关于谛的杂论注释·第37章 削减之义智的注释
3. 慧品义注 · 67 段
第37章 削减之义智的注释
37. Sallekhaṭṭhañāṇaniddesavaṇṇanā
88在“削减义智”的解释中,“贪是各别的”意思是:贪是分开的,不与出世间法混杂。其余烦恼也按这个道理理解。“贪”,是从染著的意义上说;“嗔”,是从损害的意义上说;“痴”,是从迷惑的意义上说。贪的特相是染著,嗔的特相是损害,痴的特相是迷惑——说完这三个根本烦恼之后,现在要从分类上说明,所以开始讲“忿”等。
其中,“忿”的特相是发怒,这里指的是以有情为对象的愤怒。“恨”的特相是紧紧抓住不放,它只是变得坚固的忿。“覆”的特相是抹杀他人的功德,意思是擦掉他人的长处。“恼”的特相是抓住对立不放,意思是以对立的方式看待他人的功德。“嫉”的特相是嫉妒他人的成就,意思就是妒忌。“悭”的特相是隐藏自己的成就,意思是“这是我的,不要让别人得到”。“诳”的特相是掩盖自己已造的恶行,意思就像用东西盖住一样,以掩盖为本质。“谄”的特相是炫耀自己本来没有的功德,意思是奸诈。“骄”的特相是内心膨胀的状态,意思是心变得僵硬。“害”的特相是较劲、争胜。“慢”的特相是高估自己。“过慢”的特相是更加高估自己。“醉”的特相是自我陶醉。“放逸”的特相是心在五种欲乐对象上放纵散乱。
88. Sallekhaṭṭhañāṇaniddese rāgo puthūti rāgo visuṃ, lokuttarehi asammissoti attho. Esa nayo sesesu. Rāgoti rañjanaṭṭhena. Dosoti dussanaṭṭhena. Mohoti muyhanaṭṭhena. Rañjanalakkhaṇo rāgo, dussanalakkhaṇo doso, muyhanalakkhaṇo mohoti ime tayo sīsakilese vatvā idāni pabhedato dassento kodhotiādimāha. Tattha kujjhanalakkhaṇo kodhoti idha sattavatthuko adhippeto. Upanandhanalakkhaṇo upanāho, daḷhabhāvappatto kodhoyeva. Paraguṇamakkhanalakkhaṇo makkho, paraguṇapuñchananti attho. Yugaggāhalakkhaṇo paḷāso, yugaggāhavasena paraguṇadassananti attho. Parasampattikhīyanalakkhaṇā issā, usūyanāti attho . Attasampattinigūhanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ, ‘‘mayhaṃ acchariyaṃ mā parassa hotū’’ti attho. Attanā katapāpapaṭicchādanalakkhaṇā māyā, paṭicchādanaṭṭhena māyā viyāti attho. Attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ, saṭhabhāvoti attho. Cittassa uddhumātabhāvalakkhaṇo thambho, thaddhabhāvoti attho. Karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho. Unnatilakkhaṇo māno. Abbhunnatilakkhaṇo atimāno. Mattabhāvalakkhaṇo mado. Pañcasu kāmaguṇesu cittavosaggalakkhaṇo pamādo.
像这样,把烦恼按各自不同的类别分开来展示之后,为了再用总括的方式,把已经说过的烦恼和没有说过的其他烦恼全都涵盖进来,就说了“一切烦恼”等等这样的话。
其中,这些法在今生和来世都能让众生烦恼、灼烧、逼迫,所以叫“烦恼”。它们既包括已经被归入不善业道的,也包括没有被归入不善业道的。
“恶行”:因为行为恶劣,或者说是恶劣的行为,所以叫恶行。恶行有三种:身恶行、语恶行、意恶行。
“行”:因为它们能造作出异熟果报,所以叫行。行也有三种:福行、非福行、不动行。
因为异熟而趋向于“有”的,叫“趣有者”;趋向于有的业,就是“趣有之业”。虽然这些也属于行的范畴,但这里排除了不能感得异熟的业,这就是差别所在。
这里把“恶行”和“业”两个词的词性做了转换。
“种种与单一”:在总说中,虽然没有出现“单一”这个词,但因为种种与单一互相参照,为了也想指出“单一”,就用了“种种与单一”这样的总说。在削减种种的过程中显示出单一,这样就能容易地展示削减智。
所谓“种种”,是因为不安住、有动摇,所以是种种的自性。所谓“单一”,是因为安住、无动摇,所以是单一的自性。
Evaṃ visuṃ visuṃ kilesavasena puthū dassetvā vuttakilese ca avutte ca aññe sabbasaṅgāhikavasena dassetuṃ sabbe kilesātiādimāha. Tattha diṭṭhadhammasamparāyesu satte kilesenti upatāpenti vibādhentīti kilesā. Akusalakammapathasaṅgahitā ca asaṅgahitā ca. Duṭṭhu caritā, duṭṭhā vā caritāti duccaritā. Te pana kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritanti tippakārā. Vipākaṃ abhisaṅkharontīti abhisaṅkhārā. Tepi puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāroti tippakārā. Vipākavasena bhavaṃ gacchantītibhavagāmino , bhavagāmino kammā bhavagāmikammā. Iminā abhisaṅkhārabhāvepi sati avedanīyāni kammāni paṭikkhittāni hontīti ayaṃ viseso. ‘‘Duccaritā’’ti ca ‘‘kammā’’ti ca liṅgavipallāso kato. Nānattekattanti ettha uddese ekattasaddassa abhāvepi nānattekattānaṃ aññamaññāpekkhattā ekattampi niddisitukāmena ‘‘nānattekatta’’nti uddeso kato. Nānattasallekhake ekatte dassite sallekhañāṇaṃ sukhena dassīyatīti. Nānattanti anavaṭṭhitattā saparipphandattā ca nānāsabhāvo. Ekattanti avaṭṭhitattā aparipphandattā ca ekasabhāvo.
行焰:依靠它而行,能到达从未到过的方向——涅槃,所以叫“行”。那是什么?是戒。这戒本身能烧毁对立面,所以叫“焰”。德焰:以戒为立足处而得到的定之焰。慧焰:以定为立足处而得到的观慧之焰。福焰:以观慧为立足处而得到的圣道善法之焰。法焰:作为以上四种焰之依托的佛语之焰。由于被行焰所燃烧:即由于被戒焰所磨砺而变得锐利。无戒之焰:即被称为无戒状态的那种焰。那种状态也能灼烧心相续,所以叫焰。它耗尽:即完全消灭。无德之焰:与定对立的散乱之焰。劣慧之焰:与观慧对立的愚痴之焰。非福之焰:通过断除各道所应断除的烦恼而伴随烦恼的不善业之焰。它不仅耗尽非福,正如经文所说:“比丘们,有一种业,既不黑也不白,没有黑白报应,能导致业的灭尽。”(增支部4.233;长部3.312;中部2.18)根据此说,它也耗尽善业。由于与福焰相对,所以只说非福焰。非法焰:各种外道学说的言论之焰。在此智的略释中,在第二义释里,贪等十九种各别是无戒之焰。在“诸行,趣有之业”中,非福行与不善业是非福焰;不动行是世间善业,因由福焰所灭,故属于非福焰之类。欲贪等十五种各别是无德焰;常想等十八种各别是劣慧焰;四道所断的四种各别是非福焰。入流道所断的各别,应归入非法焰。
Caraṇatejoti caranti tena agataṃ disaṃ nibbānaṃ gacchantīti caraṇaṃ. Kiṃ taṃ? Sīlaṃ. Tadeva paṭipakkhatāpanaṭṭhena tejo. Guṇatejoti sīlena laddhapatiṭṭho samādhitejo. Paññātejoti samādhinā laddhapatiṭṭho vipassanātejo. Puññatejoti vipassanāhi laddhapatiṭṭho ariyamaggakusalatejo. Dhammatejoti catunnaṃ tejānaṃ patiṭṭhābhūto buddhavacanatejo. Caraṇatejena tejitattāti sīlatejena tikhiṇīkatattā. Dussīlyatejanti dussīlabhāvasaṅkhātaṃ tejaṃ. Tampi hi santānaṃ tāpanato tejo nāma. Pariyādiyatīti khepeti. Aguṇatejanti samādhissa paṭipakkhaṃ vikkhepatejaṃ. Duppaññatejanti vipassanāñāṇapaṭipakkhaṃ mohatejaṃ. Apuññatejanti taṃtaṃmaggavajjhakilesappahānena kilesasahāyaṃ akusalakammatejaṃ. Na kevalañhetaṃ apuññameva khepeti, ‘‘atthi, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammaṃ kammakkhayāya saṃvattatī’’ti (a. ni. 4.233; dī. ni. 3.312; ma. ni. 2.18) vacanato kusalakammampi khepetiyeva. Puññatejapaṭipakkhavasena apuññatejameva vuttaṃ. Adhammatejanti nānātitthiyānaṃ samayavacanatejaṃ. Imassa ñāṇassa uddesavaṇṇanāyaṃ vutte dutiye atthavikappe rāgādayo ekūnavīsati puthu dussīlyatejā honti. ‘‘Abhisaṅkhārā, bhavagāmikammā’’ti ettha apuññābhisaṅkhārā akusalakammañca apuññatejā honti, āneñjābhisaṅkhārāni lokiyakusalakammāni puññatejeneva khepanīyato apuññatejapakkhikāva honti. Kāmacchandādayo pañcadasa nānattā aguṇatejā honti, niccasaññādayo aṭṭhārasa nānattā duppaññatejā honti, catumaggavajjhā cattāro nānattā apuññatejā honti. Sotāpattimaggavajjhanānattena adhammatejo saṅgahetabbo.
在释义部分,想要通过与非削减相对立的削减来显示削减,所以先说明了非削减,然后才说明削减。出离等三十七种法,其实是同一类法,因为它们能削减各自的对立面,所以被称为“削减”。对出离等三十七种削减的了知,就是“削减义之智”。
Niddese sallekhapaṭipakkhena asallekhena sallekhaṃ dassetukāmena asallekhapubbako sallekho niddiṭṭho. Nekkhammādayo sattatiṃsa ekattadhammāva paccanīkānaṃ sallikhanato ‘‘sallekho’’ti vuttā. Tasmiṃ nekkhammādike sattatiṃsapabhede sallekhe ñāṇaṃ sallekhaṭṭhe ñāṇanti.
38. 精进发起的智慧之释义
38. Vīriyārambhañāṇaniddesavaṇṇanā
89在“精进发动之智”的解说中,“未生起的”是指在某一个生命体里,或者在某一个所缘上,还没有生起的。因为在无始的轮回中,根本不存在未生起的不善法,但善法确实有未生起的。“恶的”是指低劣的。“不善法”是指从不善巧产生的法。“为了不让它生起”就是为了不令生起。“已生起的”是指在这个生命体里已经产生的。“为了断除”就是为了断除。“未生起的善法”是指在这个生命体里从未产生过的、从善巧产生的法。“为了令生起”就是为了令生起。“已生起的”是指在这个生命体里已经产生的。“为了安住”就是为了安住。“为不忘失”是为了不毁坏。“为更增广”是为了反复增上。“为广大”是为了广大。“为修习”是为了增长。“为圆满”是为了圆满。
89. Vīriyārambhañāṇaniddese anuppannānanti ekasmiṃ attabhāve, ekasmiṃ vā ārammaṇe anibbattānaṃ. Anamatagge hi saṃsāre anuppannā akusalā nāma natthi, kusalā pana atthi. Pāpakānanti lāmakānaṃ. Akusalānaṃ dhammānanti akosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ. Anuppādāyāti na uppādanatthāya. Uppannānanti imasmiṃ attabhāve nibbattānaṃ. Pahānāyāti pajahanatthāya. Anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānanti imasmiṃ attabhāve anibbattapubbānaṃ kosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ. Uppādāyāti uppādanatthāya. Uppannānanti imasmiṃ attabhāve nibbattānaṃ. Ṭhitiyāti ṭhitatthāya. Asammosāyāti avināsatthāya. Bhiyyobhāvāyāti punappunabhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Bhāvanāyāti vaḍḍhiyā. Pāripūriyāti paripūraṇatthāya.
现在,为了在不善法里特别指出欲贪、在善法里特别指出出离,而说了“未生起的欲贪”等话。其中,“欲贪”是指与定相反的欲贪。“出离”是指初禅的定,或者指初禅,或者也可以说一切善法都是出离。
Idāni akusalesu kāmacchandaṃ, kusalesu nekkhammaṃ visesetvā dassetuṃ anuppannassa kāmacchandassātiādimāha. Tattha kāmacchandoti samādhipaṭipakkho kāmarāgo. Nekkhammanti paṭhamajjhānasamādhi, paṭhamajjhānaṃ vā, sabbe eva vā kusalā dhammā nekkhammaṃ.
现在,为了把一切烦恼,以及对治一切烦恼的阿拉汉道配合起来说明,而说了“未生起的一切烦恼”等。其中,在“已生起的阿拉汉道之安住”等语句里,应当知道:“安住”等的配合,是就生起刹那已生起的阿拉汉道,依住刹那与灭刹那而言的。《分别论注》里也说:“它的转起,这就叫住。”不过有些人说:“应当看作阿拉汉道的前分道。”
Idāni sabbakilesānaṃ sabbakilesapaṭipakkhassa arahattamaggassa ca vasena yojetvā dassetuṃ anuppannānaṃ sabbakilesānantiādimāha. Tattha uppannassa arahattamaggassa ṭhitiyātiādīsu uppādakkhaṇe uppannassa arahattamaggassa ṭhitikkhaṇabhaṅgakkhaṇavasena ‘‘ṭhitiyā’’tiādiyojanā veditabbā. Vibhaṅgaṭṭhakathāyampi ‘‘yā cassa pavatti, ayameva ṭhiti nāmā’’ti (vibha. aṭṭha. 406) vuttaṃ. Keci pana ‘‘arahattamaggassa pubbabhāgamaggo daṭṭhabbo’’ti vadanti.
第39章 义开示智的解说注释
39. Atthasandassanañāṇaniddesavaṇṇanā
90在“义开示智”的解说中,“五蕴”等词,其含义和前面所说的一样。“开显”的意思是使之明显,也就是让听众用智眼看见,成就他们的见。所说的“种种法”,是指世间和出世间的一切法。有人问:为什么在开显的解说中只说了世间法?因为是从无常等角度开始开显的。而出世间法不适合作为思维观察的对象,所以没有说出世间法。不过,通过“种种法”的解说和“义开示”的解说,已经把它们包含在内了,所以应当开显的就如其所应地开显,那开显就是开显。“令断除”的意思是令听众断除。“开示”是指对听众正确地开示。不过有些人按照“因为欲贪已断,所以为出离之义而开示”等方式来读诵。应当知道,这是为了表明:当听众断除过失和获得功德都已完成时,教法之智就达到了顶峰,所以说这个道理。
90. Atthasandassanañāṇaniddese pañcakkhandhātiādīni vuttatthāneva. Pakāsetīti pākaṭaṃ karoti, sotūnaṃ ñāṇacakkhunā dassanaṃ sampādetīti attho. Nānādhammāti lokiyalokuttarā sabbadhammā vuttā. Kasmā pakāsanāniddese lokiyā eva vuttāti ce? Aniccādivasena pakāsanāya āraddhattā. Lokuttarānañca asammasanūpagattā lokuttarā na vuttā. Nānādhammaniddesena pana atthasandassananiddesena ca tesaṃ saṅgahitattā yathā te pakāsetabbā, tathā pakāsanā pakāsanāyeva. Pajahantoti sotāraṃ pajahāpentoti attho. Sandassetīti sotūnaṃ sammā dasseti. Keci pana ‘‘kāmacchandassa pahīnattā nekkhammatthaṃ sandassetī’’tiādinā nayena paṭhanti. Tesaṃ ujukameva sotūnaṃ dosappahāne guṇapaṭilābhe ca kate sikhāppattaṃ desanāñāṇaṃ hotīti dassanatthaṃ ayaṃ nayo vuttoti veditabbo.
第40章 见清净智的解说注释
40. Dassanavisuddhiñāṇaniddesavaṇṇanā
91在“见清净智的解说”这一节里,“一切法被一者所摄”:意思是,一切有为法和无为法都被同一个东西所摄持、所限定。“以如义”:就是以真实义,也就是依各自的自性而存在的意思。“以无我义”:就是远离了被称为作者、受者的“我”的意思。“以谛义”:就是不欺诳义,意思是自性不会变成别的状态。“以通达义”:就是依自性应当以智慧通达。这里应当知道,所谓通达,是依出世间智,无迷乱地、从所缘上而通达的。“以了知义”:就是那些法应当依其自性而了知:依世间智,是从所缘上了知;依出世间智,则是无迷乱地、从所缘上了知。“一切,诸比丘,是应遍了知的”这样说。“以遍知义”:按前述方式,依世间与出世间智,对已依自性了知的诸法,通过无常等以及出离等加以限定而了知。“一切,诸比丘,是应遍知的”这样说。“以法义”:以自性执持等的法义。“以界义”:无命等的界义。“以所知义”:依世间与出世间智可被认知的意思。正如以可被见等的意思说“见、闻、觉、知、色”,这里也应当知道,可被认知的意思就是所知义。“以作证义”:于所缘应现前证得的意思。“以触义”:对已现前证得的所缘应反复触证的意思。“以现观义”:依世间智应当现前到达的意思。虽然“如义中的慧是谛现观智,了知义中的慧是了知智,作证义中的慧是触义智”这样各各的智被分别说出。而且在义注中——
91. Dassanavisuddhiñāṇaniddese sabbe dhammā ekasaṅgahitāti sabbe saṅkhatāsaṅkhatā dhammā ekena saṅgahitā paricchinnā. Tathaṭṭhenāti bhūtaṭṭhena, attano attano sabhāvavasena vijjamānatthenāti attho. Anattaṭṭhenāti kārakavedakasaṅkhātena attanā rahitaṭṭhena. Saccaṭṭhenāti avisaṃvādakaṭṭhena, attano sabhāvaññathattābhāvenāti attho. Paṭivedhaṭṭhenāti sabhāvato ñāṇena paṭivijjhitabbaṭṭhena. Idha lokuttarañāṇena asammohato ārammaṇato ca paṭivedho veditabbo. Abhijānanaṭṭhenāti lokikena ñāṇena ārammaṇato, lokuttarena ñāṇena asammohato ārammaṇato ca tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvato abhijānitabbaṭṭhena. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyya’’nti (saṃ. ni. 4.46) hi vuttaṃ. Parijānanaṭṭhenāti vuttanayeneva lokiyalokuttarehi ñāṇehi sabhāvato abhiññātānaṃ dhammānaṃ aniccādito niyyānādito ca paricchinditvā jānitabbaṭṭhena. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, pariññeyya’’nti hi vuttaṃ. Dhammaṭṭhenāti sabhāvadhāraṇādinā dhammaṭṭhena. Dhātuṭṭhenāti nijjīvatādinā dhātuṭṭhena. Ñātaṭṭhenāti lokiyalokuttarehi ñāṇehi ñātuṃ sakkuṇeyyaṭṭhena. Yathā daṭṭhuṃ sakkuṇeyyādinā atthena ‘‘diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ rūpa’’nti vuttaṃ, evamidhāpi ñātuṃ sakkuṇeyyaṭṭho ñātaṭṭhoti veditabbo. Sacchikiriyaṭṭhenāti ārammaṇato paccakkhakātabbaṭṭhena. Phusanaṭṭhenāti paccakkhakatassa ārammaṇato punappunaṃ phusitabbaṭṭhena. Abhisamayaṭṭhenāti lokikena ñāṇena abhisamāgantabbaṭṭhena. Kiñcāpi hi ‘‘tathaṭṭhe paññā saccavivaṭṭe ñāṇaṃ, abhiññāpaññā ñātaṭṭhe ñāṇaṃ, sacchikiriyāpaññā phassanaṭṭhe ñāṇa’’nti ekekameva ñāṇaṃ vuttaṃ. Aṭṭhakathāyañca –
“在集合、刹那、时间、聚集、因、见这些含义中,
在获得、断除和通达中,都能见到它。”
‘‘Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu; Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissatī’’ti . –
在偈颂的注释里,“现观”这个词被说成是通达的意思;但在这里,应该按照上面所说的含义来理解它们的多样性。因为正是在那部义注里,它才是依世间智而被称为“法现观”的。
Gāthāvaṇṇanāyaṃ abhisamayasaddassa paṭivedhattho vutto, idha pana yathāvuttena atthena tesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ. Aṭṭhakathāyameva hi so lokiyañāṇavasena dhammābhisamayo vuttoti.
欲贪是多样性的,因为它的本性就是散乱,而且所缘对象各不相同,所以自性就是多样的——这就是它的含义。一切烦恼也应该这样理解。出离是单一性的,因为它的本性是心一境性,而且没有各种所缘对象的散乱,所以自性就是单一的——这就是它的含义。一切善法也应该这样理解。在这里,以简略方式提到的嗔恨等不善法,应该按照前面所说的含义理解为多样性。至于寻、伺等,则应该从下到上、从粗到细地理解为多样性。因为在道生起的那一刹那,通过谛的通达,就成就了对“被总摄为一的多样性与单一性”的通达,所以特别提出“通达”这个词,来显示对谛的现观。
Kāmacchando nānattanti vikkhepasabbhāvato nānārammaṇattā ca nānāsabhāvoti attho. Evaṃ sabbakilesā veditabbā. Nekkhammaṃ ekattanti cittekaggatāsabbhāvato nānārammaṇavikkhepābhāvato ca ekasabhāvanti attho. Evaṃ sabbakusalā veditabbā. Idha peyyālena saṃkhittānaṃ byāpādādīnaṃ akusalānaṃ yathāvuttena atthena nānattaṃ veditabbaṃ. Vitakkavicārādīnaṃ pana heṭṭhimānaṃ heṭṭhimānaṃ uparimato uparimato oḷārikaṭṭhena nānattaṃ veditabbaṃ. Yasmā ekasaṅgahitanānattekattānaṃ paṭivedho maggakkhaṇe saccapaṭivedhena sijjhati, tasmā ‘‘paṭivedho’’ti padaṃ uddharitvā saccābhisamayaṃ dassesi.
以遍知通达而通达,就是以遍知现观而现观。其余各句也按同样的方式理解。因为在现观四谛的那一刻,道智在同一个刹那中完成四种作用:遍知、舍断、证悟、修习。就像一艘船在同一个刹那中,不前不后地完成四件事:离开此岸、截断水流、运载货物、抵达彼岸;同样地,道智在同一个刹那中,不前不后地现观四谛:以遍知现观而现观苦,以舍断现观而现观集,以修习现观而现观道,以证悟现观而现观灭。这说的是什么?说的是:以涅槃为所缘,通过作用而触及、看见、通达四谛。就像离开此岸一样,道智遍知苦。就像截断水流一样,道智舍断集。就像运载货物一样,道智以俱生等缘之力修习道。就像抵达彼岸一样,道智证悟如同彼岸一般的涅槃。应当这样把譬喻和意义对应起来理解。
Pariññā paṭivedhaṃ paṭivijjhatīti pariññābhisamayena abhisameti. Esa nayo sesesu. Saccābhisamayakālasmiñhi maggañāṇassa ekakkhaṇe pariññā, pahānaṃ, sacchikiriyā, bhāvanāti cattāri kiccāni honti. Yathā nāvā apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇe cattāri kiccāni karoti, orimaṃ tīraṃ pajahati, sotaṃ chindati, bhaṇḍaṃ vahati, pārimaṃ tīraṃ appeti, evameva maggañāṇaṃ apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇe cattāri saccāni abhisameti, dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisameti, samudayaṃ pahānābhisamayena abhisameti, maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti, nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena abhisameti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena cattāripi saccāni pāpuṇāti passati paṭivijjhatīti. Yathā orimaṃ tīraṃ pajahati, evaṃ maggañāṇaṃ dukkhaṃ parijānāti. Yathā sotaṃ chindati, evaṃ samudayaṃ pajahati. Yathā bhaṇḍaṃ vahati, evaṃ sahajātādipaccayatāya maggaṃ bhāveti. Yathā pārimaṃ tīraṃ appeti, evaṃ pārimatīrabhūtaṃ nirodhaṃ sacchikarotīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ.
“见清净”:通过断除各个道所应断的烦恼黑暗,智见达到清净的状态。“见已清净”:在各自果生起的那一刹那,因为各自道智的作用已经完成,智见就达到了清净的状态。由于以总摄一切法的、通达种种与单一的智慧,依道果智而成就,所以最后开示了道果智。
Dassanaṃvisujjhatīti taṃtaṃmaggavajjhakilesatamappahānena ñāṇadassanaṃ visuddhibhāvaṃ pāpuṇāti. Dassanaṃ visuddhanti tassa tassa phalassa uppādakkhaṇe tassa tassa maggañāṇassa kiccasiddhippattito ñāṇadassanaṃ visuddhibhāvaṃ pattaṃ hoti. Sabbadhammānaṃ ekasaṅgahitāya nānattekattapaṭivedhapaññāya maggaphalañāṇehi siddhito ante maggaphalañāṇāni vuttāni.
第41-42项:忍智与洞察智解说的注释
41-42. Khantiñāṇapariyogāhaṇañāṇaniddesavaṇṇanā
92-9392-93. 在解说“忍智”和“洞察智”的部分:
“色被了知为无常”——这是通过无常随观,了知色为无常。
“色被了知为苦”——这是通过苦随观,了知色为苦。
“色被了知为无我”——这是通过无我随观,了知色为无我。
“凡是被了知的,那些都堪忍”:意思是,凡是被了知为无常等的色,那些色就作为无常等而被堪忍、被接受、被认可。
在某些写本中,“色被了知为无常,凡是被了知的,那些都堪忍”这一句被分开单独写出来。
至于“受、想、行被了知为无常”等等,则应转换其性和数的语法形式来配合理解。
“触知”:是通过观智的接触而触知、遍满。
“洞察”:是通过观智而进入。
也有读作“pariyogāhati”(洞察)的写法。
92-93. Khantiñāṇapariyogāhaṇañāṇaniddesesu rūpaṃ aniccato viditanti aniccānupassanāya aniccanti ñātaṃ. Rūpaṃ dukkhato viditanti dukkhānupassanāya dukkhanti ñātaṃ. Rūpaṃ anattato viditanti anattānupassanāya anattāti ñātaṃ. Yaṃ yaṃ viditaṃ, taṃ taṃ khamatīti yaṃ yaṃ rūpaṃ aniccādito viditaṃ, taṃ taṃ rūpaṃ aniccādito khamati ruccati. ‘‘Rūpaṃ aniccato viditaṃ, yaṃ yaṃ viditaṃ, taṃ taṃ khamatī’’ti visuṃ visuñca katvā kesuci potthakesu likhitaṃ. ‘‘Vedanā saññā saṅkhārā aniccato viditā’’tiādinā liṅgavacanāni parivattetvā yojetabbāni. Phusatīti vipassanāñāṇaphusanena phusati pharati. Pariyogahatīti vipassanāñāṇena pavisati. Pariyogāhatītipi pāṭho.
第43项:一分住智解说的注释
43. Padesavihārañāṇaniddesavaṇṇanā
94在“一分住智”的解说中,应当观察论母里所列出的“一分”是以什么方式呈现的。为了说明这一点,就说了“以邪见为缘也有感受”等话。这里,“以邪见为缘”既包括与邪见相应的受,也包括以邪见为亲依止而生起的善受、不善受,以及异熟受。其中,与邪见相应的受只能是不善的;但依靠邪见,善的受也能生起,不善的受也能生起。因为持邪见的人依靠邪见,在半月日等日子布施粥饭,照料盲人、麻风病人等,在十字路口建盖殿堂,让人挖掘池塘,种植花园和果园,在河流险要处架桥,把崎岖不平的地方修平。这样,他们就生起了善受。可是,他们又依靠邪见,辱骂、诽谤持正见的人,做杀害、捆绑等事,杀生后供奉给天神。这样,他们就生起了不善受。至于异熟受,则是投生到别的生存界的人才有的。那种邪见对于与自己同时生起的受,是通过俱生缘、相互缘、依止缘、相应缘、有缘、不离去缘这些缘而起作用的;刚刚灭去的邪见对于现在与邪见相应的受,是通过无间缘、等无间缘、亲依止缘、习行缘、无有缘、离去缘这些缘而起作用的;把邪见看得很重、欢喜它的人,其与贪俱行的受,是以邪见为所缘,通过所缘缘、所缘增上缘、所缘亲依止缘这些缘而起作用的;对于以一切不善法仅将邪见作为所缘的人,一切不善受是以邪见为所缘,通过所缘缘而起作用的;对于观察邪见、观照邪见的人,善受和无记受是以邪见为所缘,通过所缘缘而起作用的;邪见对于以邪见为缘而生起的善受、不善受,以及投生到别的生存界后的异熟受,是通过亲依止缘而起作用的。
94. Padesavihārañāṇaniddese yenākārena mātikāya uddiṭṭho padeso paccavekkhitabbo, taṃ dassento micchādiṭṭhipaccayāpi vedayitantiādimāha. Tattha micchādiṭṭhipaccayāti diṭṭhisampayuttavedanāpi vaṭṭati diṭṭhiṃ upanissayaṃ katvā uppannā kusalākusalavedanāpi vipākavedanāpi. Tattha micchādiṭṭhisampayuttā akusalāva hoti, diṭṭhiṃ pana upanissāya kusalāpi uppajjanti akusalāpi. Micchādiṭṭhikā hi diṭṭhiṃ upanissāya pakkhadivasesu yāgubhattādīni denti, andhakuṭṭhiādīnaṃ vattaṃ paṭṭhapenti, catumahāpathe sālaṃ karonti, pokkharaṇiṃ khaṇāpenti, pupphārāmaṃ phalārāmaṃ ropenti, nadīviduggesu setuṃ attharanti, visamaṃ samaṃ karonti. Iti tesaṃ kusalā vedanā uppajjati. Micchādiṭṭhiṃ pana nissāya sammādiṭṭhike akkosanti paribhāsanti vadhabandhādīni karonti, pāṇaṃ vadhitvā devatānaṃ upaharanti. Iti nesaṃ akusalā vedanā uppajjati. Vipākavedanā pana bhavantaragatānaṃ hoti. Sā pana micchādiṭṭhi sahajātāya vedanāya sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatapaccayehi paccayo hoti, samanantaraniruddhā micchādiṭṭhi paccuppannamicchādiṭṭhisampayuttāya vedanāya anantarasamanantarūpanissayaāsevananatthivigatapaccayehi paccayo hoti, micchādiṭṭhiṃ garuṃ katvā abhinandantassa lobhasahagatavedanāya ārammaṇaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapaccayehi paccayo hoti, sabbākusalehi micchādiṭṭhiṃ ārammaṇamattaṃ karontassa sabbākusalavedanāya micchādiṭṭhiṃ paccavekkhantassa vipassantassa kusalābyākatavedanāya ārammaṇapaccayena paccayo hoti, micchādiṭṭhipaccayena uppajjamānānaṃ kusalākusalavedanānaṃ bhavantare vipākavedanānañca upanissayapaccayena paccayo hoti.
以邪见的寂止为缘:所谓邪见的寂止,就是正见。因此,前面所说的以正见为缘而感受的,就应当理解为“以邪见的寂止为缘”。不过有些人说:“邪见的寂止,是指在观的刹那,以及在入流道的刹那。”
Micchādiṭṭhivūpasamapaccayāti micchādiṭṭhivūpasamo nāma sammādiṭṭhi, tasmā yaṃ sammādiṭṭhipaccayā vedayitaṃ vuttaṃ, tadeva ‘‘micchādiṭṭhivūpasamapaccayā’’ti veditabbaṃ. Keci pana ‘‘micchādiṭṭhivūpasamo nāma vipassanākkhaṇe sotāpattimaggakkhaṇe cā’’ti vadanti.
以正见为缘也有感受,在这里,与正见相应的受也可以;以正见为亲依止而生起的善、不善受也可以;异熟受也可以。其中,与正见相应的受只能是善的。然而,依止正见,人们做供养佛陀、燃灯、听闻大法、在还没有塔庙的地方建立塔庙等种种福德行为,他们就这样生起善受。同样依止正见,他们辱骂、诽谤持邪见的人,抬高自己、贬低他人,他们就这样生起不善受。异熟受则只属于投生到另一生存界的人。那种正见对于同时生起的、紧接灭去的、现在的受,就像解说邪见时所说的那些缘一样,以那些缘为缘。世间正见对于与省察相应、与观相应、与贪欲相应的受,以所缘缘为缘;也按照解说邪见时的方式,以亲依止缘为缘。道与果的正见对于与省察相应的受,则以所缘缘、所缘增上缘、所缘亲依止缘的方式为缘。
Sammādiṭṭhipaccayāpi vedayitanti etthāpi sammādiṭṭhisampayuttavedanāpi vaṭṭati sammādiṭṭhiṃ upanissayaṃ katvā uppannā kusalākusalavedanāpi vipākavedanāpi. Tattha sammādiṭṭhisampayuttā kusalāva hoti, sammādiṭṭhiṃ pana upanissāya buddhapūjā dīpamālāropanaṃ mahādhammassavanaṃ appatiṭṭhite disābhāge cetiyapatiṭṭhāpananti evamādīni puññāni karonti. Iti nesaṃ kusalā vedanā uppajjati. Sammādiṭṭhimeva nissāya micchādiṭṭhike akkosanti paribhāsanti, attānaṃ ukkaṃsanti, paraṃ vambhenti. Iti nesaṃ akusalā vedanā uppajjati. Vipākavedanā pana bhavantaragatānaṃyeva hoti. Sā pana sammādiṭṭhi sahajātāya samanantaraniruddhāya paccuppannāya vedanāya micchādiṭṭhiyā vuttapaccayeheva paccayo hoti, lokikasammādiṭṭhi paccavekkhaṇasampayuttāya vipassanāsampayuttāya nikantisampayuttāya ca vedanāya ārammaṇapaccayena paccayo hoti, micchādiṭṭhiyā vuttanayeneva upanissayapaccayena paccayo hoti, maggaphalasammādiṭṭhi paccavekkhaṇasampayuttāya vedanāya ārammaṇaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapaccayavasena paccayo hoti.
“以正见的寂止为缘也有感受”:这里所谓的“正见的寂止”,其实就是邪见。因此,前面所说的“以邪见为缘而生的感受”,在这里就应当理解为“以正见的寂止为缘”。在“以邪思惟为缘”“以邪思惟的寂止为缘”等说法中,道理也是一样的。因为凡是被称为“以某法的寂止为缘”的,其真正意思就是以与那法相对立的法为缘,所生起的那些感受。至于“邪智”等说法:所谓“邪智”,是指造作恶行时所用的方法思惟;或者也可以说,“邪智”就是错误的反思观察之智。所谓“正智”,是指除了作为观智的正见和出世间正见之外,其余那些善的和无记的智。所谓“邪解脱”,是指倾向于恶;或者说,是指不真实的解脱、不能导向出离的解脱,也就是本来没有解脱却自以为“我已解脱”。所谓“正解脱”,是指倾向于善,以及证果的解脱。至于正见等的含义,和前面所说的一样。
Sammādiṭṭhivūpasamapaccayāpivedayitanti sammādiṭṭhivūpasamo nāma micchādiṭṭhi, tasmā yaṃ micchādiṭṭhipaccayā vedayitaṃ vuttaṃ, tadeva ‘‘sammādiṭṭhivūpasamapaccayā’’ti veditabbaṃ. Micchāsaṅkappapaccayā micchāsaṅkappavūpasamapaccayātiādīsupi eseva nayo. Yassa yassa hi ‘‘vūpasamapaccayā’’ti vuccati, tassa tassa paṭipakkhadhammapaccayāva taṃ taṃ vedayitaṃ adhippetaṃ. Micchāñāṇādīsu pana micchāñāṇaṃ nāma pāpakiriyāsu upāyacintā. Atha vā micchāñāṇaṃ micchāpaccavekkhaṇañāṇaṃ. Sammāñāṇaṃ nāma vipassanāsammādiṭṭhiṃ lokuttarasammādiṭṭhiñca ṭhapetvā avasesakusalābyākataṃ ñāṇaṃ. Micchāvimutti nāma pāpādhimuttitā. Atha vā ayāthāvavimutti aniyyānikavimutti avimuttasseva sato vimuttisaññīti. Sammāvimutti nāma kalyāṇādhimuttitā phalavimutti ca. Sammādiṭṭhiādayo heṭṭhā vuttatthāyeva.
在“以欲为缘”等说法里,这里的“欲”就是指贪。以欲为缘,应当理解为与八种贪俱行心相应的受。以欲的止息为缘,就是初禅的受。以寻为缘,是初禅的受。以寻的止息为缘,是第二禅的受。以想为缘,除了初禅以外,是其余六种等至的受。以想的止息为缘,是非想非非想处的受。
Chandapaccayāpītiādīsu pana chando nāma lobho, chandapaccayā aṭṭhalobhasahagatacittasampayuttavedanā veditabbā. Chandavūpasamapaccayā paṭhamajjhānavedanāva. Vitakkapaccayā paṭhamajjhānavedanā. Vitakkavūpasamapaccayā dutiyajjhānavedanā. Saññāpaccayā ṭhapetvā paṭhamajjhānaṃ sesā cha samāpattivedanā. Saññāvūpasamapaccayā nevasaññānāsaññāyatanavedanā.
在“欲未被止息”等句子里,意思是:如果欲、寻、想都没有被止息。“由彼为缘”的意思是:那欲、寻、想的未止息状态本身就是缘,所以叫“由彼为缘”;也就是说,以欲、寻、想未止息为缘,受就生起。这指的是与八种贪俱行心相应的受。如果欲已被止息,而寻和想还没有被止息。“由彼为缘”的意思是:那欲的止息以及寻和想的未止息状态本身就是缘,所以叫“由彼为缘”。这指的就是初禅的受。如果欲和寻都已被止息,而想还没有被止息。“由彼为缘”的意思是:那欲与寻的止息以及想的未止息状态本身就是缘,所以叫“由彼为缘”。这指的就是第二禅的受。如果欲、寻、想都已被止息。“由彼为缘”的意思是:那欲、寻、想的止息状态本身就是缘,所以叫“由彼为缘”。这指的就是非想非非想处的受。不过有些人这样解释:“所谓‘欲’,是指在达到安止之前,生起‘我要证得安止’的对法的欲求;已经达到安止的人,那个欲就止息了。在初禅里有寻;达到第二禅的人,寻就止息了。在七种等至里有想;已经进入非想非非想处定以及进入灭尽定的人,想就止息了。”但在这里,灭尽定并不适用。“为证得未证得者”,是为了证得阿拉汉果。“有勤”就是有精进。也有写成“āyāvanti”的版本。在那一处,“未证得”是指以那种精进努力为条件,在那个阿拉汉果的因——圣道——还没有证得的时候。“由彼为缘而感受”是指以阿拉汉果的境地为缘而感受。以此涵盖了与四种道俱生而生的出世间受。不过有些人这样解释:“‘āyavanti’是修行。‘在那一处未证得’是指还没有证得那个层次的证得。”
Chando ca avūpasanto hotītiādīsu sace chandavitakkasaññā avūpasantā hontīti attho. Tappaccayāti so chandavitakkasaññānaṃ avūpasamo eva paccayo tappaccayo, tasmā tappaccayā. Chandavitakkasaññāavūpasamapaccayā vedanā hotīti attho. Sā aṭṭhalobhasahagatacittasampayuttavedanā hoti. Sace chando vūpasanto vitakkasaññā avūpasantā. Tappaccayāti so chandassa vūpasamo vitakkasaññānaṃ avūpasamo eva paccayo tappaccayo, tasmā tappaccayā. Sā paṭhamajjhānavedanāva. Sace chandavitakkā vūpasantā saññā avūpasantā. Tappaccayāti so chandavitakkānaṃ vūpasamo saññāya avūpasamo eva paccayo tappaccayo, tasmā tappaccayā. Sā dutiyajjhānavedanāva. Sace chandavitakkasaññā vūpasantā. Tappaccayāti so chandavitakkasaññānaṃ vūpasamo eva paccayo tappaccayo, tasmā tappaccayā. Sā nevasaññānāsaññāyatanavedanāva. Keci pana ‘‘chando nāma appanaṃ pāpuṇissāmīti pubbabhāge dhammacchando, appanāppattassa so chando vūpasanto hoti. Paṭhamajjhāne vitakko hoti, dutiyajjhānappattassa vitakko vūpasanto hoti. Sattasu samāpattīsu saññā hoti, nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa ca nirodhaṃ samāpannassa ca saññā vūpasantā hotī’’ti evaṃ vaṇṇayanti. Idha pana nirodhasamāpatti na yujjati. Appattassapattiyāti arahattaphalassa pattatthāya. Atthi āyavanti atthi vīriyaṃ. Āyāvantipi pāṭho. Tasmimpi ṭhāne anuppatteti tassa vīriyārambhassa vasena tasmiṃ arahattaphalassa kāraṇe ariyamagge anuppatte . Tappaccayāpi vedayitanti arahattassa ṭhānapaccayā vedayitaṃ. Etena catumaggasahajātā nibbattitalokuttaravedanā gahitā. Keci pana ‘‘āyavanti paṭipatti. Tasmimpi ṭhāne anuppatteti tassā bhūmiyā pattiyā’’ti vaṇṇayanti.
44-49. 对“还灭智六种”讲解的注释。
44-49. Vivaṭṭañāṇachakkaniddesavaṇṇanā
95在“还灭智六种”的解说中,由于以出离为增上,所以称为慧,意思是:把出离放在首要位置,依出离为增上而生起的慧。从欲贪中回转,是指以与出离增上慧相应的想为因,或以它为手段,而从欲贪中回转、退离、背向而去。其余各处也是同样的道理。
95. Vivaṭṭañāṇachakkaniddese nekkhammādhipatattā paññāti nekkhammaṃ adhikaṃ katvā nekkhammādhikabhāvena pavattā paññā. Kāmacchandato saññāya vivaṭṭatīti nekkhammādhipatikatapaññāsampayuttasaññāya hetubhūtāya, karaṇabhūtāya vā kāmacchandato vivaṭṭati parāvattati, parammukhī hotīti attho. Esa nayo sesesu.
96欲贪是多种多样的:欲贪不是单一性质的,因为它并非以寂静的方式生起。出离是单一的:出离是单一性质的,因为它以寂静的方式生起。思量出离为单一的人:是指通过观察欲贪的过患而使出离生起的人。心从欲贪中回转:由于见到了欲贪的过患,所以在出离生起的那一刹那,心便从欲贪中回转过来。其余各处也是同样的道理。
96.Kāmacchando nānattanti kāmacchando santavuttitāya abhāvato na ekasabhāvo. Nekkhammaṃ ekattanti nekkhammaṃ santavuttibhāvato ekasabhāvo. Nekkhammekattaṃ cetayatoti kāmacchande ādīnavadassanena nekkhammaṃ pavattayato. Kāmacchandato cittaṃ vivaṭṭatīti diṭṭhādīnavato kāmacchandato nekkhammakkhaṇe cittaṃ vivaṭṭati. Esa nayo sesesu.
97正在断除欲贪的人,是指在出离心生起的刹那,通过镇伏断的方式断除欲贪。以出离之力让心安住,是指凭借已经获得的出离之力,让与出离相应的心安住、强化并持续运转,也就是让它不断生起。其余各处也是同样的道理。
97.Kāmacchandaṃ pajahantoti nekkhammapavattikkhaṇe kāmacchandaṃ vikkhambhanappahānena pajahanto. Nekkhammavasena cittaṃ adhiṭṭhātīti paṭiladdhassa nekkhammassa vasena taṃsampayuttacittaṃ adhitiṭṭhati adhikaṃ karonto tiṭṭhati, pavattetīti attho. Esa nayo sesesu.
98眼是空的,因为不存在“我”。凡夫妄想的“我”,要么被当成造作者,要么被当成感受者,而这样的“我”根本不存在,所以眼依“我”来说是空的。在哪里不存在,那里就依那个而说是空的。眼也是空的,因为不存在“我所拥有的”。既然“我”都不存在,“我所拥有的”自然也不存在,所以眼依“我所拥有的”来说也是空的。世间人会执取“我”和“我所拥有的”这两种东西,为了否定这两种执取,才说“我”不存在、“我所拥有的”不存在。眼是空的,因为不存在“常”。没有任何东西能越过坏灭而一直存在,所以眼依“常”来说是空的。眼是空的,因为不存在“坚固”。即使在生起的那一刹那,也没有任何东西是坚住不变的,所以眼依“坚固”来说是空的。眼是空的,因为不存在“永恒”。没有任何东西能在一切时间都存在,所以眼依“永恒”来说是空的。眼是空的,因为不存在“非变易法”。没有任何东西的自性能不被老和坏这两种力量改变,所以眼依“非变易法”来说是空的。或者说,就是依常性、坚固性、永恒性、非变易法性而说为空。这里的“或”字是总括的意思。“如实知见者”,是指以无我随观智,按照事物本来的样子去了知、去照见的人。就像用眼睛看东西一样。因为人们执着于“眼是我”或“眼是我所拥有的”,智慧就从这种执着的对立面转出,以那部分断除的方式使智慧转出。其余各处也是同样的道理。
98.Cakkhu suññaṃ attena vāti bālajanaparikappitassa kārakavedakasaṅkhātassa attano abhāvā cakkhu attena ca suññaṃ. Yañhi yattha na hoti, tena taṃ suññaṃ nāma hoti. Attaniyena vāti attano abhāveneva attano santakassapi abhāvā attano santakena ca suññaṃ. Lokassa attāti ca attaniyanti ca ubhayathā gāhasambhavato tadubhayagāhapaṭisedhanatthaṃ attābhāvo ca attaniyābhāvo ca vutto. Niccena vāti bhaṅgaṃ atikkamitvā tiṭṭhantassa kassaci abhāvato niccena ca suññaṃ. Dhuvena vāti pavattikkhaṇepi thirassa kassaci abhāvato dhuvena ca suññaṃ. Sassatena vāti sabbakālepi vijjamānassa kassaci abhāvato sassatena ca suññaṃ. Avipariṇāmadhammena vāti jarābhaṅgavasena dvidhā aparivattamānapakatikassa kassaci abhāvato avipariṇāmadhammena ca suññaṃ. Atha vā niccabhāvena ca dhuvabhāvena ca sassatabhāvena ca avipariṇāmadhammabhāvena ca suññanti attho. Samuccayattho vā-saddo. Yathābhūtaṃ jānato passatoti iccevaṃ anattānupassanāñāṇena yathāsabhāvena jānantassa cakkhunā viya ca passantassa. Cakkhābhinivesato ñāṇaṃ vivaṭṭatīti cakkhu attāti vā attaniyanti vā pavattamānato diṭṭhābhinivesato tadaṅgappahānavasena ñāṇaṃ vivaṭṭati. Esa nayo sesesu.
99以出离舍弃爱欲,是说证得出离的人,以出离断除与它相对立的爱欲。在舍弃中有慧,是指在作为爱欲之舍弃的出离中,与出离相应的慧。其余各处也是同样的道理。逼迫等含义,前面已经说过。遍知而转出,这是依人而作的开示:具足道的人,以作用遍知苦的四种含义,从两方面出起而转出;在慧转出中,也说具慧者转出。
99.Nekkhammena kāmacchandaṃ vosajjatīti nekkhammalābhī puggalo nekkhammena tappaṭipakkhaṃ kāmacchandaṃ pariccajati. Vosagge paññāti kāmacchandassa vosaggabhūte nekkhamme taṃsampayuttā paññā. Esa nayo sesesu. Pīḷanaṭṭhādayo heṭṭhā vuttatthā eva. Parijānanto vivaṭṭatīti puggalādhiṭṭhānā desanā, maggasamaṅgīpuggalo dukkhassa catubbidhaṃ atthaṃ kiccavasena parijānanto dubhato vuṭṭhānavasena vivaṭṭati, ñāṇavivaṭṭanepi ñāṇasamaṅgī vivaṭṭatīti vutto.
100“于谛义之慧”,就是这个人本身在谛义上的转出之慧。其余各项也是同样的道理。现在,为了说明在道刹那,仅依作用而区分的六种转出智在行相上的不同,先立下“想转出”等论母,然后从义理上加以分别,说出“想知而转出”等话。其中,“想知而转出”就是“想转出”:因为在预备阶段,修行者以出离等为主而想知,之后又以与出离相应的智慧从爱欲等中转出,所以那智慧就叫作想转出。“思而转出”就是“思转出”:因为修行者思惟出离等单一性,再以相应的智慧从爱欲等中转出,所以那智慧就叫作思转出。“了别而转出”就是“心转出”:因为修行者依出离等,以心为依止而了别,再以与那相应的智慧从爱欲等中转出,所以那智慧就叫作心转出。“作智而转出”就是“智转出”:因为修行者以无我随观之智,把六种内处了知为空,就以那智从见的执著中转出,所以那智慧就叫作智转出。“舍放而转出”就是“解脱转出”:因为修行者以出离等舍放爱欲等,再以与那相应的智慧从爱欲等中转出,所以那智慧就叫作解脱转出。“于谛义转出”就是“谛转出”:因为修行者从两方面出起,在四种谛义上转出,所以道智就叫作谛转出。或者说,道智本身就是以从两方面出起于谛义的方式而转出,所以叫谛转出。
100.Tathaṭṭhepaññāti etassa puggalasseva tathaṭṭhe vivaṭṭanā paññā. Esa nayo sesesu. Idāni maggakkhaṇe eva kiccavasena ākāranānattato cha vivaṭṭañāṇāni dassetuṃ saññāvivaṭṭotiādimātikaṃ ṭhapetvā taṃ atthato vibhajanto sañjānanto vivaṭṭatītiādimāha. Tattha sañjānanto vivaṭṭatīti saññāvivaṭṭoti yasmā pubbabhāge nekkhammādiṃ adhipatito sañjānanto yogī pacchā nekkhammasampayuttañāṇena kāmacchandādito vivaṭṭati, tasmā taṃ ñāṇaṃ saññāvivaṭṭo nāmāti attho. Cetayanto vivaṭṭatīti cetovivaṭṭoti yasmā yogī nekkhammekattādīni cetayanto sampayuttañāṇena kāmacchandādito vivaṭṭati, tasmā taṃ ñāṇaṃ cetovivaṭṭo nāmāti attho. Vijānanto vivaṭṭatīti cittavivaṭṭoti yasmā yogī nekkhammādivasena cittādhiṭṭhānena vijānanto taṃsampayuttañāṇena kāmacchandādito vivaṭṭati, tasmā taṃ ñāṇaṃ cittavivaṭṭo nāmāti attho. Ñāṇaṃ karonto vivaṭṭatīti ñāṇavivaṭṭoti yasmā yogī chabbidhaṃ ajjhattikāyatanaṃ anattānupassanāñāṇena suññato viditaṃ karonto teneva ñāṇena diṭṭhābhinivesato vivaṭṭati, tasmā taṃ ñāṇaṃ ñāṇavivaṭṭo nāmāti attho. Vosajjanto vivaṭṭatīti vimokkhavivaṭṭoti yasmā yogī nekkhammādīhi kāmacchandādīni vosajjanto taṃsampayuttañāṇena kāmacchandādito vivaṭṭati, tasmā taṃ ñāṇaṃ vimokkhavivaṭṭo nāmāti attho. Tathaṭṭhe vivaṭṭatīti saccavivaṭṭoti yasmā yogī catubbidhe tathaṭṭhe dubhato vuṭṭhānavasena vivaṭṭati, tasmā maggañāṇaṃ saccavivaṭṭo nāmāti attho. Maggañāṇameva vā tathaṭṭhe dubhato vuṭṭhānabhāvena vivaṭṭatīti saccavivaṭṭoti attho.
“在哪里想转出”等说法,应当知道是针对谛转出智的说明中所说的谛转出智那一刹那而说的。因为这一切确实只在道那一刹那才成立。怎么成立呢?在智转出中,除了智本身,其余诸法在圣道里是以自身本来面目出现的。而观的作用其实正是通过道才得以完成,所以从观的作用得以成就这一点来说,智转出之智在道那一刹那也能成立。或者说,因为正是通过道智,以“眼是空,离我或离我所”等方式而通达,所以在道那一刹那,说那个智成立也完全说得通。不过,这里的义理贯通应当按这样的方式在一切关联处加以连接:“在道那一刹那有想转出的地方,那里就有心转出;在道那一刹那有心转出的地方,那里就有想转出。”或者,因为在想转出、心转出、心转出、解脱转出这四种中出现了四种圣道,所以谛转出也就自然出现了;而智转出则是通过谛转出的作用方式而成就的。再者,当在想转出、心转出、心转出、解脱转出中以省略方式详细展开时,由于有这些经文:“因为以无我随观为主,慧从执取中通过想而转出,所以为主的慧是想转出中的智”“执取是种种相,无我随观是单一相。当思惟无我随观的单一相时,心从执取中转出,所以在种种相中的慧是心转出中的智”“舍弃执取而以无我随观安住于心,所以在安住中的慧是心转出中的智”“以无我随观舍断执取,所以在舍断中的慧是解脱转出中的智”,因此智转出中的智也在这些当中出现了。而且在智转出中,从无我随观出起而获得圣道的人,由于以“眼是空,离我或离我所”等方式作用,所以谛转出也就可得。因此,在每一个转出中,其余五种转出也都可得。所以应当知道,正是因此才说“在哪里有想转出,那里就有心转出”等这些关联语句。
Yatthasaññāvivaṭṭotiādi saccavivaṭṭañāṇaniddese vuttattā saccavivaṭṭañāṇakkhaṇameva sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Maggakkhaṇeyeva hi sabbāni yujjanti. Kathaṃ? Ñāṇavivaṭṭe ñāṇañhi vajjetvā sesesu ariyamaggo sarūpeneva āgato. Vipassanākiccassa pana maggeneva sijjhanato vipassanākiccasiddhivasena ñāṇavivaṭṭañāṇampi maggakkhaṇe yujjati. Maggañāṇeneva vā ‘‘cakkhu suñña’’ntiādi kiccavasena paṭividdhameva hotīti maggakkhaṇe taṃ ñāṇaṃ vattuṃ yujjatiyeva. Atthayojanā panettha ‘‘yattha maggakkhaṇe saññāvivaṭṭo, tattha cetovivaṭṭo. Yattha maggakkhaṇe cetovivaṭṭo , tattha saññāvivaṭṭo’’ti evamādinā nayena sabbasaṃsandanesu yojanā kātabbā. Atha vā saññāvivaṭṭacetovivaṭṭacittavivaṭṭavimokkhavivaṭṭesu catunnaṃ ariyamaggānaṃ āgatattā saccavivaṭṭo āgatoyeva hoti. Ñāṇavivaṭṭo ca saccavivaṭṭeneva kiccavasena siddho hoti. Saññācetocittavimokkhavivaṭṭesveva ca peyyāle vitthāriyamāne ‘‘anattānupassanādhipatattā paññā abhinivesato saññāya vivaṭṭatīti adhipatattā paññā saññāvivaṭṭe ñāṇa’’nti ca, ‘‘abhiniveso nānattaṃ, anattānupassanā ekattaṃ. Anattānupassanekattaṃ cetayato abhinivesato cittaṃ vivaṭṭatīti nānatte paññā cetovivaṭṭe ñāṇa’’nti ca, ‘‘abhinivesaṃ pajahanto anattānupassanāvasena cittaṃ adhiṭṭhātīti adhiṭṭhāne paññā cittavivaṭṭe ñāṇa’’nti ca, ‘‘anattānupassanāya abhinivesaṃ vosajjatīti vosagge paññā vimokkhavivaṭṭe ñāṇa’’nti ca pāṭhasambhavato ñāṇavivaṭṭe ñāṇampi tesu āgatameva hoti. Ñāṇavivaṭṭe ca anattānupassanāya vuṭṭhāya ariyamaggaṃ paṭiladdhassa kiccavasena ‘‘cakkhu suññaṃ attena vā attaniyena vā’’tiādiyujjanato saccavivaṭṭo labbhati, tasmā ekekasmiṃ vivaṭṭe sesā pañca pañca vivaṭṭā labbhanti. Tasmā evaṃ ‘‘yattha saññāvivaṭṭo, tattha cetovivaṭṭo’’tiādikāni saṃsandanāni vuttānīti veditabbaṃ.
神变智的详细解释之注释
50. Iddhividhañāṇaniddesavaṇṇanā
101101. 在神变智的说明中,“于此,比丘”指的是在这个教法中的比丘。“具足欲定与勤行”——这里,以欲为因的定,或者以欲为增上主的定,就是欲定;这是指以“想要做”的欲作为主导而获得的定的同义词。作为勤的行,就是勤行;这是指成就四种作用的正勤精进的同义词。因为能成就四种作用,所以用了复数形式。“具足”就是具备欲定和勤行。“神足”:从成就的角度来说,或者从“众生由此而成就、增长、达到殊胜”的角度来说,称为“神”——也就是近行定等善心相应的欲定和勤行,以这些作为安住的基础,就是“足”;意思是其余的心和心所的集合。如《神足分别·经分别》中说:“神足,就是处于那种状态者的受蕴……中略……识蕴。”(《分别论》434)《阿毗达摩分别》中也说:“神足,就是处于那种状态者的触、受……中略……策励、不散乱。”(《分别论》447)因此,对于“其余的心、心所集合”,应该这样理解:在欲、定、勤行中,把每一法单独作为“神”,再连同其余二者,用“其余”一词来表述。这样,四蕴以及触等一切法都被包含在其中了。按照这个方式,其余各处也应该这样理解。就像以欲为主导而获得的定称为“欲定”一样,以精进为主导而获得的定称为“精进定”,以心为主导而获得的定称为“心定”,以观为主导而获得的定称为“观定”。同样地,在每一个神足中,以欲为首、以精进为首、以心为首、以观为首的三法,既是“神”,也是“神足”;而其余相应的四蕴,只是“神足”而非“神”。又或者,因为这各组三法,只有与相应的四蕴一起才能成就,离开它们就不能成就,所以按照这个道理,一切四蕴也都以“成就”之义而称为“神”,也应该知道以“安立”之义而称为“足”。
101. Iddhividhañāṇaniddesaṃ idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane bhikkhu. Chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgatanti ettha chandahetuko samādhi, chandādhiko vā samādhi chandasamādhi, kattukamyatāchandaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhissetaṃ adhivacanaṃ. Padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā, catukiccasādhakassa sammappadhānavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Catukiccasādhanavasena bahuvacanaṃ kataṃ. Samannāgatanti chandasamādhinā ca padhānasaṅkhārehi ca upetaṃ. Iddhipādanti nipphattipariyāyena vā ijjhanaṭṭhena, ijjhanti etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iminā vā pariyāyena iddhīti saṅkhaṃ gatānaṃ upacārajjhānādikusalacittasampayuttānaṃ chandasamādhipadhānasaṅkhārānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena pādabhūtaṃ sesacittacetasikarāsinti attho. Vuttañhi iddhipādavibhaṅge suttantabhājanīye ‘‘iddhipādoti tathābhūtassa vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti (vibha. 434). Abhidhammabhājanīye ca ‘‘iddhipādoti tathābhūtassa phasso vedanā…pe… paggāho avikkhepo’’ti (vibha. 447) vuttaṃ. Tasmā ‘‘sesacittacetasikarāsi’’nti ettha? Chandasamādhipadhānasaṅkhāresu ekekaṃ iddhiṃ katvā dvīhi dvīhi saha sesavacanaṃ katanti veditabbaṃ. Evañhi cattāro khandhā sabbe ca phassādayo dhammā saṅgahitā honti. Iminā nayena sesesupi attho veditabbo. Yatheva hi chandaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhi chandasamādhīti vutto, evaṃ vīriyaṃ cittaṃ vīmaṃsaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhi vīmaṃsāsamādhīti vuccati. Evamekekasmiṃ iddhipāde chandādayo vīriyādayo cittādayo vīmaṃsādayoti tayo tayo dhammā iddhīpi honti iddhipādāpi, sesā pana sampayuttakā cattāro khandhā iddhipādāyeva . Yasmā vā ime tayo tayo dhammā sampayuttakehi catūhi khandhehi saddhiṃyeva ijjhanti, na vinā tehi, tasmā tena pariyāyena sabbe cattāropi khandhā ijjhanaṭṭhena iddhi nāma honti, patiṭṭhaṭṭhena pādā nāmātipi veditabbaṃ.
在“具足精进定与勤行”这句话里,“精进”和“勤行”其实是同一个东西。那为什么分成两种来说呢?先举出“精进”,是为了显示精进的主导作用;再说“勤行”,是为了显示它同样能成就四种作用。正因为这样分成两种来说,这里也就说有三法一组、三法一组。不过有些论师说:“《分别论》里讲‘神,就是那些法的成就、成功、成就状态、成功状态’,所以‘神’不是实成,‘神足’才是实成。”但在这里,神和神足都被确定为实成,是以自相触证来决断的。应当知道,“成就”“成功”等说法,只是依成就的状态而说的法。
Vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgatanti ettha pana vīriyanti ca padhānasaṅkhāroti ca ekoyeva. Kasmā dvidhā vuttanti ce? Vīriyassa adhipatibhāvadassanavasenettha paṭhamaṃ vīriyaggahaṇaṃ kataṃ, tasseva catukiccasādhakattadassanatthaṃ padhānasaṅkhāravacanaṃ kataṃ. Evaṃ dvidhā vuttattā eva cetthāpi tayo tayo dhammāti vuttaṃ. Keci pana ‘‘vibhaṅge ‘iddhīti yā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ iddhi samiddhi ijjhanā samijjhanā’ti (vibha. 434) vuttattā iddhi nāma anipphannā, iddhipādo nipphanno’’ti vadanti. Idha pana iddhipi iddhipādopi nipphanno lakkhaṇabbhāhatoti sanniṭṭhānaṃ kataṃ. Iddhi samiddhītiādīhi ijjhanākārena dhammā eva vuttāti veditabbaṃ.
“修习”就是反复练习。就像《经分别》(《分别论》431等)里所说的那样,这里的神足修习也纯粹是世间层面的。所以,想成就神变的人若修世间神足,先在地遍等八种遍处上证得八等至、达到更高的自在,然后便以十四种方式调练心:顺遍、逆遍、顺逆遍;顺禅、逆禅、顺逆禅;跳禅、跳遍、跳禅与遍;跳支、跳所缘、跳支与所缘;确定支、确定所缘。以这十四种方式调练心之后,再以欲为主、精进为主、心为主、观为主,反复入禅。也有人主张还应该有“确定支与所缘”这一项。不过,对于具足前因、只在遍处上熟练了四种禅那并获得自在的人来说,也可以修。他在修每一种神足定时,会确立“为了让尚未生起的恶不善法不生起……”等四种精进,并且了解了退减与增长之后,确立精进的平衡。他这样在四种神足中反复修心,就能成就神变。
Bhāvetīti āsevati. Suttantabhājanīye (vibha. 431 ādayo) viya idhāpi iddhipādabhāvanā lokiyā eva. Tasmā iddhividhaṃ tāva sampādetukāmo lokiyaṃ iddhipādaṃ bhāvento pathavīkasiṇādīsu aṭṭhasu kasiṇesu adhikatavasippattaaṭṭhasamāpattiko kasiṇānulomato kasiṇapaṭilomato kasiṇānulomapaṭilomato jhānānulomato jhānapaṭilomato jhānānulomapaṭilomato jhānukkantikato kasiṇukkantikato jhānakasiṇukkantikato aṅgasaṅkantikato ārammaṇasaṅkantikato aṅgārammaṇasaṅkantikato aṅgavavatthānato ārammaṇavavatthānatoti imehi cuddasahi ākārehi cittaṃ paridametvā chandasīsavīriyasīsacittasīsavīmaṃsāsīsavasena punappunaṃ jhānaṃ samāpajjati. Aṅgārammaṇavavatthānampi keci icchanti. Pubbahetusampannena pana kasiṇesu catukkajjhānamatte ciṇṇavasināpi kātuṃ vaṭṭatīti taṃ taṃ iddhipādaṃ samādhiṃ bhāvento ‘‘anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāyā’’tiādikaṃ (vibha. 432) catuppakāraṃ vīriyaṃ adhiṭṭhāti, tassa ca hānivuddhiyo ñatvā vīriyasamataṃ adhiṭṭhāti. So evaṃ catūsu iddhipādesu cittaṃ paribhāvetvā iddhividhaṃ sampādeti.
“在四种神足中……”等句里,“他”指已经修习四种神足的比丘。“在四种神足中修心”,意思是:反复以欲等每一种作为主导,通过进入禅那的方式,在那些神足中修心,也就是让心熟习欲等。“调练”就是让心没有障碍。前一句是后一句的原因,因为已经修习的心就是已经被调练的心。“令柔软”就是让这样调伏的心达到自在。能自在运转的心,就称为“柔软”。“令堪任”就是让心适合做事、能够做事。柔软的心就像善加冶炼的黄金一样堪任,而这里所说的堪任,是指堪任神通变化。这里的“他”指已经修习心的比丘。之所以说“将身并合于心”等,是为了显示在修神变时,为了让心如意行走能够成就而作的用功方法。其中,“将身并合于心”,就是把自己的生身并合于基本定心中,投入、安立,意思是令身随心而转。这样做对于以不可见之身行走是有帮助的。“将心并合于身”,就是将基本定心并合于自己的生身中,安立,意思是令心随身而转。这样做对于以可见之身行走是有帮助的。也有读作“等持”的,意思是安立。“以身调心”,就是执取基本定心而安置于生身,令心随身转,这是“将心并合于身”的同义语。“以心调身”,就是执取生身而安置于基本定心,令身随心转,这是“将身并合于心”的同义语。“决意”,就是“愿如此”而决意。说“调转”,是为了解释“并合”的意思;说“决意”,是为了解释“调转”的意思。因为“并合”是根本词,“调转”和“决意”是解释它的词,所以只就这两个词而说“调转后”“决意后”,没有说“并合后”。
Soimesu catūsu iddhipādesūtiādīsu soti so bhāvitacaturiddhipādo bhikkhu. Catūsu iddhipādesu cittaṃ paribhāvetīti punappunaṃ chandādīsu ekekaṃ adhipatiṃ katvā jhānasamāpajjanavasena tesu cittaṃ paribhāveti nāma, chandādivāsanaṃ gāhāpetīti attho. Paridametīti nibbisevanaṃ karoti. Purimaṃ pacchimassa kāraṇavacanaṃ. Paribhāvitañhi cittaṃ paridamitaṃ hotīti. Muduṃ karotīti tathā dantaṃ cittaṃ vasippattaṃ karoti. Vase vattamānañhi cittaṃ ‘‘mudū’’ti vuccati. Kammaniyanti kammakkhamaṃ kammayoggaṃ karoti. Mudu hi cittaṃ kammaniyaṃ hoti sudhantamiva suvaṇṇaṃ, idha pana iddhividhakammakkhamaṃ. Soti so paribhāvitacitto bhikkhu. Kāyampi citte samodahatītiādi iddhikaraṇakāle yathāsukhaṃ cittacārassa ijjhanatthaṃ yogavidhānaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha kāyampi citte samodahatīti attano karajakāyampi pādakajjhānacitte samodahati paveseti āropeti, kāyaṃ cittānugatikaṃ karotīti attho. Evaṃ karaṇaṃ adissamānena kāyena gamanassa upakārāya hoti. Cittampi kāye samodahatīti pādakajjhānacittaṃ attano karajakāye samodahati āropeti , cittampi kāyānugatikaṃ karotīti attho. Evaṃ karaṇaṃ dissamānena kāyena gamanassa upakārāya hoti. Samādahatītipi pāṭho, patiṭṭhāpetīti attho. Kāyavasena cittaṃ pariṇāmetīti pādakajjhānacittaṃ gahetvā karajakāye āropeti kāyānugatikaṃ karoti, idaṃ cittaṃ kāye samodahanassa vevacanaṃ. Cittavasena kāyaṃ pariṇāmetīti karajakāyaṃ gahetvā pādakajjhānacitte āropeti, cittānugatikaṃ karoti, idaṃ kāyaṃ citte samodahanassa vevacanaṃ. Adhiṭṭhātīti ‘‘evaṃ hotū’’ti adhiṭṭhāti. Samodahanassa atthavivaraṇatthaṃ pariṇāmo vutto, pariṇāmassa atthavivaraṇatthaṃ adhiṭṭhānaṃ vuttaṃ. Yasmā samodahatīti mūlapadaṃ, pariṇāmeti adhiṭṭhātīti tassa atthaniddesapadāni , tasmā tesaṃ dvinnaṃyeva padānaṃ vasena pariṇāmetvāti adhiṭṭhahitvāti vuttaṃ, na vuttaṃ samodahitvāti.
“让乐想与轻想进入身体后而安住”,意思是:与第四禅同时生起的乐想和轻想一起,以入定的方式让它们进入并渗入这个由父母所生的身体,然后安住其中。当这些想进入他的身体时,他这个由父母所生的身体也会像棉絮一样轻快。“他”指的是已经完成修行准备的比丘。“以这样修习的心”:这是一个表示状态的具格用法,说明“以这种状态存在”;也可以理解为表示原因,意思是“以这样修习的心作为因”。“清净”:因为舍和念达到清净的状态而清净。正因为清净,所以“洁白”,意思是极其光明。“为了神变智”:为了神变这一类,或者为了神变的各种变化,也就是为了这种智。“引导心”:那位比丘在神通的基础心已经生起时,按照上面所说的方式,为了证得神变智,而引导遍作的心,把它从遍的所缘上移开,引向神变。“倾向”:让心朝向应当证得的神变,向神变倾斜。“他”就是已经这样引导心的比丘。“种种”:多种多样。“神变”:神变这一类,或者神变的各种变化。“体验”:亲自经历,也就是接触、证悟、达到。
Sukhasaññañca lahusaññañca kāye okkamitvā viharatīti catutthajjhānena sahajātasukhasaññañca lahusaññañca samāpajjanavasena karajakāye okkamitvā pavesetvā viharati. Tāya saññāya okkantakāyassa panassa karajakāyopi tūlapicu viya lahuko hoti. Soti so katayogavidhāno bhikkhu. Tathābhāvitena cittenāti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ, hetuatthe vā, tathābhāvitena cittena hetubhūtenāti attho. Parisuddhenāti upekkhāsatipārisuddhibhāvato parisuddhena. Parisuddhattāyeva pariyodātena, pabhassarenāti attho. Iddhividhañāṇāyāti iddhikoṭṭhāse, iddhivikappe vā ñāṇatthāya. Cittaṃ abhinīharatīti so bhikkhu vuttappakāravasena tasmiṃ citte abhiññāpādake jāte iddhividhañāṇādhigamatthāya parikammacittaṃ abhinīharati, kasiṇārammaṇato apanetvā iddhividhābhimukhaṃ peseti. Abhininnāmetīti adhigantabbaiddhipoṇaṃ iddhipabbhāraṃ karoti. Soti so evaṃ katacittābhinīhāro bhikkhu. Anekavihitanti anekavidhaṃ nānappakārakaṃ. Iddhividhanti iddhikoṭṭhāsaṃ, iddhivikappaṃ vā. Paccanubhotīti paccanubhavati, phasseti sacchikaroti pāpuṇātīti attho.
102102. 现在为了说明它的种种不同形态,说了“一身”等话。其中,“一身”:在修神变之前,按原本的状态是一身。“成为多身”:想去众人跟前经行,或者想诵经,或者想问问题,就变成一百身、一千身。那么,他怎么能做到这样呢?先把作为神通基础、足处的法修成,进入神通基础禅那,出定后,如果想变成一百身,就作意“我是一百身,我是一百身”作为前行准备,再进入基础禅那,出定后决意。与决意心同时,就成了一百身。一千身等也是这样。如果这样还不成功,就再作前行准备,第二次入定、出定后决意。因为《相应部注》里说:“可以入定一次或两次。”其中,基础禅那心以似相为所缘;前行准备的心则以一百身或一千身为所缘。而且那些只是从颜色方面来说,不是从概念方面来说。决意心也同样以一百身或一千身为所缘,它像初安止心紧接种姓心之后那样,只生起一次,是色界第四禅那的心。那些众多化出来的身,因为没有特别设定区别,所以化出来的就和有神通的人本身一样。无论是行、住、坐、卧等威仪,还是说话、沉默等,有神通的人做什么,他们就做什么。但如果他想化作各种不同的形态:有的在少年期,有的在中年期,有的在老年期;同样,长发、半秃、全秃、杂发,半红袈裟、黄袈裟;有的在诵文句,有的在说法,有的在唱诵,有的在提问,有的在答问,有的在染衣,有的在煮染料,有的在缝衣,有的在洗衣等等;或者想化作其他种种形态,他就从基础禅那出定,按“愿这些比丘是少年期”这样的方式作前行准备,再入定,出定后决意。与决意心同时,就正好变成想要的那种形态。“变成多身之后又成为一身”等,也是同样的道理。但这里有一个差别:这位比丘这样化作多身之后,又想到“我要独自一人经行、诵经、问问题”,或者出于少欲之心,想到“这个住处比丘很少,如果有人来了,看见这么多一模一样的比丘,一定会知道‘这肯定是长老的威神之力’”,于是中途生起“我成为一人”的意愿;他就进入基础禅那,出定后作“我成为一人”的前行准备,再入定,出定后决意“我成为一人”。与决意心同时,就成为一人。如果不这样做,那么到了所限定的时间,自己就会恢复成一人。
102. Idānissa anekavihitabhāvaṃ dassento ekopi hutvātiādimāha. Tattha ekopi hutvāti iddhikaraṇato pubbe pakatiyā ekopi hutvā. Bahudhā hotīti bahunnaṃ santike caṅkamitukāmo vā, sajjhāyaṃ vā kattukāmo, pañhaṃ vā pucchitukāmo hutvā satampi sahassampi hoti. Kathaṃ panāyamevaṃ hoti? Iddhiyā bhūmipādapadamūlabhūte dhamme sampādetvā abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sace sataṃ icchati, ‘‘sataṃ homi sataṃ homī’’ti parikammaṃ katvā puna pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhāti. Adhiṭṭhānacittena saheva sataṃ hoti. Sahassādīsupi eseva nayo. Sace evaṃ na ijjhati, puna parikammaṃ katvā dutiyampi samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhātabbaṃ. Saṃyuttaṭṭhakathāyañhi ‘‘ekavāraṃ dvevāraṃ samāpajjituṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Tattha pādakajjhānacittaṃ nimittārammaṇaṃ, parikammacittāni satārammaṇāni vā sahassārammaṇāni vā. Tāni ca kho vaṇṇavaseneva, no paṇṇattivasena. Adhiṭṭhānacittampi tatheva satārammaṇaṃ vā sahassārammaṇaṃ vā, taṃ paṭhamappanācittamiva gotrabhuanantaraṃ ekameva uppajjati rūpāvacaracatutthajjhānikaṃ . Tattha ye te bahū nimmitā, te aniyametvā nimmitattā iddhimatā sadisāva honti. Ṭhānanisajjādīsu vā bhāsitatuṇhībhāvādīsu vā yaṃ yaṃ iddhimā karoti, taṃtadeva karonti. Sace pana nānāvaṇṇe kātukāmo hoti, keci paṭhamavaye keci majjhimavaye keci pacchimavaye, tathā dīghakese upaḍḍhamuṇḍamuṇḍe missakakese upaḍḍharattacīvare paṇḍukacīvare padabhāṇadhammakathāsarabhaññapañhapucchanapañhavissajjanarajanapacanacīvarasibbanadhovanādīni karonte, aparepi vā nānappakārake kātukāmo hoti, tena pādakajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ettakā bhikkhū paṭhamavayā hontū’’tiādinā nayena parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhātabbaṃ. Adhiṭṭhānacittena saddhiṃ icchitappakārāyeva hontīti. Esa nayo ‘‘bahudhāpi hutvā eko hotī’’tiādīsu. Ayaṃ pana viseso – iminā hi bhikkhunā evaṃ bahubhāvaṃ nimminitvā puna ‘‘ekova hutvā caṅkamissāmi, sajjhāyaṃ karissāmi, pañhaṃ pucchissāmī’’ti cintetvā vā ‘‘ayaṃ vihāro appabhikkhuko, sace keci āgamissanti, kuto ime ettakā ekasadisā bhikkhū addhā therassa esānubhāvoti maṃ jānissantī’’ti appicchatāya vā antarāva ‘‘eko homī’’ti icchantena pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘eko homī’’ti parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘eko homī’’ti adhiṭṭhātabbaṃ . Adhiṭṭhānacittena saddhiṃyeva eko hoti. Evaṃ akaronto pana yathāparicchinnakālavasena sayameva eko hoti.
“显现”就是让事物变得明显。“隐匿”就是让事物变得隐蔽。也可以和前面的话连起来理解:体验显现,体验隐匿。在这里,这位有神通的人如果想显现,就让黑暗变成光明,让被遮住的东西露出来,或者让不在眼前的东西出现在眼前。怎么做呢?他想让自己或别人——即使原本被遮住或站在远处——也能被看见,就从基础禅那出定,作意“这里黑暗要变成光明”,或“这里被遮住的要露出来”,或“这里不在眼前的要出现在眼前”,作完准备功夫后,按照前面说的方法决意。决意的同时,就按照决意的那样变成现实。别人即使站在远处也能看见,自己想看也能看见。如果想隐匿,就让光明变成黑暗,让没遮住的变成被遮住,或者让在眼前的变成不在眼前。怎么做呢?他想让自己或别人——即使原本没被遮住或站在近处——也不被看见,就从基础禅那出定,作意“这里光明的地方要变成黑暗”,或“这里没遮住的要变成被遮住”,或“这里在眼前的要变成不在眼前”,作完准备功夫后,按照前面说的方法决意。决意的同时,就按照决意的那样变成现实。别人即使站在近处也看不见,自己不想看也看不见。另外,一切明显的示现都叫“显现”,不明显的示现都叫“隐匿”。其中,在明显的示现里,神通和具有神通的人都能被看出来,这要用双神变来说明。在不明显的示现里,只能看出神通,看不出具有神通的人,这要用《大迦叶经》和《梵天请经》来说明。
Āvibhāvanti pākaṭabhāvaṃ karotīti attho. Tirobhāvanti paṭicchannabhāvaṃ karotīti attho. Āvibhāvaṃ paccanubhoti, tirobhāvaṃ paccanubhotīti purimena vā sambandho. Tatrāyaṃ iddhimā āvibhāvaṃ kattukāmo andhakāraṃ vā ālokaṃ karoti, paṭicchannaṃ vā vivaṭaṃ karoti, anāpāthaṃ vā āpāthaṃ karoti. Kathaṃ? Ayañhi yathā paṭicchannopi dūre ṭhitopi vā dissati, evaṃ attānaṃ vā paraṃ vā kattukāmo pādakajjhānato vuṭṭhāya ‘‘idaṃ andhakāraṃ ālokajātaṃ hotū’’ti vā, ‘‘idaṃ paṭicchannaṃ vivaṭaṃ hotū’’ti vā, ‘‘idaṃ anāpāthaṃ āpāthaṃ hotū’’ti vā āvajjitvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhāti. Saha adhiṭṭhānā yathādhiṭṭhitameva hoti. Pare dūre ṭhitāpi passanti, sayampi passitukāmo passati. Tirobhāvaṃ kattukāmo pana ālokaṃ vā andhakāraṃ karoti, appaṭicchannaṃ vā paṭicchannaṃ, āpāthaṃ vā anāpāthaṃ karoti. Kathaṃ? Ayañhi yathā appaṭicchannopi samīpe ṭhitopi vā na dissati, evaṃ attānaṃ vā paraṃ vā kattukāmo pādakajjhānā vuṭṭhahitvā ‘‘idaṃ ālokaṭṭhānaṃ andhakāraṃ hotū’’ti vā, ‘‘idaṃ appaṭicchannaṃ paṭicchannaṃ hotū’’ti vā, ‘‘idaṃ āpāthaṃ anāpāthaṃ hotū’’ti vā āvajjitvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhāti. Saha adhiṭṭhānā yathādhiṭṭhitameva hoti. Pare samīpe ṭhitāpi na passanti, sayampi apassitukāmo na passati. Apica sabbampi pākaṭapāṭihāriyaṃ āvibhāvo nāma, apākaṭapāṭihāriyaṃ tirobhāvo nāma. Tattha pākaṭapāṭihāriye iddhipi paññāyati iddhimāpi. Taṃ yamakapāṭihāriyena dīpetabbaṃ. Apākaṭapāṭihāriye iddhiyeva paññāyati, na iddhimā. Taṃ mahakasuttena (saṃ. ni. 4.346) ca brahmanimantanikasuttena (ma. ni. 1.501 ādayo) ca dīpetabbaṃ.
“穿墙”是指墙的另一边,也就是墙的对面。这个说法同样适用于“穿墙壁”和“穿山”。“墙”指房屋的墙壁。“墙壁”指房屋、寺院、村落等的围墙。“山”指土山或石山。“无碍”是指不粘着、不被挡住。就像在虚空中一样。想要这样行走的比丘,要先进入虚空遍的禅定,出定后把心转向墙、墙壁或山,作好准备工作后决意:“愿它成为虚空。”它就会变成虚空。如果想向下走或向上走,它就会变成中空的;如果想穿透过去,它就会出现孔洞。他就在那里无碍地行走。不过,如果这位比丘在决意行走的途中,有山或树突然出现,那还需要重新入定再决意吗?这没有过失。因为再次入定决意,就像在亲教师面前重新求取依止一样。但由于这位比丘已经决意“愿它成为虚空”,所以它确实就是虚空。凭先前决意的力量,途中不可能出现另一座由时节所生的山或树。如果是由其他有神通的人变化出来的,那么先变化出来的那个更强。他就应该从上方或下方过去。
Tirokuṭṭanti parakuṭṭaṃ, kuṭṭassa parabhāganti vuttaṃ hoti. Esa nayo tiropākāratiropabbatesu. Kuṭṭoti ca gehabhitti. Pākāroti gehavihāragāmādīnaṃ parikkhepapākāro. Pabbatoti paṃsupabbato vā pāsāṇapabbato vā. Asajjamānoti alaggamāno. Seyyathāpi ākāseti ākāse viya. Evaṃ gantukāmena pana ākāsakasiṇaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya kuṭṭaṃ vā pākāraṃ vā pabbataṃ vā āvajjitvā kataparikammena ‘‘ākāso hotū’’ti adhiṭṭhātabbo, ākāsova hoti. Adho otaritukāmassa, uddhaṃ vā ārohitukāmassa susiro hoti, vinivijjhitvā gantukāmassa chiddo. So tattha asajjamāno gacchati. Sace panassa bhikkhuno adhiṭṭhahitvā gacchantassa antarā pabbato vā rukkho vā uṭṭheti, kiṃ puna samāpajjitvā adhiṭṭhātabbanti? Doso natthi. Puna samāpajjitvā adhiṭṭhānañhi upajjhāyassa santike nissayaggahaṇasadisaṃ hoti. Iminā pana bhikkhunā ‘‘ākāso hotū’’ti adhiṭṭhitattā ākāso hotiyeva. Purimādhiṭṭhānabaleneva cassa antarā añño pabbato vā rukkho vā utumayo uṭṭhahissatīti aṭṭhānametaṃ. Aññena iddhimatā nimmite pana paṭhamaṃ nimmānaṃ balavaṃ hoti. Itarena tassa uddhaṃ vā adho vā gantabbaṃ.
在地中也能出没:这里“出”是浮上来,“没”是沉下去,浮出和沉入合起来就叫“出没”。想做这件事的人,先进入水遍的禅定,出定后划定范围:“愿这一片地方的地变成水。”作好准备功夫后,按照前面说的方法决意。决意的同时,在划定的范围内,地就变成了水。他在那里浮出沉入,就像在水里一样。不只是浮出沉入,洗澡、喝水、洗脸、洗东西等等,他想做什么就做什么。而且不只是能变成水,酥油、油、蜂蜜、糖浆等,他想变成什么,就作意:“愿这些变成这样这样的分量。”作好准备功夫后决意,就按照决意的那样实现。取出来放进容器里时,酥油还是酥油,油等还是油等,水还是水。他想浸湿才浸湿,不想浸湿就不会浸湿。而且那片地只对这位比丘来说是水,对其他的人来说还是地。在那里,人们用脚走也行,乘车等通行也行,照样耕地等等。如果这位比丘希望“让他们也看到是水”,那也能变成水。不过,超过限定的时间之后,除了原本就在罐子、池塘等处的水保留之外,其余被划定的区域还是恢复成地。
Pathaviyāpi ummujjanimujjanti ettha ummujjanti uṭṭhānaṃ, nimujjanti saṃsīdanaṃ, ummujjañca nimujjañca ummujjanimujjaṃ. Evaṃ kattukāmena pana āpokasiṇaṃ samāpajjitvā uṭṭhāya ‘‘ettake ṭhāne pathavī udakaṃ hotū’’ti paricchinditvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhātabbaṃ. Saha adhiṭṭhānā yathāparicchinne ṭhāne pathavī udakameva hoti. So tattha ummujjanimujjaṃ karoti seyyathāpi udake. Na kevalañca ummujjanimujjameva, nhānapānamukhadhovanabhaṇḍakadhovanādīsu yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ karoti. Na kevalañca udakameva karoti, sappitelamadhuphāṇitādīsupi yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ ‘‘idañcidañca ettakaṃ hotū’’ti āvajjitvā parikammaṃ katvā adhiṭṭhahantassa yathādhiṭṭhitameva hoti. Uddharitvā bhājanagataṃ karontassa sappi sappiyeva hoti, telādīni telādīniyeva, udakaṃ udakameva. So tattha temitukāmova temeti, na temitukāmo na temeti. Tasseva ca sā pathavī udakaṃ hoti, sesajanassa pathavīyeva. Tattha manussā pattikāpi gacchanti, yānādīhipi gacchanti, kasikammādīnipi karontiyeva. Sace panāyaṃ ‘‘tesampi udakaṃ hotū’’ti icchati, hotiyeva. Paricchinnakālaṃ pana atikkamitvā yaṃ pakatiyā ghaṭataḷākādīsu udakaṃ, taṃ ṭhapetvā avasesaṃ paricchinnaṭṭhānaṃ pathavīyeva hoti.
在水上也能行走而不沉没。这里说的是:如果踩到水会陷下去,那就叫“破”;反过来不会陷下去,就叫“不破”。想这样行走的人,要先进入地遍的禅定,出定后划定一个范围,心想“在这个范围内,水要变成地”,做好准备工作后,再按照前面说的方法下定决心。决心一下,所划范围内的水就真的变成了地。他在上面行走,就像走在陆地上一样。不只是能走,他想用什么姿势就用什么姿势。而且不只是能把水变成地,他想把水变成宝石、黄金、山、树等等,只要按照前面说的方法作意并下定决心,就会随着他的决心变成那样。不过,这水变成地只是对他自己而言,对其他人来说还是水。鱼、龟、水鸟等还是照常在水里自由游动。如果他想让其他人也看到那个地方是地,也能做到。但是一旦超过了限定的时间,就又会变回水。
Udakepi abhijjamāne gacchatīti ettha yaṃ udakaṃ akkamitvā saṃsīdati, taṃ bhijjamānanti vuccati, viparītaṃ abhijjamānaṃ. Evaṃ gantukāmena pana pathavīkasiṇaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘ettake ṭhāne udakaṃ pathavī hotū’’ti paricchinditvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhātabbaṃ. Saha adhiṭṭhānā yathāparicchinnaṭṭhāne udakaṃ pathavīyeva hoti. So tattha gacchati seyyathāpi pathaviyaṃ. Na kevalañca gacchati, yaṃ yaṃ iriyāpathaṃ icchati, taṃ taṃ kappeti. Na kevalañca pathavimeva karoti, maṇisuvaṇṇapabbatarukkhādīsupi yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ vuttanayeneva āvajjitvā adhiṭṭhāti, yathādhiṭṭhitameva hoti. Tasseva ca taṃ udakaṃ pathavī hoti, sesajanassa udakameva . Macchakacchapā ca udakakākādayo ca yathāruci vicaranti. Sace panāyaṃ aññesampi manussānaṃ taṃ pathaviṃ kātuṃ icchati, karotiyeva. Yathāparicchinnakālātikkamena pana udakameva hoti.
“也在空中结跏趺坐而行”的意思是:他在虚空中,以双腿盘结的坐姿四处行走。“有翼之鸟”是指翅膀完整的鸟,不是翅膀还没长全或者被剪掉翅膀的鸟。那样的鸟是没办法在空中飞行的。所以,想这样在空中行走的人,要先进入地遍禅定,出定以后,如果想坐着走,就划定一个跏趺坐那么大的范围;如果想躺着走,就划定一张床那么大的范围;如果想迈步走,就划定一条路那么大的范围。这样按照需要划定范围后,就按前面说的方法决意:“变成大地。”决意一完成,那里就真的变成大地。而且,想在空中行走的比丘,还必须获得天眼。为什么呢?因为途中会有由时节变化而出现的山、树之类,或者有龙、金翅鸟等出于嫉妒而变现出来的东西,为了能看见它们,就需要天眼。看见之后又该怎么做呢?要进入根本禅定,出定后作意“变成虚空”,完成准备工作后再决意。另外,为了看清该在哪里降落,也必须具备天眼。因为如果他在不合适的地方降落,比如在浴场或村口,就会被大众看得清清楚楚。所以要用天眼观察,避开不合适的地方,在合适的地方降落。
Ākāsepi pallaṅkena kamatīti antalikkhe samantato ūrubaddhāsanena gacchati. Pakkhī sakuṇoti pakkhehi yutto sakuṇo, na aparipuṇṇapakkho lūnapakkho vā. Tādiso hi ākāse gantuṃ na sakkoti. Evamākāse gantukāmena pana pathavīkasiṇaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sace nisinno gantumicchati, pallaṅkappamāṇaṃ ṭhānaṃ paricchinditvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhātabbaṃ. Sace nipanno gantukāmo hoti, mañcappamāṇaṃ, sace padasā gantukāmo hoti, maggappamāṇanti evaṃ yathānurūpaṃ ṭhānaṃ paricchinditvā vuttanayeneva ‘‘pathavī hotū’’ti adhiṭṭhātabbaṃ. Saha adhiṭṭhānā pathavīyeva hoti. Ākāse gantukāmena ca bhikkhunā dibbacakkhulābhināpi bhavitabbaṃ. Kasmā? Yasmā antarā utusamuṭṭhānā vā pabbatarukkhādayo honti, nāgasupaṇṇādayo vā usūyantā māpenti, tesaṃ dassanatthaṃ. Te pana disvā kiṃ kātabbanti? Pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘ākāso hotū’’ti parikammaṃ katvā adhiṭṭhātabbaṃ. Apica okāse orohaṇatthampi iminā dibbacakkhulābhinā bhavitabbaṃ. Ayañhi sace anokāse nhānatitthe vā gāmadvāre vā orohati, mahājanassa pākaṭo hoti, tasmā dibbacakkhunā passitvā anokāsaṃ vajjetvā okāse otaratīti.
“也能触摸这些如此大神力、如此大威德的日月”,在这里应当理解:日月在四万二千由旬的高空运行,所以有大神力;在一刹那间照亮三洲,所以有大威德。或者说,因为在高空运行和光明遍照,所以有大神力,又正因为这大神力而有大威德。“触摸”就是抓住或碰到某个部位。“遍摩”就是像打磨镜面那样全面地摩擦。这种神变只靠作为神通基础的禅那就能成就,这里并不要求一定以遍禅定成就。如果他想去触摸,就去触摸。如果他就坐在或躺在原地想要触摸,就决意:“愿它来到伸手可及的地方。”靠决意的力量,日月就像脱了柄的棕榈果一样,来到伸手可及之处;他要么触摸停在原处的日月,要么伸手去触摸。伸手的时候,增长的是执受色还是非执受色?是依着执受色,非执受色增长。这样做了以后,他不仅能触摸日月,如果愿意,还可以把日月当作脚凳来搁脚,当作椅子来坐,当作床来躺,当作靠板来倚靠。一个人这样做,另一个人也能这样。即使有成百上千位比丘同时这样做,对每一个人也都同样成就。日月的运行和放光也照样不变。就像成千上万个盛满水的钵中都能映现月轮,而月亮的运行和放光仍照常一样,这个神通也是同样的道理。“乃至以身体自在行于梵天界”,就是以梵天界为范围,在这中间以种种神通自在支配自己的身体。详细的说明将在“神变论”中展开。
Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāveti ettha candimasūriyānaṃ dvācattālīsayojanasahassoparicaraṇena mahiddhikatā, tīsu dīpesu ekakkhaṇe ālokakaraṇena mahānubhāvatā veditabbā, evaṃ uparicaraṇaālokapharaṇehi vā mahiddhike, teneva mahiddhikattena mahānubhāve . Parāmasatīti pariggaṇhāti, ekadese vā phusati. Parimajjatīti samantato ādāsatalaṃ viya parimajjati. Ayaṃ panassa iddhi abhiññāpādakajjhānavaseneva ijjhati, natthettha kasiṇasamāpattiniyamo. Svāyaṃ yadi icchati gantvā parāmasituṃ, gantvā parāmasati. Sace pana idheva nisinnako vā nipannako vā parāmasitukāmo hoti, ‘‘hatthapāse hotū’’ti adhiṭṭhāti. Adhiṭṭhānabalena vaṇṭā muttatālaphalaṃ viya āgantvā hatthapāse ṭhite vā parāmasati, hatthaṃ vā vaḍḍhetvā parāmasati. Hatthaṃ vaḍḍhentassa pana kiṃ upādinnakaṃ vaḍḍhati anupādinnakaṃ vāti? Upādinnakaṃ nissāya anupādinnakaṃ vaḍḍhati. Yo evaṃ katvā na kevalaṃ candimasūriye parāmasati, sace icchati, pādakathalikaṃ katvā pāde ṭhapeti, pīṭhaṃ katvā nisīdati, mañcaṃ katvā nipajjati, apassenaphalakaṃ katvā apassayati. Yathā eko, evaṃ aparopi. Anekesupi hi bhikkhusatasahassesu evaṃ karontesu tesañca ekamekassa tatheva ijjhati. Candimasūriyānañca gamanampi ālokakaraṇampi tatheva hoti. Yathā hi pātisahassesu udakapūresu sabbapātīsu candamaṇḍalāni dissanti, pākatikameva candassa gamanaṃ ālokakaraṇañca hoti, tathūpamametaṃ pāṭihāriyaṃ. Yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattetīti brahmalokaṃ paricchedaṃ katvā etthantare anekavidhaṃ abhiññaṃ karonto attano kāyena vasaṃ issariyaṃ vatteti. Vitthāro panettha iddhikathāyaṃ āvibhavissatīti.
天耳界清净智的注释
51. Sotadhātuvisuddhiñāṇaniddesavaṇṇanā
103在“天耳界清净智”的解说中,“即使远处的声音”等这段话,是为了给想要修出天耳的初学比丘展示修行方法而说的。其中,“即使远处声音的声相”,指的是远处声音当中的声音。声音本身就是形成“相”的依据,所以叫“声相”。虽然说“远处”,其实也只是指普通耳朵能听到的范围。“粗大的”,指粗重的声音;“微细的”,指细小的声音;“极细的”,指比微细还微细,也就是最微细的意思。这样一来,就把最微细的声音也都包括进去了。想要修出这种智的初学禅修者,应当先进入作为神通基础的禅那,出定之后,用遍作定的心,先从普通耳朵能听到的范围开始,作意远处粗大的声音。比如在森林里狮子等野兽的叫声,在精舍里钟声、鼓声、螺声,沙弥和年轻比丘们尽力诵经的诵经声,平常说话时“尊者,什么?”“贤友,什么?”这样的声音,鸟声、风声、脚步声、沸腾的水发出的嘶嘶声、太阳下晒干的棕榈叶声、蚂蚁之类发出的声音。就这样,从最粗大的声音开始,依次作意越来越微细的声音。
103. Sotadhātuvisuddhiñāṇaniddese dūrepi saddānantiādi dibbasotaṃ uppādetukāmassa ādikammikassa bhikkhuno upāyasandassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha dūrepi saddānaṃ saddanimittanti dūre saddānaṃ antare saddaṃ. Saddoyeva hi nimittakaraṇavasena saddanimittaṃ. ‘‘Dūre’’ti vuttepi pakatisotassa āpāthaṭṭhāneyeva. Oḷārikānanti thūlānaṃ. Sukhumānanti aṇūnaṃ. Saṇhasaṇhānanti saṇhatopi saṇhānaṃ, atisaṇhānanti attho. Etena paramasukhumā saddā vuttā honti. Imaṃ ñāṇaṃ uppādetukāmena ādikammikena jhāyinā abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya parikammasamādhicittena paṭhamataraṃ pakatisotapathe dūre oḷāriko araññe sīhādīnaṃ saddo āvajjitabbo. Vihāre ghaṇḍisaddo bherisaddo saṅkhasaddo sāmaṇeradaharabhikkhūnaṃ sabbathāmena sajjhāyantānaṃ sajjhāyanasaddo pakatikathaṃ kathentānaṃ ‘‘kiṃ, bhante, kiṃ, āvuso’’tiādisaddo sakuṇasaddo vātasaddo padasaddo pakkuthitaudakassa cicciṭāyanasaddo ātape sussamānatālapaṇṇasaddo kunthakipillikādisaddoti evaṃ sabboḷārikato pabhuti yathākkamena sukhumasukhumasaddā āvajjitabbā.
这样做的时候,还要依次把东、西等十个方向的声相,按前面说的方法,在每个方向上一一作意。作意的时候,对于自己平常耳朵能听到的那些声音,要以平常耳朵为基础,用意识门的心去作意。那些声音对平常心来说本来就已经很明显,而对遍作定的心来说就更加明显。当他这样作意声相时,心想“现在天耳界就要生起了”,于是以那些声音中的某一个为所缘,生起意门转向心。那个心灭去后,有四到五个速行心生起。其中前面三到四个是欲界心,叫做遍作、近行、随顺、种姓;第四个或第五个是安止心,属于色界第四禅。与那个安止心同时生起的智慧,就是天耳界。要让这个天耳界变得稳固有力,就应当以“我在这个范围内听到声音”为念,先限定一个指节大小的范围,然后逐步扩大:从两个指节、四个指节、八个指节,到一拃、一肘;再按内室、露台、精舍、僧园、行乞的村落、国土等范围,一直到轮围山,甚至更远,不断划定范围而扩展。这样证得神通的人,即使不再进入根本禅那,也能以神通智听到落入根本禅那所缘范围内的一切声音。这样听的时候,即使从下方一直到梵天界,螺贝声、大鼓声、小鼓声等同时响成一片,如果他想分别辨认,也能一一分辨:“这是螺贝声,这是大鼓声。”以神通智听到有意义的声音后,再用欲界心去了解其中的意思。天耳界是依平常耳朵生起的,不是对聋人生起。诸师说:后来即使平常耳朵坏了,天耳界也不会坏。
Evaṃ karontena ca puratthimādīsu dasasu disāsu kamena ekekissā disāya saddanimittaṃ vuttanayena manasi kātabbaṃ. Manasi karontena ca ye saddā pakatisotassa suyyanti, tesu pakatisotamodhāya manodvārikena cittena manasi kātabbaṃ. Tassa te saddā pakaticittassāpi pākaṭā honti, parikammasamādhicittassa pana ativiya pākaṭā honti. Tassevaṃ saddanimittaṃ manasikaroto idāni dibbasotadhātu uppajjissatīti tesu saddesu aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati, tasmiṃ niruddhe cattāri pañca vā javanāni javanti. Yesaṃ purimāni tīṇi cattāri vā parikammopacārānulomagotrabhunāmakāni kāmāvacarāni, catutthaṃ pañcamaṃ vā appanācittaṃ rūpāvacaracatutthajjhānikaṃ. Tattha yaṃ tena appanācittena saddhiṃ uppannaṃ ñāṇaṃ, ayaṃ dibbasotadhātu. Taṃ thāmagataṃ karontena ‘‘etthantare saddaṃ suṇāmī’’ti ekaṅgulamattaṃ paricchinditvā vaḍḍhetabbaṃ, tato dvaṅgulacaturaṅgulaaṭṭhaṅgulavidatthiratanaantogabbhapamukha- pāsādapariveṇasaṅghārāmagocaragāmajanapadādivasena yāva cakkavāḷaṃ, tato vā bhiyyopi paricchinditvā paricchinditvā vaḍḍhetabbaṃ. Evaṃ adhigatābhiñño esa pādakajjhānārammaṇena phuṭṭhokāsabbhantaragate sadde puna pādakajjhānaṃ asamāpajjitvāpi abhiññāñāṇena suṇātiyeva. Evaṃ suṇanto ca sacepi yāvabrahmalokā saṅkhabheripaṇavādisaddehi ekakolāhalaṃ hoti, pāṭiyekkaṃ vavatthāpetukāmatāya sati ‘‘ayaṃ saṅkhasaddo, ayaṃ bherisaddo’’ti vavatthāpetuṃ sakkotiyeva. Abhiññāñāṇena sute sātthake sadde pacchā kāmāvacaracittena atthaṃ jānāti. Dibbasotaṃ pakatisotavatoyeva uppajjati, no badhirassa. Pacchā pakatisote vinaṭṭhepi dibbasotaṃ na vinassatīti vadanti.
天耳界:这里说“天”,是因为和天相似。诸天神的耳界,是由善业所生,不被胆汁、痰、血等阻碍,因为远离了随烦恼,所以即使很远也能接收所缘,这就是清净的净色耳界,也就是天耳。而这位比丘由精进修行之力所生起的智耳界,也和它一样,所以因为与天相似,就叫作“天”。另外,因为是通过天住而获得的,而且自身也依止天住,所以也叫“天”;因为能听闻,且没有命根的作用,所以叫耳界;因为能执行耳界的功能,所以也似耳界,故也叫耳界。以这天耳界。清净的:纯净无随烦恼的。超越人性的:超越人的范围而闻声,故超越人的肉耳界,超然而住。闻二种声:闻两种声音。哪两种?天声和人声,即天人和人的声音。以此可知部分范围。或远或近:无论远至他方轮围之声,或近至乃至依止自身而住之虫声,彼皆能闻。以此可知无余范围。
So dibbāya sotadhātuyāti ettha dibbasadisattā dibbā. Devānañhi sucaritakammābhinibbattā pittasemharudhirādīhi apalibuddhā upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthā dibbā pasādasotadhātu hoti. Ayañcāpi imassa bhikkhuno vīriyabhāvanābalanibbattā ñāṇasotadhātu tādisāyevāti dibbasadisattā dibbā. Apica dibbavihāravasena paṭiladdhattā, attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbā, savanaṭṭhena nijjīvaṭṭhena ca sotadhātu, sotadhātukiccakaraṇena ca sotadhātu viyātipi sotadhātu. Tāya dibbāya sotadhātuyā. Visuddhāyāti parisuddhāya nirupakkilesāya. Atikkantamānusikāyāti manussūpacāraṃ atikkamitvā saddasavanena mānusikaṃ maṃsasotadhātuṃ atikkantāya vītivattitvā ṭhitāya. Ubho sadde suṇātīti dve sadde suṇāti. Katame dve? Dibbe ca mānuse ca, devānañca manussānañca saddeti vuttaṃ hoti. Etena padesapariyādānaṃ veditabbaṃ. Ye dūre santike cāti ye saddā dūre paracakkavāḷepi, ye ca santike antamaso sadehasannissitapāṇakasaddāpi, te suṇātīti vuttaṃ hoti. Etena nippadesapariyādānaṃ veditabbanti.
52. 他心智论释的注释
52. Cetopariyañāṇaniddesavaṇṇanā
104104. 在他心智的解释中,“他这样了知”这句话,现在要说明应当修习的方法。“此色由喜根等起”等,是初学禅修者应当实行的方式。怎样实行呢?想要生起这种智的禅修者,首先应当生起天眼智。因为这种智依靠天眼才能成就,天眼是它的准备工作。所以那位比丘应当增强光明,用天眼反复观察他人心脏色所依而存在的血色,然后反复寻求其心。当善的喜生起时,那血是红色的,像榕树果实的颜色;当不善的喜生起时,那血就浑浊;当忧生起时,那血是黑色的,像阎浮果实的颜色且浑浊。当善的舍生起时,那血是清净的,像芝麻油的颜色。当不善的舍生起时,那血也浑浊。因此,那位比丘反复观察他人心脏的血色后,反复寻求其心:“此色由喜根等起,此色由忧根等起,此色由舍根等起”,应当使他心智变得稳固。当它如此稳固时,便能渐次了知一切欲界等各类心,只是从心到心流转,不需要再观察心脏色。这在注疏中也说过:
104. Cetopariyañāṇaniddese so evaṃ pajānātīti idāni vattabbaṃ vidhānaṃ upadisati. Idaṃ rūpaṃ somanassindriyasamuṭṭhitantiādi ādikammikena jhāyinā paṭipajjitabbaṃ vidhānaṃ. Kathaṃ? Etañhi ñāṇaṃ uppādetukāmena jhāyinā paṭhamaṃ tāva dibbacakkhuñāṇaṃ uppādetabbaṃ. Etañhi dibbacakkhuvasena ijjhati, taṃ etassa parikammaṃ. Tasmā tena bhikkhunā ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā parassa hadayarūpaṃ nissāya vattamānassa lohitassa vaṇṇaṃ passitvā passitvā cittaṃ pariyesitabbaṃ. Tañhi lohitaṃ kusalasomanasse vattamāne rattaṃ hoti nigrodhapakkavaṇṇaṃ, akusalasomanasse vattamāne tadeva luḷitaṃ hoti, domanasse vattamāne kāḷakaṃ hoti jambupakkavaṇṇaṃ luḷitaṃ. Kusalūpekkhāya vattamānāya pasannaṃ hoti tilatelavaṇṇaṃ. Akusalūpekkhāya vattamānāya tadeva luḷitaṃ hoti. Tasmā tena ‘‘idaṃ rūpaṃ somanassindriyasamuṭṭhitaṃ, idaṃ rūpaṃ domanassindriyasamuṭṭhitaṃ, idaṃ rūpaṃ upekkhindriyasamuṭṭhita’’nti parassa hadayalohitavaṇṇaṃ passitvā passitvā cittaṃ pariyesantena cetopariyañāṇaṃ thāmagataṃ kātabbaṃ. Evaṃ thāmagate hi tasmiṃ anukkamena sabbampi kāmāvacarādibhedaṃ cittaṃ pajānāti cittā cittameva saṅkamanto vinā hadayarūpadassanena. Vuttampi cetaṃ aṭṭhakathāyaṃ –
想了解无色界众生心的人,能看见谁的心脏色法?又能观察到谁的根变化呢?谁的也看不到。这是有神通者的能力范围,也就是说,无论把心投向哪里,他都能了知那十六种心。不过,这段话是针对还没有作决意的人说的。
‘‘Āruppe parassa cittaṃ jānitukāmo kassa hadayarūpaṃ passati, kassindriyavikāraṃ oloketīti? Na kassaci. Iddhimato visayo esa, yadidaṃ yattha katthaci cittaṃ āvajjanto soḷasappabhedaṃ cittaṃ jānāti. Akatābhinivesassa pana vasena ayaṃ kathā’’ti (visuddhi. 2.401).
“其他众生”是指除了自己以外的其余众生。“其他个人”也是同样的意思,只是根据所化导的对象和说法方式的不同,而在言辞上作了区分。“以心遍知他人之心”:就是用自己的心去辨别他们的心,然后按有贪等不同状态来了知。“有贪或”等句中的“或”字是集合的意思。其中,八种与贪相应的心叫作有贪心,其余四地所摄的善心和无记心叫作离贪心。两种与忧相应的心、两种与疑和掉举相应的心,这四种心不包括在这两类里。不过有些长老也用“离贪”这个词把它们包括进去。两种与忧相应的心叫作有嗔心,一切四地的善心和无记心叫作离嗔心。其余十种不善心不包括在这两类里。不过有些长老也用“离嗔”这个词把它们包括进去。在“有痴”和“离痴”中,只以痴为唯一根源的疑相应和掉举相应这两种心才是有痴。但因为痴存在于一切不善心中,所以十二种不善心也应该知道是有痴。其余的善心和无记心是离痴。与昏沉睡眠相应的心是收缩的,与掉举相应的心是散乱的。色界和无色界的心是广大的,其余的是不广大的。一切三地的心是有上的,出世间心是无上的。达到近行定和达到安止定的是得定的,这两种都没达到的是不得定的。达到分断、镇伏断、正断、止息断、出离解脱的是解脱的,没有达到这五种解脱的应知是未解脱的。这样,获得他心智的比丘能了知十六种分类的心。然而凡夫不知道圣者的道心和果心,圣者中下位的也不知道上位者的道心和果心,但上位者能知道下位者的心。
Parasattānanti attānaṃ ṭhapetvā sesasattānaṃ. Parapuggalānanti idampi iminā ekatthameva, veneyyavasena pana desanāvilāsena ca byañjanena nānattaṃ kataṃ. Cetasā ceto paricca pajānātīti attano cittena tesaṃ cittaṃ paricchinditvā sarāgādivasena nānappakārato jānāti. Sarāgaṃ vātiādīsu vā-saddo samuccayattho. Tattha aṭṭhavidhaṃ lobhasahagatacittaṃ sarāgaṃ cittaṃ nāma, avasesaṃ catubhūmakakusalābyākatacittaṃ vītarāgaṃ nāma. Dve domanassacittāni, dve vicikicchāuddhaccacittānīti imāni pana cattāri cittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi vītarāgapadena saṅgaṇhanti. Duvidhaṃ pana domanassasahagataṃ cittaṃ sadosaṃ cittaṃ nāma, sabbampi catubhūmakaṃ kusalābyākataṃ vītadosaṃ nāma. Sesāni dasa akusalacittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi vītadosapadena saṅgaṇhanti. Samohaṃ vītamohanti ettha pana mohekahetukavasena vicikicchāuddhaccasahagatadvayameva samohaṃ. Mohassa pana sabbākusalesu sambhavato dvādasavidhampi akusalaṃ cittaṃ ‘‘samoha’’nti veditabbaṃ. Avasesaṃ kusalābyākataṃ vītamohaṃ. Thinamiddhānugataṃ pana saṃkhittaṃ, uddhaccānugataṃ vikkhittaṃ. Rūpāvacarārūpāvacaraṃ mahaggataṃ, avasesaṃ amahaggataṃ. Sabbampi tebhūmakaṃ sauttaraṃ, lokuttaraṃ anuttaraṃ. Upacārappattaṃ appanāppattañca samāhitaṃ, tadubhayamasampattaṃ asamāhitaṃ. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavimuttippattaṃ vimuttaṃ, pañcavidhampi etaṃ vimuttimappattaṃ avimuttanti veditabbaṃ. Iti cetopariyañāṇalābhī bhikkhu soḷasappabhedampi cittaṃ pajānāti. Puthujjanā pana ariyānaṃ maggaphalacittaṃ na jānanti, ariyāpi ca heṭṭhimā heṭṭhimā uparimānaṃ uparimānaṃ maggaphalacittaṃ na jānanti, uparimā uparimā pana heṭṭhimānaṃ heṭṭhimānaṃ cittaṃ jānantīti.