关于谛的杂论注释·行差别智解说的注释
3. 慧品义注 · 86 段
行差别智解说的注释巴利
17. Cariyānānattañāṇaniddesavaṇṇanā
68 在“行差别智”的解说中,关于“识行”等说法:在所缘上活动,所以叫“行”;识本身就是行,所以叫“识行”。以无明而活动,或以无明而行动,或在未知中活动,或无明的活动,所以叫“无明行”。智本身就是行,或以智为行,或以智而活动,或在已知中活动,或智的活动,所以叫“智行”。“为了见”:为了见色而生起。“转向唯作无记”:把心相续从有分流中拉开,转向色所缘,使心转向、朝向,这叫“转向”;因为没有果报,只是单纯的作用,所以是“唯作”;不依善或不善来记别,所以是“无记”。“见的含义”:依它而见,或它自己见,或只是见本身,所以叫“见”;见本身就是其含义,所以叫“见的含义”。“眼识”:指善果报或不善果报。“因为已见”:由于眼识已经见了色所缘,所以对还没见的所缘就没有领受心。“领受的果报意界”:登上那已见的所缘,所以叫“领受”;这是兼具两种果报的领受意界。“因为已被领受”:指已经登上了色所缘。“果报意识界”:指兼具两种果报的推度意识界。这个道理也适用于耳门等。推度之后,论中虽然没有提到确定心,但注释师们说过,所以应当知道确定心也是可以有的。“为了了知”:为了了知法所缘以及色等所缘。“转向唯作无记”:指意门转向心。“了知的含义”:依紧接着其后的速行来说,所缘的了知本身就是其含义,不是别的。由于上面已经分别说了不善速行以及毗婆舍那、道、果速行,所以其余的速行应当在这里摄取。然而,依据“与善业不相应而活动,就是识行”等说法(《无碍解道》1.70),这里只应取笑起心速行。因为在六门中只说了无因心,即两个转向、两个五识、两个领受、三个推度、一个笑起心,所以应当知道,只有十八种无因心是识行。巴利
68. Cariyānānattañāṇaniddese viññāṇacariyātiādīsu ārammaṇe caratīti cariyā, viññāṇameva cariyā viññāṇacariyā. Aññāṇena caraṇaṃ , aññāṇena vā carati, aññāte vā carati, aññāṇassa vā caraṇanti aññāṇacariyā. Ñāṇameva cariyā, ñāṇena vā cariyā, ñāṇena vā carati, ñāte vā carati, ñāṇassa vā caraṇanti ñāṇacariyā. Dassanatthāyāti rūpadassanatthāya pavattā. Āvajjanakiriyābyākatāti bhavaṅgasantānato apanetvā rūpārammaṇe cittasantānaṃ āvajjeti nāmetīti āvajjanaṃ, vipākābhāvato karaṇamattanti kiriyā, kusalākusalavasena na byākatāti abyākatā. Dassanaṭṭhoti passanti tena, sayaṃ vā passati, dassanamattameva vā tanti dassanaṃ, dassanameva attho dassanaṭṭho. Cakkhuviññāṇanti kusalavipākaṃ vā akusalavipākaṃ vā. Diṭṭhattāti adiṭṭhe sampaṭicchanassa abhāvato cakkhuviññāṇena rūpārammaṇassa diṭṭhattā. Abhiniropanā vipākamanodhātūti diṭṭhārammaṇameva ārohatīti atiniropanā, ubhayavipākā sampaṭicchanamanodhātu. Abhiniropitattāti rūpārammaṇaṃ abhiruḷhattā. Vipākamanoviññāṇadhātūti ubhayavipākā santīraṇamanoviññāṇadhātu. Esa nayo sotadvārādīsupi. Santīraṇānantaraṃ voṭṭhabbane avuttepi aṭṭhakathācariyehi vuttattā labbhatīti gahetabbaṃ. Vijānanatthāyāti dhammārammaṇassa ceva rūpādiārammaṇassa ca vijānanatthāya. Āvajjanakiriyābyākatāti manodvārāvajjanacittaṃ. Vijānanaṭṭhoti tadanantarajavanavasena ārammaṇassa vijānanameva attho, na añño. Upari akusalajavanānaṃ vipassanāmaggaphalajavanānañca visuṃ vuttattā sesajavanāni idha gahetabbāni siyuṃ. ‘‘Kusalehi kammehi vippayuttā caratīti viññāṇacariyā’’tiādivacanato (paṭi. ma. 1.70) pana hasituppādacittajavanameva gahetabbaṃ. Chasu dvāresu ahetukānaṃyeva cittānaṃ vuttattā dve āvajjanāni dve pañcaviññāṇāni dve sampaṭicchanāni tīṇi santīraṇāni ekaṃ hasituppādacittanti aṭṭhārasa ahetukacittāniyeva viññāṇacariyāti veditabbāni.
69 现在,为了说明“识行”只是以了知所缘为本质,所以说了“无贪而行”等话。识在和贪等相应、和信等相应的时候,会变成不同的状态;当这些相应法不存在时,它就只安住在自己的状态里。因此,用“无贪”等说法,是在显示前面所说的那些识纯粹只是识的作用。“此中没有贪”,所以叫“无贪”。“无贪”也有读成短音的“nirāgā”。这里,贪就是染着的状态。其余几项:嗔是厌恶的状态,痴是迷惑的状态,慢是自恃的状态,见是颠倒看的状态。掉举,就是心的散乱状态,或者是不寂静的状态。疑,前面已经解释过了。随眠,就是潜伏存在。本来应该说“无随眠”,却说成“非随眠”,意思是一样的。这里应当知道,这是就那些已经达到缠缚状态的法来说其不存在的。因为识行并不是只就那些已断随眠者而说的。凡是名为“无贪”等的,那它就是与贪等相离的,因此为了显示另一种说法,说了“与贪相离”等话。接着,为了显示与其他的善法相离,说了“以善业”等话。善法因为远离贪等过失,所以是无过失的。因为与能令清净的惭、愧相应,所以是清净的。因为现起的快乐,所以“乐生起”,即这些法的生起是乐的;或者说,因为乐异熟,所以“乐生起”,即这些法的增长是乐的。与所说的相反,不善法应当配合起来说。“于识知而行”:由识所了知的对象,名为“识知”;于那个识知的对象中。这说的是什么意思呢?就像因与蓝色颜料结合而成为蓝布一样,因与识结合而成为“识知”的识;于那个识中而行,就说为“识行”。识本身就有这样的行,就是说,上述那样的识有上述那样的行,这是意思。并且,依世俗说法,说为“识的行”,然而从识之外,并没有另外的行。自性清净的心,因为无烦恼故,这里所说的这种心,因为贪等烦恼不存在,所以自性本来就是清净的。因此,只是了知,就是行,所以说为“识行”。也有“因为无烦恼故”这样的读法。巴利
69. Idāni visayavijānanamattaṭṭhena viññāṇacariyāti dassetuṃ nīrāgā caratītiādimāha, viññāṇañhi rāgādisampayoge saddhādisampayoge ca avatthantaraṃ pāpuṇāti, tesu asati sakāvatthāyameva tiṭṭhati. Tasmā nīrāgādivacanena tesaṃ vuttaviññāṇānaṃ viññāṇakiccamattaṃ dasseti. Natthi etissā rāgoti nīrāgā. Nirāgāti rassaṃ katvāpi paṭhanti . So pana rajjanavasena rāgo. Itaresu dussanavasena doso. Muyhanavasena moho. Maññanavasena māno. Viparītadassanavasena diṭṭhi. Uddhatabhāvo, avūpasantabhāvo vā uddhaccaṃ. Vicikicchā vuttatthā. Anusentīti anusayā. ‘‘Niranusayā’’ti vattabbe nānusayāti vuttaṃ, soyevattho. Pariyuṭṭhānappattānamevettha abhāvo veditabbo. Na hi viññāṇacariyā pahīnānusayānaṃyeva vuttā. Yā ca nīrāgādināmā, sā rāgādīhi vippayuttāva nāma hotīti pariyāyantaradassanatthaṃ rāgavippayuttātiādimāha. Puna aññehi ca vippayuttataṃ dassetuṃ kusalehi kammehītiādimāha. Kusalāniyeva rāgādivajjābhāvā anavajjāni. Parisuddhabhāvakarehi hiriottappehi yuttattā sukkāni. Pavattisukhattā sukho udayo uppatti etesanti sukhudrayāni, sukhavipākattā vā sukho udayo vaḍḍhi etesanti sukhudrayāni. Vuttavipakkhena akusalāni yojetabbāni. Viññāte caratīti viññāṇena viññāyamānaṃ ārammaṇaṃ viññātaṃ nāma, tasmiṃ viññāte ārammaṇe. Kiṃ vuttaṃ hoti? Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya viññāṇayogato viññātaṃ viññāṇaṃ nāma hoti, tasmiṃ viññāṇe caratīti viññāṇacariyāti vuttaṃ hoti. Viññāṇassaevarūpā cariyā hotīti vuttappakārassa viññāṇassa vuttappakārā cariyā hotīti attho. ‘‘Viññāṇassa cariyā’’ti ca vohāravasena vuccati, viññāṇato pana visuṃ cariyā natthi. Pakatiparisuddhamidaṃ cittaṃ nikkilesaṭṭhenāti idaṃ vuttappakāraṃ cittaṃ rāgādikilesābhāvena pakatiyā eva parisuddhaṃ. Tasmā vijānanamattameva cariyāti viññāṇacariyāti vuttaṃ hoti. Niklesaṭṭhenātipi pāṭho.
在无明行中,对于可意的事物:它们让心投入、让心欢喜,或者让心增长、扩展,所以叫可意;可意的本身就是可意的。在那些可意的事物中。然而,那些事物无论是可喜的还是不可意的,从执取的角度来说,都是可意的。因为并不是只在可喜的事物上才生起贪,只在不可意的事物上才生起嗔。为了贪的速行:指以相续的方式,为了贪的生起而转起的。转向唯作无记:指在眼门中,属于不如理作意的转向唯作无记意界。贪的速行:指贪大多数生起七次,那一次又一次反复生起的贪本身。无明行:因为贪是由无明产生的,所以说贪是以无明而行的,这就叫无明行。其余各项也是同样的道理。以这两者不加观察的事中:指因贪和嗔而缺乏平等观察的、名为色所缘的事。为了痴的速行:指以疑和掉举的方式,为了痴的生起而转起的。无明行:纯粹是无明的行,不是别的行。结缚的等等,是描述慢等自性的词。其中,结缚的:指以高举的方式结缚而安住的状态。所执取的:指超越了色的无常等真实状态,而从反面执取了常等状态。散乱的:指在色所缘上达到散乱状态的。达未决定状态的:指达到不确定状态的。得强力的:指达到力量强盛状态的。在诸法中:指在色等法中,或者在作为法所缘的诸法中。巴利
Aññāṇacariyāya manāpiyesūti manasi appenti pasīdanti, manaṃ vā appāyanti vaḍḍhentīti manāpāni, manāpāniyeva manāpiyāni. Tesu manāpiyesu. Tāni pana iṭṭhāni vā hontu aniṭṭhāni vā, gahaṇavasena manāpiyāni. Na hi iṭṭhasmiṃyeva rāgo aniṭṭhasmiṃyeva doso uppajjati. Rāgassa javanatthāyāti santativasena rāgassa javanatthāya pavattā. Āvajjanakiriyābyākatāti cakkhudvāre ayoniso manasikārabhūtā āvajjanakiriyābyākatā manodhātu. Rāgassa javanāti yebhuyyena sattakkhattuṃ rāgassa pavatti, punappunaṃ pavatto rāgoyeva. Aññāṇacariyāti aññāṇena rāgassa sambhavato aññāṇena rāgassa cariyāti vuttaṃ hoti. Sesesupi eseva nayo. Tadubhayena asamapekkhanasmiṃ vatthusminti rāgadosavasena samapekkhanavirahite rūpārammaṇasaṅkhāte vatthusmiṃ. Mohassa javanatthāyāti vicikicchāuddhaccavasena mohassa javanatthāya. Aññāṇacariyāti aññāṇasseva cariyā, na aññassa. Vinibandhassātiādīni mānādīnaṃ sabhāvavacanāni. Tattha vinibandhassāti unnativasena vinibandhitvā ṭhitassa. Parāmaṭṭhāyāti rūpassa aniccabhāvādiṃ atikkamitvā parato niccabhāvādiṃ āmaṭṭhāya gahitāya. Vikkhepagatassāti rūpārammaṇe vikkhittabhāvaṃ gatassa. Aniṭṭhaṅgatāyāti asanniṭṭhānabhāvaṃ gatāya. Thāmagatassāti balappattassa. Dhammesūti rūpādīsu vā dhammārammaṇabhūtesu vā dhammesu.
70 因为贪等是由无明而产生的,所以为了说明无明在与贪等相应时的特殊作用,就说了“有贪而行”等话。其中,“有贪而行”应当理解为:以痴、慢、邪见、慢随眠、见随眠和无明随眠的速行方式而行的。“有瞋而行”是以痴和无明随眠的速行方式而行的。“有痴而行”是以贪、瞋、慢、见、掉举、疑随眠的速行方式而行的。“有慢而行”是以贪、痴、欲贪、有贪和无明随眠的速行方式而行的。“有见而行”是以贪、痴、欲贪和无明随眠的速行方式而行的。“有掉举而行”和“有疑而行”是以痴和无明随眠的速行方式而行的。“有随眠而行”在这里也应按同样的方式理解:以每一种随眠为根本,在那个心里根据可得的其余随眠,来构成“有随眠”的状态。“与贪相应”等说法,只是“有贪”等的另一种表达。正是这个行,因为与贪等相应而一起生起,所以得到“有贪”等名称;因为与贪等在俱生、俱灭、同依处、同所缘等方式上相结合,所以得到“与贪相应”等名称。再者,为了说明它也是无明行,因为与善业不相应、与不善业相应,所以说了“与善业”等话。其中,“未知”是指:由于痴以无智为特征,所以是就依真实面目而未被了知的所缘而说的。其余内容与前面所说相同。巴利
70. Yasmā rāgādayo aññāṇena honti, tasmā rāgādisampayogena aññāṇaṃ visesento sarāgā caratītiādimāha. Tattha sarāgā caratīti mohamānadiṭṭhimānānusayadiṭṭhānusayaavijjānusayajavanavasena cariyā veditabbā. Sadosā caratīti mohaavijjānusayajavanavasena. Samohā caratīti rāgadosamānadiṭṭhiuddhaccavicikicchānusayajavanavasena. Samānā caratīti rāgamohakāmarāgabhavarāgāvijjānusayajavanavasena. Sadiṭṭhi caratīti rāgamohakāmarāgāvijjānusayajavanavasena. Sauddhaccā carati savicikicchā caratīti mohaavijjānusayajavanavasena. Sānusayā caratīti etthāpi vuttanayeneva ekekaṃ anusayaṃ mūlaṃ katvā tasmiṃ citte labbhamānakasesānusayavasena sānusayatā yojetabbā. Rāgasampayuttātiādi sarāgādivevacanameva. Sā eva hi cariyā sampayogavasena saha rāgādīhi vattatīti sarāgādiādīni nāmāni labhati. Rāgādīhi samaṃ ekuppādekanirodhekavatthekārammaṇādīhi pakārehi yuttāti rāgasampayuttānītiādīni nāmāni labhati. Sāyeva ca yasmā kusalādīhi kammehi vippayuttā, akusalādīhi kammehi sampayuttā, tasmāpi aññāṇacariyāti dassetuṃ kusalehi kammehītiādimāha. Tattha aññāteti mohassa aññāṇalakkhaṇattā yathāsabhāvena aññāte ārammaṇe. Sesaṃ vuttatthameva.
71 在智行这部分,因为能作为还灭随观等的无间缘的转向作用无记心并不存在,所以为了它们,就不说转向作用无记,而只说了还灭随观等。因为转向只是为了随顺智才生起,从此之后才有还灭随观、道和果。这里说的“果等至”,不论是紧接在道之后生起的,还是隔一段时间才生起的,两种都包括在内。在“无贪而行”等说法中,应当知道“无贪”等是就与贪等相对治的角度来说的;而在识行中,则只是从没有贪等的意义上说。“于已知中”是指依照真实状况而了知。“其余的识行”等说法,显示三种行互不混杂。纯粹以识的作用生起的无因心,是识行;专以无知的作用生起的十二种不善心,是无知行;以殊胜的智慧作用生起的观、道、果,是智行。这样一来,这些行互不混杂,而除了观之外的有因欲界唯作与善,以及有因欲界果报,还有色界、无色界的善与无记,应当知道它们是脱离这三种行的。由于以涅槃为所缘的还灭随观已经归入智行,所以应当知道,那些观察涅槃、道、果的、属于有学和无学的观察智,也包含在智行之内。因为它们同样殊胜地发挥着智慧的作用。巴利
71. Ñāṇacariyāyaṃ yasmā vivaṭṭanānupassanādīnaṃ anantarapaccayabhūtā āvajjanakiriyābyākatā natthi, tasmā tesaṃ atthāya āvajjanakiriyābyākataṃ avatvā vivaṭṭanānupassanādayova vuttā. Anulomañāṇatthāya eva hi āvajjanā hoti, tato vivaṭṭanānupassanāmaggaphalāni. Phalasamāpattīti cettha maggānantarajā vā hotu kālantarajā vā, ubhopi adhippetā. Nīrāgā caratītiādīsu rāgādīnaṃ paṭipakkhavasena nīrāgāditā veditabbā, viññāṇacariyāyaṃ rāgādīnaṃ abhāvamattaṭṭhena. Ñāteti yathāsabhāvato ñāte. Aññā viññāṇacariyātiādīhi tissannaṃ cariyānaṃ aññamaññamasammissataṃ dasseti. Viññāṇakiccamattavasena hi ahetukacittuppādā viññāṇacariyā, aññāṇakiccavataṃ dvādasannaṃ akusalacittuppādānaṃ vaseneva aññāṇacariyā, visesena ñāṇakiccakārīnaṃ vipassanāmaggaphalānaṃ vasena ñāṇacariyā. Evamimā aññamaññamasammissā ca, vipassanaṃ ṭhapetvā sahetukakāmāvacarakiriyākusalā ca, sahetukakāmāvacaravipākā ca, rūpāvacarārūpāvacarakusalābyākatā ca tīhi cariyāhi vinimuttāti veditabbā. Nibbānārammaṇāya vivaṭṭanānupassanāya ñāṇacariyāya niddiṭṭhattā nibbānamaggaphalapaccavekkhaṇabhūtāni sekkhāsekkhānaṃ paccavekkhaṇañāṇāni ñāṇacariyāya saṅgahitānīti veditabbāni. Tānipi hi visesena ñāṇakiccakarānevāti.
18. 地差别智解说的注释巴利
18. Bhūminānattañāṇaniddesavaṇṇanā
72 在“地差别智”的解说中,“地”指的是部分或划分。说到“欲界”,这里欲有两种:烦恼欲和事欲。烦恼欲就是欲贪,事欲就是三界的轮回。烦恼欲是因为它能欲求,所以叫欲;事欲是因为它被欲求,所以叫欲。这两种欲,按照它们活动的方式,在哪个地方活动,那个地方就是欲活动的地方,所以叫“欲界”。而这个地方按四恶趣、人界和六层天界来分,共有十一种。就像某个地方有带武器的人活动,即使那里也有其他两足、四足众生在活动,但因为那些带武器的人更显著,那个地方就被称为“带武器者活动的地方”;同样,即使其他色界等地方也有这些欲在活动,但因为这些欲在这里更显著,这个地方就只被称为“欲界”。这个“欲界”,就像“色有”略去后半个词而说成“色”一样,也略去后半个词而只说成“欲”。凡是与这个欲相关联的每一种法,在这被称为十一种地方的“欲”中活动,就是欲界法。虽然这里有些法也在色界、无色界中活动,但就像一头因在战场上活动而得到“战场之象”这个名字的象,即使它在城里行走,仍然被称为“战场之象”;又像陆生、水生的动物,即使站在干地或水里,仍然被称为“陆生”“水生”;同样,这些法虽然在别处活动,也应当知道它们就是欲界法。或者,从所缘的角度来说,这些法以欲为所缘而活动,所以是欲界法。虽然这欲也活动于色界、无色界的法中,但就像说“会叫的所以叫犊,躺在地上的所以叫水牛”,并不是所有会叫的、躺在地上的都得到那个名字。这个道理应当这样理解。这里把这一切法归为一类,根据前面所说的“地”这个词,而说“欲界”,用的是阴性复数形式。在“色界”等中,色有就是色,在那种色中活动,所以是色界法;无色有就是无色,在那种无色中活动,所以是无色界法。包含在三界轮回之中的,就是“有漏”;不包含在其中的,就是“无漏”。巴利
72. Bhūminānattañāṇaniddese bhūmiyoti bhāgā paricchedā vā. Kāmāvacarāti ettha duvidho kāmo kilesakāmo vatthukāmo ca. Kilesakāmo chandarāgo, vatthukāmo tebhūmakavaṭṭaṃ. Kilesakāmo kāmetīti kāmo, vatthukāmo kāmīyatīti kāmo. So duvidho kāmo pavattivasena yasmiṃ padese avacarati, so padeso kāmo ettha avacaratīti kāmāvacaro. So pana padeso catunnaṃ apāyānaṃ, manussalokassa, channañca devalokānaṃ vasena ekādasavidho . Yathā hi yasmiṃ padese sasatthā purisā avacaranti, so vijjamānesupi aññesu dvipadacatuppadesu avacarantesu tesaṃ abhilakkhitattā ‘‘sasatthāvacaro’’ti vuccati, evaṃ vijjamānesupi aññesu rūpāvacarādīsu tattha avacarantesu tesaṃ abhilakkhitattā ayaṃ padeso ‘‘kāmāvacaro’’tveva vuccati. Svāyaṃ yathā rūpabhavo rūpaṃ, evaṃ uttarapadalopaṃ katvā ‘‘kāmo’’tveva vuccati. Tappaṭibaddho ekeko dhammo imasmiṃ ekādasavidhapadesasaṅkhāte kāme avacaratīti kāmāvacaro. Kiñcāpi hi ettha keci dhammā rūpārūpabhavesupi avacaranti, yathā pana saṅgāme avacaraṇato ‘‘saṅgāmāvacaro’’ti laddhanāmo nāgo nagare carantopi ‘‘saṅgāmāvacaro’’tveva vuccati, thalajalacarā ca pāṇino athale ajale ca ṭhitāpi ‘‘thalacarā jalacarā’’tveva vuccanti, evaṃ te aññattha avacarantāpi kāmāvacarāyevāti veditabbā. Ārammaṇakaraṇavasena vā etesu vuttappakāresu dhammesu kāmo avacaratīti kāmāvacarā. Kāmañcesa rūpārūpāvacaradhammesupi avacarati, yathā pana ‘‘vadatīti vaccho, mahiyaṃ setīti mahiṃso’’ti vutte na yattakā vadanti, mahiyaṃ vā senti, sabbesaṃ taṃ nāmaṃ hoti. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Ettha sabbe te dhamme ekarāsiṃ katvā vuttabhūmisaddamapekkhitvā kāmāvacarāti itthiliṅgavacanaṃ kataṃ. Rūpāvacarātiādīsu rūpabhavo rūpaṃ, tasmiṃ rūpe avacarantīti rūpāvacarā. Arūpabhavo arūpaṃ, tasmiṃ arūpe avacarantīti arūpāvacarā. Tebhūmakavaṭṭe pariyāpannā antogadhāti pariyāpannā, tasmiṃ na pariyāpannāti apariyāpannā.
在解说欲界等地时,“下方”是指靠下的部分。无间地狱:因为那里火焰、众生或感受之间没有任何空隙,所以叫“无间”。因为那里没有所谓的一丝安乐,所以叫“地狱”;也以没有喜悦之义而叫“地狱”。以它为边界,就是把那个叫无间的地狱作为尽头。“上方”是指靠上的部分。他化自在天:因为在他人所化的欲乐上能自在支配,所以这样得名的天众。包含在内,就是把它放进去。“在这个区间中”,是指在那个范围内。“yanti”这个词,是把性、数、格作了变通处理。说“行处”,是因为在这个区间里,其他众生有时也在某处活动,为了不把他们也算进去,所以只说“行处”。这样一来,那些沉浸在一个区间里活动、并且到处、任何时候都可能出现,又在下方活动——因为无间地狱下方有生起之法的运转——的诸法,就被包含进来了。因为它们沉浸而活动,又在下方活动,所以叫“行处”。而说“所属”,是因为这些法虽然也活动于其他地方,却不属于那里,所以把那些也活动于其他地方的情况一并收摄了。巴利
Kāmāvacarādibhūminiddesesu heṭṭhatoti heṭṭhābhāgena. Avīcinirayanti jālānaṃ vā sattānaṃ vā vedanānaṃ vā vīci antaraṃ chiddaṃ ettha natthīti avīci. Sukhasaṅkhāto ayo ettha natthīti nirayo, niratiatthenapi nirayo. Pariyantaṃ karitvāti taṃ avīcisaṅkhātaṃ nirayaṃ antaṃ katvā. Uparitoti uparibhāgena. Paranimmitavasavattī deveti paranimmitesu kāmesu vasaṃ vattanato evaṃladdhavohāre deve. Anto karitvāti anto pakkhipitvā. Yaṃ etasmiṃ antareti ye etasmiṃ okāse. Yanti ca liṅgavacanavipallāso kato. Etthāvacarāti iminā yasmā tasmiṃ antare aññepi caranti kadāci katthaci sambhavato, tasmā tesaṃ asaṅgaṇhanatthaṃ avacarāti vuttaṃ. Tena ye ekasmiṃ antare ogāḷhā hutvā caranti, sabbattha sadā ca sambhavato, adhobhāge ca caranti avīcinirayassa heṭṭhā bhūtūpādāya pavattibhāvena, tesaṃ saṅgaho kato hoti. Te hi ogāḷhā caranti, adhobhāge ca carantīti avacarā. Ettha pariyāpannāti iminā pana yasmā ete etthāvacarā aññatthāpi avacaranti, na pana tattha pariyāpannā honti, tasmā tesaṃ aññatthāpi avacarantānaṃ pariggaho kato hoti.
现在,为了说明这些在此范围内的法,从蕴聚空性作为缘的角度以及从自性角度,他说了“蕴、界、处”等。梵界:就是被称为初禅地的梵天处所。色究竟天:以最上的意义,不是低劣的。入定者:指已入等至的人。以此说了善禅那。已投生者:指以异熟果报投生于梵界的人。以此说了异熟禅那。现法乐住者:现法就是眼前可见的自身,乐住就是现法乐住,他拥有这个,所以是现法乐住者,也就是阿拉汉。对于这位现法乐住者,以此说了作用禅那。心所:存在于心中的,就是心所,意思是与心相应。空无边处有:指已趋入被称为空无边处之有的有情。第二句也是同样的道理。道:就是四种圣道。道果:就是四种圣道的果。无为界:就是不由缘所造作的涅槃界。巴利
Idāni te ettha pariyāpanne dhamme rāsisuññatāpaccayabhāvato ceva sabhāvato ca dassento khandhadhātuāyatanātiādimāha. Brahmalokanti paṭhamajjhānabhūmisaṅkhātaṃ brahmaṭṭhānaṃ. Akaniṭṭheti uttamaṭṭhena na kaniṭṭhe. Samāpannassāti samāpattiṃ samāpannassa. Etena kusalajjhānaṃ vuttaṃ. Upapannassāti vipākavasena brahmaloke upapannassa. Etena vipākajjhānaṃ vuttaṃ. Diṭṭhadhammasukhavihārissāti diṭṭheva dhamme paccakkhe attabhāve sukho vihāro diṭṭhadhammasukhavihāro, so assa atthīti diṭṭhadhammasukhavihārī, arahā. Tassa diṭṭhadhammasukhavihārissa. Etena kiriyajjhānaṃ vuttaṃ. Cetasikāti cetasi bhavā cetasikā, cittasampayuttāti attho. Ākāsānañcāyatanūpageti ākāsānañcāyatanasaṅkhātaṃ bhavaṃ upagate. Dutiyapadepi eseva nayo. Maggāti cattāro ariyamaggā. Maggaphalānīti cattāri ariyamaggaphalāni. Asaṅkhatā ca dhātūti paccayehi akatā nibbānadhātu.
另外还有四种地,应当按每一组四法来理解。四念处:就是身随观念处、受随观念处、心随观念处、法随观念处。它的含义是:能建立,所以叫“处”,意思是安住、进入、投入而运作。念本身就是处,所以叫念处;或者,以忆念为“念”,以安住现起为“处”,念和处合起来也叫念处。因为所缘不同而有多种这样的念,所以叫四念处。四正勤:为了不让未生的不善法生起而正勤,为了断除已生的不善法而正勤,为了让未生的善法生起而正勤,为了让已生的善法保持不退而正勤。依靠这个去勤奋、努力,所以叫“勤”,这是精进的名称。正勤就是不颠倒的勤、有原因的勤、有方法的勤、如理的勤。同一个精进,按作用分成四种,所以叫四正勤。四神足:就是欲神足、心神足、精进神足、观神足。它的含义前面已经说过。四禅:依靠寻、伺、喜、乐、心一境性这五支,是初禅;依靠喜、乐、心一境性这三支,是第二禅;依靠乐、心一境性这两支,是第三禅;依靠舍、心一境性这两支,是第四禅。这些支分,因为是对所缘静虑的意思,所以叫禅那。四无量:就是慈、悲、喜、舍。因为遍满无量,所以叫无量。这些确实能以所缘的方式遍满无量的众生,或者即使只有一个众生也能无余地遍满,所以叫遍满无量,也叫无量。四无色定:就是空无边处定、识无边处定、无所有处定、非想非非想处定。四无碍解,含义已经说过。巴利
Aparāpi catasso bhūmiyoti ekekacatukkavasena veditabbā. Cattāro satipaṭṭhānāti kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Tassattho – patiṭṭhātīti paṭṭhānaṃ, upaṭṭhāti okkanditvā pakkhanditvā pavattatīti attho. Satiyeva paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Atha vā saraṇaṭṭhena sati, upaṭṭhānaṭṭhena paṭṭhānaṃ, sati ca sā paṭṭhānañcātipi satipaṭṭhānaṃ. Ārammaṇavasena bahukā tā satiyoti satipaṭṭhānā. Cattāro sammappadhānāti anuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādāya sammappadhānaṃ, uppannānaṃ akusalānaṃ pahānāya sammappadhānaṃ, anuppannānaṃ kusalānaṃ uppādāya sammappadhānaṃ, uppannānaṃ kusalānaṃ ṭhitiyā sammappadhānaṃ. Padahanti vāyamanti etenāti padhānaṃ, vīriyassetaṃ nāmaṃ . Sammappadhānanti aviparītappadhānaṃ kāraṇappadhānaṃ upāyappadhānaṃ yonisopadhānaṃ. Ekameva vīriyaṃ kiccavasena catudhā katvā sammappadhānāti vuttaṃ. Cattāro iddhipādāti chandiddhipādo, cittiddhipādo, vīriyiddhipādo, vīmaṃsiddhipādo. Tassattho vuttoyeva. Cattāri jhānānīti vitakkavicārapītisukhacittekaggatāvasena pañcaṅgikaṃ paṭhamajjhānaṃ. Pītisukhacittekaggatāvasena tivaṅgikaṃ dutiyajjhānaṃ, sukhacittakaggatāvasena duvaṅgikaṃ tatiyajjhānaṃ, upekkhācittekaggatāvasena duvaṅgikaṃ catutthajjhānaṃ. Imāni hi aṅgāni ārammaṇūpanijjhānaṭṭhena jhānanti vuccanti. Catasso appamaññāyoti mettā, karuṇā, muditā, upekkhā. Pharaṇaappamāṇavasena appamaññāyo. Etāyo hi ārammaṇavasena appamāṇe vā satte pharanti, ekaṃ sattampi vā anavasesapharaṇavasena pharantīti pharaṇaappamāṇavasena appamaññāyoti vuccanti. Catasso arūpasamāpattiyoti ākāsānañcāyatanasamāpatti, viññāṇañcāyatanasamāpatti, ākiñcaññāyatanasamāpatti, nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti. Catasso paṭisambhidā vuttatthā eva.
四种行道:就是“苦行道且迟钝通达、苦行道且迅速通达、乐行道且迟钝通达、乐行道且迅速通达”(《长部》3.311)所说的四种行道。四种所缘:就是小且小所缘、小且无量所缘、无量且小所缘、无量且无量所缘(《法集论》181等)所说的四种所缘。应当知道:因为遍等所缘无从确定,所以这些禅那才被称为“具有所缘”。四种圣种:圣者指的是诸佛、独觉佛和如来弟子,这些圣者的世系、传统、相续,就是圣种。是哪四种呢?就是满足于衣服、满足于团食、满足于坐卧处、乐于修习,这四种。对病缘药的满足,在说到满足于团食时就已经说到了。因为一个人如果对团食能知足,怎么会对病缘药不知足呢?巴利
Catassopaṭipadāti ‘‘dukkhā paṭipadā dandhābhiññā, dukkhā paṭipadā khippābhiññā, sukhā paṭipadā dandhābhiññā, sukhā paṭipadā khippābhiññā’’ti (dī. ni. 3.311) vuttā catasso paṭipadā. Cattāri ārammaṇānīti parittaṃ parittārammaṇaṃ, parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ, appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ, appamāṇaṃ appamāṇārammaṇanti (dha. sa. 181 ādayo) vuttāni cattāri ārammaṇāni. Kasiṇādiārammaṇānaṃ avavatthāpetabbato ārammaṇavantāni jhānāni vuttānīti veditabbāni. Cattāro ariyavaṃsāti ariyā vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca tathāgatasāvakā ca, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsā tantiyo paveṇiyoti ariyavaṃsā. Ke pana te? Cīvarasantoso piṇḍapātasantoso senāsanasantoso bhāvanārāmatāti ime cattāro. Gilānapaccayasantoso piṇḍapātasantose vutte vuttoyeva hoti. Yo hi piṇḍapāte santuṭṭho, so kathaṃ gilānapaccaye asantuṭṭho bhavissati.
四摄事,就是四种摄受大众的方法——布施、爱语、利行、同事,这四种。布施,就是随宜适当的布施。爱语,就是随宜适当的亲切话语。利行,就是在各种场合该做的就去做,并教导什么该做、什么不该做,以此来利益他人。同事,就是“与自己同等”——意思是“有共同的衡量、有共同的计较”。所谓“他与我同等”,就是通过这个“同等”来对待他人,这就叫“同己”;“同己”的状态就是“同事”。意思是:先衡量“这个人比我低”“这个人跟我差不多”“这个人比我强”,然后按照相应的方式去对待。也有人说:“同甘共苦,就是同事。”巴利
Cattāri saṅgahavatthūnīti cattāri janasaṅgaṇhanakāraṇāni – dānañca peyyavajjañca atthacariyā ca samānattatā cāti imāni cattāri. Dānanti yathārahaṃ dānaṃ. Peyyavajjanti yathārahaṃ piyavacanaṃ. Atthacariyāti tattha tattha kattabbassa karaṇavasena kattabbākattabbānusāsanavasena ca vuddhikiriyā. Samānattatāti saha mānena samāno, saparimāṇo saparigaṇanoti attho. Samāno parassa attā etenāti samānatto, samānattassa bhāvo samānattatā, ‘‘ayaṃ mayā hīno, ayaṃ mayā sadiso, ayaṃ mayā adhiko’’ti parigaṇetvā tadanurūpena upacaraṇaṃ karaṇanti attho. ‘‘Samānasukhadukkhatā samānattatā’’ti ca vadanti.
“四轮”在这里,“轮”有五种:木轮、宝轮、法轮、威仪轮、成就轮。其中,“大王,那个用六个月减去六天做成的轮”(《增支部》3.15)指的是木轮。“取轮而转”(《本生》1.13.68)指的是宝轮。“我所转的轮”(《经集》562)指的是法轮。“有四轮九门”(《相应部》1.29)指的是威仪轮。“比丘们,有这四种轮,具足这四种轮的天与人,他们的四轮才能运转。是哪四种?住在适宜的地方、亲近善士、正确地发愿、过去所积的福”(《增支部》4.31)指的是成就轮。这里要说的也正是这个成就轮。其中,住在适宜的地方,是指住在四众弟子都能见到的、合适的地方。亲近善士,是指依靠、亲近、结交佛陀等善士。正确地发愿,是指正确地安立自己——如果过去具有无信等过失,就舍弃它们,安立在信等善法中。过去所积的福,是指过去积累的善业。这里就是以这个为标准。因为,以与智慧相应的心所做的善业,这个善业就会把这个人引导到适宜的地方,让他亲近善士,而这个人自己也能正确地安立自己。巴利
Cattāri cakkānīti ettha cakkaṃ nāma dārucakkaṃ, ratanacakkaṃ, dhammacakkaṃ, iriyāpathacakkaṃ, sampatticakkanti pañcavidhaṃ. Tattha ‘‘yaṃ pana taṃ, deva, cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ chārattūnehī’’ti (a. ni. 3.15) idaṃ dārucakkaṃ. ‘‘Cakkaṃ vattayato pariggahetvā’’ti (jā. 1.13.68) idaṃ ratanacakkaṃ. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’nti (su. ni. 562) idaṃ dhammacakkaṃ. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’nti (saṃ. ni. 1.29) idaṃ iriyāpathacakkaṃ. ‘‘Cattārimāni , bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattati. Katamāni cattāri? Patirūpadesavāso, sappurisāvassayo, attasammāpaṇidhi, pubbe ca katapuññatā’’ti (a. ni. 4.31) idaṃ sampatticakkaṃ. Idhāpi etadeva adhippetaṃ. Tattha patirūpadesavāsoti yattha catasso parisā sandissanti, evarūpe anucchavike dese vāso. Sappurisāvassayoti buddhādīnaṃ sappurisānaṃ avassayanaṃ sevanaṃ bhajanaṃ. Attasammāpaṇidhīti attano sammā patiṭṭhāpanaṃ. Sace pubbe assaddhādīhi samannāgato hoti, tāni pahāya saddhādīsu patiṭṭhāpanaṃ. Pubbe ca katapuññatāti pubbe upacitakusalatā. Idameva cettha pamāṇaṃ. Yena hi ñāṇasampayuttacittena kusalakammaṃ kataṃ hoti, tadeva kusalaṃ taṃ purisaṃ patirūpadese upaneti, sappurise bhajāpeti, so eva puggalo attānaṃ sammā ṭhapetīti.
“四法句”就是四种法的分类。是哪四种呢?无贪法句、无嗔法句、正念法句、正定法句。所谓“无贪法句”,指的是无贪,或者以无贪为主导而证得的禅那、观、道、果、涅槃。所谓“无嗔法句”,指的是无嗔,或者以慈心为首而证得的禅那等。所谓“正念法句”,指的是善建立的念,或者以念为首而证得的禅那等。所谓“正定法句”,指的是八等至,或者以八等至为首而证得的禅那等。另外,以十不净为依据而证得的禅那等,是无贪法句;以四梵住为依据而证得的,是无嗔法句;以十随念和食厌想为依据而证得的,是正念法句;以十遍和入出息念为依据而证得的,是正定法句。这四种地,每一种都应该按四法组合的方式来搭配理解。巴利
Cattāri dhammapadānīti cattāro dhammakoṭṭhāsā. Katamāni cattāri? Anabhijjhā dhammapadaṃ, abyāpādo dhammapadaṃ, sammāsati dhammapadaṃ, sammāsamādhi dhammapadaṃ. Anabhijjhā dhammapadaṃ nāma alobho vā anabhijjhāvasena adhigatajjhānavipassanāmaggaphalanibbānāni vā. Abyāpādo dhammapadaṃ nāma akopo vā mettāsīsena adhigatajjhānādīni vā. Sammāsati dhammapadaṃ nāma sūpaṭṭhitassati vā satisīsena adhigatajjhānādīni vā. Sammāsamādhi dhammapadaṃ nāma aṭṭhasamāpatti vā aṭṭhasamāpattisīsena adhigatajjhānādīni vā. Dasaasubhavasena vā adhigatajjhānādīni anabhijjhā dhammapadaṃ, catubrahmavihāravasena adhigatāni abyāpādo dhammapadaṃ, dasānussatiāhārepaṭikūlasaññāvasena adhigatāni sammāsati dhammapadaṃ, dasakasiṇaānāpānavasena adhigatāni sammāsamādhi dhammapadanti. Imā catasso bhūmiyoti ekekaṃ catukkavaseneva yojetabbaṃ.
法种种智解说的注释巴利
19. Dhammanānattañāṇaniddesavaṇṇanā
73 在“法种种智”的解说中,“业道”是指那些业本身也是道,因为它们是通往恶趣的路,所以叫业道,也就是那些业道。所谓“十善业道”,就是远离杀生、远离不与取、远离欲邪行,这三种是身善行;远离妄语、远离离间语、远离粗恶语、远离杂秽语,这四种是语善行;无贪、无嗔、正见,这三种是意善行。所谓“十不善业道”,就是杀生、不与取、欲邪行,这三种是身恶行;妄语、离间语、粗恶语、杂秽语,这四种是语恶行;贪欲、嗔害、邪见,这三种是意恶行。善与不善当中,只有能引生结生的才叫业道;其余在引生结生上作用不定的,就不叫业道。应当知道,举出粗显的善与不善时,其余的善与不善也就被包含在内了。“色”:按大种和所造色的差别,有二十八种色。“异熟”:欲界善异熟十六种,不善异熟七种,合计二十三种异熟。“唯作”:无因唯作三种,有因唯作八种,合计十一种欲界唯作。因为没有异熟,只是纯粹的造作,所以叫唯作。到这里为止,已按欲界的色无记、异熟无记、唯作无记三类作了说明。巴利
73. Dhammanānattañāṇaniddese kammapatheti kammāni ca tāni pathā ca apāyagamanāyāti kammapathā, te kammapathe. Dasa kusalakammapathā nāma pāṇātipātā adinnādānā kāmesumicchācārā veramaṇīti tīṇi kāyasucaritāni, musāvādā pisuṇāya vācāya pharusāya vācāya samphappalāpā veramaṇīti cattāri vacīsucaritāni, anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhīti tīṇi manosucaritāni. Dasa akusalakammapathā nāma pāṇātipāto adinnādānaṃ kāmesumicchācāroti tīṇi kāyaduccaritāni, musāvādo pisuṇā vācā pharusā vācā samphappalāpoti cattāri vacīduccaritāni, abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhīti tīṇi manoduccaritāni. Kusalākusalāpi ca paṭisandhijanakāyeva kammapathāti vuttā, vuttāvasesā paṭisandhijanane anekanti kattā kammapathāti na vuttā. Oḷārikakusalākusalagahaṇeneva sesakusalākusalāpi gahitāti veditabbā. Rūpanti bhūtopādāyabhedato aṭṭhavīsatividhaṃ rūpaṃ. Vipākanti kāmāvacarakusalavipākānaṃ soḷasannaṃ, akusalavipākānaṃ sattannañca vasena tevīsatividhaṃ vipākaṃ. Kiriyanti tiṇṇamahetukakiriyānaṃ, aṭṭhannaṃ sahetukakiriyānañca vasena ekādasavidhaṃ kāmāvacarakiriyaṃ. Vipākābhāvato kiriyāmattāti kiriyā. Ettāvatā kāmāvacarameva rūpābyākatavipākābyākatakiriyābyākatavasena vuttaṃ.
“住在这里”是指住在这个世间。因为大多数情况下,人间有很多人修习禅那,所以主要是依据人间来说的;但禅那偶尔在天界也能得到,在色界梵天中,也可以根据在那里投生、从下地投生、从上地投生这些情况而获得。不过在净居天和无色界,没有从下地投生的情况。在色界和无色界,没有修习过禅那的人投生下地时,只会生在欲界的善趣,不会生在恶趣。“在那里投生的人”是指因为异熟而投生在梵天的人,他们的四种异熟禅那以结生、有分、死心的方式持续运作。色界和无色界禅那等至中的唯作无记,这里没有提到。虽然没有提到,但因为它们和善的生起方式相同,所以在说到善的时候,实际上就已经包含了它们,应该这样理解。就像《发趣论》里说的“善和不善灭去时,异熟以它们为所缘而生起”,仅仅举出善速行就已经包含了唯作速行,这里也应该这样理解。“沙门果”是指四种沙门果。以此说明了出世间异熟无记。“涅槃”是指涅槃无记。巴利
Idhaṭṭhassāti imasmiṃ loke ṭhitassa. Yebhuyyena manussaloke jhānabhāvanāsabbhāvato manussalokavasena vuttaṃ, jhānāni pana kadāci karahaci devalokepi labbhanti, rūpībrahmalokepi tatrūpapattikaheṭṭhūpapattikauparūpapattikānaṃ vasena labbhanti. Suddhāvāse pana arūpāvacare ca heṭṭhūpapattikā natthi. Rūpārūpāvacaresu abhāvitajjhānā heṭṭhā nibbattamānā kāmāvacarasugatiyaṃyeva nibbattanti, na duggatiyaṃ. Tatrūpapannassāti vipākavasena brahmaloke upapannassa paṭisandhibhavaṅgacutivasena vattamānāni cattāri vipākajjhānāni. Rūpārūpāvacarajjhānasamāpattīsu kiriyābyākatāni na vuttāni. Kiñcāpi na vuttāni, atha kho kusalehi samānapavattittā kusalesu vuttesu vuttāneva hontīti veditabbāni. Yathā paṭṭhāne ‘‘kusalākusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.406, 409) kusalajavanaggahaṇeneva kiriyajavanaṃ saṅgahitaṃ, evamidhāpi daṭṭhabbaṃ. Sāmaññaphalānīti cattāri sāmaññaphalāni. Etena lokuttaravipākābyākataṃ vuttaṃ. Nibbānanti nibbānābyākataṃ.
以欢悦为根本:欢悦是这些法的根本和起点,所以叫“以欢悦为根本”,意思是以欢悦为首。因为这些法确实都是和欢悦一起生起的。当人作意无常时,欢悦就生起——在这里,只有如理作意时欢悦才生起,不如理作意时不会生起。不如理作意的人,连善法都根本不会生起,更不用说观了。为什么直接以欢悦本身来说呢?是为了显示欢悦的力量强大。因为如果没有欢悦,对偏远住处和殊胜善法就会生起不乐和厌倦,这样一来修行就会退失。反之,如果有欢悦,就不会有不乐,修行就能达到圆满。又因为如理作意是根本,对修习有很大帮助,为了显示这一点,下文将说到九法。巴利
Pāmojjamūlakāti pāmojjaṃ mūlaṃ ādi etesanti pāmojjamūlakā, pāmojjādikāti attho. Pāmojjena hi samāgatāneva honti. Aniccato manasikaroto pāmojjaṃ jāyatīti ettha yonisomanasikarotoyeva pāmojjaṃ jāyati, na ayonisomanasikaroto. Ayonisomanasikaroto kusaluppattiyeva natthi, pageva vipassanā. Kasmā sarūpena vuttanti ce? Pāmojjassa balavabhāvadassanatthaṃ. Pāmojje hi asati pantesu ca senāsanesu adhikusalesu ca dhammesu arati ukkaṇṭhitā uppajjati. Evaṃ sati bhāvanāyeva ukkamati. Pāmojje pana sati aratiabhāvato bhāvanāpāripūriṃ gacchati. Yonisomanasikārassa pana mūlabhāvena bhāvanāya bahūpakārattaṃ dassetuṃ upari navakaṃ vakkhati.
“ 每当如实观察诸蕴的生起与坏灭,
有智慧的人能获得喜悦和欢欣,那就是不死的境界。”巴利
‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374) –
从言说来说,观者的欢悦以观为缘而生起。但在这里,应当理解为欢悦以聚的思择为缘而生起。欢悦就是欢悦的状态,是微弱的喜。在初修行的意义上,应当看到前缀“pa-”的作用。欢悦者,就是因那种欢悦而欢喜、满足的人。也有读作pamoditassa的版本,意思相同。喜,就是强有力的喜。喜心者,就是与喜相应的心。应当看到“相应”这个词被省略了,就像“马车”的说法一样。身,指名身,或者连同色身一起。轻安,就是内心的热恼止息了。轻安身者,因为两种轻安相应,所以身体获得寂止。感受乐,就是领受心所法的乐,或者连同身体上的乐一起领受。乐者,就是具备乐的人。心得定,就是心被平稳地安置,成为专一的状态。于定心,这是处格用法,表示“以定心为状态”的意思。因为正是以心定的状态,才被认定为如实知。如实知,就是依生灭智等,如实了知诸行。见,就是用慧眼去看,仿佛用肉眼看到一样,把它变得触手可及。厌离,就是通过九种观智的作用,对诸行感到厌倦。厌离而离欲,就是在修习那种观智时,通过道智的作用,对诸行离欲。由离欲而解脱,就是由离欲这个道智之因,以果解脱而决意于涅槃,从而解脱。不过,在某些版本中,这一段写的是“以定心,如实知此是苦”等四谛的教法;在某些版本中,又写的是“如理作意此是苦”等方式。两段只是在文句上有差别,在意义上没有差别。因为“厌离而离欲”已经说明了道智,道智成就时,四谛现观的作用也就成就了。所以,以四谛教法所说的那一段,和这一段在意义上并没有差别。巴利
Vacanato vipassakassa vipassanāpaccayā pāmojjaṃ uppajjati. Idha pana kalāpasammasanapaccayā pāmojjaṃ gahetabbaṃ. Pamuditassa bhāvo pāmojjaṃ, dubbalā pīti. Ādikammatthe pa-kāro daṭṭhabbo. Pamuditassāti tena pāmojjena pamuditassa tuṭṭhassa. Pamoditassātipi pāṭho. Soyevattho. Pītīti balavapīti. Pītimanassāti pītiyuttamanassa. Yuttasaddassa lopo daṭṭhabbo yathā assarathoti . Kāyoti nāmakāyo, rūpakāyena saha vā. Passambhatīti vūpasantadaratho hoti. Passaddhakāyoti ubhayapassaddhiyogena nibbutakāyo. Sukhaṃ vedetīti cetasikaṃ sukhaṃ vindati, kāyikasukhena saha vā. Sukhinoti sukhasamaṅgissa. Cittaṃ samādhiyatīti cittaṃ samaṃ ādhiyati, ekaggaṃ hoti. Samāhite citteti bhāvenabhāvalakkhaṇatthe bhummavacanaṃ. Cittasamāhitabhāvena hi yathābhūtajānanaṃ lakkhīyati. Yathābhūtaṃ pajānātīti udayabbayañāṇādivasena saṅkhāraṃ yathāsabhāvaṃ jānāti. Passatīti taṃyeva cakkhunā diṭṭhaṃ viya phuṭaṃ katvā paññācakkhunā passati. Nibbindatīti navavidhavipassanāñāṇayogena saṅkhāresu ukkaṇṭhati. Nibbindaṃ virajjatīti taṃ vipassanaṃ sikhaṃ pāpento maggañāṇayogena saṅkhārehi viratto hoti. Virāgā vimuccatīti virāgasaṅkhātamaggahetu phalavimuttiyā nibbāne adhimokkhena vimuccati. Kesuci pana potthakesu imasmiṃ vāre ‘‘samāhitena cittena idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādi saccanayo likhito, sopi ca kesuci potthakesu ‘‘idaṃ dukkhanti yoniso manasi karotī’’tiādinā nayena likhito. Vāradvayepi byañjanatoyeva viseso, na atthato. ‘‘Nibbindaṃ virajjatī’’ti hi maggañāṇassa vuttattā maggañāṇe ca siddhe catusaccābhisamayakiccaṃ siddhameva hoti. Tasmā catusaccanayena vuttavāropi iminā vārena atthato avisiṭṭhoyeva.
74 现在,因为前面用“无常”等来说时没有区分所缘,所以为了区分所缘,就说了“对色作意无常”等。以如理作意为根本,是说如理作意是这些法的根本和依止,所以叫以如理作意为根本。因为一旦离开如理作意,欢悦等九法就不会生起。以定心,是指以作为原因的定心。如实知,是指以智慧了知。当说“如理作意‘这是苦’”时,也包含了以随闻之故的前分圣谛随觉。如理作意,就是通过正确的方法作意。巴利
74. Idāni aniccatotiādīhi ārammaṇassa avisesetvā vuttattā ārammaṇaṃ visesento rūpaṃ aniccato manasi karotītiādimāha. Yonisomanasikāramūlakāti yonisomanasikāro mūlaṃ patiṭṭhā etesanti yonisomanasikāramūlakā. Yonisomanasikāraṃ muñcitvāyeva hi pāmojjādayo nava na honti. Samāhitena cittenāti kāraṇabhūtena cittena. Yathābhūtaṃ pajānātīti paññāya pajānāti. ‘‘Idaṃ dukkhanti yoniso manasi karotī’’ti vuccamāne anussavavasena pubbabhāgasaccānubodhopi saṅgayhati. Yonisomanasikāroti ca upāyena manasikāro.
依于界的种种差别,生起触的种种差别。意思是:依于眼等界的种种差别,生起眼触等的种种差别。依于触的种种差别,是指依于眼触等的种种差别。受的种种差别,是指眼触所生受等的种种差别。想的种种差别,是指欲想等的种种差别。思惟的种种差别,是指欲思惟等的种种差别。欲的种种差别,是指由于思惟的种种差别,对诸色有欲、对诸声有欲,这样生起欲的种种差别。热恼的种种差别,是指由于欲的种种差别,对诸色有热恼、对诸声有热恼,这样生起热恼的种种差别。遍求的种种差别,是指由于热恼的种种差别,生起对诸色遍求等的种种差别。获得的种种差别,是指由于遍求的种种差别,生起获得诸色等的种种差别。巴利
Dhātunānattaṃpaṭicca uppajjati phassanānattanti cakkhādidhātunānattaṃ paṭicca cakkhusamphassādinānattaṃ uppajjatīti attho. Phassanānattaṃ paṭiccāti cakkhusamphassādinānattaṃ paṭicca. Vedanānānattanti cakkhusamphassajādivedanānānattaṃ . Saññānānattanti kāmasaññādinānattaṃ. Saṅkappanānattanti kāmasaṅkappādinānattaṃ. Chandanānattanti saṅkappanānattatāya rūpe chando sadde chandoti evaṃ chandanānattaṃ uppajjati. Pariḷāhanānattanti chandanānattatāya rūpapariḷāho saddapariḷāhoti evaṃ pariḷāhanānattaṃ uppajjati. Pariyesanānānattanti pariḷāhanānattatāya rūpapariyesanādinānattaṃ uppajjati. Lābhanānattanti pariyesanānānattatāya rūpapaṭilābhādinānattaṃ uppajjatīti.
20-24. 智五支解说的注释巴利
20-24. Ñāṇapañcakaniddesavaṇṇanā
75 在“五智的解说”这一节里,因为这五种智有前后相续的关联,所以把它们放在一起提问和回答。“已善知”:是依照了知诸法自性特相的智慧,而很好地了知。“已知悉”:是依照“已知遍知”,从自性上了知,所以称为已知悉。以那种智慧了知这些法,那智慧就“已知”的意义而言是智,就“了知”的意义而言是慧——应当这样理解它们的关联。按同样的方式,其余几种智也应这样配合解释。“已遍知”:是依照共相,从各方面周遍了知。“已决断者”:是依照“决断遍知”,从无常等角度审察决断。“已断除者”:是由无常随观等智慧,从坏灭随观开始,断除常想等。“已舍遣者”:是依舍断而舍遣。“已修习者”:是已令其增长,反复修习。“一味者”:是由于各自的作用而成为一味、同一相,或者由于对治而成为一味,即依解脱而具有解脱味。“已证得”:是依获得而证得果法,依通达而证得涅槃法,成为现前。“已感受”:是依获得的触和通达的触而感受、体验。这五智在上文是依闻所成智而说,在这里则是依各自作用而说。巴利
75. Ñāṇapañcakaniddese tesaṃ pañcannaṃ ñāṇānaṃ anupubbasambandhasabbhāvato ekatova pucchāvissajjanāni katāni. Abhiññātā hontīti dhammasabhāvalakkhaṇajānanavasena suṭṭhu ñātā honti. Ñātā hontīti ñātapariññāvasena sabhāvato ñātattā ñātā nāma honti. Yena ñāṇena te dhammā ñātā honti, taṃ ñātaṭṭhena ñāṇaṃ, pajānanaṭṭhena paññāti sambandho. Imināva nayena sesañāṇānipi yojetabbāni. Pariññātā hontīti sāmaññalakkhaṇavasena samantato ñātā honti. Tīritā hontīti tīraṇapariññāvasena aniccādito upaparikkhitā samāpitā nāma honti. Pahīnā hontīti aniccānupassanādinā ñāṇena niccasaññādayo bhaṅgānupassanato paṭṭhāya pahīnā honti. Pariccattā hontīti pahānavaseneva chaḍḍitā nāma honti. Bhāvitā hontīti vaḍḍhitā paribhāvitā ca honti. Ekarasā hontīti sakiccasādhanapaṭipakkhapahānena ekakiccā honti, paccanīkato vā vimuttivasena vimuttirasena ekarasā honti. Sacchikatā hontīti paṭilābhavasena phaladhammo paṭivedhavasena nibbānadhammoti paccakkhakatā honti. Phassitā hontīti paṭilābhaphusanena paṭivedhaphusanena ca phassitā anubhūtā honti. Imāni pañca ñāṇāni heṭṭhā sutamayañāṇavasena vuttāni, idha sakiccasādhanavasena.
无碍解智的解说释义巴利
25-28. Paṭisambhidāñāṇaniddesavaṇṇanā
76 76. 在《无碍解智解说》中,因为如果不先解说“法”,就无法说明它的作用,所以没有按照列举的顺序,而是先解说了“法”。法和它们的含义前面已经说过了。先用“信根是法”等说法,讲明“法”这个词所涵盖的法,然后为了显示“种种”这个词的含义,又说“与信根不同的其他法是……”。因为说了“不同的法”,就显示出了法的种种差别。“已现知”:就是以面对面的方式了知,变得清清楚楚。这样,就说明了“无碍解”这个词的含义。用“胜解之义为义”等说法,是在说明:信等这些法的胜解等作用,就叫作“义”。“作开示”:就是想要让别人知道时,为别人开示;别人在听他说话时,也同样能够得到开示。“音节、训释、言说”:就是名的音节、名的训释、名的言说。因为“名”能表明意义,所以叫“音节”;就像“诸比丘,因为‘有为’是造作出来的,所以称为‘行’”这样,经过确定、带上理由来说,所以叫“训释”;人们用它来表达意义,所以叫“言说”。巴利
76. Paṭisambhidāñāṇaniddese yasmā dhamme avutte tassa kiccaṃ na sakkā vattuṃ, tasmā uddiṭṭhānaṃ paṭipāṭiṃ anādiyitvā paṭhamaṃ dhammā niddiṭṭhā. Dhammādīnaṃ atthā vuttāyeva. Saddhindriyaṃ dhammotiādīhi dhammasaddapariyāpanne dhamme vatvā nānattasaddassa atthaṃ dassento añño saddhindriyaṃ dhammotiādimāha. ‘‘Añño dhammo’’ti hi vutte dhammānaṃ nānattaṃ dassitaṃ hoti. Paṭividitāti abhimukhabhāvena viditā pākaṭā nāma honti. Tena paṭisambhidāpadassa attho vutto. Adhimokkhaṭṭho atthotiādīhi tesaṃ saddhādīnaṃ adhimuccanādikiccaṃ attho nāmāti dasseti. Sandassetunti paraṃ ñāpetukāmassa paraṃ sandassetuṃ. Parassa pana vacanaṃ suṇantassāpi labbhatiyeva. Byañjananiruttābhilāpāti nāmabyañjanaṃ nāmanirutti nāmābhilāpo. Nāmañhi atthaṃ byañjayatīti byañjanaṃ, ‘‘saṅkhatamabhisaṅkharontīti kho, bhikkhave, tasmā saṅkhārāti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 3.79) evaṃ niddhāretvā sahetukaṃ katvā vuccamānattā nirutti, abhilapīyati etena atthoti abhilāpoti vuccati.
名也有四种:共名、德名、假名、化生名。其中,在最初劫时,由大众共同推举而确立的“大选出者”这一国王之名,就是共名。经中针对这一点说:“婆悉咤,因为受到大众推举,所以最初就安立了‘大选出者、大选出者’这个名称。”(长部3.131)像“说法者、粪扫衣者、持律者、三藏持者、有信仰者、具念者”这样,依功德而来的名称,就是德名。“世尊、阿拉汉、正自觉者”等,乃至如来成百上千的名号,也都是德名。因此说:巴利
Nāmañca nāmetaṃ catubbidhaṃ – sāmaññanāmaṃ, guṇanāmaṃ, kittimanāmaṃ, opapātikanāmanti. Tattha paṭhamakappikesu mahājanena sammannitvā ṭhapitattā ‘‘mahāsammato’’ti rañño nāmaṃ sāmaññanāmaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mahājanasammatoti kho, vāseṭṭha, ‘mahāsammato mahāsammato’tveva paṭhamaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti (dī. ni. 3.131). ‘‘Dhammakathiko paṃsukūliko vinayadharo tipiṭakadharo saddho sato’’ti evarūpaṃ guṇato āgatanāmaṃ guṇanāmaṃ. ‘‘Bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādīnipi tathāgatassa anekāni nāmasatāni guṇanāmāneva. Tena vuttaṃ –
“ 具足功德的大仙,他的名号多得数不清;
即使有一千个名字,也应当根据功德来命名。”巴利
‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino; Guṇehi nāmamuddheyyaṃ, api nāmasahassato’’ti.
孩子出生后,在命名那天,亲友们先供养应受供养的人,然后聚在近旁,商量来商量去,说“他叫某某”,这个名字就是假名。前一个名称落到后一个名称上,前一种叫法落到后一种叫法上。比如,过去劫中月亮就叫“月”,现在也还是叫“月”;过去的太阳、海洋、大地、山,叫“山”,现在也还是叫“山”——这就是自然名。这四种名其实都只是一种名,它仅仅依靠世间的约定而成立,从究竟意义上说并不存在。另外一些人则说:“所谓名,就是能表明意义的音声。”至于力、觉支、道支的意义,应当依照前面所说的方式来理解。巴利
Yaṃ pana jātassa kumārakassa nāmaggahaṇadivase dakkhiṇeyyānaṃ sakkāraṃ katvā samīpe ṭhitā ñātakā kappetvā pakappetvā ‘‘ayaṃ asuko nāmā’’ti nāmaṃ karonti, idaṃ kittimanāmaṃ. Yā pana purimapaññatti aparapaññattiyaṃ patati, purimavohāro pacchimavohāre patati. Seyyathidaṃ, purimakappepi cando candoyeva nāma, etarahipi candoyeva. Atīte sūriyo, samuddo, pathavī, pabbato pabbatoyeva nāma, etarahipi pabbatoyevāti, idaṃ opapātikanāmaṃ. Idaṃ catubbidhampi nāmaṃ ekaṃ nāmameva hoti , taṃ lokasaṅketamattasiddhaṃ paramatthato avijjamānaṃ. Aññe pana ‘‘nāmaṃ nāma atthajotako saddo’’ti vadanti. Balabojjhaṅgamaggaṅgānaṃ vuttanayānusāreneva attho veditabbo.
三种智的解说释义巴利
29-31. Ñāṇattayaniddesavaṇṇanā
78 在“三种智”的解说中,“相”指的是行相。“无相”指的是与行相相反的涅槃。“已倾向”是说心以倾向于那个境界的方式而舒展解脱。“触了又触,见到坏灭”的意思是:以智慧反复触及行相,再以观智见到它的坏灭。由此,坏灭随观就成立了。它成就无常随观;因为无常就是苦,所以它成就苦随观;因为苦就是无我,所以它成就无我随观。这样,这里就说了三种随观。“无相住”是因为把相看作可怕,所以这三种随观的安住方式就叫无相住。“愿”指渴爱。“无愿”指与渴爱相反的涅槃。“执取倾向”指对“我”的执取。“空”指远离了“我”的涅槃。所谓“空”,就是本来就空,所以叫空。“舍置相续”是指以行舍智舍置异熟相续。众生确实喜欢、贪著那可称为善趣的异熟相续。但这位想进入果等至的修行者,见到那相续以及一切行法是无常等之后,就只是舍置不顾。只有这样见了之后,才能进入果等至,不然不行。“转向”是指以转向心转向。“进入”是指进入果等至。“无相定”是因为见到相的可怕而进入,所以叫无相定。“无相住定”则是依观住和果等至这两者而得名的。巴利
78. Ñāṇattayaniddese nimittanti saṅkhāranimittaṃ. Animitteti saṅkhāranimittapaṭipakkhe nibbāne. Adhimuttattāti tanninnabhāvena cittassa vissaṭṭhattā. Phussa phussa vayaṃ passatīti saṅkhāranimittaṃ ñāṇena phusitvā phusitvā tassa bhaṅgaṃ vipassanāñāṇeneva passati. Etena bhaṅgānupassanā siddhā. Sā aniccānupassanaṃ sādheti, aniccassa dukkhattā sā dukkhānupassanaṃ, dukkhassa anattattā sā anattānupassananti evamettha tisso anupassanā vuttā honti. Animitto vihāroti nimittaṃ bhayato diṭṭhattā so vipassanattayavihāro animittavihāro nāma hoti. Paṇidhinti taṇhaṃ. Appaṇihiteti taṇhāpaṭipakkhe nibbāne. Abhinivesanti attābhinivesaṃ. Suññateti attavirahite nibbāne. Suññatoti suññaṃyeva suññato. Pavattaṃ ajjhupekkhitvāti vipākappavattaṃ saṅkhārupekkhāya ajjhupekkhitvā. Sugatisaṅkhātavipākappavattābhinandino hi sattā. Ayaṃ pana phalasamāpattiṃ samāpajjitukāmo taṃ pavattaṃ, sabbañca saṅkhāragataṃ aniccādito passitvā ajjhupekkhatiyeva. Evañhi diṭṭhe phalasamāpattiṃ samāpajjituṃ sakkoti, na aññathā. Āvajjitvāti āvajjanena āvajjitvā. Samāpajjatīti phalasamāpattiṃ paṭipajjati. Animittā samāpattīti nimittaṃ bhayato disvā samāpannattā animittā samāpatti nāma. Animittavihārasamāpattīti vipassanāvihāravasena ca phalasamāpattivasena ca tadubhayaṃ nāma hoti.
79 79. 现在,为了把行相本身分开来详细说明,便说出了“色相”等话。关于“执取老死”的部分,该说的前面已经说过。接着又用“另一种无相住”等话,把已经说过的内容归纳之后再显示出来。简要地说:所谓“住”意义上的智,指果等至之前的前行阶段中、安住于行舍智的修行者,其智落在观住的种种差别上;所谓“等至”意义上的智,指其智落在果等至的种种差别上;所谓“住等至”意义上的智,指其智落在这两者的种种差别上。如果他想只以观住来度过时间,就只让观住生起;如果他想只以果等至住来度过时间,就顺着观的次第向上推进之后,只让果等至住生起;如果想以两者来度过时间,就让两者都生起。这样,依照个人的意乐,就形成了三种不同。这里其余该说明的内容,都已经在行舍智的解说中说过了。巴利
79. Idāni saṅkhāranimittameva vibhajitvā dassento rūpanimittantiādimāha. Jarāmaraṇaggahaṇe vattabbaṃ pubbe vuttameva. ‘‘Añño animittavihāro’’tiādīhi vutteyeva nigametvā dasseti. Saṅkhepena vihāraṭṭhe ñāṇaṃ nāma phalasamāpattiyā pubbabhāge saṅkhārupekkhāñāṇe ṭhitassa vipassanāvihāranānatte ñāṇaṃ samāpattaṭṭhe ñāṇaṃ nāma phalasamāpattinānatte ñāṇaṃ. Vihārasamāpattaṭṭhe ñāṇaṃ nāma tadubhayanānatte ñāṇaṃ. Vipassanāvihāreneva vītināmetukāmo vipassanāvihārameva pavatteti, phalasamāpattivihāreneva vītināmetukāmo vipassanāpaṭipāṭiyā ussakkitvā phalasamāpattivihārameva pavatteti, tadubhayena vītināmetukāmo tadubhayaṃ pavatteti. Evaṃ puggalādhippāyavasena tividhaṃ jātaṃ. Sesamettha vattabbaṃ saṅkhārupekkhāñāṇavaṇṇanāyaṃ vuttameva.
第32章 无间定智解说的注释巴利
32. Ānantarikasamādhiñāṇaniddesavaṇṇanā
80 在“无间定智解说”中,从“依出离之力”等开始的部分是说:对干观者而言,出离、无嗔、光明想、无散乱、法之抉择、智慧、喜悦这七法,与近行禅那相应,是各自对应烦恼的对治,并且这七法在同一心中生起。“心一境性”就是“无散乱”:成为专一的状态叫一境性;心不散乱于种种所缘,因此叫无散乱;也就是说,心一境性这一性质就叫无散乱。“定”:心平等地安住在同一所缘上,因此叫定。“依那定的威力”:对于依近行定而心得定的人,因为能如实了知,所以是依前面所说的那种定力。“智生起”:道智依次第生起。“灭尽”:以断除之力而灭尽。“如是”:是对上述内容的总结。“先有止”:在前期阶段有定。“后有智”:在后期阶段,也就是道心刹那,智生起。巴利
80. Ānantarikasamādhiñāṇaniddese nekkhammavasenātiādīsu nekkhammaabyāpādaālokasaññāavikkhepadhammavavatthānañāṇapāmojjāni sukkhavipassakassa upacārajjhānasampayuttā tassa tassa kilesassa vipakkhabhūtā satta dhammā ekacittasampayuttā eva. Cittassa ekaggatā avikkhepoti ekaggassa bhāvo ekaggatā, nānārammaṇe na vikkhipati tena cittanti avikkhepo, cittassa ekaggatāsaṅkhāto avikkhepoti attho. Samādhīti ekārammaṇe samaṃ ādhīyati tena cittanti samādhi nāmāti attho. Tassa samādhissa vasenāti upacārasamādhināpi samāhitacittassa yathābhūtāvabodhato vuttappakārassa samādhissa vasena. Uppajjati ñāṇanti maggañāṇaṃ yathākkamena uppajjati. Khīyantīti samucchedavasena khīyanti. Itīti vuttappakārassa atthassa nigamanaṃ. Paṭhamaṃ samathoti pubbabhāge samādhi hoti. Pacchā ñāṇanti aparabhāge maggakkhaṇe ñāṇaṃ hoti.
欲漏,就是对五种欲乐的贪染。有漏,就是对色界和无色界生存的欲贪、对禅那的喜贪、与常见一起生起的贪染,以及以渴求生存的方式生起的期盼。见漏,就是六十二种邪见。无明漏,就是对苦等八种事理的无知。这里先用处格提出处所的问题,然后通过“以入流道……”等说法,显示以能灭尽诸漏的道来灭尽诸漏,再用“在此处”回答处所的问题,也就是说,在道心刹那的时刻。“无余”是说它没有任何剩余。“导至恶趣者”:地狱、畜生道、饿鬼道、阿修罗身,这四种因为远离了被称为安乐的趣,所以叫恶趣;如果一个人具足它,就会使他投生到恶趣,所以叫导至恶趣者。关于灭尽诸漏的论述,已经在“两边出起之说”中讲过了。巴利
Kāmāsavoti pañcakāmaguṇikarāgo. Bhavāsavoti rūpārūpabhavesu chandarāgo jhānanikanti sassatadiṭṭhisahajāto rāgo bhavavasena patthanā. Diṭṭhāsavoti dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo. Avijjāsavoti dukkhādīsu aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇaṃ. Bhummavacanena okāsapucchaṃ katvā ‘‘sotāpattimaggenā’’tiādinā āsavakkhayakarena maggena āsavakkhayaṃ dassetvā ‘‘etthā’’ti okāsavissajjanaṃ kataṃ, maggakkhaṇeti vuttaṃ hoti. Anavasesoti natthi etassa avasesoti anavaseso. Apāyagamanīyoti nirayatiracchānayonipettivisayāsurakāyā cattāro sukhasaṅkhātā ayā apetattā apāyā, yassa saṃvijjati , taṃ puggalaṃ apāye gametīti apāyagamanīyo. Āsavakkhayakathā dubhatovuṭṭhānakathāyaṃ vuttā.
“依不散乱之力”是指,依靠作为正在生起的定的近因的定力。“依地遍之力……”等句中,十种遍是依以这些遍为所缘的安止定之力而说;佛随念等、死随念和寂止随念,是依近行禅那之力而说;入出息念和身至念,是依安止定之力而说;十种不净是依初禅之力而说。巴利
Avikkhepavasenāti pavattamānassa samādhissa upanissayabhūtasamādhivasena. Pathavīkasiṇavasenātiādīsu dasa kasiṇāni tadārammaṇikaappanāsamādhivasena vuttāni, buddhānussatiādayo maraṇassati upasamānussati ca upacārajjhānavasena vuttā, ānāpānassati kāyagatāsati ca appanāsamādhivasena vuttā, dasa asubhā paṭhamajjhānavasena vuttā.
依于佛随念之力,以佛陀为所缘而生起的随念,就是佛随念;这是指以“彼世尊确实是应供……”等佛陀功德为所缘的念。同样地,以法为所缘而生起的随念,就是法随念。这是指以“法由世尊善说……”等法功德为所缘的念。以僧为所缘而生起的随念,就是僧随念。这是指以“世尊的声闻僧团善行道……”等僧功德为所缘的念。以戒为所缘而生起的随念,就是戒随念。这是指以自己戒行无缺等戒功德为所缘的念。以施舍为所缘而生起的随念,就是施随念。这是指以自己慷慨施舍等施功德为所缘的念。以天为所缘而生起的随念,就是天随念。这是指把诸天神作为见证者,以自己信心等功德为所缘的念。以入出息为所缘而生起的念,就是入出息念。这是指以入出息相为所缘的念。以死为所缘而生起的念,就是死随念。这是指以“属于一生范围内的生命根断绝”所说的死为所缘的念。头发等这些可厌恶、令人反感的东西,都依附于、来源于这个叫作身体的东西;念进入并活动于这样的身体之中,或者说念已到达这样的身体,这就是身至念。本来应该说“kāyagatasati”,但没有把元音缩短,而说成“kāyagatāsati”。在这里也同样,是依身至念之力而说的。这是指以头发等身体各部分的不净相为所缘的念。以寂静为所缘而生起的随念,就是寂止随念。这是指以一切苦的止息为所缘的念。十种不净的含义,前面已经说过。巴利
Buddhaṃ ārabbha uppannā anussati buddhānussati. ‘‘Itipi so bhagavā araha’’ntiādibuddhaguṇārammaṇāya (ma. ni. 1.74; a. ni. 3.71; 9.27) satiyā etaṃ adhivacanaṃ, tassā buddhānussatiyā vasena. Tathā dhammaṃ ārabbha uppannā anussati dhammānussati. ‘‘Svākkhāto bhagavatā dhammo’’tiādidhammaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Saṅghaṃ ārabbha uppannā anussati saṅghānussati. ‘‘Suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādisaṅghaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sīlaṃ ārabbha uppannā anussati sīlānussati. Attano akhaṇḍatādisīlaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Cāgaṃ ārabbha uppannā anussati cāgānussati. Attano muttacāgatādicāgaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Devatā ārabbha uppannā anussati devatānussati. Devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano saddhādiguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Ānāpāne ārabbha uppannā sati ānāpānassati. Ānāpānanimittārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Maraṇaṃ ārabbha uppannā sati maraṇassati. Ekabhavapariyāpannajīvitindriyupacchedasaṅkhātamaraṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Kucchitānaṃ kesādīnaṃ paṭikūlānaṃ āyattā ākarattā kāyotisaṅkhāte sarīre gatā pavattā, tādisaṃ vā kāyaṃ gatā sati kāyagatāsati. ‘‘Kāyagatasatī’’ti vattabbe rassaṃ akatvā ‘‘kāyagatāsatī’’ti vuttā. Tatheva idhāpi kāyagatāsativasenāti vuttaṃ. Kesādikesu kāyakoṭṭhāsesu paṭikūlanimittārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Upasamaṃ ārabbha uppannā anussati upasamānussati. Sabbadukkhūpasamārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Dasa asubhā heṭṭhā vuttatthā.
81 “依长入息的方式”等说法,只是为了显示安止定和近行定的区别。“依长入息的方式”,就是依被称为“长”的入息。因为经中说:“入息长时,他了知‘我入息长’……”(长部2.374;中部1.107;3.148)。其余几句也是同样的道理。“觉知全身”,是觉知整个入出息的身体过程。“令身行宁静”,是让粗显的、被称为入出息的身行变得宁静、止息。用“长、短、觉知全身、令身行宁静”这四句,说的是安止定。“觉知喜”,是让喜变得明显。“觉知乐”,是让乐变得明显。“觉知心行”,是让被称为想和受的心行变得明显。“令心行宁静”,是让粗显的心行变得宁静、止息。“觉知心”,是让心变得明显。“令心欢喜”,是让心喜悦。“令心入定”,是把心平稳地安放在所缘上。“令心解脱”,是让心从五盖等障碍中解脱出来。觉知喜、觉知乐、觉知心行、令心行宁静这四句,以及觉知心、令心欢喜、令心入定、令心解脱这四句,是依安止定和与观相应的定来说的。“随观无常”,是依无常随观来说的。“随观离欲”,是依厌离随观来说的。“随观灭”,是依坏灭随观来说的。“随观弃舍”,是依出起观来说的。因为这种观以分断连同蕴之行造一起舍弃烦恼。且由于见到有为的过患,因倾向于与其相反的涅槃而跃入。这第四组四法唯是依与观相应的定而说的。依入息的方式、依出息的方式,在这里是依入出息生起的状态来说的,并不是依以它为所缘来说的。详细说明将在《入出息论》中阐明。巴利
81.Dīghaṃassāsavasenātiādīni appanūpacārasamādhibhedaṃyeva dassetuṃ vuttāni. Dīghaṃ assāsavasenāti dīghanti vuttaassāsavasena. ‘‘Dīghaṃ vā assasanto dīghaṃ assasāmīti pajānātī’’ti (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107; 3.148) hi vuttaṃ. Esa nayo sesesupi. Sabbakāyapaṭisaṃvedīti sabbassa assāsapassāsakāyassa paṭisaṃvedī. Passambhayaṃ kāyasaṅkhāranti oḷārikaṃ assāsapassāsaṅkhātaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhento vūpasamento. ‘‘Dīghaṃ rassaṃ sabbakāyapaṭisaṃvedī passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti imināva catukkena appanāsamādhi vutto. Pītipaṭisaṃvedīti pītiṃ pākaṭaṃ karonto. Cittasaṅkhārapaṭisaṃvedīti saññāvedanāsaṅkhātaṃ cittasaṅkhāraṃ pākaṭaṃ karonto. Abhippamodayaṃ cittanti cittaṃ modento. Samādahaṃ cittanti ārammaṇe cittaṃ samaṃ ṭhapento. Vimocayaṃ cittanti cittaṃ nīvaraṇādīhi vimocento. Pītipaṭisaṃvedī sukhapaṭisaṃvedī cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī passambhayaṃ cittasaṅkhāranti catukkañca cittapaṭisaṃvedī abhippamodayaṃ cittaṃ samādahaṃ cittaṃ vimocayaṃ cittanti catukkañca appanāsamādhivasena vipassanāsampayuttasamādhivasena ca vuttāni. Aniccānupassīti aniccānupassanāvasena. Virāgānupassīti nibbidānupasanāvasena. Nirodhānupassīti bhaṅgānupassanāvasena. Paṭinissaggānupassīti vuṭṭhānagāminīvipassanāvasena. Sā hi tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajati. Saṅkhatadosadassanena ca tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandati. Idaṃ catukkaṃ vipassanāsampayuttasamādhivaseneva vuttaṃ. Assāsavasena passāsavasenāti cettha assāsapassāsapavattimattaṃ gahetvā vuttaṃ, na tadārammaṇakaraṇavasena. Vitthāro panettha ānāpānakathāyaṃ āvibhavissati.
第33章 无诤住智的解说注释巴利
33. Araṇavihārañāṇaniddesavaṇṇanā
82 在“无诤住智的解说”中,无常随观等含义前面已经讲过了。空住,是指依靠无我随观出起之后,纯粹以空的形式持续生起的阿拉汉果定。无相住,是指依靠无常随观出起之后,以无相的形式持续生起的阿拉汉果定。无愿住,是指依靠苦随观出起之后,以无愿的形式持续生起的阿拉汉果定。已倾向于空,是指因为空性果定之前那部分慧的力量而倾向于空。其余两种也是同样的道理。从“初禅”等开始,是就那些想要证入阿拉汉果定的人,把作为观之所缘的禅那定说出来。实际上,只有阿拉汉的观、果定、殊胜倾向及禅那定,才因断尽一切烦恼而配称为“无诤住”。巴利
82. Araṇavihārañāṇaniddese aniccānupassanādayo vuttatthā. Suññato vihāroti anattānupassanāya vuṭṭhitassa suññatākāreneva pavattā arahattaphalasamāpatti. Animitto vihāroti aniccānupassanāya vuṭṭhitassa animittākārena pavattā arahattaphalasamāpatti. Appaṇihitovihāroti dukkhānupassanāya vuṭṭhitassa appaṇihitākārena pavattā arahattaphalasamāpatti. Suññate adhimuttatāti suññate phalasamāpattiyā pubbabhāgapaññāvasena adhimuttatā. Sesadvayepi eseva nayo. Paṭhamaṃ jhānantiādīhi arahattaphalasamāpattiṃ samāpajjitukāmassa vipassanāya ārammaṇabhūtā jhānasamāpattiyo vuttā. Arahatoyeva hi vipassanāphalasamāpattipaṇītādhimuttijhānasamāpattiyo sabbakilesānaṃ pahīnattā ‘‘araṇavihāro’’ti vattuṃ arahanti.
以初禅去除诸盖,所以叫无诤住。意思是:具足初禅的人以初禅去除诸盖,因此那初禅就是无诤住。其余诸禅也是同样的道理。应当知道,虽然阿拉汉已经没有诸盖,但因为初禅与诸盖相违,所以说“以初禅去除诸盖”。有人问:既然已经从观、果定、殊胜倾向三个方面开示了无诤住智,为什么只把禅那等至说成无诤住呢?回答:因为仅仅通过开示,那三种的无诤住性就已经成立了。但是,作为果定和观之基础的禅那等至,如果不说明它们的无诤住性,就不能成立,所以为了成立尚未成立的部分,才说“初禅是无诤住”等等,应当这样理解。因为那些禅那的无诤住性,虽然还没有通过开示成立,却通过解说而成立了。或者,按照同样的搭配方式来理解:“无常随观去除常想,所以是无诤住;苦随观去除乐想,所以是无诤住;无我随观去除我想,所以是无诤住;空住去除不空,所以是无诤住;无相住去除相,所以是无诤住;无愿住去除愿,所以是无诤住;空胜解去除不空胜解,所以是无诤住;无相胜解去除相胜解,所以是无诤住;无愿胜解去除愿胜解,所以是无诤住。”应当这样搭配来理解。巴利
Paṭhamena jhānena nīvaraṇe haratīti araṇavihāroti paṭhamajjhānasamaṅgī paṭhamena jhānena nīvaraṇe haratīti taṃ paṭhamaṃ jhānaṃ araṇavihāroti attho. Sesesupi eseva nayo. Arahato nīvaraṇābhāvepi nīvaraṇavipakkhattā paṭhamassa jhānassa nīvaraṇe haratīti vuttanti veditabbaṃ. Vipassanāphalasamāpattipaṇītādhimuttivasena tidhā araṇavihārañāṇaṃ uddisitvā kasmā jhānasamāpattiyova araṇavihāroti niddiṭṭhāti ce? Uddesavaseneva tāsaṃ tissannaṃ araṇavihāratāya siddhattā. Phalasamāpattivipassanāya pana bhūmibhūtānaṃ jhānasamāpattīnaṃ araṇavihāratā avutte na sijjhati, tasmā asiddhameva sādhetuṃ ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ araṇavihāro’’tiādi vuttanti veditabbaṃ. Tāsañhi araṇavihāratā uddesavasena asiddhāpi niddese vuttattā siddhāti. Tesaṃ vā yojitanayeneva ‘‘aniccānupassanā niccasaññaṃ haratīti araṇavihāro, dukkhānupassanā sukhasaññaṃ haratīti araṇavihāro, anattānupassanā attasaññaṃ haratīti araṇavihāro, suññato vihāro asuññataṃ haratīti araṇavihāro, animitto vihāro nimittaṃ haratīti araṇavihāro, appaṇihito vihāro paṇidhiṃ haratīti araṇavihāro, suññatādhimuttatā asuññatādhimuttiṃ haratīti araṇavihāro, animittādhimuttatā nimittādhimuttiṃ haratīti araṇavihāro, appaṇihitādhimuttatā paṇihitādhimuttiṃ haratīti araṇavihāro’’ti yojetvā gahetabbaṃ.
34. 灭尽定智的注释巴利
34. Nirodhasamāpattiñāṇaniddesavaṇṇanā
83 在解说灭尽定智的部分里,“止力”是指:能够平息欲贪等敌对法的,就是止;这个止本身因为不可动摇,所以叫力。不来与阿拉汉已经断除了与定敌对的欲贪,达到了定的圆满,因此只有他们的定才算达到了力,才被称为“止力”,其他人的定则不算。也有写成“定力”的版本。“观力”是指:以无常等种种方式观察诸法,这就是观;这个观本身因为不可动摇,所以叫力。只有他们两者才具有达到力的观智。其中,止力是为了逐步让心相续寂静,也是为了导向灭尽;观力是为了看见流转中的过患,也是为了看见灭尽的功德。巴利
83. Nirodhasamāpattiñāṇaniddese samathabalanti kāmacchandādayo paccanīkadhamme sametīti samatho, soyeva akampanīyaṭṭhena balaṃ. Anāgāmiarahantānaṃyeva samādhipaṭipakkhassa kāmacchandassa pahānena samādhismiṃ paripūrakāribhāvappattattā tesaṃyeva samādhi balappattoti katvā ‘‘samathabala’’nti vuccati, na aññesaṃ. Samādhibalantipi pāṭho. Vipassanābalanti aniccādivasena vividhehi ākārehi dhamme passatīti vipassanā, sāyeva akampanīyaṭṭhena balaṃ. Tesaṃyeva ubhinnaṃ balappattaṃ vipassanāñāṇaṃ. Tattha samathabalaṃ anupubbena cittasantānavūpasamanatthaṃ nirodhe ca paṭipādanatthaṃ, vipassanābalaṃ pavatte ādīnavadassanatthaṃ nirodhe ca ānisaṃsadassanatthaṃ.
关于“盖”这个词,是表示原因时的处格,意思是“盖的相”、“盖的缘”。或者是表示工具时的处格,意思是“以盖”。 “不摇动”,指的是具备禅那的人。或者说,因为“禅那”指的是诸禅支,所以与初禅相应的定,在诸盖中不摇动。这里应该采用这种理解。 “在掉举等中”:就是在掉举以及和掉举俱生的心生起中。而“掉举”就是掉举的状态,它的特征是不寂静。 “在掉举俱生的烦恼等中”:就是在与掉举俱生、同一生起等状态的、与掉举相应的痴、无惭、无愧诸烦恼中。 “在诸蕴等中”:就是在与掉举相应的四蕴中。 “不摇动、不颤动、不战栗”:是彼此同义的词。应当这样连接:在掉举中不摇动,在掉举俱生的烦恼中不颤动,在掉举俱生的诸蕴中不战栗。 因为观之力是就七种随观而说的,所以应当知道,正是依于这七种随观,观之力才得以圆满。 “以及无明”:就是在十二种不善心生起中的无明。 “以及无明俱生的烦恼”:就是随其所应,与无明相应的贪、瞋、慢、邪见、疑、昏沉、掉举、无惭、无愧诸烦恼。巴利
Nīvaraṇeti nimittatthe bhummavacanaṃ, nīvaraṇanimittaṃ nīvaraṇapaccayāti attho. Karaṇatthe vā bhummavacanaṃ, nīvaraṇenāti attho. Na kampatīti jhānasamaṅgīpuggalo. Atha vā jhānanti jhānaṅgānaṃ adhippetattā paṭhamena jhānena taṃsampayuttasamādhi nīvaraṇe na kampati. Ayameva cettha yojanā gahetabbā. Uddhacce cāti uddhaccasahagatacittuppāde uddhacce ca. Uddhaccanti ca uddhatabhāvo , taṃ avūpasamalakkhaṇaṃ. Uddhaccasahagatakilese cāti uddhaccena sahagate ekuppādādibhāvaṃ gate uddhaccasampayutte mohaahirikaanottappakilese ca. Khandhe cāti uddhaccasampayuttacatukkhandhe ca. Na kampati na calati na vedhatīti aññamaññavevacanāni. Uddhacce na kampati, uddhaccasahagatakilese na calati, uddhaccasahagatakkhandhe na vedhatīti yojetabbaṃ. Vipassanābalaṃ sattannaṃyeva anupassanānaṃ vuttattā tāsaṃyeva vasena vipassanābalaṃ paripuṇṇaṃ hotīti veditabbaṃ. Avijjāya cāti dvādasasupi akusalacittuppādesu avijjāya ca. Avijjāsahagatakilese cāti yathāyogaṃ avijjāya sampayuttalobhadosamānadiṭṭhivicikicchāthinauddhaccaahirikaanottappakilese ca.
语行就是寻与伺。因为《中部》里说:“贤友毗舍佉,先有寻、后有伺,然后才开口说话,所以寻与伺是语行。”再者,它们造作、产生语言,所以叫语行。身行就是入出息。因为《中部》里说:“贤友毗舍佉,入出息这些法属于身体、系缚于身体,所以入出息是身行。”再者,它们被身体所造作,所以叫身行。想受灭就是想与受的灭。心行就是想与受。因为《中部》里说:“这些法是心所法、系缚于心,所以想与受是心行。”再者,它们被心所造作,所以叫心行。巴利
Vacīsaṅkhārāti vitakkavicārā. ‘‘Pubbe kho, āvuso visākha, vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindati, tasmā vitakkavicārā vacīsaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.463) vacanato vācaṃ saṅkharonti uppādentīti vacīsaṅkhārā. Kāyasaṅkhārāti assāsapassāsā. ‘‘Assāsapassāsā kho, āvuso visākha, kāyikā ete dhammā kāyapaṭibaddhā, tasmā assāsapassāsā kāyasaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.463) vacanato kāyena saṅkharīyantīti kāyasaṅkhārā. Saññāvedayitanirodhanti saññāya vedanāya ca nirodhaṃ. Cittasaṅkhārāti saññā ca vedanā ca. ‘‘Cetasikā ete dhammā cittapaṭibaddhā, tasmā saññā ca vedanā ca cittasaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.463) vacanato cittena saṅkharīyantīti cittasaṅkhārā.
84 在智行中,随观修到末尾时,或者通过把还灭随观也纳入进来,那作为行说开端的智行就已经把其余的随观也都包含在内了,这一点应当知道。说到“以十六种智行”,这是就最高限度来说的;但对不来来说,除了阿拉汉道和阿拉汉果之外,以十四种智行也能圆满具足其力。巴利
84. Ñāṇacariyāsu anupassanāvasāne, vivaṭṭanānupassanāgahaṇena vā tassā ādibhūtā cariyākathāya ñāṇacariyāti vuttā sesānupassanāpi gahitā hontīti veditabbaṃ. Soḷasahi ñāṇacariyāhīti ca ukkaṭṭhaparicchedo, anāgāmissa pana arahattamaggaphalavajjāhi cuddasahipi hoti paripuṇṇabalattā.
85 85. “以九种定行”:这里,初禅等有八种;再加一种——为证得初禅等,于一切处依近行定而修成的那一种。合起来便是九种定行。力和行有什么差别呢?以止力来说,也依“以出离”等七种方式说了近行定;广说中,又依“以初禅”等七十七种情况,随宜说了安止定和近行定;以定行来说,也依“初禅”等八种方式说了安止定,又依“为了证得初禅”等八种方式说了近行定。所以这两者说的都是安止定和近行定。尽管如此,应当知道:从不可动摇的意义来说是力,从自在的意义来说是行。但在观力方面,七种随观就被称为“观力”;在智行中,说了七种随观,还特别把还灭随观等九种区分出来说。这就是它们的差别。七种随观应当以不可动摇的意义作为力,以自在的意义作为行。巴利
85.Navahi samādhicariyāhīti ettha paṭhamajjhānādīhi aṭṭha, paṭhamajjhānādīnaṃ paṭilābhatthāya sabbattha upacārajjhānavasena ekāti nava samādhicariyā. Balacariyānaṃ kiṃ nānattaṃ? Samathabalenapi hi ‘‘nekkhammavasenā’’tiādīhi sattahi pariyāyehi upacārasamādhi vutto, peyyālavitthārato ‘‘paṭhamajjhānavasenā’’tiādīhi samasattatiyā vārehi yathāyogaṃ appanūpacārasamādhi vutto, samādhicariyāyapi ‘‘paṭhamaṃ jhāna’’ntiādīhi aṭṭhahi pariyāyehi appanāsamādhi vutto. Paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilābhatthāyātiādīhi aṭṭhahi pariyāyehi upacārasamādhi vuttoti ubhayatthāpi appanūpacārasamādhiyeva vutto. Evaṃ santepi akampiyaṭṭhena balāni vasībhāvaṭṭhena cariyāti veditabbā. Vipassanābale pana satta anupassanāva ‘‘vipassanābala’’nti vuttā, ñāṇacariyāya satta ca anupassanā vuttā, vivaṭṭanānupassanādayo nava ca visesetvā vuttā. Idaṃ nesaṃ nānattaṃ. Satta anupassanā pana akampiyaṭṭhena balāni vasībhāvaṭṭhena cariyāti veditabbā.
“以自在状态为慧”,在《论母》1.34 这句中,为了解释所说的“自在”,依女性名词的用法说“自在”就是五种自在。这里说的“自在”本身就是“自在”。接着,在以人为中心的教法里,为了解释这些自在,又说了“转向自在”等。转向的自在就是转向自在,他具有这种自在,所以叫转向自在。其余各项也是同样的道理。第一禅定“于所欲处”:无论在哪个地方,在村庄或森林,他都能随意转向那里。“于所欲时”:无论在什么时候,在寒冷时或炎热时,他都能随意转向那时。或者,无论他想要哪一种第一禅定,以地遍为所缘或其余所缘,他都能转向那一种。由于也已说过单一遍所缘禅定的自在,所以前面的搭配更为优胜。“随所欲量”:无论想要多长时间,一弹指顷或七日,他都能转向那么长时间。“转向”:以意门转向。 “迟缓”:不自在的状态,或懈怠的状态。“入定”:进入,即令现前之义。“决意”:在定中作更久住立。“出定自在”:第一禅定,这是依离格而说的业格,即“从第一禅定”之义。“审察”:以审察速行返回而观见。这就是此处的经文注释。巴利
‘‘Vasībhāvatā paññā’’ti (paṭi. ma. 1.34 mātikā) ettha vuttavasiyo vissajjetuṃ vasīti pañca vasiyoti itthiliṅgavohārena vuttaṃ. Vaso eva vasīti vuttaṃ hoti. Puna puggalādhiṭṭhānāya desanāya tā vasiyo vissajjento āvajjanavasītiādimāha. Āvajjanāya vaso āvajjanavaso, so assa atthīti āvajjanavasī. Eseva nayo sesesu. Paṭhamaṃ jhānaṃ yatthicchakanti yattha yattha padese icchati gāme vā araññe vā, tattha tattha āvajjati. Yadicchakanti yadā yadā kāle sītakāle vā uṇhakāle vā, tadā tadā āvajjati. Atha vā yaṃ yaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ icchati pathavīkasiṇārammaṇaṃ vā sesārammaṇaṃ vā, taṃ taṃ āvajjati. Ekekakasiṇārammaṇassāpi jhānassa vasitānaṃ vuttattā purimayojanāyeva sundaratarā. Yāvaticchakanti yāvatakaṃ kālaṃ icchati accharāsaṅghātamattaṃ sattāhaṃ vā, tāvatakaṃ kālaṃ āvajjati. Āvajjanāyāti manodvārāvajjanāya. Dandhāyitattanti avasavattibhāvo, alasabhāvo vā. Samāpajjatīti paṭipajjati, appetīti attho. Adhiṭṭhātīti antosamāpattiyaṃ adhikaṃ katvā tiṭṭhati. Vuṭṭhānavasiyaṃpaṭhamaṃ jhānanti nissakkatthe upayogavacanaṃ, paṭhamajjhānāti attho. Paccavekkhatīti paccavekkhaṇajavanehi nivattitvā passati. Ayamettha pāḷivaṇṇanā.
这里说明其含义:从初禅出定后,当修行者把心转向“寻”时,有分心被切断,紧接着生起转向心,随后立刻生起以“寻”为所缘的四或五个速行心;之后有两个有分心;然后再转向“伺”为所缘,同样如前生起速行。这样,当心能对五个禅支无间断地运转时,他的“转向自在”就成就了。而这种达到顶点的自在,只有在世尊示现双神变时才能获得,再没有比这更快的转向自在了。对其他修行者来说,中间经过的有分心数量则无法计算。像大目犍连尊者调伏难陀乌巴难达龙王时那样,能够迅速入定的能力,叫“入定自在”。能够把定安住一弹指或十弹指的短暂时间,叫“住定自在”。同样,能够迅速从定中出来,叫“出定自在”。而“观察自在”,其实在说转向自在时就已经说明了,因为在那里,转向之后紧接着生起的就是观察速行。所以,转向自在成就时,观察自在也就成就;住定自在成就时,出定自在也就成就。尽管如此,由于文中说“这种达到顶点的自在,只有在世尊的双神变中才能获得”,所以在示现神变时,并没有对禅支的观察;而种种颜色等的化现,是因为依各种遍处而成就,所以当他想入以某种遍处为所缘的定时,能随自己的意愿,轻易地按照在该遍处所说的方式使转向心生起,这种能力就是“转向自在”;就在那转向心路中,那禅定能够安止的能力,就是“入定自在”。这样说来,既与道理不相违,自在的次第也正好按顺序成立。不过在观察禅支时,因为说“达到顶点的只有五个速行心”,所以按前面所说,当七个速行心生起时,就只有“观察自在”。既然如此,那么“转向初禅”这种说法就不成立了吗?就像依遍处生起的禅定,以因的假说而称为“遍处”一样,作为禅定之因的遍处,也像“诸佛出世乐”等句中那样,以果的假说而称为“禅定”。比如在限定时间安住后出定,又像从睡眠中醒来后再次入睡那样,再次入定时,虽然也有住定自在,但仍叫“住定自在”;而按限定时间出定后,就在出定的当下,虽然有住定,却叫“出定自在”。这就是它们的区别。巴利
Ayaṃ pana atthappakāsanā – paṭhamajjhānato vuṭṭhāya vitakkaṃ āvajjayato bhavaṅgaṃ upacchinditvā pavattāvajjanānantaraṃ vitakkārammaṇāneva cattāri pañca vā javanāni javanti, tato dve bhavaṅgāni, tato puna vicārārammaṇaṃ āvajjanaṃ vuttanayeneva javanānīti evaṃ pañcasu jhānaṅgesu yadā nirantaraṃ cittaṃ pesetuṃ sakkoti, athassa āvajjanavasī siddhāva hoti. Ayaṃ pana matthakappattā vasī bhagavato yamakapāṭihāriyeva labbhati. Ito paraṃ sīghatarā āvajjanavasī nāma natthi. Aññesaṃ pana antarantarā bhavaṅgavāre gaṇanā natthi. Mahāmoggallānattherassa nandopanandadamane viya sīghaṃ samāpattisamāpajjanasamatthatā samāpajjanavasī nāma. Accharāmattaṃ vā dasaccharāmattaṃ vā khaṇaṃ samāpattiṃ ṭhapetuṃ samatthatā adhiṭṭhānavasī nāma. Tatheva tato lahuṃ vuṭṭhānasamatthatā vuṭṭhānavasī nāma. Paccavekkhaṇavasī pana āvajjanavasiyā eva vuttā. Paccavekkhaṇajavanāneva hi tattha āvajjanānantarānīti. Iti āvajjanavasiyā siddhāya paccavekkhaṇavasī siddhā hoti, adhiṭṭhānavasiyā ca siddhāya vuṭṭhānavasī siddhā hoti. Evaṃ santepi ‘‘ayaṃ pana matthakappattā vasī bhagavato yamakapāṭihāriyeva labbhatī’’ti vuttattā pāṭihāriyakāle jhānaṅgapaccavekkhaṇānaṃ abhāvato nānāvidhavaṇṇādinimmānassa nānākasiṇavasena ijjhanato taṃtaṃkasiṇārammaṇaṃ jhānaṃ samāpajjitukāmassa yathāruci lahuṃ tasmiṃ kasiṇe vuttanayena āvajjanapavattanasamatthatā āvajjanavasī, tadāvajjanavīthiyaṃyeva tassa jhānassa appanāsamatthatāsamāpajjanasamatthatā samāpajjanavasī. Evañhi vuccamāne yutti ca na virujjhati, vasīpaṭipāṭi ca yathākkameneva yujjati. Jhānaṅgapaccavekkhaṇāyaṃ pana ‘‘matthakappattāyeva pañca javanānī’’ti vuttattā vuttanayena sattasupi javanesu javantesu paccavekkhaṇavasīyeva hoti. Evaṃ sante ‘‘paṭhamajjhānaṃ āvajjatī’’ti vacanaṃ na yujjatīti ce? Yathā kasiṇe pavattaṃ jhānaṃ kāraṇopacārena kasiṇanti vuttaṃ, tathā jhānapaccayaṃ kasiṇaṃ ‘‘sukho buddhānamuppādo’’tiādīsu (dha. pa. 194) viya phalopacārena jhānanti vuttaṃ. Yathāparicchinne kāle ṭhatvā vuṭṭhitassa niddāya pabuddhassa puna niddokkamane viya puna jhānokkamane satipi adhiṭṭhānavasīyeva nāma, yathāparicchedena vuṭṭhitassa pana vuṭṭhāneyeva adhiṭṭhāne satipi vuṭṭhānavasī nāma hotīti ayaṃ tesaṃ viseso.
为了说明灭尽定,这里再提出一组问题:什么是灭尽定?哪些人能入灭尽定,哪些人不能入?在哪里入?为什么入?怎样入?入定是怎样的状态?怎样安住?怎样出定?出定之后心倾向于什么?死者和入定者有什么区别?灭尽定是有为法还是无为法?是世间法还是出世间法?是已造作完成的法还是未造作完成的法?巴利
Nirodhasamāpattiyā vibhāvanatthaṃ pana idaṃ pañhakammaṃ – kā nirodhasamāpatti, ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjanti, kattha samāpajjanti, kasmā samāpajjanti, kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānaṃ, vuṭṭhitassa kinninnaṃ cittaṃ hoti, matassa ca samāpannassa ca ko viseso, nirodhasamāpatti kiṃ saṅkhatā asaṅkhatā lokiyā lokuttarā nipphannā anipphannāti?
在这里,什么是灭尽定?就是由于逐步灭去,心和心所法不再生起。巴利
Tattha kā nirodhasamāpattīti? Yā anupubbanirodhavasena cittacetasikānaṃ dhammānaṃ appavatti.
哪些人能进入这个定,哪些人不能?所有凡夫、入流者、一来者、干观的不来者和干观的阿拉汉,都不能进入这个定;但证得八等至的不来者和诸漏尽者,则能进入。巴利
Ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjantīti? Sabbepi puthujjanā sotāpannā sakadāgāmino sukkhavipassakā ca anāgāmī arahanto na samāpajjanti, aṭṭhasamāpattilābhino pana anāgāmino ca khīṇāsavā ca samāpajjanti.
在哪里入这种定?在五蕴有中。为什么?因为那里有依次第而入的等至。但在四蕴有中,初禅等根本就不会生起,所以不能在那里入定。巴利
Katthasamāpajjantīti? Pañcavokārabhave. Kasmā? Anupubbasamāpattisabbhāvato. Catuvokārabhave pana paṭhamajjhānādīnaṃ uppattiyeva natthi, tasmā na sakkā tattha samāpajjituṃ.
为什么他们要入这种定呢?因为他们对诸行的生灭变易感到厌离,希望就在这一生中成为无心者,想着“证得灭尽涅槃之后,安住于安乐”,所以就入这种定。巴利
Kasmā samāpajjantīti? Saṅkhārānaṃ pavattibhede ukkaṇṭhitvā diṭṭheva dhamme acittakā hutvā ‘‘nirodhaṃ nibbānaṃ patvā sukhaṃ viharissāmā’’ti samāpajjanti.
这个定是怎样进入的呢?通过止和观两种力量向上推进,已经完成了先前该做的事,在灭掉非想非非想处的时候,就这样进入这个定。如果只靠止的力量向上推进,他就会到达非想非非想处等至并停在那里。如果只靠观的力量向上推进,他就会到达果等至并停在那里。但如果靠止和观两者向上推进,灭掉非想非非想处,他就能进入这个定。这就是这里的简要说明。巴利
Kathaṃ cassā samāpajjanaṃ hotīti? Samathavipassanāvasena ussakkitvā katapubbakiccassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodhayato evamassā samāpajjanaṃ hoti. Yo hi samathavaseneva ussakkati, so nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati. Yo vipassanāvaseneva ussakkati, so phalasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati. Yo pana ubhayavasena ussakkitvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodheti, so taṃ samāpajjatīti ayamettha saṅkhepo.
这个详细的修法是这样的:在这里,比丘想要进入灭尽定,先吃完饭、做完该做的事,洗净手脚,找一个安静的地方,在铺好的座位上坐下,盘腿结跏趺坐,把身体挺直,把正念安放在面前。他先进入初禅,出定之后,对那里的诸行观察无常、苦、无我。这种观有三种:观察诸行的观、果等至的观、灭尽定的观。其中,观察诸行的观不管是迟钝还是锐利,都一定能成为道的依止。果等至的观必须锐利才行,它和修道的性质相似。而灭尽定的观则不能太迟钝,也不能太锐利。所以,他用不太迟钝也不太锐利的观来观察那些诸行。然后进入第二禅,出定后,同样观察那里的诸行。接着进入第三禅……乃至进入识无边处,出定后,同样观察那里的诸行。之后进入无所有处,出定后,做四种准备工作:不让非共缚的物品损坏、等待僧团、等候佛陀召唤、以及限定时间。巴利
Ayaṃ pana vitthāro – idha bhikkhu nirodhaṃ samāpajjitukāmo katabhattakicco sudhotahatthapādo vivitte okāse supaññatte āsane nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So paṭhamajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre aniccato dukkhato anattato vipassati. Vipassanā panesā tividhā hoti – saṅkhārapariggaṇhanakavipassanā, phalasamāpattivipassanā, nirodhasamāpattivipassanāti. Tattha saṅkhārapariggaṇhanakavipassanā mandā vā hotu tikkhā vā, maggassa padaṭṭhānaṃ hotiyeva. Phalasamāpattivipassanā tikkhāva vaṭṭati maggabhāvanāsadisā. Nirodhasamāpattivipassanā pana nātimandā nātitikkhā vaṭṭati. Tasmā esa nātimandāya nātitikkhāya vipassanāya te saṅkhāre vipassati. Tato dutiyajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati. Tato tatiyajjhānaṃ…pe… tato viññāṇañcāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati. Atha ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya catubbidhaṃ pubbakiccaṃ karoti – nānābaddhaavikopanaṃ, saṅghapaṭimānanaṃ, satthupakkosanaṃ, addhānaparicchedanti.
这里说的“不破坏非共缚物”,是指:凡是跟这位比丘不共同绑定的东西——也就是单独放置、并非与他本人绑定的物品,比如钵和袈裟、床和椅子、住所,或者其他任何资具——为了让它们不被破坏,不被火烧、水淹、风吹、盗贼偷走、老鼠等咬坏,他应当这样决意。决意的方法是这样的:“愿这些物品在七天内不被火烧,不被水冲走,不被风吹散,不被贼偷走,不被老鼠等咬坏。”这样决意之后,七天之内这些物品不会遭遇任何危险;如果不决意,就会被火等毁坏。这就叫“不破坏非共缚物”。至于那些共同绑定的东西,比如下衣、上衣,或者坐的座位,就不需要另外决意;灭尽定本身就会保护它们。巴利
Tattha nānābaddhaavikopananti yaṃ iminā bhikkhunā saddhiṃ ekābaddhaṃ na hoti, nānābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ pattacīvaraṃ vā mañcapīṭhaṃ vā nivāsagehaṃ vā aññaṃ vā pana kiñci parikkhārajātaṃ, taṃ yathā na vikuppati, aggiudakavātacoraundūrādīnaṃ vasena na vinassati, evaṃ adhiṭṭhātabbaṃ. Tatridaṃ adhiṭṭhānavidhānaṃ – ‘‘idañcidañca imasmiṃ sattāhabbhantare mā agginā jhāyatu, mā udakena vuyhatu, mā vātena viddhaṃsatu, mā corehi harīyatu, mā undūrādīhi khajjatū’’ti. Evaṃ adhiṭṭhite taṃ sattāhaṃ tassa na koci parissayo hoti, anadhiṭṭhahato pana aggiādīhi vinassati. Idaṃ nānābaddhaavikopanaṃ nāma. Yaṃ pana ekābaddhaṃ hoti nivāsanapārupanaṃ vā nisinnāsanaṃ vā, tattha visuṃ adhiṭṭhānakiccaṃ natthi, samāpattiyeva naṃ rakkhati.
所谓“等待僧团”,就是等候、期盼比丘僧团。意思是:在那位比丘到来之前,不举行僧团羯磨。这里要注意,等待本身不是入定前的准备工作,对“等待”的作意才是入定前的准备工作。所以应该这样作意:“如果我入灭尽定坐满七天,这期间僧团想要做白告羯磨等任何羯磨,那么在任何比丘前来叫我之前,我就在那时立刻出定。”这样作意之后再入定的人,到那时候一定会出定。如果不这样作意,僧团集会时看不到那位比丘,就会问“某比丘在哪里”,有人回答“他入了灭尽定”,于是僧团派一位比丘去,说“去,以僧团的名义叫他”。那位比丘站在能听到声音的地方,刚说出“贤友,僧团在等你”,他就立刻出定了。因为僧团的命令就是如此重大。所以应当先这样作意,让自己能自行出定,然后再入定。巴利
Saṅghapaṭimānananti bhikkhusaṅghassa paṭimānanaṃ udikkhanaṃ. Yāva eso bhikkhu āgacchati, tāva saṅghakammassa akaraṇanti attho. Ettha ca na paṭimānanaṃ etassa pubbakiccaṃ, paṭimānanāvajjanaṃ pana pubbakiccaṃ. Tasmā evaṃ āvajjitabbaṃ – ‘‘sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne saṅgho apalokanakammādīsu kiñcideva kammaṃ kattukāmo hoti, yāva maṃ koci bhikkhu āgantvā na pakkosati, tāvadeva vuṭṭhahissāmī’’ti. Evaṃ katvā samāpanno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhātiyeva. Yo pana evaṃ na karoti, saṅgho ca sannipatitvā taṃ apassanto ‘‘asuko bhikkhu kuhi’’nti pucchitvā ‘‘nirodhaṃ samāpanno’’ti vutte kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘gaccha taṃ saṅghassa vacanena pakkosā’’ti. Athassa tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā ‘‘saṅgho taṃ āvuso paṭimānetī’’ti vuttamatteyeva vuṭṭhānaṃ hoti. Evaṃgarukā hi saṅghassa āṇā nāma. Tasmā taṃ āvajjitvā yathā sayameva vuṭṭhāti, evaṃ samāpajjitabbaṃ.
关于“导师召唤”:在这里,作意导师的召唤同样是入定前要做的事。所以应当这样作意:“如果我入灭尽定,安坐七天,在这期间,导师因为发生了某件事而制定学处,或者因为类似的因缘而说法——只要没有人来叫我,我就一直不出定。”这样作意之后再入座,到那时候他自然就会出定。如果不这样作意,导师在僧团集会时看不到那位比丘,就会问:“某某比丘在哪里?”有人回答:“他入了灭尽定。”导师就会派一位比丘去,说:“去,以我的名义叫他。”那位比丘走到能听见声音的地方,导师呼唤尊者。话音刚落,他就出定了。因为导师的召唤就是这么重大。所以,应当先这样作意,好让自己能自行出定,然后再入定。巴利
Satthupakkosananti idhāpi satthupakkosanāvajjanameva imassa pubbakiccaṃ. Tasmā tampi evaṃ āvajjitabbaṃ – ‘‘sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne satthā otiṇṇe vatthusmiṃ sikkhāpadaṃ vā paññapeti, tathārūpāya vā aṭṭhuppattiyā dhammaṃ deseti. Yāva maṃ koci āgantvā na pakkosati, tāvadeva vuṭṭhahissāmī’’ti. Evaṃ katvā nisinno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhātiyeva. Yo pana evaṃ na karoti, satthā ca saṅghe sannipatite taṃ apassanto ‘‘asuko bhikkhu kuhi’’nti pucchitvā ‘‘nirodhaṃ samāpanno’’ti vutte kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘gaccha taṃ mama vacanena pakkosā’’ti. Athassa tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā satthā āyasmantaṃ āmantetī’’ti vuttamatteyeva vuṭṭhānaṃ hoti. Evaṃgarukañhi satthupakkosanaṃ. Tasmā taṃ āvajjitvā yathā sayameva vuṭṭhāti, evaṃ samāpajjitabbaṃ.
“时限的限定”就是指对寿命时限的限定。这位比丘应当以善巧来把握寿命的时限。他应当先作意:“我的寿行在七天内会持续,还是不会持续?”然后才入定。因为如果他的寿行会在七天内灭尽,而他没作意就入定,那么他的灭尽定就没办法挡住死亡。在灭尽定当中不会死亡,所以他会在中途就出定。因此,必须这样作意之后才能入定。其余的事项就算不作意也可以,但这一项必须作意。他这样进入无所有处定,出定之后完成这些前行准备,再进入非想非非想处定。然后经过一个或两个心识刹那,他就成为无心,触证了灭。为什么在两个心识之后心识不再生起呢?因为这是趣入灭尽的加行。这位比丘把止和观这两法结合起来并行,次第登上八种等至,这就是渐次趣入灭尽的加行,而不是为了得到非想非非想处定的加行。正因为是趣入灭尽的加行,所以在两个心识之后心识不再生起。巴利
Addhānaparicchedoti jīvitaddhānassa paricchedo. Iminā hi bhikkhunā addhānaparicchede kusalena bhavitabbaṃ. ‘‘Attano āyusaṅkhārā sattāhaṃ pavattissanti, na pavattissantī’’ti āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ. Sace hi sattāhabbhantare nirujjhanake āyusaṅkhāre anāvajjitvāva samāpajjati, tassa nirodhasamāpatti maraṇaṃ paṭibāhituṃ na sakkoti. Antonirodhe maraṇassa natthitāya antarāva samāpattito vuṭṭhāti, tasmā etaṃ āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ. Avasesañhi anāvajjitumpi vaṭṭati, idaṃ pana āvajjitabbamevāti vuttaṃ. So evaṃ ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya imaṃ pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati. Athekaṃ vā dve vā cittavāre atikkamitvā acittako hoti, nirodhaṃ phusati. Kasmā panassa dvinnaṃ cittānaṃ upari cittāni nappavattantīti? Nirodhassa payogattā. Idañhi imassa bhikkhuno dve samathavipassanādhamme yuganaddhe katvā aṭṭhasamāpattiārohanaṃ anupubbanirodhassa payogo, na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāti nirodhassa payogattā dvinnaṃ cittānaṃ upari nappavattanti.
“怎样才算具备条件呢?”对这样进入(此状态)的人来说,以时限限定以及在这中间不会寿命耗尽、不会(有)僧团的期待、不会导师召唤,才算具备条件。巴利
Kathaṃ ṭhānanti? Evaṃ samāpannāya panassā kālaparicchedavasena ceva antarā āyukkhayasaṅghapaṭimānanasatthupakkosanābhāvena ca ṭhānaṃ hoti.
怎样出定?出定有两种情况:不来者(阿那含)从不来果的等至出定,阿拉汉从阿拉汉果的等至出定。巴利
Kathaṃ vuṭṭhānanti? Anāgāmissa anāgāmiphalasamāpattiyā arahato arahattaphalasamāpattiyāti evaṃ dvedhā vuṭṭhānaṃ hoti.
从灭尽定出定的人,心倾向哪里?倾向涅槃。经中确实这样说:“毗舍佉贤友,从想受灭定出定的比丘,心倾向远离,趣向远离,朝向远离。”(《中部》1.464)巴利
Vuṭṭhitassa kinninnaṃ cittaṃ hotīti? Nibbānaninnaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitassa kho, āvuso visākha, bhikkhuno vivekaninnaṃ cittaṃ hoti vivekapoṇaṃ vivekapabbhāra’’nti (ma. ni. 1.464).
已死的人和入定的人,差别在哪里?这个道理经里已经讲过了。就像经中所说:“贤友,一个已经死去、已经命终的人,他的身行已经灭去、已经止息,语行、心行也已经灭去、已经止息,寿命已经耗尽,暖热已经消散,诸根已经毁坏。而一位进入想受灭定的比丘,他的身行也同样已经灭去、已经止息,语行、心行也同样已经灭去、已经止息,但寿命还没有耗尽,暖热还没有消散,诸根还没有毁坏。”巴利
Matassa ca samāpannassa ca ko visesoti? Ayampi attho sutte vuttoyeva. Yathāha – ‘‘yo cāyaṃ, āvuso, mato kālaṅkato, tassa kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, vacīsaṅkhārā, cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, āyu parikkhīṇo, usmā vūpasantā, indriyāni paribhinnāni. Yvāyaṃ bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno, tassapi kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, vacīsaṅkhārā, cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, āyu aparikkhīṇo, usmā avūpasantā, indriyāni aparibhinnānī’’ti (ma. ni. 1.457).
在问到“灭尽定是有为吗”这类问题时,不能说它是“有为”,也不能说它是“无为”;不能说它是“世间”,也不能说它是“出世间”。为什么?因为从它的自性来看,它根本不存在。不过,由于正在入定者入定的作用,而被称为“入定者”,所以可以说它是“已成就的”,不能说它是“未成就的”。巴利
Nirodhasamāpatti kiṃ saṅkhatātiādipucchāyaṃ pana ‘‘saṅkhatā’’tipi ‘‘asaṅkhatā’’tipi ‘‘lokiyā’’tipi ‘‘lokuttarā’’tipi na vattabbā. Kasmā? Sabhāvato natthitāya. Yasmā pana samāpajjantassa vasena samāpanno nāma hoti, tasmā nipphannāti vattuṃ vaṭṭati, no anipphannāti.
“ 这样的等至是寂静的,是圣者所亲近的。
就在眼前这一生中,就已经被称为涅槃了。”巴利
‘‘Iti santā samāpatti, ayaṃ ariyanisevitā; Diṭṭheva dhamme nibbānamiti saṅkhamupāgatā’’ti.
般涅槃智的详细解释与注释巴利
35. Parinibbānañāṇaniddesavaṇṇanā
86 86. 在般涅槃智的解说中,“此处”指这个教法。“正知”是通过四种正知——有益正知、适宜正知、行境正知、无痴正知——而具足正知。“流转”指在一切处随其所应地以缠缚现行和以随眠现行的流转。“遍取”指:对以近行定和安止定所说的情况,以镇伏的方式灭尽;对以观所说的情况,以彼分断的方式灭尽;对以道所说的情况,以正断的方式灭尽,令其不再生起。通过省略重复的方式,第二禅那等定、大观和道也被收摄在内。因为这样观见者,其已生起的智即名为般涅槃智,所以镇伏般涅槃、彼分断般涅槃、正断般涅槃也被说及。依这些,说的是烦恼般涅槃的观察智。其次,以“或者又”等语,指示蕴般涅槃的观察智。“无余依涅槃界”:涅槃界有两种,即有余依和无余依。其中,被执取为“我、我所”而强烈执持,故为取;这是对五蕴的称呼。那取即是残余、所剩,故为取余;与取余俱而存在,故为有余依。此处无取余,故为无余依。有余依已先说。而此是无余依。依那无余依涅槃界。“眼流转”指眼的生起与作用。“遍取”指被灭尽、被摧破。其余诸项亦同此理。巴利
86. Parinibbānañāṇaniddese idhāti imasmiṃ sāsane. Sampajānoti sātthakasampajaññaṃ, sappāyasampajaññaṃ, gocarasampajaññaṃ, asammohasampajaññanti imehi catūhi sampajaññehi sampajāno. Pavattanti sabbattha yathānurūpaṃ pariyuṭṭhānapavattañca anusayappavattañca. Pariyādiyatīti upacārappanāvasena vuttesu vikkhambhanavasena, vipassanāvasena vuttesu tadaṅgavasena, maggavasena vuttesu samucchedavasena khepeti appavattaṃ karoti. Peyyālamukhena hi dutiyādijhānasamāpattimahāvipassanāmaggā saṃkhittā. Yasmā etaṃ paccavekkhantassa pavattaṃ ñāṇaṃ parinibbāne ñāṇaṃ nāma hoti, tasmā vikkhambhanaparinibbānaṃ tadaṅgaparinibbānaṃ samucchedaparinibbānantipi vuttameva hoti. Etehi kilesaparinibbānapaccavekkhaṇañāṇaṃ vuttaṃ. Atha vā panātiādīhi khandhaparinibbānapaccavekkhaṇañāṇaṃ niddisati. Anupādisesāya nibbānadhātuyāti duvidhā hi nibbānadhātu saupādisesā ca anupādisesā ca. Tattha upādīyate ‘‘ahaṃ mamā’’ti bhusaṃ gaṇhīyatīti upādi, khandhapañcakassetaṃ adhivacanaṃ. Upādiyeva seso avasiṭṭhoti upādiseso, saha upādisesena vattatīti saupādisesā. Natthettha upādisesoti anupādisesā. Saupādisesā paṭhamaṃ vuttā. Ayaṃ pana anupādisesā. Tāya anupādisesāya nibbānadhātuyā. Cakkhupavattanti cakkhupavatti cakkhusamudācāro. Pariyādiyatīti khepīyati maddīyatīti. Esa nayo sesesu.
36. 等首智注释巴利
36. Samasīsaṭṭhañāṇaniddesavaṇṇanā
87 在“等首义智”的解说中,应当知道:以“五蕴”等十种聚集,可以统摄一切法。因为并不是凭每一种聚集各自分开,就能把除处、界、色、戒四类聚集之外的其余八种聚集,一一统摄一切法。然而,由于出世间法并不是靠断除其因而被断除的,所以虽然“一切法”这个词也把出世间法包括在内,但在这里,从正断的角度来说,不应把出世间法拿来讨论;只有那些必须靠断除其因才能断除的三地法,才是这里所应讨论的。所谓“正确地断除”,就是按照相应情况,通过镇伏断、彼分断、正断、弃舍这些断除方式,使缠缚烦恼和随眠烦恼止息,这就是正确地断除。如此,以众生为立足点的教说,就说明了正断。“令灭”就是通过不再生起的灭而令其灭尽。这是说明正断的含义。“不现起”就是说:这样灭除之后,那法不再现起,也就是不再生起。这是说明灭的含义。如此,从“法不现起”的角度,说明了不现起的状态。“平等”是因为贪欲等已被平息,所以称为平等。这些法则是:出离等七种、色界与无色界禅那八种、大观十八种、圣道四种,共三十七种。巴利
87. Samasīsaṭṭhañāṇaniddese pañcakkhandhātiādīhi dasahi rāsīhi sabbadhammasaṅgaho veditabbo. Na hi ekekassa vasena āyatanadhāturāsivajjehi sesehi aṭṭhahi rāsīhi visuṃ visuṃ sabbadhammo saṅgayhatīti. Yasmā pana lokuttaradhammā hetusamucchedena samucchinditabbā na honti, tasmā sabbadhammasaddena saṅgahitāpi lokuttaradhammā samucchedavasena sambhavato idha na gahetabbā, hetusamucchedena samucchinditabbā eva tebhūmakadhammā gahetabbā. Sammā samucchindatīti yathāyogaṃ vikkhambhanatadaṅgasamucchedapahānavasena pariyuṭṭhānaṃ anusayañca nirodhento sammā samucchindati. Evaṃ puggalādhiṭṭhānāya desanāya sammā samucchedo niddiṭṭho. Nirodhetīti anuppādanirodhena nirodheti. Iminā samucchedattho vutto. Na upaṭṭhātīti evaṃ nirodhe kate so so dhammo puna na upatiṭṭhati, na uppajjatīti attho. Iminā nirodhattho vutto. Evaṃ anupaṭṭhahanadhammavasena anupaṭṭhānabhāvo niddiṭṭho. Samanti kāmacchandādīnaṃ samitattā samaṃ. Tāni pana nekkhammādīni satta, rūpārūpajjhānāni aṭṭha, mahāvipassanā aṭṭhārasa, ariyamaggā cattāroti sattatiṃsa honti.
十三种“头”是就一切被称为“头”的法,从总摄的角度来说的。但在这里,只有信等八种“头”是适用的,因为阿拉汉没有渴爱等五种“头”。
“障碍头”中,障碍就是束缚,意思是障碍通向涅槃之道。“头”是主要、增上的意思。障碍本身就是“头”,或者在与之相应等一切障碍中处于首要地位,所以叫“障碍头”。其余各项也按同样的方式理解。
分别来说:“系缚”是指因增上慢而在轮回中被绑缚;“执取”是指顽固的执著;“散乱”是指分散杂乱的状态;“烦恼”是指染污;“胜解”是指信解决定;“策励”是指激励推动;“现起”是指令其现前不忘;“不散乱”是指不分散杂乱;“见”是指如实通达;“流转”是指已执取的五蕴在相续运转;“行境”是指所缘。
在这十二项中,“头”都是主要的意思。
“解脱”:在镇伏解脱、彼分解脱、正断解脱、寂止解脱、出离解脱这五种解脱中,出离解脱就是涅槃。
“行头”:一切有为行的“头”,意思是顶端、终点。以此宣说了无余涅槃。或者,仅从诸行不存在的角度来说,说的就是五蕴的涅槃。
“出离等”是平等,“信等”是头,或者具有平等之头,所以叫“等首者”。
另外,十三种头中,渴爱等五种头是集谛,信等五种头是道谛,流转头是命根即苦谛,行境头和行头是灭谛。如果有人能于这四圣谛,在一种病、一种威仪或一种同类命根中成就通达和无余涅槃,那么由于具有前面所说的平等以及这些头,就称为“等首者”。巴利
Terasa sīsāni sīsabhūtānaṃ sabbesaṃ saṅgahavasena vuttāni. Idha pana saddhādīni aṭṭheva sīsāni yujjanti. Na hi arahato taṇhādīni pañca sīsāni santi. Palibodhasīsanti palibundhanaṃ palibodho, nibbānamaggāvaraṇanti attho. Sīsanti padhānaṃ, adhikanti attho. Palibodhoyeva sīsaṃ, taṃsampayuttādisabbapalibodhesu vā sīsanti palibodhasīsaṃ. Esa nayo sesesu. Visesato pana vinibandhananti unnativasena saṃsāre bandhanaṃ. Parāmāsoti abhiniveso. Vikkhepoti vippakiṇṇatā. Kilesoti kilissanaṃ. Adhimokkhoti adhimuccanaṃ. Paggahoti ussāhanaṃ. Upaṭṭhānanti apilāpanaṃ. Avikkhepoti avippakiṇṇatā. Dassananti yathāsabhāvapaṭivedho. Pavattanti upādinnakkhandhapavattaṃ. Gocaroti ārammaṇaṃ. Imesu dvādasasupi vāresu padhānaṭṭho sīsaṭṭho. Vimokkhoti vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavimuttīsu pañcasu nissaraṇavimutti nibbānaṃ. Saṅkhārasīsanti sabbasaṅkhatasaṅkhārānaṃ sīsaṃ, koṭi avasānanti attho. Etena anupādisesaparinibbānaṃ vuttaṃ. Saṅkhārābhāvamattavasena vā khandhaparinibbānameva vuttaṃ hoti. Nekkhammādikaṃ samañca saddhādikaṃ sīsañca, samasīsaṃ vā assa atthīti samasīsīti. Atha vā terasannaṃ sīsānaṃ taṇhādīni pañca sīsāni samudayasaccaṃ, saddhādīni pañca maggasaccaṃ, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ dukkhasaccaṃ, gocarasīsañca saṅkhārasīsañca nirodhasaccanti imesaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ ekasmiṃ roge vā ekasmiṃ iriyāpathe vā ekasmiṃ sabhāgajīvitindriye vā abhisamayo ca anupādisesaparinibbānañca yassa hoti, so pubbe vuttasamānañca imesañca sīsānaṃ atthitāya samasīsīti vuccati.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12