10. 论母解说
10. Mātikākathā
无碍解道 · 30 段
40无渴爱、解脱、脱离、明与解脱、增上戒、增上心、增上慧、轻安、智、见、清净、离欲、出离、远离、舍、行、禅那解脱、修习、决意、命。
Nicchāto , mokkho vimokkho, vijjāvimutti, adhisīlaṃ, adhicittaṃ, adhipaññā, passaddhi, ñāṇaṃ, dassanaṃ visuddhi nekkhammaṃ, nissaraṇaṃ paviveko, vossaggo, cariyā, jhānavimokkho, bhāvanā, adhiṭṭhānaṃ, jīvitaṃ.
41他以离欲而对欲贪无渴,以无嗔而对嗔恚无渴……以初禅而对诸盖无渴……以阿拉汉道而对一切烦恼无渴。
41 . Nicchāto ti nekkhammena kāmacchandato nicchāto, abyāpādena byāpādato nicchāto…pe… paṭhamena jhānena nīvaraṇehi nicchāto…pe… arahattamaggena sabbakilesehi nicchāto.
以离欲而从欲贪中脱离——这便是解脱,便是出离。以无嗔而从嗔恚中脱离——这便是解脱,便是出离……(中略)……以初禅而从诸盖中脱离——这便是解脱,便是出离……(中略)……以阿拉汉道而从一切烦恼中脱离——这便是解脱,便是出离。
Mokkho vimokkho ti nekkhammena kāmacchandato muccatīti – mokkho vimokkho. Abyāpādena byāpādato muccatīti – mokkho vimokkho…pe… paṭhamena jhānena nīvaraṇehi muccatīti – mokkho vimokkho…pe… arahattamaggena sabbakilesehi muccatīti – mokkho vimokkho.
出离存在,故称为明;从欲贪中解脱出来,故称为解脱。有明时即解脱,解脱时即有明——这便是明与解脱。无嗔存在,故称为明;从嗔恚中解脱出来,故称为解脱。有明时即解脱,解脱时即有明——这便是明与解脱……(中略)……阿拉汉道存在,故称为明;从一切烦恼中解脱出来,故称为解脱。有明时即解脱,解脱时即有明——这便是明与解脱。
Vijjāvimuttī ti nekkhammaṃ vijjatīti vijjā, kāmacchandato muccatīti vimutti. Vijjanto muccati, muccanto vijjatīti – vijjāvimutti. Abyāpādo vijjatīti vijjā, byāpādato vimuccatīti vimutti. Vijjanto muccati, muccanto vijjatīti – vijjāvimutti…pe… arahattamaggo vijjatīti vijjā, sabbakilesehi muccatīti vimutti. Vijjanto muccati, muccanto vijjatīti – vijjāvimutti.
以出离防护欲贪:就防护义而言,是戒清净;就不散乱义而言,是心清净;就观见义而言,是见清净。这里的防护义,即是增上戒学;不散乱义,即是增上心学;观见义,即是增上慧学。以无嗔防护嗔恚,就防护义而言,是戒清净……(中略)……以阿拉汉道防护一切烦恼,就防护义而言,是戒清净;就不散乱义而言,是心清净;就观见义而言,是见清净。这里的防护义,即是增上戒学;不散乱义,即是增上心学;观见义,即是增上慧学。
Adhisīlaṃ adhicittaṃ adhipaññā ti nekkhammena kāmacchandaṃ, saṃvaraṭṭhena sīlavisuddhi, avikkhepaṭṭhena cittavisuddhi, dassanaṭṭhena diṭṭhivisuddhi. Yo tattha saṃvaraṭṭho, ayaṃ adhisīlasikkhā . Yo tattha avikkhepaṭṭho, ayaṃ adhicittasikkhā. Yo tattha dassanaṭṭho, ayaṃ adhipaññāsikkhā. Abyāpādena byāpādaṃ saṃvaraṭṭhena sīlavisuddhi…pe… arahattamaggena sabbakilese saṃvaraṭṭhena sīlavisuddhi, avikkhepaṭṭhena cittavisuddhi. Dassanaṭṭhena diṭṭhivisuddhi. Yo tattha saṃvaraṭṭho, ayaṃ adhisīlasikkhā. Yo tattha avikkhepaṭṭho, ayaṃ adhicittasikkhā. Yo tattha dassanaṭṭho, ayaṃ adhipaññāsikkhā.
以出离平息欲贪,以无嗔平息嗔恚……(中略)……以阿拉汉道平息一切烦恼。
Passaddhī ti nekkhammena kāmacchandaṃ paṭippassambheti, abyāpādena byāpādaṃ paṭippassambheti…pe… arahattamaggena sabbakilese paṭippassambheti.
由于欲贪已断除,出离就所知义而言即是智;由于嗔恚已断除,无嗔就所知义而言即是智……(中略)……由于一切烦恼已断除,阿拉汉道就所知义而言即是智。
Ñāṇa nti kāmacchandassa pahīnattā nekkhammaṃ ñātaṭṭhena ñāṇaṃ ; byāpādassa pahīnattā abyāpādo ñātaṭṭhena ñāṇaṃ…pe… sabbakilesānaṃ pahīnattā arahattamaggo ñātaṭṭhena ñāṇaṃ.
由于欲贪已被断除,出离即是见——就已见而言;由于嗔恚已被断除,无嗔即是见——就已见而言……(中略)……由于一切烦恼已被断除,阿拉汉道即是见——就已见而言。
Dassana nti kāmacchandassa pahīnattā nekkhammaṃ diṭṭhattā dassanaṃ. Byāpādassa pahīnattā abyāpādo diṭṭhattā dassanaṃ…pe… sabbakilesānaṃ pahīnattā arahattamaggo diṭṭhattā dassanaṃ.
断除欲贪,便依出离而得净化;断除嗔恚,便依无嗔而得净化……(中略)……断除一切烦恼,便依阿拉汉道而得净化。
Visuddhī ti kāmacchandaṃ pajahanto nekkhammena visujjhati. Byāpādaṃ pajahanto abyāpādena visujjhati…pe… sabbakilese pajahanto arahattamaggena visujjhati.
即:诸欲的出离,就是出离;诸色的出离,就是无色。凡是任何的所生、所作、缘起,它的灭尽便是出离。嗔恚的出离,就是无嗔;昏沉睡眠的出离,就是光明想……(中略)……一切烦恼的出离,就是阿拉汉道。
Nekkhamma nti kāmānametaṃ nissaraṇaṃ, yadidaṃ nekkhammaṃ. Rūpānametaṃ nissaraṇaṃ, yadidaṃ āruppaṃ. Yaṃ kho pana kiñci bhūtaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ, nirodho tassa nekkhammaṃ. Byāpādassa abyāpādo nekkhammaṃ. Thinamiddhassa ālokasaññā nekkhammaṃ…pe… sabbakilesānaṃ arahattamaggo nekkhammaṃ.
对于诸欲,这出离便是离欲;对于诸色,这出离便是无色。然而,任何存在的、造作的、缘起的事物,它的灭尽即是出离。对于欲贪,离欲是出离;对于嗔恚,无瞋是出离;……对于一切烦恼,阿拉汉道是出离。
Nissaraṇa nti kāmānametaṃ nissaraṇaṃ, yadidaṃ nekkhammaṃ. Rūpānametaṃ nissaraṇaṃ, yadidaṃ āruppaṃ. Yaṃ kho pana kiñci bhūtaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ, nirodho tassa nissaraṇaṃ. Kāmacchandassa nekkhammaṃ nissaraṇaṃ. Byāpādassa abyāpādo nissaraṇaṃ…pe… sabbakilesānaṃ arahattamaggo nissaraṇaṃ.
对于欲贪,离欲是远离;……对于一切烦恼,阿拉汉道是远离。
Paviveko ti kāmacchandassa nekkhammaṃ paviveko …pe… sabbakilesānaṃ arahattamaggo paviveko .
以离欲舍断欲贪,这就是舍断;以无瞋舍断嗔恚,这就是舍断;……以阿拉汉道舍断一切烦恼,这就是舍断。
Vossaggo ti nekkhammena kāmacchandaṃ vossajjatīti – vossaggo. Abyāpādena byāpādaṃ vossajjatīti – vossaggo…pe… arahattamaggena sabbakilese vossajjatīti – vossaggo.
舍弃欲贪者,以出离而行;舍弃嗔恚者,以无嗔而行……舍弃一切烦恼者,以阿拉汉道而行。
Cariyā ti kāmacchandaṃ pajahanto nekkhammena carati. Byāpādaṃ pajahanto abyāpādena carati…pe… sabbakilese pajahanto arahattamaggena carati.
以出离而修习,即此是禅那。以烧尽欲贪,即此是禅那。于修习中得解脱,即此是禅那解脱。于烧尽中得解脱,即此是禅那解脱。所修习者为诸法。所烧尽者为诸烦恼。于已修习与已烧尽皆了知,即此是修习禅那者。以无瞋而修习,即此是禅那。以烧尽瞋恚,即此是禅那……以光明想而修习,即此是禅那。以烧尽昏沉睡眠,即此是禅那……以阿拉汉道而修习,即此是禅那。以烧尽一切烦恼,即此是禅那。于修习中得解脱,即此是禅那解脱。于烧尽中得解脱,即此是禅那解脱。所修习者为诸法。所烧尽者为诸烦恼。于已修习与已烧尽皆了知,即此是修习禅那者。
Jhānavimokkho ti nekkhammaṃ jhāyatīti – jhānaṃ. Kāmacchandaṃ jhāpetīti – jhānaṃ. Jhāyanto muccatīti – jhānavimokkho. Jhāpento muccatīti – jhānavimokkho. Jhāyantīti dhammā. Jhāpentīti kilese. Jhāte ca jhāpe ca jānātīti – jhānajhāyī . Abyāpādo jhāyatīti jhānaṃ. Byāpādaṃ jhāpetīti – jhānaṃ…pe… ālokasaññā jhāyatīti – jhānaṃ. Thinamiddhaṃ jhāpetīti – jhānaṃ…pe… arahattamaggo jhāyatīti – jhānaṃ. Sabbakilese jhāpetīti – jhānaṃ. Jhāyanto muccatīti – jhānavimokkho. Jhāpento muccatīti – jhānavimokkho. Jhāyantīti – dhammā. Jhāpentīti – kilese. Jhāte ca jhāpe ca jānātīti – jhānajhāyī.
42他舍弃欲贪而修习出离,是名修习具足。以出离之力令心决意,是名决意具足。这位如此修习具足、决意具足者,平等而活,远离不平等;正命而活,远离邪命;清净而活,远离染污——是名正命具足。这位如此修习具足、决意具足、正命具足者,无论走近哪一类大众——无论是刹帝利众、婆罗门众、居士众还是沙门众,皆自信地走近,无所怯懦。何以故?因其正是如此地修习具足、决意具足、正命具足。
42 . Bhāvanā adhiṭṭhānaṃ jīvita nti kāmacchandaṃ pajahanto nekkhammaṃ bhāvetīti – bhāvanāsampanno. Nekkhammavasena cittaṃ adhiṭṭhātīti – adhiṭṭhānasampanno. Svāyaṃ evaṃ bhāvanāsampanno adhiṭṭhānasampanno samaṃ jīvati, no visamaṃ; sammā jīvati, no micchā; visuddhaṃ jīvati, no kiliṭṭhanti – ājīvasampanno. Svāyaṃ evaṃ bhāvanāsampanno adhiṭṭhānasampanno ājīvasampanno yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati – yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ – visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so bhāvanāsampanno adhiṭṭhānasampanno ājīvasampanno.
由舍断瞋恚而修习无瞋——这便称为具足修习……由舍断昏沉睡眠而修习光明想——这便称为具足修习……由舍断掉举而修习不散乱——这便称为具足修习……由舍断疑而修习法的决定——这便称为具足修习……由舍断无明而修习明——这便称为具足修习……由舍断不喜而修习喜悦——这便称为具足修习……由舍断五盖而修习初禅——这便称为具足修习……由舍断一切烦恼而修习阿拉汉道——这便称为具足修习。他以阿拉汉道之力令心决意——这便称为具足决意。这位具足修习、具足决意的人,他平等而住,而非不平等;正确而住,而非不正确;清净而住,而非染污——这便称为具足正命。这位具足修习、具足决意、具足正命的人,无论他走近哪一类大众——不论是刹帝利众、婆罗门众、居士众还是沙门众——他都自信而近,毫不怯懦。这是什么缘故呢?因为他正是这般具足修习、具足决意、具足正命。
Byāpādaṃ pajahanto abyāpādaṃ bhāvetīti – bhāvanāsampanno…pe… thinamiddhaṃ pajahanto ālokasaññaṃ bhāvetīti – bhāvanāsampanno…pe… uddhaccaṃ pajahanto avikkhepaṃ bhāvetīti – bhāvanāsampanno…pe… vicikicchaṃ pajahanto dhammavavatthānaṃ bhāvetīti – bhāvanāsampanno…pe… avijjaṃ pajahanto vijjaṃ bhāvetīti – bhāvanāsampanno…pe… aratiṃ pajahanto pāmojjaṃ bhāvetīti – bhāvanāsampanno…pe… nīvaraṇe pajahanto paṭhamaṃ jhānaṃ bhāvetīti – bhāvanāsampanno…pe… sabbakilese pajahanto arahattamaggaṃ bhāvetīti – bhāvanāsampanno. Arahattamaggavasena cittaṃ adhiṭṭhātīti – adhiṭṭhānasampanno. Svāyaṃ evaṃ bhāvanāsampanno adhiṭṭhānasampanno samaṃ jīvati, no visamaṃ; sammā jīvati, no micchā; visuddhaṃ jīvati, no kiliṭṭhanti – ājīvasampanno. Svāyaṃ evaṃ bhāvanāsampanno adhiṭṭhānasampanno ājīvasampanno yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati – yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ – visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so bhāvanāsampanno adhiṭṭhānasampanno ājīvasampannoti.
慧、神通、现观、远离,第五为行
神变、等首、念处、观
于第三智慧品中,论母有十种。
大品、双运品与智慧品,即此三品之名。
此《无碍解道》论中,共有三品。
于无量法门的道路上,它甚深如海;
犹如繁星密布的天空,又如广大的天然湖泊;
它为说法者展现广阔境界,为修行者照亮智慧。
Paññā iddhi abhisamayo, viveko cariyapañcamo; Pāṭihāri samasīsi, satipaṭṭhānā vipassanā; Tatiye paññāvaggamhi, mātikāya ca te dasāti. Mahāvaggo yuganaddho, paññāvaggo ca nāmato; Tayova vaggā imamhi , paṭisambhidāpakaraṇe. Anantanayamaggesu, gambhīro sāgarūpamo; Nabhañca tārakākiṇṇaṃ, thūlo jātassaro yathā; Kathikānaṃ visālāya, yogīnaṃ ñāṇajotananti.
━━ 归纳讲解,仅供参考 ━━
这部书是什么
《无碍解道》是上座部巴利三藏《小部》中的一部系统性的阿毗达摩式论书,体裁为论母与义释。它不同于《经集》式的偈颂集或《本生》式的故事集,其核心是对佛教修证体系中各类“智”(ñāṇa) 进行极度精细的排列、定义与展开。全书围绕“无碍解”(即对义、法、词、辩的无碍通达)这一主题,以密集的论母开列条目,再逐一以经教和义理作注,展现出从闻法、持戒、修定到观智、道果、究竟解脱的完整智慧图谱。在《小部》诸书中,它是最能体现上座部严密修证理论架构的典籍之一,常被视为声闻乘智慧成就的集解。
核心法义/内容
本书并非以故事或偈颂传法,而是将“从听闻正法直至证得一切知智”的整个修行过程拆解为七十三种智,再对这七十三种智进行穷尽式分类和定义。它将抽象的般若智慧转化为可观察、可修证的认知操作。
例如,开篇定义“闻所成智”:“于缘的把握的慧是法住智。于过去、未来、现在诸法摄略后确定的慧是思惟智。于现在诸法变易随观的慧是生灭随观智。”
→ 拆开看:这里展现了三种核心观智的进阶——首先是通过把握缘起法则建立起“法住智”;接着将这种法则推断到三时一切诸法,形成整体的“思惟智”;最后回到当下,直接“观”名色法的刹那生灭,才是真正的“生灭随观智”。这清晰划定了从思维理解到直接体证的界限。
→ 要旨:修行的本质是“智”的不断深化与转化,从听闻而来的概念智慧(闻所成智),历经戒、定、观的磨砺,最终穿透诸行,现观四谛,圆满无碍。全书就是这套“智”的严密修证学。
关键术语锚
- Paṭisambhidā / 无碍解:特指对四法(义、法、词、辩)的毫无障碍的通达智慧,是阿拉汉圣者特有的智慧分辩能力,非指世俗学问的辩才无碍,易被误解。
- Ñāṇa / 智:本书核心词汇,区别于一般的“想”(saññā)或“识”(viññāṇa),指与善心相应的、能穿透认知对象的了别能力。全书列举七十三种,极易和“慧”(paññā)在宽泛语境中混用,但此处是逐一界定的具体修证状态。
- Dhamma / 法:在本书中高频出现,严重多义。在“法无碍解”中指教法(经教);在“一切法无我”中指现象、事物(诸法);在“诸行”(saṅkhāra)的语境中又指向缘生法。翻译时需严格区分语境。
- Vipassanā-ñāṇa / 观智:书中详尽罗列了从“生灭随观智”到“省察智”等一系列观智次第,这套阶梯是上座部修证的理论基石,切勿仅从字面“观看的智慧”轻率翻译,须作为固定行道术语处理。
- Abhiññā / 神通智:本书列出十种,包括神变、天耳、他心等,但又将“漏尽智”也纳入。需注意,在义理体系里,前九种是世间神通,唯独“漏尽智”是出世间的究竟智,地位截然不同。
- Sāmañña-ñāṇa / 共智, Asādhāraṇa-ñāṇa / 不共智:本书末区分六十七种智为声闻与佛陀共有,六种智(如一切知智)唯佛陀不共。此区分对理解大乘的“佛不共法”概念之源头尤为重要,不可误以为所有智都是普遍的。
阅读提示
翻译此书的难点在于其严密且重复的论母加义释体例。它先用一个简短命题立论(如“于缘的把握的慧是法住智”),然后引用大量经文片段,以近乎计算机穷举的方式自问自答、拆解论证。译者需把握这种“立论-征引-分析”的独特论辩节奏,切忌用日常散文的流畅性去损害其逻辑层次的递进和术语的高度精严。