第32章 无间定智解说的注释
32. Ānantarikasamādhiñāṇaniddesavaṇṇanā
3. 慧品义注 · 7 段
80在“无间定智解说”中,从“依出离之力”等开始的部分是说:对干观者而言,出离、无嗔、光明想、无散乱、法之抉择、智慧、喜悦这七法,与近行禅那相应,是各自对应烦恼的对治,并且这七法在同一心中生起。“心一境性”就是“无散乱”:成为专一的状态叫一境性;心不散乱于种种所缘,因此叫无散乱;也就是说,心一境性这一性质就叫无散乱。“定”:心平等地安住在同一所缘上,因此叫定。“依那定的威力”:对于依近行定而心得定的人,因为能如实了知,所以是依前面所说的那种定力。“智生起”:道智依次第生起。“灭尽”:以断除之力而灭尽。“如是”:是对上述内容的总结。“先有止”:在前期阶段有定。“后有智”:在后期阶段,也就是道心刹那,智生起。
80. Ānantarikasamādhiñāṇaniddese nekkhammavasenātiādīsu nekkhammaabyāpādaālokasaññāavikkhepadhammavavatthānañāṇapāmojjāni sukkhavipassakassa upacārajjhānasampayuttā tassa tassa kilesassa vipakkhabhūtā satta dhammā ekacittasampayuttā eva. Cittassa ekaggatā avikkhepoti ekaggassa bhāvo ekaggatā, nānārammaṇe na vikkhipati tena cittanti avikkhepo, cittassa ekaggatāsaṅkhāto avikkhepoti attho. Samādhīti ekārammaṇe samaṃ ādhīyati tena cittanti samādhi nāmāti attho. Tassa samādhissa vasenāti upacārasamādhināpi samāhitacittassa yathābhūtāvabodhato vuttappakārassa samādhissa vasena. Uppajjati ñāṇanti maggañāṇaṃ yathākkamena uppajjati. Khīyantīti samucchedavasena khīyanti. Itīti vuttappakārassa atthassa nigamanaṃ. Paṭhamaṃ samathoti pubbabhāge samādhi hoti. Pacchā ñāṇanti aparabhāge maggakkhaṇe ñāṇaṃ hoti.
欲漏,就是对五种欲乐的贪染。有漏,就是对色界和无色界生存的欲贪、对禅那的喜贪、与常见一起生起的贪染,以及以渴求生存的方式生起的期盼。见漏,就是六十二种邪见。无明漏,就是对苦等八种事理的无知。这里先用处格提出处所的问题,然后通过“以入流道……”等说法,显示以能灭尽诸漏的道来灭尽诸漏,再用“在此处”回答处所的问题,也就是说,在道心刹那的时刻。“无余”是说它没有任何剩余。“导至恶趣者”:地狱、畜生道、饿鬼道、阿修罗身,这四种因为远离了被称为安乐的趣,所以叫恶趣;如果一个人具足它,就会使他投生到恶趣,所以叫导至恶趣者。关于灭尽诸漏的论述,已经在“两边出起之说”中讲过了。
Kāmāsavoti pañcakāmaguṇikarāgo. Bhavāsavoti rūpārūpabhavesu chandarāgo jhānanikanti sassatadiṭṭhisahajāto rāgo bhavavasena patthanā. Diṭṭhāsavoti dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo. Avijjāsavoti dukkhādīsu aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇaṃ. Bhummavacanena okāsapucchaṃ katvā ‘‘sotāpattimaggenā’’tiādinā āsavakkhayakarena maggena āsavakkhayaṃ dassetvā ‘‘etthā’’ti okāsavissajjanaṃ kataṃ, maggakkhaṇeti vuttaṃ hoti. Anavasesoti natthi etassa avasesoti anavaseso. Apāyagamanīyoti nirayatiracchānayonipettivisayāsurakāyā cattāro sukhasaṅkhātā ayā apetattā apāyā, yassa saṃvijjati , taṃ puggalaṃ apāye gametīti apāyagamanīyo. Āsavakkhayakathā dubhatovuṭṭhānakathāyaṃ vuttā.
“依不散乱之力”是指,依靠作为正在生起的定的近因的定力。“依地遍之力……”等句中,十种遍是依以这些遍为所缘的安止定之力而说;佛随念等、死随念和寂止随念,是依近行禅那之力而说;入出息念和身至念,是依安止定之力而说;十种不净是依初禅之力而说。
Avikkhepavasenāti pavattamānassa samādhissa upanissayabhūtasamādhivasena. Pathavīkasiṇavasenātiādīsu dasa kasiṇāni tadārammaṇikaappanāsamādhivasena vuttāni, buddhānussatiādayo maraṇassati upasamānussati ca upacārajjhānavasena vuttā, ānāpānassati kāyagatāsati ca appanāsamādhivasena vuttā, dasa asubhā paṭhamajjhānavasena vuttā.
依于佛随念之力,以佛陀为所缘而生起的随念,就是佛随念;这是指以“彼世尊确实是应供……”等佛陀功德为所缘的念。同样地,以法为所缘而生起的随念,就是法随念。这是指以“法由世尊善说……”等法功德为所缘的念。以僧为所缘而生起的随念,就是僧随念。这是指以“世尊的声闻僧团善行道……”等僧功德为所缘的念。以戒为所缘而生起的随念,就是戒随念。这是指以自己戒行无缺等戒功德为所缘的念。以施舍为所缘而生起的随念,就是施随念。这是指以自己慷慨施舍等施功德为所缘的念。以天为所缘而生起的随念,就是天随念。这是指把诸天神作为见证者,以自己信心等功德为所缘的念。以入出息为所缘而生起的念,就是入出息念。这是指以入出息相为所缘的念。以死为所缘而生起的念,就是死随念。这是指以“属于一生范围内的生命根断绝”所说的死为所缘的念。头发等这些可厌恶、令人反感的东西,都依附于、来源于这个叫作身体的东西;念进入并活动于这样的身体之中,或者说念已到达这样的身体,这就是身至念。本来应该说“kāyagatasati”,但没有把元音缩短,而说成“kāyagatāsati”。在这里也同样,是依身至念之力而说的。这是指以头发等身体各部分的不净相为所缘的念。以寂静为所缘而生起的随念,就是寂止随念。这是指以一切苦的止息为所缘的念。十种不净的含义,前面已经说过。
Buddhaṃ ārabbha uppannā anussati buddhānussati. ‘‘Itipi so bhagavā araha’’ntiādibuddhaguṇārammaṇāya (ma. ni. 1.74; a. ni. 3.71; 9.27) satiyā etaṃ adhivacanaṃ, tassā buddhānussatiyā vasena. Tathā dhammaṃ ārabbha uppannā anussati dhammānussati. ‘‘Svākkhāto bhagavatā dhammo’’tiādidhammaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Saṅghaṃ ārabbha uppannā anussati saṅghānussati. ‘‘Suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādisaṅghaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sīlaṃ ārabbha uppannā anussati sīlānussati. Attano akhaṇḍatādisīlaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Cāgaṃ ārabbha uppannā anussati cāgānussati. Attano muttacāgatādicāgaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Devatā ārabbha uppannā anussati devatānussati. Devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano saddhādiguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Ānāpāne ārabbha uppannā sati ānāpānassati. Ānāpānanimittārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Maraṇaṃ ārabbha uppannā sati maraṇassati. Ekabhavapariyāpannajīvitindriyupacchedasaṅkhātamaraṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Kucchitānaṃ kesādīnaṃ paṭikūlānaṃ āyattā ākarattā kāyotisaṅkhāte sarīre gatā pavattā, tādisaṃ vā kāyaṃ gatā sati kāyagatāsati. ‘‘Kāyagatasatī’’ti vattabbe rassaṃ akatvā ‘‘kāyagatāsatī’’ti vuttā. Tatheva idhāpi kāyagatāsativasenāti vuttaṃ. Kesādikesu kāyakoṭṭhāsesu paṭikūlanimittārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Upasamaṃ ārabbha uppannā anussati upasamānussati. Sabbadukkhūpasamārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Dasa asubhā heṭṭhā vuttatthā.
81“依长入息的方式”等说法,只是为了显示安止定和近行定的区别。“依长入息的方式”,就是依被称为“长”的入息。因为经中说:“入息长时,他了知‘我入息长’……”(长部2.374;中部1.107;3.148)。其余几句也是同样的道理。“觉知全身”,是觉知整个入出息的身体过程。“令身行宁静”,是让粗显的、被称为入出息的身行变得宁静、止息。用“长、短、觉知全身、令身行宁静”这四句,说的是安止定。“觉知喜”,是让喜变得明显。“觉知乐”,是让乐变得明显。“觉知心行”,是让被称为想和受的心行变得明显。“令心行宁静”,是让粗显的心行变得宁静、止息。“觉知心”,是让心变得明显。“令心欢喜”,是让心喜悦。“令心入定”,是把心平稳地安放在所缘上。“令心解脱”,是让心从五盖等障碍中解脱出来。觉知喜、觉知乐、觉知心行、令心行宁静这四句,以及觉知心、令心欢喜、令心入定、令心解脱这四句,是依安止定和与观相应的定来说的。“随观无常”,是依无常随观来说的。“随观离贪”,是依厌离随观来说的。“随观灭”,是依坏灭随观来说的。“随观弃舍”,是依出起观来说的。因为这种观以分断连同蕴之行造一起舍弃烦恼。且由于见到有为的过患,因倾向于与其相反的涅槃而跃入。这第四组四法唯是依与观相应的定而说的。依入息的方式、依出息的方式,在这里是依入出息生起的状态来说的,并不是依以它为所缘来说的。详细说明将在《入出息论》中阐明。
81.Dīghaṃassāsavasenātiādīni appanūpacārasamādhibhedaṃyeva dassetuṃ vuttāni. Dīghaṃ assāsavasenāti dīghanti vuttaassāsavasena. ‘‘Dīghaṃ vā assasanto dīghaṃ assasāmīti pajānātī’’ti (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107; 3.148) hi vuttaṃ. Esa nayo sesesupi. Sabbakāyapaṭisaṃvedīti sabbassa assāsapassāsakāyassa paṭisaṃvedī. Passambhayaṃ kāyasaṅkhāranti oḷārikaṃ assāsapassāsaṅkhātaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhento vūpasamento. ‘‘Dīghaṃ rassaṃ sabbakāyapaṭisaṃvedī passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti imināva catukkena appanāsamādhi vutto. Pītipaṭisaṃvedīti pītiṃ pākaṭaṃ karonto. Cittasaṅkhārapaṭisaṃvedīti saññāvedanāsaṅkhātaṃ cittasaṅkhāraṃ pākaṭaṃ karonto. Abhippamodayaṃ cittanti cittaṃ modento. Samādahaṃ cittanti ārammaṇe cittaṃ samaṃ ṭhapento. Vimocayaṃ cittanti cittaṃ nīvaraṇādīhi vimocento. Pītipaṭisaṃvedī sukhapaṭisaṃvedī cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī passambhayaṃ cittasaṅkhāranti catukkañca cittapaṭisaṃvedī abhippamodayaṃ cittaṃ samādahaṃ cittaṃ vimocayaṃ cittanti catukkañca appanāsamādhivasena vipassanāsampayuttasamādhivasena ca vuttāni. Aniccānupassīti aniccānupassanāvasena. Virāgānupassīti nibbidānupasanāvasena. Nirodhānupassīti bhaṅgānupassanāvasena. Paṭinissaggānupassīti vuṭṭhānagāminīvipassanāvasena. Sā hi tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajati. Saṅkhatadosadassanena ca tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandati. Idaṃ catukkaṃ vipassanāsampayuttasamādhivaseneva vuttaṃ. Assāsavasena passāsavasenāti cettha assāsapassāsapavattimattaṃ gahetvā vuttaṃ, na tadārammaṇakaraṇavasena. Vitthāro panettha ānāpānakathāyaṃ āvibhavissati.