过患智释义的注释
8. Ādīnavañāṇaniddesavaṇṇanā
3. 慧品义注 · 46 段
53在《过患智解说》中,“生起”是指以过去的业为条件,在这里产生。“转起”是指这样产生之后的持续存在。“相”是指一切行相。“积集”是指作为未来结生之因的业。“结生”是指未来的产生。“趣”是指以某种趣而结生。“生出”是指诸蕴的产生。“往生”是指像“入定者或往生者”这样所说的果报转起。“生”是指以有为缘的出生,它是老等(苦)的条件。从确切意义上说,在各处出生的有情,那些诸蕴显现出来,它们最初显现就是“生”。“老”是指在同一生命期内,诸蕴相续被认定为牙齿脱落等而呈现旧态。“愁”是指被亲属遭难等触动后的内心焦灼。“悲”是指被亲属遭难等触动后的空洞言说。“忧”是指被亲属遭难等触动后,极度的心苦所引发的强烈忧恼,它其实就是嗔。在这里,只有生起等五种是依过患智的对象而说的,其余都是它们的同义词。因为“生出”和“生”这两个是“生起”和“结生”的同义词,“趣”和“往生”这两个是“转起”的同义词,老等则是“相”的同义词。因此说:
53. Ādīnavañāṇaniddese uppādoti purimakammapaccayā idha uppatti. Pavattanti tathāuppannassa pavatti. Nimittanti sabbampi saṅkhāranimittaṃ. Āyūhanāti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ. Paṭisandhīti āyatiṃ uppatti. Gatīti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti. Nibbattīti khandhānaṃ nibbattanaṃ. Upapattīti ‘‘samāpannassa vā upapannassa vā’’ti (dha. sa. 1289) evaṃ vuttā vipākappavatti . Jātīti jarādīnaṃ paccayabhūtā bhavapaccayā jāti. Nippariyāyato tattha tattha nibbattamānānaṃ sattānaṃ ye ye khandhā pātubhavanti, tesaṃ paṭhamapātubhāvo jāti. Jarāti khaṇḍiccādisammato santatiyaṃ ekabhavapariyāpannakhandhasantānassa purāṇabhāvo. Sokoti ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa cittasantāpo. Paridevoti ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa vacīpalāpo. Upāyāsoti bhuso āyāso, ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa adhimattacetodukkhappabhāvito dosoyeva. Ettha ca uppādādayo pañceva ādīnavañāṇassa vatthuvasena vuttā, sesā tesaṃ vevacanavasena. ‘‘Nibbatti jātī’’ti idañhi dvayaṃ uppādassa ceva paṭisandhiyā ca vevacanaṃ, ‘‘gati upapattī’’ti idaṃ dvayaṃ pavattassa, jarādayo nimittassāti. Tenāha –
他看见生起、持续和相都是苦;
积聚和结生,智于过患,如此。
‘‘Uppādañca pavattañca, nimittaṃ dukkhanti passati; Āyūhanaṃ paṭisandhiṃ, ñāṇaṃ ādīnave ida’’nti. ca ‘‘Idaṃ ādīnave ñāṇaṃ, pañcaṭhānesu jāyatī’’ti. ca
在所有这些词当中,“bhayanti”这个词要拆成“bhayaṃ iti”来理解。“Bhayaṃ”(怖畏):因为和逼迫相连,具有令人恐惧的性质,所以叫怖畏。“iti”(如此):这是说明怖畏现起的缘由。
Sabbapadesu ca bhayanti iccetassa vacanassa bhayaṃ itīti padacchedo . Bhayanti pīḷāyogato sappaṭibhayatāya bhayaṃ. Itīti bhayatupaṭṭhānassa kāraṇaniddeso.
“不生起是安稳”等话,是为了显示与过患智相对立的智而说的。或者,有些人通过怖畏现起看到过患之后,内心感到惊恐,为了让他们生起安慰,才说:也有没有怖畏的安稳,没有过患。又或者,当一个人的生起等现象以怖畏的方式清晰地呈现时,他的心就会倾向于这些现象的对立面,因此,这样说也是为了显示通过怖畏现起而成就的过患智的功德。应当这样理解。“不生起、不转起”等,指的就是涅槃。“寂静处”,就是寂静的那一部分,意思是涅槃。因为即使只是通过传闻,仅仅抓住“寂静处”这个名称而生起的智,也被称为“寂静处之智”。
Anuppādo khemanti santipade ñāṇantiādi pana ādīnavañāṇassa paṭipakkhañāṇadassanatthaṃ vuttaṃ. Bhayatupaṭṭhānena vā ādīnavaṃ disvā ubbiggahadayānaṃ abhayampi atthi khemaṃ nirādīnavanti assāsajananatthampi etaṃ vuttaṃ. Yasmā vā yassa uppādādayo bhayato sūpaṭṭhitā honti, tassa tappaṭipakkhaninnaṃ cittaṃ hoti, tasmā bhayatupaṭṭhānavasena siddhassa ādīnavañāṇassa ānisaṃsadassanatthampetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Anuppādo appavattantiādi nibbānameva. Santipadeti santikoṭṭhāse, nibbāneti attho. Anussavavasenāpi hi santipadanti nāmamattaṃ gahetvā uppannaṃ ñāṇampi ‘‘santipade ñāṇa’’nti vuttaṃ.
“生起是怖畏,不生起是安稳”等等,是站在对立面与对治面的角度把两者合起来说,并且是把握住正在生起的智而说的。在这里,凡是怖畏,因为它必定是苦;凡是苦,因为它没有脱离轮回的染着、世间的染着和烦恼的染着,所以就是有染着的;凡是有染着的,就只是诸行。因此,“生起是苦”等等,是在怖畏现起时以慧了知,称为过患智等等。即便如此,应当知道,这里是按照怖畏的样子、苦的样子、有染着的样子、诸行的样子这样不同的行相,从生起的方式来说有差别。“生起是怖畏、是苦、是有染着、是诸行”,这是不看不生起等词的词性,而像“这不是安稳的皈依,这不是最上的皈依”(《法句经》189)等句那样,只按照事物本身的词性来说的。而“诸行”一词,也是不看单一性,像“无缘法、无为法”(《法集论·双论母》7-8)等那样用复数;或者,因为生起等只是诸行的一部分,就像“北般遮罗、南般遮罗”等说法那样,对多数中的一部分也用复数,应当这样理解。“安稳、乐、无染着、涅槃”,是针对前面所说各种样子的对立面,把涅槃说为四种。“他以十种智了知”:在修过患智时,以生起等为所缘的五种,以不生起等为所缘的五种,他以这十种智了知、通达、证得。“于两种智善巧”等等,是指对过患智和寂静处智这两种智的善巧。“在各种见解中不动摇”:对于依究竟现法涅槃等而起的各种见解,不动摇。
Uppādobhayaṃ, anuppādo khemantiādi vipakkhapaṭipakkhavasena ubhayaṃ samāsetvā uppajjamānaṃ ñāṇaṃ gahetvā vuttaṃ. Ettha ca yaṃ bhayaṃ, taṃ yasmā niyamato dukkhaṃ. Yañca dukkhaṃ, taṃ vaṭṭāmisalokāmisakilesāmisehi avippamuttattā sāmisameva. Yañca sāmisaṃ, taṃ saṅkhāramattameva. Tasmā uppādo dukkhanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇantiādi vuttaṃ. Evaṃ santepi bhayākārena dukkhākārena sāmisākārena saṅkhārākārenāti evaṃ ākāranānattato pavattivasenettha nānattaṃ veditabbaṃ. Uppādo bhayaṃ, dukkhaṃ, sāmisaṃ, saṅkhārā cāti uppādādiliṅgamanapekkhitvā ‘‘netaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, netaṃ saraṇamuttama’’ntiādīsu (dha. pa. 189) viya attano liṅgāpekkhameva vuttaṃ. Saṅkhārāti ca ekattamanapekkhitvā ‘‘appaccayā dhammā, asaṅkhatā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. dukamātikā 7-8) viya bahuvacanaṃ kataṃ, uppādādīnaṃ vā saṅkhārekadesattā ‘‘uttare pañcālā, dakkhiṇe pañcālā’’tiādīsu viya bahunnaṃ ekadesepi bahuvacanaṃ katanti veditabbaṃ. Khemaṃ sukhaṃ nirāmisaṃ nibbānanti nibbānameva vuttākārānaṃ paṭipakkhavasena catudhā vuttaṃ. Dasa ñāṇe pajānātīti ādīnave ñāṇaṃ pajānanto uppādādivatthukāni pañca, anuppādādivatthukāni pañcāti dasa ñāṇe pajānāti paṭivijjhati sacchikaroti. Dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatāti ādīnavañāṇassa ceva santipadañāṇassa cāti imesaṃ dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatāya. Nānādiṭṭhīsu na kampatīti paramadiṭṭhadhammanibbānādivasena pavattāsu diṭṭhīsu na vedhatīti.
行舍智的论注释
9. Saṅkhārupekkhāñāṇaniddesavaṇṇanā
54在《行舍智论释》中,“生起”等词的意思和前面说过的完全一样。“是苦”“是怖畏”“是有染着”“是诸行”这些说法,是用来表达“从生起等中解脱之智”产生的原因。这样从特相上说明了行舍之后,现在为了从含义上说明它,就说“生起即是诸行,对诸行保持中舍,所以叫行舍”等等。其中,“对诸行保持中舍”的意思是:那位已经开始修观的行者,因为以观智见到了三种特相,在拣择诸相方面已经放下了造作,就像看着燃烧着的三界一样,对诸行的执取处于中舍状态。那观智一方面特别地照见诸行,另一方面也以不执取的方式照见、观察,所以就叫“行舍”。就像世间说“特别地战胜”叫“胜”,说“舍离食物而住”叫“斋戒”一样,这个词的构成也是这个道理。再者,从无常等方面观照诸行之后,安住在对执取保持中舍状态的行舍,又再对行舍本身从无常等方面加以观照。因为这种智本身也安住在对执取的中舍状态,所以由于行舍智的存在,就说“那些行以及那种舍”等等。
54. Saṅkhārupekkhāñāṇaniddese uppādādīni vuttatthāneva. Dukkhanti bhayanti sāmisanti saṅkhārāti uppādādimuñcanañāṇassa kāraṇavacanāni. Evañca lakkhaṇato saṅkhārupekkhaṃ dassetvā idāni atthato dassetuṃ uppādo saṅkhārā, te saṅkhāre ajjhupekkhatīti saṅkhārupekkhātiādimāha. Tattha saṅkhāre ajjhupekkhatīti tassa āraddhavipassakassa vipassanāñāṇena lakkhaṇattayassa diṭṭhattā lakkhaṇavicinane pahīnabyāpārassa āditte viya tayo bhave passato saṅkhāraggahaṇe majjhattassa taṃ vipassanāñāṇaṃ te saṅkhāre visesena ca ikkhati, gahaṇena vajjitañca hutvā ikkhati oloketīti saṅkhārupekkhā nāmāti attho. Yathā loke visesena jayanto adhijayatīti, annena vajjito vasanto upavasatīti vuccati. Puna saṅkhāre aniccādito vipassitvā gahaṇe majjhattabhāvasaṇṭhitaṃ saṅkhārupekkhampi aniccādito vipassitvā tassāpi saṅkhārupekkhāya gahaṇe majjhattākārasaṇṭhitāya saṅkhārupekkhāya sabbhāvato ye ca saṅkhārā yā ca upekkhātiādi vuttaṃ.
5555. 现在为了说明将心导向行舍的种种差别,说了“以几种行相”等话。其中,“于行舍”是位格用法。“将心导向”,是指已获得行舍的人,让除此之外的心朝向行舍,强有力地牵引过去。这里“abhi”这个词是“朝向”的意思,“nī”这个词是“强力”的意思。对于“以几种行相”这个提问,回答了“以八种行相”之后,本应通过第二次问答来显示那八种行相,却没有先显示它们,而是提出了“凡夫以几种行相”等问题。至于“凡夫”——
55. Idāni saṅkhārupekkhāya cittābhinīhārabhedaṃ dassetuṃ katihākārehītiādimāha. Tattha saṅkhārupekkhāyāti bhummavacanaṃ. Cittassa abhinīhāroti saṅkhārupekkhālābhino tato aññassa cittassa saṅkhārupekkhābhimukhaṃ katvā bhusaṃ haraṇaṃ. Abhimukhattho hi ettha abhisaddo, bhusattho nīsaddo. Katihākārehīti pucchitaṃ pucchaṃ aṭṭhahākārehīti vissajjetvā dutiyapucchāvissajjaneneva te aṭṭhākāre dassetukāmo te adassetvāva puthujjanassa katihākārehītiādi pucchaṃ akāsi. Puthujjanassāti ettha pana –
佛陀,这位太阳的族亲,宣说了两种凡夫。
一种是盲凡夫,一种是善凡夫。
Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā; Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjanoti.
在这当中,如果有人对蕴、界、处等没有学习、追问、听闻、记持、观察等,这个人就是盲凡夫。如果有人具备这些,他就是善凡夫。而这两类人——
Tattha yassa khandhadhātuāyatanādīsu uggahaparipucchāsavanadhāraṇapaccavekkhaṇādīni natthi, ayaṃ andhaputhujjano. Yassa tāni atthi, so kalyāṇaputhujjano. Duvidhopi panesa –
由众多生起等因故,是名凡夫;
因摄于凡夫众中故,或此人为众人相隔故,是名凡夫。
Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano; Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti.
他确实因为产生种种不同种类的烦恼等原因而被称为凡夫。正如经中所说:“他们产生种种烦恼,所以叫凡夫;他们具有种种未破除的身见,所以叫凡夫;他们仰望众多导师的面孔,所以叫凡夫;他们未能从一切趣中出离,所以叫凡夫;他们造作种种不同的行,所以叫凡夫;他们被种种暴流冲走,所以叫凡夫;他们被种种热恼烧灼,所以叫凡夫;他们被种种炽燃焚烧,所以叫凡夫;他们对五种欲乐贪染、贪求、耽著、迷醉、执取、粘著、固著、被障碍,所以叫凡夫;他们被五种盖遮蔽、包围、笼罩、覆盖、隐藏、封堵,所以叫凡夫。”又因为这个人归属于那些数量不可计算、背离圣法、行持卑劣法的人之中,所以叫凡夫;或者,这个人被单独算作一类,与具足戒、多闻等功德的圣者们相分离,所以叫凡夫。在这里,指的是善凡夫,因为另一类根本没有修习。
So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano. Yathāha – ‘‘puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā, puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā, puthu nānāsantāpehi santappentīti puthujjanā, puthu nānāpariḷāhehi pariḍayhantīti puthujjanā, puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā, puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā’’ti (mahāni. 94). Puthūnaṃ vā gaṇanapathātītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjanā, puthu vā ayaṃ visuṃyeva saṅkhaṃ gato, visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janotipi puthujjano. Tesu kalyāṇaputhujjano idhādhippeto itarassa bhāvanāya eva abhāvā.
这里说的“有学”,指的是七有学:住于入流道、入流果、一来道、一来果、不来道、不来果、阿拉汉道的人。因为他们还在修学三学,所以叫“有学”。其中,住于入流果、一来果、不来果这三种,是这里所指的;因为住于道者缺乏以行舍之心转向。
Sekkhassāti ettha satta sekkhā sotāpattimaggaphalasakadāgāmimaggaphalaanāgāmimaggaphalaarahattamaggaṭṭhā. Te hi tisso sikkhā sikkhantīti sekkhā. Tesu sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalaṭṭhā tayo idhādhippetā maggaṭṭhānaṃ saṅkhārupekkhāya cittābhinīhārābhāvā.
这里“离贪者”的意思是:通过彻底断除而贪已经消失,所以叫离贪者。这是对阿拉汉的称呼。在三处段落中,因为都是指同一种人,所以统一用了单数形式。
Vītarāgassāti ettha samucchedavigamena vigato rāgo assāti vītarāgo. Arahato etaṃ adhivacanaṃ. Tīsupi padesu jātiggahaṇena ekavacanaṃ kataṃ.
对行舍感到欢喜,意思是:在那舍的安住中,获得了安住之乐想之后,由于喜爱安住之乐,便朝向行舍而欢喜,生起带有喜的渴爱,这就是它的含义。观察,是指为了证得入流道,以无常等角度作各种观察;有学圣者为了证得更高的道而观察;离贪者为了现法乐住而观察。审虑之后,是指同样以无常等角度加以审察。然而,因为入流等圣者进入各自相应的果等至时,如果不以生灭智等九种观智先行观察,就无法进入,所以才说或者审虑之后进入果等至。
Saṅkhārupekkhaṃ abhinandatīti tasmiṃ upekkhāvihāre phāsuvihārasaññaṃ paṭilabhitvā phāsuvihāranikantiyā saṅkhārupekkhābhimukho hutvā nandati, sappītikaṃ taṇhaṃ uppādetīti attho. Vipassatīti sotāpattimaggapaṭilābhatthaṃ aniccādivasena vividhā passati, sekkho uparimaggatthaṃ, vītarāgo diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ vipassati. Paṭisaṅkhāyāti aniccādivaseneva upaparikkhitvā. Yasmā pana sotāpannādayo ariyā sakaṃ sakaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjamānā udayabbayañāṇādīhi navahi vipassanāñāṇehi avipassitvā samāpajjituṃ na sakkonti, tasmā paṭisaṅkhāya vā phalasamāpattiṃ samāpajjatīti vuttaṃ.
为了说明果等至的运作方式,关于它们有这些论题:什么是果等至?哪些人进入它?哪些人不进入它?为什么进入它?进入它的方式是怎样的?安住的方式是怎样的?出起的方式是怎样的?什么紧接在果之后?果又紧接在什么之后?
Phalasamāpattiyā pavattidassanatthaṃ pana tesaṃ idaṃ pañhakammaṃ – kā phalasamāpatti? Ke taṃ samāpajjanti? Ke na samāpajjanti? Kasmā samāpajjanti? Kathañcassā samāpajjanaṃ hoti? Kathaṃ ṭhānaṃ? Kathaṃ vuṭṭhānaṃ? Kiṃ phalassa anantaraṃ? Kassa ca phalaṃ anantaranti?
在这里,什么是果等至?就是心对圣果的灭尽(涅槃)的安止。
Tattha kā phalasamāpattīti? Yā ariyaphalassa nirodhe appanā.
哪些人能进入它?哪些人不能进入?所有凡夫都不能进入。为什么?因为他们还没有证得。而所有圣者都能进入。为什么?因为他们已经证得。不过,上位的圣者不进入下位的果等至,因为他们已经超越了个别位次而得以止息;下位的圣者也不进入上位的果等至,因为还没有证得。至于每一位圣者进入各自相应的果等至,则所有圣者都能,这就是这里的结论。
Ke taṃ samāpajjanti? Ke na samāpajjantīti? Sabbepi puthujjanā na samāpajjanti. Kasmā? Anadhigatattā. Ariyā pana sabbepi samāpajjanti. Kasmā ? Adhigatattā. Uparimā pana heṭṭhimaṃ na samāpajjanti puggalantarabhāvūpagamanena paṭippassaddhattā, heṭṭhimā ca uparimaṃ anadhigatattā. Attano attanoyeva pana phalaṃ sabbepi samāpajjantīti idamettha sanniṭṭhānaṃ.
有些人却说:“入流者和一来者也不入果定,只有上面那两种圣者才入。”他们的理由是:“因为只有这些人在定上修到了圆满。”但这个理由根本站不住脚,因为凡夫也能入自己已证得的世间定。在这里何必去争论理由成立不成立呢?难道不就在这《无碍解道》里,回答“哪十种行舍依观而生的?哪十种种姓法依观而生的?”这些问题时,已经分别说到了“为入流果等至”“为一来果等至”吗?所以,应当在这里得出定论:一切圣者都能入各自相应的果定。
Keci pana ‘‘sotāpannasakadāgāminopi na samāpajjanti, uparimā dveyeva samāpajjantī’’ti vadanti. Idañca nesaṃ kāraṇaṃ – ete hi samādhismiṃ paripūrakārinoti. Taṃ puthujjanassāpi attanā paṭiladdhaṃ lokiyasamādhiṃ samāpajjanato akāraṇameva. Kiñcettha kāraṇākāraṇacintāya. Nanu idheva pāḷiyaṃ ‘‘katame dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti, katame dasa gotrabhudhammā vipassanāvasena uppajjantī’’ti (paṭi. ma. 1.60) imesaṃ pañhānaṃ vissajjane ‘‘sotāpattiphalasamāpattatthāya sakadāgāmiphalasamāpattatthāyā’’ti (paṭi. ma. 1.60) visuṃ visuṃ vuttā. Tasmā sabbepi ariyā attano attano phalaṃ samāpajjantīti niṭṭhamettha gantabbaṃ.
为什么他们进入果等至呢?是为了在当下亲身体验安乐而住。就像国王享受王权的快乐、天神享受天界的快乐那样,圣者们心想“我们要体验出世间之乐”,于是划定一段时间,在想要进入的时刻就进入果等至。
Kasmā samāpajjantīti? Diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ. Yathā hi rājāno rajjasukhaṃ, devatā dibbasukhamanubhavanti, evaṃ ariyā ‘‘lokuttarasukhaṃ anubhavissāmā’’ti addhānaparicchedaṃ katvā icchiticchitakkhaṇe phalasamāpattiṃ samāpajjanti.
它如何进入、如何安住、如何出起呢?首先,它有两种进入方式:不作意涅槃以外的任何所缘,以及作意涅槃。正如经中所说:“贤友,进入无相心解脱的等至有两个条件:不作意一切相,以及作意无相界。”这里,进入的次第是这样的:想要进入果等至的圣弟子,应当独自静坐,从生灭等方面观照诸行。当他这样依次修观时,在以诸行为所缘的种姓智之后,心就依果等至的力量,投向并安住于灭。在这里,因为心倾向于果等至,所以即使是有学圣者,生起的也只是果心,而不是道心。但有些人说:“入流者为进入果等至而修观,结果变成一来者;一来者又变成不来者。”对他们应当说:“照这样说,不来者就会变成阿拉汉,阿拉汉就会变成独觉佛,独觉佛又会变成佛陀了。”
Kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānanti? Dvīhi tāva ākārehi assā samāpajjanaṃ hoti nibbānato aññassa ārammaṇassa amanasikārā, nibbānassa ca manasikārā. Yathāha – ‘‘dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā samāpattiyā sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro’’ti (ma. ni. 1.458). Ayaṃ panettha samāpajjanakkamo – phalasamāpattatthikena hi ariyasāvakena rahogatena paṭisallīnena udayabbayādivasena saṅkhārā vipassitabbā. Tassa pavattānupubbavipassanassa saṅkhārārammaṇagotrabhuñāṇānantaraṃ phalasamāpattivasena nirodhe cittaṃ appeti. Phalasamāpattininnatāya cettha sekkhassāpi phalameva uppajjati, na maggo. Ye pana vadanti ‘‘sotāpanno ‘phalasamāpattiṃ samāpajjissāmī’ti vipassanaṃ paṭṭhapetvā sakadāgāmī hoti, sakadāgāmī ca anāgāmī’’ti. Te vattabbā ‘‘evaṃ sati anāgāmī arahā bhavissati, arahā paccekabuddho, paccekabuddho ca buddho’’ti.
因此,那(种异论)毫无根据,也不能认为它仅仅是依圣典文句而被驳斥。真正应当接受的,是这个:即使是有学圣者,生起的也只是果心,不是道心。而且,说到他的果:如果他先前证得的是初禅的道,那么生起的就是初禅的果;如果证得的是第二禅等当中某一种禅的道,那么生起的也就是第二禅等当中相应那一种禅的果。他入果定的方式,就是这样。
Tasmā na kiñci etaṃ, pāḷivaseneva ca paṭikkhittantipi na gahetabbaṃ. Idameva pana gahetabbaṃ. Sekkhassāpi phalameva uppajjati, na maggo. Phalañcassa sace anena paṭhamajjhāniko maggo adhigato hoti, paṭhamajjhānikameva uppajjati, sace dutiyādīsu aññatarajjhāniko, dutiyādīsu aññatarajjhānikamevāti evaṃ tāvassā samāpajjanaṃ hoti.
贤友,无相心解脱的安住有三种缘:不作意一切相,作意无相界,以及事先的加行。根据这段经文,它的安住就通过这三种方式成立。其中,事先的加行是指在入定之前对时间所作的限定。因为他已经限定“我将在某个时候出定”,在那个时间到来之前,它就能一直安住。这就是它安住的方式。
‘‘Tayo kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro, pubbe ca abhisaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.458) vacanato panassā tīhākārehi ṭhānaṃ hoti. Tattha pubbe ca abhisaṅkhāroti samāpattito pubbe kālaparicchedo. ‘‘Asukasmiṃ nāma kāle vuṭṭhahissāmī’’ti paricchinnattā hissā yāva so kālo nāgacchati, tāva ṭhānaṃ hoti. Evamassa ṭhānaṃ hoti.
贤友,从无相心解脱出定有两个缘:作意于一切相,以及不作意于无相界。根据这个说法,它的出定就有这两种方式。其中,一切相指的是色相、受相、想相、行相、识相。虽然他并不是一下子对所有这些都作意,但这是从总括一切的角度来说的。因此,当他作意于那个成为有分所缘的对象时,就从果等至中出定。应当这样来理解它的出定方式。
‘‘Dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā vuṭṭhānāya sabbanimittānañca manasikāro, animittāya ca dhātuyā amanasikāro’’ti (ma. ni. 1.458) vacanato panassā dvīhākārehi vuṭṭhānaṃ hoti. Tattha sabbanimittānanti rūpanimittavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇanimittānaṃ. Kāmañca na sabbānevetāni ekato manasi karoti, sabbasaṅgāhikavasena panetaṃ vuttaṃ. Tasmā yaṃ bhavaṅgassa ārammaṇaṃ hoti, taṃ manasikaroto phalasamāpattito vuṭṭhānaṃ hotīti evamassā vuṭṭhānaṃ veditabbaṃ.
果的无间是什么?什么又是以果为无间?先说果本身:它的无间要么是另一个果,要么是有分。不过,果有以道为无间的,有以果为无间的,有以种姓为无间的,也有以非想非非想处为无间的。其中,在道心路中,果以道为无间;前一个果之后的后一个果,以前一个果为无间;在果等至中,前一个(随顺)以种姓为无间。这里所说的“种姓”,应当理解为随顺。因为《发趣论》中这样说:“阿拉汉的随顺,以无间缘为果等至的缘。有学的随顺,也以无间缘为果等至的缘。”而由那个果出灭尽定的,则以非想非非想处为无间。在此,除了在道心路中生起的果,其余一切果都是依果等至而生起的。以上,即是从道心路或果等至中的生起方式而说的。
Kiṃ phalassa anantaraṃ, kassa ca phalaṃ anantaranti? Phalassa tāva phalameva vā anantaraṃ hoti bhavaṅgaṃ vā. Phalaṃ pana atthi maggānantaraṃ, atthi phalānantaraṃ, atthi gotrabhuanantaraṃ, atthi nevasaññānāsaññāyatanānantaranti. Tattha maggavīthiyaṃ maggānantaraṃ, purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ phalānantaraṃ, phalasamāpattīsu purimaṃ purimaṃ gotrabhuanantaraṃ. Gotrabhūti cettha anulomaṃ veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ paṭṭhāne ‘‘arahato anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo. Sekkhānaṃ anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417). Yena phalena nirodhā vuṭṭhānaṃ hoti, taṃ nevasaññānāsaññāyatanānantaranti. Tattha ṭhapetvā maggavīthiyaṃ uppannaphalaṃ avasesaṃ sabbaṃ phalasamāpattivasena pavattaṃ nāma. Evametaṃ maggavīthiyaṃ vā phalasamāpattiyaṃ vā uppajjanavasena –
“热恼已经止息,以不死为所缘,清净美好;
舍弃了世间诱惑、寂静的、最上的沙门果。”
‘‘Paṭippassaddhadarathaṃ, amatārammaṇaṃ subhaṃ; Vantalokāmisaṃ santaṃ, sāmaññaphalamuttama’’nti.
“已审察彼”的意思是:用另一种同类的观智去审察那个行舍。在“以空住”等说法里,对于不想进入果等至、只想以观住而住的阿拉汉,他看见对自我的执取是可怕的,因此心倾向于空,在行舍中观见诸行的坏灭,这三种观住就叫作“空住”;他看见诸行的相是可怕的,因此心倾向于无相,在行舍中观见诸行的坏灭,这三种观住就叫作“无相住”;他看见渴爱的愿求是可怕的,因此心倾向于无愿,在行舍中观见诸行的坏灭,这三种观住就叫作“无愿住”。正如接下来所说的——
Tadajjhupekkhitvāti taṃ saṅkhārupekkhaṃ aññena tādiseneva vipassanāñāṇena ajjhupekkhitvā. Suññatavihārena vātiādīsu phalasamāpattiṃ vinā vipassanāvihāreneva viharitukāmassa arahato attābhinivesaṃ bhayato disvā suññatādhimuttassa saṅkhārupekkhāya vayaṃ passantassa vipassanattayavihāro suññatavihāro nāma, saṅkhāranimittaṃ bhayato disvā animittādhimuttassa saṅkhārupekkhāya vayaṃ passantassa vipassanattayavihāro animittavihāro nāma, taṇhāpaṇidhiṃ bhayato disvā appaṇihitādhimuttassa saṅkhārupekkhāya vayaṃ passantassa vipassanattayavihāro appaṇihitavihāro nāma. Tathā hi parato vuttaṃ –
把执取看成可怕的事,因为心倾向于空,所以在每一次接触中都看到坏灭,这就是空住。把相看成可怕的事,因为心倾向于无相,所以在每一次接触中都看到坏灭,这就是无相住。把愿求看成可怕的事,因为心倾向于无愿,所以在每一次接触中都看到坏灭,这就是无愿住。
‘‘Abhinivesaṃ bhayato sampassamāno suññate adhimuttattā phussa phussa vayaṃ passati, suññato vihāro. Nimittaṃ bhayato sampassamāno animitte adhimuttattā phussa phussa vayaṃ passati, animitto vihāro. Paṇidhiṃ bhayato sampassamāno appaṇihite adhimuttattā phussa phussa vayaṃ passati, appaṇihito vihāro’’ti (paṭi. ma. 1.78).
因为具备了六支舍,又因为安住于对违逆境的不违逆想等状态,只有阿拉汉才能以一切方式完全自在地掌控其心,所以说这种观住只有阿拉汉才能成就。至于“离贪者观行舍”等文句,这里应当理解为:既不落入三种怖畏,也不落入三种倾向,纯粹只是观而已。这样,前后文就有了区别。
Chaḷaṅgupekkhāsabbhāvena ca paṭikūle appaṭikūlasaññādivihārasabbhāvena ca arahatoyeva sabbākārena cittaṃ vase vattati, tato ayaṃ vipassanāvihāro arahatoyeva ijjhatīti vuttaṃ hoti. Vītarāgo saṅkhārupekkhaṃ vipassati vāti ettha pana tidhā ca bhayaṃ, tidhā ca adhimuttiṃ anāpajjitvā kevalaṃ vipassanāti veditabbā. Evañhi sati pubbāparaviseso hoti.
56现在,为了依据两种或三种人的情况,说明行舍的单一性与差异性的分别,经文开始说“如何对凡夫和有学……”等。在这里,“心的引出成为单一性”就是成为一,应当知道这是依自性而说的抽象名词。就像说“此缘”即是“此缘性”,同样,“单一性”也就是单一。或者,“引出”是属格作主格用,意思是“引出的”;应当知道,就像“清扫该处后”等例子中那样,发生了格的转变。“心被染污”,是指被称作观喜的贪烦恼所染污,意思是心被烧灼、被逼迫。“成为修习的障碍”,是指对已获得的观修造成损害。“成为通达的障碍”,是指对依观修应当获得的圣谛通达造成障碍。“成为未来结生的缘”,意思是:由于与行舍相应的业力量强大,当以此业而投生善趣时,那种名为随喜的贪烦恼,就成为未来欲界善趣结生的缘。因为与烦恼俱行的业能产生果报,所以业是令生缘,烦恼是支持缘。对于有学来说,“更高的通达”,是指以一来道等方式证得圣谛的通达。“成为未来结生的缘”,则是这样:有学之中,那些未证得禅那的入流者和一来者,当依行舍业投生于欲界善趣时,随喜烦恼便成为结生的缘;然而,对于已证禅那者以及不来者,因为他们在梵天世界结生,所以不是缘。还应当知道,依随顺与种姓所给予的结生,此烦恼亦是缘。
56. Idāni dvinnaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ vasena saṅkhārupekkhāya ekattanānattabhedaṃ dassetukāmo kathaṃ puthujjanassa ca sekkhassa cātiādimāha. Tattha cittassa abhinīhāro ekattaṃ hotīti eko hoti, sakatthe bhāvavacananti veditabbaṃ. Yathā idappaccayā eva idappaccayatāti vuttaṃ, tathā ekova ekattaṃ. Abhinīhāroti sāmiatthe paccattavacanaṃ vā, abhinīhārassāti attho. ‘‘So deso sammajjitvā’’tiādīsu (mahāva. 168) viya vibhattivipallāso katoti veditabbo. Cittaṃ kilissatīti vipassanānikantisaṅkhātena lobhakilesena cittaṃ kilissati, tāpīyati bādhīyatīti attho. Bhāvanāya paripantho hotīti paṭiladdhāya vipassanābhāvanāya upaghāto hoti. Paṭivedhassa antarāyo hotīti vipassanābhāvanāya paṭilabhitabbassa saccappaṭivedhassa paṭilābhantarāyo hoti. Āyatiṃ paṭisandhiyā paccayo hotīti saṅkhārupekkhāsampayuttakammassa balavattā teneva sugatipaṭisandhiyā dīyamānāya atinandanasaṅkhāto lobhakileso anāgate kāmāvacarasugatipaṭisandhiyā paccayo hoti . Yasmā kilesasahāyaṃ kammaṃ vipākaṃ janeti, tasmā kammaṃ janakapaccayo hoti, kileso upatthambhakapaccayo. Sekkhassa pana uttaripaṭivedhassāti sakadāgāmimaggādivasena saccappaṭivedhassa. Āyatiṃ paṭisandhiyā paccayo hotīti sekkhesu sotāpannasakadāgāmīnaṃ anadhigatajjhānānaṃ saṅkhārupekkhākammena dīyamānāya kāmāvacarasugatipaṭisandhiyā abhinandanakileso paccayo hoti, jhānalābhīnaṃ pana anāgāmissa ca brahmalokeyeva paṭisandhānato paccayo na hoti, anulomagotrabhūhi ca dīyamānāya paṭisandhiyā ayameva kileso paccayo hotīti veditabbo.
从无常的角度看:因为存在之后又归于消失,所以具有无常性,又因为有开始和终结,所以观为无常。从苦的角度看:因为不断逼迫,又因为生灭的逼迫,以及作为苦的所依,所以观为苦。从无我的角度看:因为不能自主,又因为依因缘而生起,以及没有主人、没有住者、没有作者、没有受者,所以观为无我。从随观的角度看:就是对无常等不断反复地观察。引出成为多样性:应当理解为,引出是种种,或者引出有种种状态。
Aniccatoti hutvā abhāvaṭṭhena aniccantikatāya ādiantavantatāya ca aniccato. Dukkhatoti abhiṇhaṃ paṭipīḷanaṭṭhena uppādavayapaṭipīḷanatāya dukkhavatthutāya ca dukkhato. Anattatoti avasavattanaṭṭhena paccayāyattavuttitāya sāminivāsīkārakavedakābhāvena ca anattato. Anupassanaṭṭhenāti anu anu aniccādito passanaṭṭhena. Abhinīhāro nānattaṃ hotīti abhinīhāro nānā hotīti vā abhinīhārassa nānābhāvo hotīti vā veditabbaṃ.
善:因为无病、没有过失、由善巧而生,所以叫善。无记:因为不能用善或不善来说明。有时能清楚知道:指修观的时候能清楚地知道。有时不能清楚知道:指生起欢喜执著的时候不能清楚地知道。彻底清楚知道:因为已经断除了欢喜执著,所以一向都清楚地知道。从“已知”和“非已知”这两个意义来说:在这里,凡夫和有学圣者即使处于清楚知道的状态,也成为已知;离贪者即使处于彻底清楚知道的状态,也成为已知;两者即使处于不能清楚知道的状态,也不是非已知。
Kusalāti ārogyaṭṭhena anavajjaṭṭhena kosallasambhūtaṭṭhena ca. Abyākatāti kusalākusalabhāvena na byākatā. Kiñcikāle suviditāti vipassanākāle suṭṭhu viditā. Kiñcikāle na suviditāti abhinandanakāle na suṭṭhu viditā. Accantaṃ suviditāti abhinandanāya pahīnattā ekantena suviditā. Viditaṭṭhena ca aviditaṭṭhena cāti ettha puthujjanasekkhānaṃ suviditaṭṭhopi vītarāgassa accantasuviditaṭṭhopi viditaṭṭhova hoti, dvinnampi na suviditaṭṭho aviditaṭṭhova.
所谓“未满足”,是因为观应当完成的事还没有做完,所以还不算圆满殊胜。与此相反,就是“满足”。“为了断除三种结”,就是为了断除有身见、疑和戒禁取。即使是最后一生投生的菩萨,也归入这一类。至于不是最后一生投生的菩萨,则是把观推进到行舍智之后就停在那里。“为了获得入流道”:不连读时,读作“为了获得入流道”这个短语;若连读,文句更优美。“有学,因为已断三种结”,这是对入流者、一来者和不来者的通称。因为一来者和不来者也已断除这三结。“为了获得更高果位”,是为了获得一层比一层更高的道。“为了现法安乐住”,是为了在现前可见的自体中安乐而住。“以果定之义的住”,是以有学者的果定之义,是以离贪者的观住和果定之义。
Atittattāti vipassanāya karaṇīyassa apariyositattā appaṇītabhāvena. Tabbiparītena tittattā. Tiṇṇaṃ saññojanānaṃ pahānāyāti sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsānaṃ pahānatthaṃ. Pacchimabhavikāpi bodhisattā ettheva saṅgahaṃ gacchanti. Apacchimabhavikā pana vipassanaṃ saṅkhārupekkhaṃ pāpetvā ṭhapenti. Sotāpattimaggaṃ paṭilābhatthāyāti asamāsetvā paṭhanti, samāsetvā pāṭho sundarataro. Sekkho tiṇṇaṃ saññojanānaṃ pahīnattāti sotāpannasakadāgāmianāgāmīnaṃ sāmaññena vuttaṃ. Sakadāgāmianāgāmīnampi hi tāni pahīnāneva. Uttaripaṭilābhatthāyāti uparūparimaggapaṭilābhatthaṃ. Diṭṭhadhammasukhavihāratthāyāti diṭṭheva dhamme paccakkhe attabhāve yo sukho vihāro, tadatthāya. Vihārasamāpattaṭṭhenāti sekkhassa phalasamāpattaṭṭhena, vītarāgassa vipassanāvihāraphalasamāpattaṭṭhena.
5757. 现在为了说明行舍的数目界限,说了“行舍有几种”等话。其中,“依止”是指依于定。或者,这正是原文的读法。“于盖中审虑”:把五盖把握为应当断除的。“安住”:因为已经朝向断除诸盖,即使在断除它们时也不作加行,以中舍的状态而安住。“于行舍中”:因为在断盖时不作加行,所以对被称为行的那些盖法,处于舍的状态。这个道理对寻、伺等也同样适用。在止中,所谓行舍,是指接近安止道前分、已获得强力的修所成慧。关于“为得入流道”等四道句中,可以获得空、无相、无愿三道中的任意一种。然而,在“为得入流果等至”等四果句中,应当知道是指无愿果等至。为什么?因为“为得空住等至、为得无相住等至”已经把其余两种果等至单独说了。也就是说,从无常随观出起,是无相道;同样,在果等至时,是无相果等至。从苦随观出起,是无愿道与果等至。从无我随观出起,是空道与果等至。这应当依经教的理路来理解。
57. Idāni saṅkhārupekkhānaṃ gaṇanaparicchedaṃ dassetuṃ kati saṅkhārupekkhātiādimāha. Tattha samathavasenāti samādhivasena. Ayameva vā pāṭho. Nīvaraṇe paṭisaṅkhāti pañca nīvaraṇāni pahātabbabhāvena pariggahetvā. Santiṭṭhanāti nīvaraṇānaṃ pahānābhimukhībhūtattā tesaṃ pahānepi abyāpārabhāvūpagamanena majjhattatāya santiṭṭhanā. Saṅkhārupekkhāsūti nīvaraṇappahāne byāpārākaraṇena nīvaraṇasaṅkhātānaṃ saṅkhārānaṃ upekkhanāsu. Esa nayo vitakkavicārādīsu ca. Samathe saṅkhārupekkhā nāma appanāvīthiyā āsannapubbabhāge balappattabhāvanāmayañāṇaṃ. Sotāpattimaggaṃ paṭilābhatthāyātiādīsu catūsu maggavāresu suññatānimittaappaṇihitamaggānaṃ aññataraññataro maggo labbhati. Sotāpattiphalasamāpattatthāyātiādīsu catūsu phalavāresu pana appaṇihitā phalasamāpatti veditabbā. Kasmā? ‘‘Suññatavihārasamāpattatthāya animittavihārasamāpattatthāyā’’ti itarāsaṃ dvinnaṃ phalasamāpattīnaṃ visuṃ vuttattā. Aniccānupassanāvuṭṭhānavasena hi animittamaggo, tatheva phalasamāpattikāle animittaphalasamāpatti, dukkhānupassanāvuṭṭhānavasena appaṇihitamaggaphalasamāpattiyo, anattānupassanāvuṭṭhānavasena suññatamaggaphalasamāpattiyo suttantanayeneva veditabbā.
在这里,四道句里说了“生”等五根本句和“去”等十同义词句,一共十五句。但在六种果等至句里,只说了五根本句。这是什么原因呢?因为行舍达到猛利时,能断烦恼的道才会生起;为了显示行舍的猛利,所以连同同义词句一起,把根本句牢固地建立起来。而果不起加行,体性寂静,又依属于道,所以即使行舍比较柔和,也能成为果的缘;为了显示这一点,就只说了根本句。应当这样理解。
Ettha ca catūsu maggavāresu uppādantiādīni pañca mūlapadāni, gatintiādīni dasa vevacanapadānīti pannarasa padāni vuttāni. Chasu pana phalasamāpattivāresu pañca mūlapadāneva vuttāni. Taṃ kasmā iti ce? Saṅkhārupekkhāya tikkhabhāve sati kilesappahāne samatthassa maggassa sambhavato tassā tikkhabhāvadassanatthaṃ vevacanapadehi saha daḷhaṃ katvā mūlapadāni vuttāni. Phalassa nirussāhabhāvena santasabhāvattā maggāyattattā ca mandabhūtāpi saṅkhārupekkhā phalassa paccayo hotīti dassanatthaṃ mūlapadāneva vuttānīti veditabbāni.
5858. 现在,为了按类别提问、按可获得的方式来解答,说出了“善的行舍有多少种”等话。其中,“十五种行舍”:依止禅修来说有八种,依四种道和三種果来说有七种,合起来就是十五种。依止禅修来说的八种行舍,对阿拉汉而言,因为不再有对诸盖的审察,也因为不必再费力断除寻、伺等,就能轻松地断除,所以与“行舍”这个名称并不相符,因此应当知道,那些行舍没有被说成是无记的。然而,阿拉汉入果等至时,没有行舍就无法进入,所以说三种行舍是无记的。因为对阿拉汉来说,依无愿、空、无相而有三种行舍。
58. Idāni jātivasena pucchitvā labbhamānavasena vissajjetuṃ kati saṅkhārupekkhā kusalātiādimāha. Tattha pannarasa saṅkhārupekkhāti samathavasena aṭṭha, catunnaṃ maggānaṃ tiṇṇaṃ phalānaṃ vasena sattāti pannarasa. Samathavasena aṭṭha saṅkhārupekkhā arahato nīvaraṇapaṭisaṅkhāabhāvato, vitakkavicārādīnaṃ pahānabyāpāraṃ vinā sukhena pahānato ca saṅkhārupekkhānāmassa ananurūpāti katvā tāsaṃ abyākatatā na vuttāti veditabbā. Arahatā pana phalasamāpattiṃ samāpajjantena saṅkhārupekkhaṃ vinā samāpajjituṃ na sakkāti tisso saṅkhārupekkhā abyākatāti vuttā. Appaṇihitasuññatānimittavasena hi arahato tisso saṅkhārupekkhā.
现在,在通过解说行舍而说的三首偈颂中,“审察而安住”的慧就是行舍。“八种是心的行境”:依止禅修而说的八种行舍,是定的领域,也就是定的境地,这是它的意思。就像在“应修心与慧”等说法中,是用“心”来指代定;又像在“比丘们,应行于行境,即自己父祖的领域”等说法中,是用“行境”这个词来指代领域。凡是某法所依靠的,那里就被说成是它的领域。凡夫有两种:依止禅修和依观禅修。有学有三种:依止禅修、观禅和等至而有三种。离贪者也有三种:依无愿、空、无相的果等至而有三种。本来应该说“tisso”这个阴性词,却说成了“tayo”这个阳性词,这是语法性别上的颠倒。也可以把它理解为“三种行舍法”。所谓“以此心离转”:就是由于这些行舍法,心从寻、伺等中,或者从生起等中离开。因为离贪者也有行舍,所以说心从诸行离转后,便趣入涅槃。“八种是定的缘”:依止禅修而说的八种行舍,因为能引生安止,所以是安止定的缘。“十种是智的行境”:依观禅修而说的十种行舍,是道智和果智的境地。“是三种解脱的缘”:它们是空、无相、无愿三种解脱的亲依止缘。“于种种异见不动摇”:不舍弃坏灭,以无常等角度观照诸行时,对于常见等种种异见不动摇。
Idāni saṅkhārupekkhānaṃ saṃvaṇṇanāvasena vuttāsu tīsu gāthāsu paṭisaṅkhāsantiṭṭhanā paññāti saṅkhārupekkhā . Aṭṭha cittassa gocarāti samathavasena vuttā aṭṭha saṅkhārupekkhā samādhissa visayā, bhūmiyoti attho. ‘‘Cittaṃ paññañca bhāvaya’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.23, 192) viya cittasīsena samādhi niddiṭṭho, ‘‘gocare, bhikkhave, caratha sake pettike visaye’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.372) viya gocarasaddena visayo. Yañhi yadāyattaṃ, tasseso visayoti vuccati. Puthujjanassa dveti samathavasena vipassanāvasena ca. Tayosekkhassāti samathavipassanāsamāpattivasena. Tayo ca vītarāgassāti appaṇihitasuññatānimittaphalasamāpattivasena. ‘‘Tisso’’ti vattabbe ‘‘tayo’’ti ca liṅgavipallāso kato. Tayo saṅkhārupekkhā dhammāti vā yojetabbaṃ. Yehi cittaṃ vivaṭṭatīti yehi saṅkhārupekkhādhammehi vitakkavicārādito, uppādādito vā cittaṃ apagacchati. Vītarāgassāpi hi saṅkhārupekkhāsabbhāvato ca saṅkhārato cittaṃ vivaṭṭitvā nibbānaṃ pakkhandatīti vuttaṃ hoti. Aṭṭha samādhissa paccayāti samathavasena vuttā aṭṭha appanāsampāpakattā appanāsamādhissa paccayā. Dasa ñāṇassa gocarāti vipassanāvasena vuttā dasa maggañāṇassa phalañāṇassa ca bhūmiyo. Tiṇṇaṃ vimokkhāna paccayāti suññatānimittaappaṇihitavimokkhānaṃ upanissayapaccayā. Nānādiṭṭhīsu na kampatīti bhaṅgaṃ avissajjitvāva saṅkhāre aniccādivasena vipassanto sassatadiṭṭhiādīsu nānappakārāsu diṭṭhīsu na vedhatīti.