怠的尘垢以及以懈怠为根源的其他不善尘垢很少,所以是“少尘垢者”。由于精进低劣,以卑劣的方式消沉,所以叫“懈怠者”,懈怠者就是懒散的人。他因为上述那类尘垢很多,所以是“多尘垢者”。念贴近所缘而安住,他有这样的念,所以叫“念现前者”。他因为忘念的尘垢以及以忘念为根源的其他不善尘垢很少,所以是“少尘垢者”。念已忘失、丢失,所以叫“忘念者”。他因为上述那类尘垢很多,所以是“多尘垢者”。通过安止定或近行定,在心所缘上平等地、正确地安住,所以叫“得定者”,也可以说是有定心的人。他因为掉举的尘垢以及以掉举为根源的其他不善尘垢很少,所以是“少尘垢者”。没有得定,就是“未定者”。他因为上述那类尘垢很多,所以是“多尘垢者”。他有能趣向生灭的智慧,所以叫“有慧者”。他因为愚痴的尘垢以及以愚痴为根源的其他不善尘垢很少,所以是“少尘垢者”。因为被愚痴所迷,智慧低劣,所以叫“劣慧者”。他因为上述那类尘垢很多,所以是“多尘垢者”。有信的人根器锐利:因为信大量生起且强而有力,所以是有信者,就凭这信根而成为“利根者”。无信的人根器迟钝:因为不信大量生起,所以是无信者,只有间或生起的微弱信根,所以是“钝根者”。其余各项也依此类推。有信的人是“善行相者”:就凭那信而具有善好的行相。无信的人是“恶行相者”:就凭那不信而具有丑恶的行相。其余各项也依此类推。“易教化者”:能够轻易地被教导明白。“难教化者”:很难被教导明白。在“见来世与过患之怖畏”这一句中,因为只有具足智慧的人,信等才极为清净,所以具足极清净的信等、与信等相应的人,或者具足极清净的信等、由信等为因而生的智慧,就成为见来世与过患之怖畏者。正因如此,信等这四法也被说为“见来世与过患之怖畏者”。
Puna niddesassa paṭiniddesaṃ karonto apparajakkhe mahārajakkhetiādimāha. Tattha tīsu ratanesu okappanasaṅkhātā saddhā assa atthīti saddho. So saddhāsampanno puggalo assaddhiyarajassa ceva assaddhiyamūlakassa sesākusalarajassa ca appakattā apparajakkho. Natthi etassa saddhāti assaddho. So vuttappakārassa rajassa mahantattā mahārajakkho. Āraddhaṃ vīriyamanenāti āraddhavīriyo. So kosajjarajassa ceva kosajjamūlakassa sesākusalarajassa ca appakattā apparajakkho. Hīnavīriyattā kucchitena ākārena sīdatīti kusīdo, kusīdo eva kusīto. So vuttappakārassa rajassa mahantattā mahārajakkho. Ārammaṇaṃ upecca ṭhitā sati assāti upaṭṭhitassati. So muṭṭhassaccarajassa ceva muṭṭhassaccamūlakassa sesākusalarajassa ca appakattā apparajakkho. Muṭṭhā naṭṭhā sati assāti muṭṭhassati. So vuttappakārassa rajassa mahantattā mahārajakkho. Appanāsamādhinā upacārasamādhinā vā ārammaṇe samaṃ, sammā vā āhito ṭhitoti samāhito, samāhitacittoti vā samāhito. So uddhaccarajassa ceva uddhaccamūlakassa sesākusalarajassa ca appakattā apparajakkho. Na samāhito asamāhito. So vuttappakārassa rajassa mahantattā mahārajakkho. Udayatthagāminī paññā assa atthīti paññavā. So moharajassa ceva mohamūlakassa sesākusalarajassa ca appakattā apparajakkho. Mohamūḷhattā duṭṭhā paññā assāti duppañño. So vuttappakārassa rajassa mahantattā mahārajakkho. Saddho puggalo tikkhindriyoti bahulaṃ uppajjamānāya balavatiyā saddhāya saddho, teneva saddhindriyena tikkhindriyo. Assaddho puggalo mudindriyoti bahulaṃ uppajjamānena assaddhiyena assaddho, antarantarā uppajjamānena dubbalena saddhindriyena mudindriyo. Esa nayo sesesupi. Saddho puggalo svākāroti tāya eva saddhāya sobhanākāro. Assaddho puggalo dvākāroti teneva assaddhiyena virūpākāro. Esa nayo sesesupi. Suviññāpayoti sukhena viññāpetuṃ sakkuṇeyyo. Duviññāpayoti dukkhena viññāpetuṃ sakkuṇeyyo. Paralokavajjabhayadassāvīti ettha yasmā paññāsampannasseva saddhādīni suparisuddhāni honti, tasmā suparisuddhasaddhādisampanno taṃsampayuttāya, suparisuddhasaddhādisampannopi vā tappaccayāya paññāya paralokavajjabhayadassāvī hoti. Tasmā eva hi saddhādayopi cattāro ‘‘paralokavajjabhayadassāvī’’ti vuttā.
112现在,为了说明“见过患、对他世有怖畏”这句话里所说的“世间”和“过患”,所以开始说“世间”等词。这里,诸蕴以坏灭、变坏之义,称为世间,这就是“蕴世间”。其余两种世间也应当按同样的方式理解。“恶趣有世间”就是恶趣世间。因为它的果报不可意,得到那种丑劣的东西,所以叫“恶趣”;因为是存在的状态,所以叫“有”;恶趣本身就是有,叫“恶趣有”;恶趣有本身就是世间,所以叫“恶趣有世间”。“恶趣因世间”指的是能投生到恶趣的业。因为果从它而生,所以叫“因”;恶趣的因就是“恶趣因”;恶趣因本身就是世间,所以叫“恶趣因世间”。“善趣有世间”就是善趣世间。因为它的果报可意,得到那种美好的东西,所以叫“善趣”;因为是存在的状态,所以叫“有”;善趣本身就是有,叫“善趣有”;善趣有本身就是世间,所以叫“善趣有世间”。“善趣因世间”指的是能投生到善趣的业。因为果从它而生,所以叫“因”;善趣的因就是“善趣因”;善趣因本身就是世间,所以叫“善趣因世间”。“一世间”等后面的内容,和前面所说的意思完全相同。
112. Idāni ‘‘paralokavajjabhayadassāvī’’ti ettha vuttaṃ lokañca vajjañca dassetuṃ lokotiādimāha. Ettha khandhā eva lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti khandhaloko. Sesadvayepi eseva nayo. Vipattibhavalokoti apāyaloko. So hi aniṭṭhaphalattā virūpo lābhoti vipatti, bhavatīti bhavo, vipatti eva bhavo vipattibhavo, vipattibhavo eva loko vipattibhavaloko. Vipattisambhavalokoti apāyūpagaṃ kammaṃ. Tañhi sambhavati etasmā phalanti sambhavo, vipattiyā sambhavo vipattisambhavo, vipattisambhavo eva loko vipattisambhavaloko. Sampattibhavalokoti sugatiloko. So hi iṭṭhaphalattā sundaro lābhoti sampatti, bhavatīti bhavo, sampatti eva bhavo sampattibhavo, sampattibhavo eva loko sampattibhavaloko. Sampattisambhavalokoti sugatūpagaṃ kammaṃ. Tañhi sambhavati etasmā phalanti sambhavo, sampattiyā sambhavo sampattisambhavo, sampattisambhavo eva loko sampattisambhavaloko. Eko lokotiādīni heṭṭhā vuttatthāneva.
“Vajja”(过患)这个词用的是中性词,因为这里没有明确指出具体指什么。“烦恼”指的是贪等。“恶行”指的是杀生等。“造作”指的是福行等。“趣有业”是指以自己的果报成熟方式而趣向“有”的业;在诸造作中,说的也只是能产生果报的那些业。“如是”是对所说种类的指示。“于此世间及于此过患”是指在所说的世间和过患中。“强烈的怖畏想”是指强有力的怖畏想。“强烈”一词解释的是“强”这个字的意思,“怖畏想”解释的是“怖畏”这个词;世间和过患这两者,因为是怖畏的所依,本身也具有怖畏性,所以是怖畏;对怖畏的认知就是想,即怖畏想。“现起”是指依于、缘于各种对象而安住。就像举刀要杀的凶手一样:正如面对举起刀要砍来的敌人时,强烈的怖畏想会现起;同样地,对世间和过患,强烈的怖畏想也会现起。“以这五十种行相”:在“少尘”等五法类的十类五法中,每一类各有五种行相,合计为五十种行相。“这些五根”是指信根等五根。“知”:如来以智慧了知。“见”:就像用天眼亲自看到一样。“遍知”:以一切行相的究竟界限而了知。“通达”:不是只通达一部分,而是以无余见的智慧彻底穿透。
Vajjanti napuṃsakavacanaṃ asukoti aniddiṭṭhattā kataṃ. Kilesāti rāgādayo. Duccaritāti pāṇātipātādayo. Abhisaṅkhārāti puññābhisaṅkhārādayo. Bhavagāmikammāti attano vipākadānavasena bhavaṃ gacchantīti bhavagāmino, abhisaṅkhāresupi vipākajanakāneva kammāni vuttāni. Itīti vuttappakāranidassanaṃ. Imasmiñca loke imasmiñca vajjeti vuttappakāre loke ca vajje ca. Tibbā bhayasaññāti balavatī bhayasaññā. Tibbāti parasaddassa attho vutto, bhayasaññāti bhayasaddassa, lokavajjadvayampi hi bhayavatthuttā sayañca sabhayattā bhayaṃ, bhayamiti saññā bhayasaññā. Paccupaṭṭhitā hotīti taṃ taṃ paṭicca upecca ṭhitā hoti. Seyyathāpi ukkhittāsike vadhaketi yathā nāma paharituṃ uccāritakhagge paccāmitte tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti, evameva loke ca vajje ca tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti. Imehi paññāsāya ākārehīti apparajakkhapañcakādīsu dasasu pañcakesu ekekasmiṃ pañcannaṃ pañcannaṃ ākārānaṃ vasena paññāsāya ākārehi. Imāni pañcindriyānīti saddhindriyādīni pañcindriyāni . Jānātīti tathāgato paññāya pajānāti. Passatīti dibbacakkhunā diṭṭhaṃ viya karoti. Aññātīti sabbākāramariyādāhi jānāti. Paṭivijjhatīti ekadesaṃ asesetvā niravasesadassanavasena paññāya padāletīti.