56-63. 对谛智四重双解说的注释
56-63. Saccañāṇacatukkadvayaniddesavaṇṇanā
3. 慧品义注 · 6 段
108-9在解说“谛智四重二种”时,“苦的压迫义”等说法,意思和前面讲过的一样。具足道者的智——“于苦中智”等,就像紧接着的四重那样,是依“一现观”来说的。因为谛智有两种:世间智和出世间智。世间智又分两种:随觉智和观察智。随觉智对初学者来说,是通过听闻等途径在灭和道上生起的,在苦和集上则是以它们为所缘而生起。观察智是已通达真理的人,以四谛为所缘而生起的。出世间智是通达智,以灭为所缘,从作用上通达四谛。正如经中所说:“比丘们,凡是见到苦的人,也见到苦的集,见到苦的灭,见到通往苦灭的道。”一切应当说的都已说明。这里也是从这个角度来说的。这样说,是为了表明即便是出世间智,也能获得“于苦中智”等名称。但在这里,真正指的是世间智。正因如此,才问“什么是于苦中智”等等。
108-9. Saccañāṇacatukkadvayaniddese dukkhassa pīḷanaṭṭhotiādīni vuttatthāneva. Maggasamaṅgissa ñāṇaṃ dukkhepetaṃ ñāṇantiādi anantaracatukke viya ekābhisamayavasena vuttaṃ. Duvidhañhi saccañāṇaṃ lokiyaṃ lokuttarañca. Lokikaṃ duvidhaṃ anubodhañāṇaṃ paccavekkhaṇañāṇañca. Anubodhañāṇaṃ ādikammikassa anussavādivasena nirodhe magge ca pavattati, dukkhe samudaye ca ārammaṇakaraṇavasena. Paccavekkhaṇañāṇaṃ paṭividdhasaccassa catūsupi saccesu ārammaṇakaraṇavasena. Lokuttaraṃ paṭivedhañāṇaṃ nirodhamārammaṇaṃ katvā kiccato cattāri saccāni paṭivijjhati. Yathāha – ‘‘yo, bhikkhave, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passati, dukkhanirodhampi passati, dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadampi passatī’’ti (saṃ. ni. 5.1100) sabbaṃ vattabbaṃ. Idhāpi iminā vārena idameva vuttaṃ. Taṃ pana lokuttarampi ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādīni nāmāni labhatīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Idha pana lokikañāṇameva adhippetaṃ. Tasmāyeva ca tattha katamaṃ dukkhe ñāṇantiādimāha.
在这里,“缘于苦”是指以苦谛为所缘,把它当作心的对象。“慧”等词中:因为能让人把各种事物的含义看清楚,这种作用叫“慧”;又因为能通过无常等方式来了知诸法,所以也叫“慧”。这是从它自身性质上立的名称。“了知”就是了知的方式。“择”是因为它拣择无常等。“广择”是加上前缀后词形扩展了,意思是以种种方式拣择。因为拣择四谛之法,所以叫“法择”。“善察”是依照无常等相正确地把握。同一个东西,随着前缀不同,又说成“近察”“对察”,意思是对无常等法作更强、更细的观察。“贤明”是贤者的状态。“善巧”是善巧的状态。“微妙”是精细微妙的状态。“广显”是通过让无常等道理显现出来而得名。“思”是以思惟无常等而得名;或者说,它生起后能让人思惟无常等,所以也叫“思”。“伺”是仔细观察无常等。“地”就是大地。这里也是取柔软和宽广的意思,说它像大地一样,所以叫“地”。或者,慧本身就乐于安住在真实义中,所以叫“地”。“害慧”:就像雷电劈开山岩一样,它能摧毁烦恼,所以叫“害慧”;或者,以快速执取和保持的意思,叫“害慧”。它生起时,能引导人走向自利之行,并如实通达相应诸法,所以叫“引导者”。以无常等方式种种地观察诸法,所以叫“观”。以正确的方式了知无常等,所以叫“正知者”,其状态就是“正知”。就像鞭子能把偏离正道的马引回正道,同样,它能刺穿在邪道上奔驰的虚伪之心,把它引回正道,所以叫“鞭子”。
Tattha dukkhaṃ ārabbhāti dukkhasaccaṃ ālambitvā, ārammaṇaṃ katvāti attho. Paññātiādīsu tassa tassa atthassa pākaṭakaraṇasaṅkhātena paññāpanaṭṭhena paññā, tena tena vā aniccādinā pakārena dhamme jānātītipi paññā. Idamassā sabhāvapadaṃ. Pajānanākāro pajānanā. Aniccādīni vicinātīti vicayo. Pavicayoti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ, pakārena vicayoti attho. Catusaccadhammaṃ vicinātīti dhammavicayo. Aniccādīnaṃ sammā lakkhaṇavasena sallakkhaṇā. Sā eva upasagganānattena upalakkhaṇāpaccupalakkhaṇāti vuttā. Bhusaṃ lakkhaṇā te te aniccādidhamme paṭicca upalakkhaṇāti attho. Paṇḍitabhāvo paṇḍiccaṃ. Kusalabhāvo kosallaṃ. Nipuṇabhāvo nepuññaṃ. Aniccādīnaṃ vibhāvanavasena vebhabyā. Aniccādīnaṃ cintanakavasena cintā, yassa uppajjati, taṃ aniccādīni cintāpetītipi cintā. Aniccādīni upaparikkhatīti upaparikkhā. Bhūrīti pathavī. Ayampi saṇhaṭṭhena vitthataṭṭhena ca bhūrī viyāti bhūrī. Atha vā paññāyeva bhūte atthe ramatīti bhūrīti vuccati. Asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā. Yassa uppajjati, taṃ attahitapaṭipattiyaṃ sampayuttadhamme ca yāthāvalakkhaṇapaṭivedhe parinetīti pariṇāyikā. Dhamme aniccādivasena vividhā passatīti vipassanā. Sammā pakārehi aniccādīni jānātīti sampajāno, tassa bhāvo sampajaññaṃ. Uppathapaṭipanne sindhave vīthiāropanatthaṃ patodo viya uppathe dhāvanakaṃ kūṭacittaṃ vīthiāropanatthaṃ vijjhatīti patodo viya patodo.
在“见”这个特征上起主宰作用,所以叫根;以慧为本质的根,就是慧根。这话是什么意思呢?并不是像“男人的根叫男根”那样说慧之根叫慧根,而是说慧本身就是根,所以叫慧根。因为不被无明所动摇,所以叫慧力。因为能斩断烦恼,所以慧本身就是刀,叫慧刀。因为极其高耸,所以慧本身就是宫殿,叫慧宫殿。因为能照亮,所以慧本身就是光,叫慧光。因为能照耀,所以慧本身就是明,叫慧明。因为能发光,所以慧本身就是灯,叫慧灯。因为一个有慧的人结跏趺坐时,一万个世界就成了一片光、一片明、一片灯。就是针对这个才这样说。不过在这三个词里,哪怕只用一个,这个意思也能成立。而世尊顺应众生的根性,说了这些经:“比丘们,有四种光。哪四种?月光、日光、火光、慧光。比丘们,这就是四种光。比丘们,在这四种光中,慧光是最上的。”同样还有“比丘们,有四种明……比丘们,有四种灯”。这里是长老按照与此相应的方式作的解说。因为一个道理用多种方式来分析,就能分析得很清楚;而且不同的人理解的方式也不一样。再者,从能带来喜悦、能给予喜乐、能令人欢喜、值得尊重、难以出现、无可比拟、为最上士所受用这些意义上说,慧本身就是宝,叫慧宝。
Dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ karotīti indriyaṃ, paññāsaṅkhātaṃ indriyaṃ paññindriyaṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti? Nayidaṃ ‘‘purisassa indriyaṃ purisindriya’’ntiādi viya paññāya indriyaṃ paññindriyaṃ. Atha kho paññā eva indriyaṃ paññindriyanti vuttaṃ hoti. Avijjāya na kampatīti paññābalaṃ. Kilesacchedanaṭṭhena paññāva satthaṃ paññāsatthaṃ. Accuggataṭṭhena paññāva pāsādo paññāpāsādo. Ālokanaṭṭhena paññāva āloko paññāāloko. Obhāsanaṭṭhena paññāva obhāso paññāobhāso. Pajjotanaṭṭhena paññāva pajjoto paññāpajjoto. Paññavato hi ekapallaṅkena nisinnassa dasasahassilokadhātu ekālokā ekobhāsā ekapajjotā hoti. Tenetaṃ vuttaṃ. Imesu pana tīsu padesu ekapadenāpi etasmiṃ atthe siddhe yāni panetāni bhagavatā ‘‘cattārome, bhikkhave, ālokā. Katame cattāro? Candāloko, sūriyāloko, aggāloko, paññāloko. Ime kho, bhikkhave, cattāro ālokā. Etadaggaṃ, bhikkhave, imesaṃ catunnaṃ ālokānaṃ yadidaṃ paññāloko’’. Tathā ‘‘cattārome , bhikkhave, obhāsā. Cattārome, bhikkhave, pajjotā’’ti (a. ni. 4.144-145) sattānaṃ ajjhāsayavasena suttāni desitāni. Tadanurūpeneva idhāpi therena desanā katā. Attho hi anekehi ākārehi vibhajjamāno suvibhatto hoti, aññathā ca añño bujjhati, aññathā aññoti. Ratikaraṇaṭṭhena pana ratidāyakaṭṭhena ratijanakaṭṭhena cittīkataṭṭhena dullabhapātubhāvaṭṭhena atulaṭṭhena anomasattaparibhogaṭṭhena ca paññāva ratanaṃ paññāratanaṃ.
不痴:众生不会因为那样而迷惑,或者自己面对所缘境时不迷惑,所以叫不痴。法择这个词的含义前面已经讲过了。那为什么这里又要再说一遍呢?是为了说明不痴是痴的对立面。因此这里这样来说明:这个不痴,并不只是与痴不同的另一种法,而是作为痴的对治、被称为法择的不痴,才是这里所指的意思。正见:就是如实、能导向解脱的善巧之见。至于“这里什么是苦集智?这里什么是苦灭智?这里什么是导向苦灭之道的智?”这些问话,只是简略地说。
Na tena sattā muyhanti, sayaṃ vā ārammaṇe na muyhatīti amoho. Dhammavicayapadaṃ vuttatthameva. Kasmā panetaṃ puna vuttanti? Amohassa mohapaṭipakkhabhāvadīpanatthaṃ. Tenetaṃ dīpeti ‘‘yvāyaṃ amoho, so na kevalaṃ mohato añño dhammo, mohassa pana paṭipakkho dhammavicayasaṅkhāto amoho nāma idha adhippeto’’ti. Sammādiṭṭhīti yāthāvaniyyānikakusaladiṭṭhi . ‘‘Tattha katamaṃ dukkhasamudaye ñāṇaṃ, tattha katamaṃ dukkhanirodhe ñāṇaṃ, tattha katamaṃ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇa’’nti pucchāvacanāni saṅkhepavasena vuttānīti.