18. 地差别智解说的注释
18. Bhūminānattañāṇaniddesavaṇṇanā
3. 慧品义注 · 10 段
72在“地差别智”的解说中,“地”指的是部分或划分。说到“欲界”,这里欲有两种:烦恼欲和事欲。烦恼欲就是欲贪,事欲就是三界的轮回。烦恼欲是因为它能欲求,所以叫欲;事欲是因为它被欲求,所以叫欲。这两种欲,按照它们活动的方式,在哪个地方活动,那个地方就是欲活动的地方,所以叫“欲界”。而这个地方按四恶趣、人界和六层天界来分,共有十一种。就像某个地方有带武器的人活动,即使那里也有其他两足、四足众生在活动,但因为那些带武器的人更显著,那个地方就被称为“带武器者活动的地方”;同样,即使其他色界等地方也有这些欲在活动,但因为这些欲在这里更显著,这个地方就只被称为“欲界”。这个“欲界”,就像“色有”略去后半个词而说成“色”一样,也略去后半个词而只说成“欲”。凡是与这个欲相关联的每一种法,在这被称为十一种地方的“欲”中活动,就是欲界法。虽然这里有些法也在色界、无色界中活动,但就像一头因在战场上活动而得到“战场之象”这个名字的象,即使它在城里行走,仍然被称为“战场之象”;又像陆生、水生的动物,即使站在干地或水里,仍然被称为“陆生”“水生”;同样,这些法虽然在别处活动,也应当知道它们就是欲界法。或者,从所缘的角度来说,这些法以欲为所缘而活动,所以是欲界法。虽然这欲也活动于色界、无色界的法中,但就像说“会叫的所以叫犊,躺在地上的所以叫水牛”,并不是所有会叫的、躺在地上的都得到那个名字。这个道理应当这样理解。这里把这一切法归为一类,根据前面所说的“地”这个词,而说“欲界”,用的是阴性复数形式。在“色界”等中,色有就是色,在那种色中活动,所以是色界法;无色有就是无色,在那种无色中活动,所以是无色界法。包含在三界轮回之中的,就是“有漏”;不包含在其中的,就是“无漏”。
72. Bhūminānattañāṇaniddese bhūmiyoti bhāgā paricchedā vā. Kāmāvacarāti ettha duvidho kāmo kilesakāmo vatthukāmo ca. Kilesakāmo chandarāgo, vatthukāmo tebhūmakavaṭṭaṃ. Kilesakāmo kāmetīti kāmo, vatthukāmo kāmīyatīti kāmo. So duvidho kāmo pavattivasena yasmiṃ padese avacarati, so padeso kāmo ettha avacaratīti kāmāvacaro. So pana padeso catunnaṃ apāyānaṃ, manussalokassa, channañca devalokānaṃ vasena ekādasavidho . Yathā hi yasmiṃ padese sasatthā purisā avacaranti, so vijjamānesupi aññesu dvipadacatuppadesu avacarantesu tesaṃ abhilakkhitattā ‘‘sasatthāvacaro’’ti vuccati, evaṃ vijjamānesupi aññesu rūpāvacarādīsu tattha avacarantesu tesaṃ abhilakkhitattā ayaṃ padeso ‘‘kāmāvacaro’’tveva vuccati. Svāyaṃ yathā rūpabhavo rūpaṃ, evaṃ uttarapadalopaṃ katvā ‘‘kāmo’’tveva vuccati. Tappaṭibaddho ekeko dhammo imasmiṃ ekādasavidhapadesasaṅkhāte kāme avacaratīti kāmāvacaro. Kiñcāpi hi ettha keci dhammā rūpārūpabhavesupi avacaranti, yathā pana saṅgāme avacaraṇato ‘‘saṅgāmāvacaro’’ti laddhanāmo nāgo nagare carantopi ‘‘saṅgāmāvacaro’’tveva vuccati, thalajalacarā ca pāṇino athale ajale ca ṭhitāpi ‘‘thalacarā jalacarā’’tveva vuccanti, evaṃ te aññattha avacarantāpi kāmāvacarāyevāti veditabbā. Ārammaṇakaraṇavasena vā etesu vuttappakāresu dhammesu kāmo avacaratīti kāmāvacarā. Kāmañcesa rūpārūpāvacaradhammesupi avacarati, yathā pana ‘‘vadatīti vaccho, mahiyaṃ setīti mahiṃso’’ti vutte na yattakā vadanti, mahiyaṃ vā senti, sabbesaṃ taṃ nāmaṃ hoti. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Ettha sabbe te dhamme ekarāsiṃ katvā vuttabhūmisaddamapekkhitvā kāmāvacarāti itthiliṅgavacanaṃ kataṃ. Rūpāvacarātiādīsu rūpabhavo rūpaṃ, tasmiṃ rūpe avacarantīti rūpāvacarā. Arūpabhavo arūpaṃ, tasmiṃ arūpe avacarantīti arūpāvacarā. Tebhūmakavaṭṭe pariyāpannā antogadhāti pariyāpannā, tasmiṃ na pariyāpannāti apariyāpannā.
在解说欲界等地时,“下方”是指靠下的部分。无间地狱:因为那里火焰、众生或感受之间没有任何空隙,所以叫“无间”。因为那里没有所谓的一丝安乐,所以叫“地狱”;也以没有喜悦之义而叫“地狱”。以它为边界,就是把那个叫无间的地狱作为尽头。“上方”是指靠上的部分。他化自在天:因为在他人所化的欲乐上能自在支配,所以这样得名的天众。包含在内,就是把它放进去。“在这个区间中”,是指在那个范围内。“yanti”这个词,是把性、数、格作了变通处理。说“行处”,是因为在这个区间里,其他众生有时也在某处活动,为了不把他们也算进去,所以只说“行处”。这样一来,那些沉浸在一个区间里活动、并且到处、任何时候都可能出现,又在下方活动——因为无间地狱下方有生起之法的运转——的诸法,就被包含进来了。因为它们沉浸而活动,又在下方活动,所以叫“行处”。而说“所属”,是因为这些法虽然也活动于其他地方,却不属于那里,所以把那些也活动于其他地方的情况一并收摄了。
Kāmāvacarādibhūminiddesesu heṭṭhatoti heṭṭhābhāgena. Avīcinirayanti jālānaṃ vā sattānaṃ vā vedanānaṃ vā vīci antaraṃ chiddaṃ ettha natthīti avīci. Sukhasaṅkhāto ayo ettha natthīti nirayo, niratiatthenapi nirayo. Pariyantaṃ karitvāti taṃ avīcisaṅkhātaṃ nirayaṃ antaṃ katvā. Uparitoti uparibhāgena. Paranimmitavasavattī deveti paranimmitesu kāmesu vasaṃ vattanato evaṃladdhavohāre deve. Anto karitvāti anto pakkhipitvā. Yaṃ etasmiṃ antareti ye etasmiṃ okāse. Yanti ca liṅgavacanavipallāso kato. Etthāvacarāti iminā yasmā tasmiṃ antare aññepi caranti kadāci katthaci sambhavato, tasmā tesaṃ asaṅgaṇhanatthaṃ avacarāti vuttaṃ. Tena ye ekasmiṃ antare ogāḷhā hutvā caranti, sabbattha sadā ca sambhavato, adhobhāge ca caranti avīcinirayassa heṭṭhā bhūtūpādāya pavattibhāvena, tesaṃ saṅgaho kato hoti. Te hi ogāḷhā caranti, adhobhāge ca carantīti avacarā. Ettha pariyāpannāti iminā pana yasmā ete etthāvacarā aññatthāpi avacaranti, na pana tattha pariyāpannā honti, tasmā tesaṃ aññatthāpi avacarantānaṃ pariggaho kato hoti.
现在,为了说明这些在此范围内的法,从蕴聚空性作为缘的角度以及从自性角度,他说了“蕴、界、处”等。梵界:就是被称为初禅地的梵天处所。色究竟天:以最上的意义,不是低劣的。入定者:指已入等至的人。以此说了善禅那。已投生者:指以异熟果报投生于梵界的人。以此说了异熟禅那。现法乐住者:现法就是眼前可见的自身,乐住就是现法乐住,他拥有这个,所以是现法乐住者,也就是阿拉汉。对于这位现法乐住者,以此说了作用禅那。心所:存在于心中的,就是心所,意思是与心相应。空无边处有:指已趋入被称为空无边处之有的有情。第二句也是同样的道理。道:就是四种圣道。道果:就是四种圣道的果。无为界:就是不由缘所造作的涅槃界。
Idāni te ettha pariyāpanne dhamme rāsisuññatāpaccayabhāvato ceva sabhāvato ca dassento khandhadhātuāyatanātiādimāha. Brahmalokanti paṭhamajjhānabhūmisaṅkhātaṃ brahmaṭṭhānaṃ. Akaniṭṭheti uttamaṭṭhena na kaniṭṭhe. Samāpannassāti samāpattiṃ samāpannassa. Etena kusalajjhānaṃ vuttaṃ. Upapannassāti vipākavasena brahmaloke upapannassa. Etena vipākajjhānaṃ vuttaṃ. Diṭṭhadhammasukhavihārissāti diṭṭheva dhamme paccakkhe attabhāve sukho vihāro diṭṭhadhammasukhavihāro, so assa atthīti diṭṭhadhammasukhavihārī, arahā. Tassa diṭṭhadhammasukhavihārissa. Etena kiriyajjhānaṃ vuttaṃ. Cetasikāti cetasi bhavā cetasikā, cittasampayuttāti attho. Ākāsānañcāyatanūpageti ākāsānañcāyatanasaṅkhātaṃ bhavaṃ upagate. Dutiyapadepi eseva nayo. Maggāti cattāro ariyamaggā. Maggaphalānīti cattāri ariyamaggaphalāni. Asaṅkhatā ca dhātūti paccayehi akatā nibbānadhātu.
另外还有四种地,应当按每一组四法来理解。四念处:就是身随观念处、受随观念处、心随观念处、法随观念处。它的含义是:能建立,所以叫“处”,意思是安住、进入、投入而运作。念本身就是处,所以叫念处;或者,以忆念为“念”,以安住现起为“处”,念和处合起来也叫念处。因为所缘不同而有多种这样的念,所以叫四念处。四正勤:为了不让未生的不善法生起而正勤,为了断除已生的不善法而正勤,为了让未生的善法生起而正勤,为了让已生的善法保持不退而正勤。依靠这个去勤奋、努力,所以叫“勤”,这是精进的名称。正勤就是不颠倒的勤、有原因的勤、有方法的勤、如理的勤。同一个精进,按作用分成四种,所以叫四正勤。四神足:就是欲神足、心神足、精进神足、观神足。它的含义前面已经说过。四禅:依靠寻、伺、喜、乐、心一境性这五支,是初禅;依靠喜、乐、心一境性这三支,是第二禅;依靠乐、心一境性这两支,是第三禅;依靠舍、心一境性这两支,是第四禅。这些支分,因为是对所缘静虑的意思,所以叫禅那。四无量:就是慈、悲、喜、舍。因为遍满无量,所以叫无量。这些确实能以所缘的方式遍满无量的众生,或者即使只有一个众生也能无余地遍满,所以叫遍满无量,也叫无量。四无色定:就是空无边处定、识无边处定、无所有处定、非想非非想处定。四无碍解,含义已经说过。
Aparāpi catasso bhūmiyoti ekekacatukkavasena veditabbā. Cattāro satipaṭṭhānāti kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Tassattho – patiṭṭhātīti paṭṭhānaṃ, upaṭṭhāti okkanditvā pakkhanditvā pavattatīti attho. Satiyeva paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Atha vā saraṇaṭṭhena sati, upaṭṭhānaṭṭhena paṭṭhānaṃ, sati ca sā paṭṭhānañcātipi satipaṭṭhānaṃ. Ārammaṇavasena bahukā tā satiyoti satipaṭṭhānā. Cattāro sammappadhānāti anuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādāya sammappadhānaṃ, uppannānaṃ akusalānaṃ pahānāya sammappadhānaṃ, anuppannānaṃ kusalānaṃ uppādāya sammappadhānaṃ, uppannānaṃ kusalānaṃ ṭhitiyā sammappadhānaṃ. Padahanti vāyamanti etenāti padhānaṃ, vīriyassetaṃ nāmaṃ . Sammappadhānanti aviparītappadhānaṃ kāraṇappadhānaṃ upāyappadhānaṃ yonisopadhānaṃ. Ekameva vīriyaṃ kiccavasena catudhā katvā sammappadhānāti vuttaṃ. Cattāro iddhipādāti chandiddhipādo, cittiddhipādo, vīriyiddhipādo, vīmaṃsiddhipādo. Tassattho vuttoyeva. Cattāri jhānānīti vitakkavicārapītisukhacittekaggatāvasena pañcaṅgikaṃ paṭhamajjhānaṃ. Pītisukhacittekaggatāvasena tivaṅgikaṃ dutiyajjhānaṃ, sukhacittakaggatāvasena duvaṅgikaṃ tatiyajjhānaṃ, upekkhācittekaggatāvasena duvaṅgikaṃ catutthajjhānaṃ. Imāni hi aṅgāni ārammaṇūpanijjhānaṭṭhena jhānanti vuccanti. Catasso appamaññāyoti mettā, karuṇā, muditā, upekkhā. Pharaṇaappamāṇavasena appamaññāyo. Etāyo hi ārammaṇavasena appamāṇe vā satte pharanti, ekaṃ sattampi vā anavasesapharaṇavasena pharantīti pharaṇaappamāṇavasena appamaññāyoti vuccanti. Catasso arūpasamāpattiyoti ākāsānañcāyatanasamāpatti, viññāṇañcāyatanasamāpatti, ākiñcaññāyatanasamāpatti, nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti. Catasso paṭisambhidā vuttatthā eva.
四种行道:就是“苦行道且迟钝通达、苦行道且迅速通达、乐行道且迟钝通达、乐行道且迅速通达”(《长部》3.311)所说的四种行道。四种所缘:就是小且小所缘、小且无量所缘、无量且小所缘、无量且无量所缘(《法集论》181等)所说的四种所缘。应当知道:因为遍等所缘无从确定,所以这些禅那才被称为“具有所缘”。四种圣种:圣者指的是诸佛、独觉佛和如来弟子,这些圣者的世系、传统、相续,就是圣种。是哪四种呢?就是满足于衣服、满足于团食、满足于坐卧处、乐于修习,这四种。对病缘药的满足,在说到满足于团食时就已经说到了。因为一个人如果对团食能知足,怎么会对病缘药不知足呢?
Catassopaṭipadāti ‘‘dukkhā paṭipadā dandhābhiññā, dukkhā paṭipadā khippābhiññā, sukhā paṭipadā dandhābhiññā, sukhā paṭipadā khippābhiññā’’ti (dī. ni. 3.311) vuttā catasso paṭipadā. Cattāri ārammaṇānīti parittaṃ parittārammaṇaṃ, parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ, appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ, appamāṇaṃ appamāṇārammaṇanti (dha. sa. 181 ādayo) vuttāni cattāri ārammaṇāni. Kasiṇādiārammaṇānaṃ avavatthāpetabbato ārammaṇavantāni jhānāni vuttānīti veditabbāni. Cattāro ariyavaṃsāti ariyā vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca tathāgatasāvakā ca, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsā tantiyo paveṇiyoti ariyavaṃsā. Ke pana te? Cīvarasantoso piṇḍapātasantoso senāsanasantoso bhāvanārāmatāti ime cattāro. Gilānapaccayasantoso piṇḍapātasantose vutte vuttoyeva hoti. Yo hi piṇḍapāte santuṭṭho, so kathaṃ gilānapaccaye asantuṭṭho bhavissati.
四摄事,就是四种摄受大众的方法——布施、爱语、利行、同事,这四种。布施,就是随宜适当的布施。爱语,就是随宜适当的亲切话语。利行,就是在各种场合该做的就去做,并教导什么该做、什么不该做,以此来利益他人。同事,就是“与自己同等”——意思是“有共同的衡量、有共同的计较”。所谓“他与我同等”,就是通过这个“同等”来对待他人,这就叫“同己”;“同己”的状态就是“同事”。意思是:先衡量“这个人比我低”“这个人跟我差不多”“这个人比我强”,然后按照相应的方式去对待。也有人说:“同甘共苦,就是同事。”
Cattāri saṅgahavatthūnīti cattāri janasaṅgaṇhanakāraṇāni – dānañca peyyavajjañca atthacariyā ca samānattatā cāti imāni cattāri. Dānanti yathārahaṃ dānaṃ. Peyyavajjanti yathārahaṃ piyavacanaṃ. Atthacariyāti tattha tattha kattabbassa karaṇavasena kattabbākattabbānusāsanavasena ca vuddhikiriyā. Samānattatāti saha mānena samāno, saparimāṇo saparigaṇanoti attho. Samāno parassa attā etenāti samānatto, samānattassa bhāvo samānattatā, ‘‘ayaṃ mayā hīno, ayaṃ mayā sadiso, ayaṃ mayā adhiko’’ti parigaṇetvā tadanurūpena upacaraṇaṃ karaṇanti attho. ‘‘Samānasukhadukkhatā samānattatā’’ti ca vadanti.
“四轮”在这里,“轮”有五种:木轮、宝轮、法轮、威仪轮、成就轮。其中,“大王,那个用六个月减去六天做成的轮”(《增支部》3.15)指的是木轮。“取轮而转”(《本生》1.13.68)指的是宝轮。“我所转的轮”(《经集》562)指的是法轮。“有四轮九门”(《相应部》1.29)指的是威仪轮。“比丘们,有这四种轮,具足这四种轮的天与人,他们的四轮才能运转。是哪四种?住在适宜的地方、亲近善士、正确地发愿、过去所积的福”(《增支部》4.31)指的是成就轮。这里要说的也正是这个成就轮。其中,住在适宜的地方,是指住在四众弟子都能见到的、合适的地方。亲近善士,是指依靠、亲近、结交佛陀等善士。正确地发愿,是指正确地安立自己——如果过去具有无信等过失,就舍弃它们,安立在信等善法中。过去所积的福,是指过去积累的善业。这里就是以这个为标准。因为,以与智慧相应的心所做的善业,这个善业就会把这个人引导到适宜的地方,让他亲近善士,而这个人自己也能正确地安立自己。
Cattāri cakkānīti ettha cakkaṃ nāma dārucakkaṃ, ratanacakkaṃ, dhammacakkaṃ, iriyāpathacakkaṃ, sampatticakkanti pañcavidhaṃ. Tattha ‘‘yaṃ pana taṃ, deva, cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ chārattūnehī’’ti (a. ni. 3.15) idaṃ dārucakkaṃ. ‘‘Cakkaṃ vattayato pariggahetvā’’ti (jā. 1.13.68) idaṃ ratanacakkaṃ. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’nti (su. ni. 562) idaṃ dhammacakkaṃ. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’nti (saṃ. ni. 1.29) idaṃ iriyāpathacakkaṃ. ‘‘Cattārimāni , bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattati. Katamāni cattāri? Patirūpadesavāso, sappurisāvassayo, attasammāpaṇidhi, pubbe ca katapuññatā’’ti (a. ni. 4.31) idaṃ sampatticakkaṃ. Idhāpi etadeva adhippetaṃ. Tattha patirūpadesavāsoti yattha catasso parisā sandissanti, evarūpe anucchavike dese vāso. Sappurisāvassayoti buddhādīnaṃ sappurisānaṃ avassayanaṃ sevanaṃ bhajanaṃ. Attasammāpaṇidhīti attano sammā patiṭṭhāpanaṃ. Sace pubbe assaddhādīhi samannāgato hoti, tāni pahāya saddhādīsu patiṭṭhāpanaṃ. Pubbe ca katapuññatāti pubbe upacitakusalatā. Idameva cettha pamāṇaṃ. Yena hi ñāṇasampayuttacittena kusalakammaṃ kataṃ hoti, tadeva kusalaṃ taṃ purisaṃ patirūpadese upaneti, sappurise bhajāpeti, so eva puggalo attānaṃ sammā ṭhapetīti.
“四法句”就是四种法的分类。是哪四种呢?无贪法句、无嗔法句、正念法句、正定法句。所谓“无贪法句”,指的是无贪,或者以无贪为主导而证得的禅那、观、道、果、涅槃。所谓“无嗔法句”,指的是无嗔,或者以慈心为首而证得的禅那等。所谓“正念法句”,指的是善建立的念,或者以念为首而证得的禅那等。所谓“正定法句”,指的是八等至,或者以八等至为首而证得的禅那等。另外,以十不净为依据而证得的禅那等,是无贪法句;以四梵住为依据而证得的,是无嗔法句;以十随念和食厌想为依据而证得的,是正念法句;以十遍和入出息念为依据而证得的,是正定法句。这四种地,每一种都应该按四法组合的方式来搭配理解。
Cattāri dhammapadānīti cattāro dhammakoṭṭhāsā. Katamāni cattāri? Anabhijjhā dhammapadaṃ, abyāpādo dhammapadaṃ, sammāsati dhammapadaṃ, sammāsamādhi dhammapadaṃ. Anabhijjhā dhammapadaṃ nāma alobho vā anabhijjhāvasena adhigatajjhānavipassanāmaggaphalanibbānāni vā. Abyāpādo dhammapadaṃ nāma akopo vā mettāsīsena adhigatajjhānādīni vā. Sammāsati dhammapadaṃ nāma sūpaṭṭhitassati vā satisīsena adhigatajjhānādīni vā. Sammāsamādhi dhammapadaṃ nāma aṭṭhasamāpatti vā aṭṭhasamāpattisīsena adhigatajjhānādīni vā. Dasaasubhavasena vā adhigatajjhānādīni anabhijjhā dhammapadaṃ, catubrahmavihāravasena adhigatāni abyāpādo dhammapadaṃ, dasānussatiāhārepaṭikūlasaññāvasena adhigatāni sammāsati dhammapadaṃ, dasakasiṇaānāpānavasena adhigatāni sammāsamādhi dhammapadanti. Imā catasso bhūmiyoti ekekaṃ catukkavaseneva yojetabbaṃ.