1. 身亲爱之问
1. Kāyapiyāyanapañho
1国王问:“尊者那先,出家者喜爱此身吗?”“大王,出家者不喜爱此身。”“既然如此,尊者,为何你们还要照料、护惜它呢?”“大王,你可曾有过在战场上被箭射伤的经历?”“有的,尊者。”“大王,那伤口,是否用药膏涂抹、涂油、以细布包扎?”“是的,尊者,用药膏涂抹、涂油、细布包扎。”“大王,你是出于喜爱那伤口,才用药膏涂抹、涂油、细布包扎的吗?”“尊者,我并非喜爱那伤口,而是为了使皮肉愈合,才用药膏涂抹、涂油、细布包扎。”“大王,正是如此,出家者不喜爱此身,但为了支持梵行,他们无所执著地照料此身。大王,世尊也曾说此身如同伤口,所以出家者如同对待伤口一般,无所执著地照料此身。大王,世尊还这样说过:”
Rājā āha ‘‘bhante nāgasena, piyo pabbajitānaṃ kāyo’’ti? ‘‘Na kho, mahārāja, piyo pabbajitānaṃ kāyo’’ti. ‘‘Atha kissa nu kho, bhante, kelāyatha mamāyathā’’ti? ‘‘Kiṃ pana te, mahārāja, kadāci karahaci saṅgāmagatassa kaṇḍappahāro hotī’’ti? ‘‘Āma, bhante, hotī’’ti. ‘‘Kiṃnu kho , mahārāja, so vaṇo ālepena ca ālimpīyati telena ca makkhīyati sukhumena ca coḷapaṭṭena paliveṭhīyatī’’ti? ‘‘Āma, bhante, ālepena ca ālimpīyati telena ca makkhīyati sukhumena ca coḷapaṭṭena paliveṭhīyatī’’ti. ‘‘Kiṃnu kho, mahārāja, piyo te vaṇo, tena ālepena ca ālimpīyati telena ca makkhīyati sukhumena ca coḷapaṭṭena paliveṭhīyatī’’ti? ‘‘Na me, bhante, piyo vaṇo, api ca maṃsassa ruhanatthāya ālepena ca ālimpīyati telena ca makkhīyati sukhumena ca coḷapaṭṭena paliveṭhīyatī’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, appiyo pabbajitānaṃ kāyo, atha ca pabbajitā anajjhositā kāyaṃ pariharanti brahmacariyānuggahāya. Api ca kho, mahārāja, vaṇūpamo kāyo vutto bhagavatā, tena pabbajitā vaṇamiva kāyaṃ pariharanti anajjhositā. Bhāsitampetaṃ mahārāja bhagavatā –
“它覆着湿皮,是有九门的大疮;
从一切处流溢不净、腐臭。”
‘‘‘Allacammapaṭicchanno, navadvāro mahāvaṇo; Samantato paggharati, asucipūtigandhiyo’’’ti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi, bhante nāgasenā’’ti.
2. 一切知者问
2. Sabbaññūbhāvapañho
2王说:“尊者那先,佛陀是一切知者、一切见者吗?”“是的,大王,世尊是一切知者、一切见者。”“那么,尊者那先,为何他为弟子们次第制定学处呢?”“大王,在这大地上,有某位医师知道一切药物吗?”“是的,尊者,有。”“大王,那位医师是在时机成熟时给病人服药,还是在时机未成熟时呢?”“尊者,在时机成熟时给病人服药,不在时机未成熟时。”“同样地,大王,世尊是一切知者、一切见者,不在时机未成熟时为弟子们制定学处,而在时机成熟时为弟子们制定尽形寿不可违越的学处。”
Rājā āha ‘‘bhante nāgasena, buddho sabbaññū sabbadassāvī’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, bhagavā sabbaññū sabbadassāvī’’ti. ‘‘Atha kissa nu kho, bhante nāgasena, sāvakānaṃ anupubbena sikkhāpadaṃ paññapesī’’ti? ‘‘Atthi pana te mahārāja, koci vejjo, yo imissaṃ pathaviyaṃ sabbabhesajjāni jānātī’’ti? ‘‘Āma, bhante, atthī’’ti. ‘‘Kiṃnu kho, mahārāja, so vejjo gilānakaṃ sampatte kāle bhesajjaṃ pāyeti, udāhu asampatte kāle’’ti? ‘‘Sampatte kāle, bhante, gilānakaṃ bhesajjaṃ pāyeti, no asampatte kāle’’ti? ‘‘Evameva kho, mahārāja, bhagavā sabbaññū sabbadassāvī na asampatte kāle sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññāpeti, sampatte kāle sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññāpeti yāvajīvaṃ anatikkamanīya’’nti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi, bhante nāgasenā’’ti.
3. 大人相问
3. Mahāpurisalakkhaṇapañho
3大王问:“尊者那先,世尊是否具足三十二大人相,以八十随形好而为庄严,肤色金黄,如纯金之色,并有一寻之光辉?”“是的,大王,世尊具足三十二大人相,以八十随形好而为庄严,肤色金黄,如纯金之色,并有一寻之光辉。”
Rājā āha ‘‘bhante nāgasena, buddho dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato asītiyā ca anubyañjanehi parirañjito suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco byāmappabho’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, bhagavā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato asītiyā ca anubyañjanehi parirañjito suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco byāmappabho’’ti.
“尊者,那么他的父母也具足三十二大人相,以八十随形好而为庄严,肤色金黄,如纯金之色,并有一寻之光辉吗?”“大王,他的父母并不具足三十二大人相,不以八十随形好而为庄严,不是金色,皮肤不如黄金之色,也没有一寻之光辉。”
‘‘Kiṃ panassa, bhante, mātāpitaropi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgatā asītiyā ca anubyañjanehi parirañjitā suvaṇṇavaṇṇā kañcanasannibhattacā byāmappabhā’’ti? ‘‘No cassa, mahārāja, mātāpitaro dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgatā asītiyā ca anubyañjanehi parirañjitā suvaṇṇavaṇṇā kañcanasannibhattacā byāmappabhā’’ti.
“尊者那先,若如此,具足三十二大人相、以八十随形好而为庄严、肤色金黄如纯金、具足一寻光辉的佛陀便不会出生了,因为儿子总是或像母亲,随母系;或像父亲,随父系。”长老说:“大王,有百瓣莲花吗?”“有的,尊者。”“那么它从何处生起呢?”“生于泥中,长于水中。”“大王,那莲花在颜色、香气或味道上,与泥相似吗?”“不,尊者。”“那么与水在颜色、香气或味道上相似吗?”“不,尊者。”“同样地,大王,佛陀具足三十二大人相,以八十随形好而为庄严,肤色金黄如纯金,并有一寻之光辉;而他的父母并不具足三十二大人相,不以八十随形好而为庄严,不是金色,皮肤不如黄金之色,也没有一寻之光辉。”
‘‘Evaṃ sante kho, bhante nāgasena, na uppajjati buddho dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato asītiyā ca anubyañjanehi parirañjito suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco byāmappabhoti, api ca mātusadiso vā putto hoti mātupakkho vā, pitusadiso vā putto hoti pitupakkho vā’’ti. Thero āha ‘‘atthi pana, mahārāja, kiñci padumaṃ satapatta’’nti? ‘‘Āma, bhante, atthī’’ti. ‘‘Tassa pana kuhiṃ sambhavo’’ti? ‘‘Kaddame jāyati udake āsīyatī’’ti . ‘‘Kiṃnu kho, mahārāja, padumaṃ kaddamena sadisaṃ vaṇṇena vā gandhena vā rasena vā’’ti? ‘‘Na hi, bhante’’ti. ‘‘Atha udakena vā gandhena vā rasena vā’’ti? ‘‘Na hi, bhante’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, bhagavā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato asītiyā ca anubyañjanehi parirañjito suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco byāmappabho, no cassa mātāpitaro dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgatā asītiyā ca anubyañjanehi parirañjitā suvaṇṇavaṇṇā kañcanasannibhattacā byāmappabhā’’ti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi, bhante nāgasenā’’ti.
4. 世尊梵行之问
4. Bhagavato brahmacāripañho
4国王说:“尊者那先,佛陀是梵行者吗?”“是的,大王,世尊是梵行者。”“那么,尊者那先,佛陀是梵天神的弟子吗?”“大王,您有象王吗?”“有的,尊者。”“大王,那头象王有时会发出像鹤那样的鸣叫声吗?”“是的,尊者,会那样鸣叫。”“那么,大王,那头象王是鹤鸟的弟子吗?”“不是的,尊者。”“大王,那么梵天神是有觉智的,还是无觉智的呢?”“是有觉智的,尊者。”“那么,大王,梵天神便是世尊的弟子了。”
Rājā āha ‘‘bhante nāgasena, buddho brahmacārī’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, bhagavā brahmacārī’’ti. ‘‘Tena hi, bhante nāgasena, buddho brahmuno sisso’’ti? ‘‘Atthi pana te, mahārāja, hatthipāmokkho’’ti? ‘‘Atthi , bhante’’ti. ‘‘Kiṃnu kho, mahārāja, so hatthī kadāci karahaci koñcanādaṃ nadatīti? ‘‘Āma, bhante, nadatī’’ti ‘‘tena hi, mahārāja, so hatthī koñcasakuṇassa sisso’’ti? ‘‘Na hi, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ pana, mahārāja, brahmā sabuddhiko abuddhiko’’ti? ‘‘Sabuddhiko, bhante’’ti. ‘‘Tena hi, mahārāja, brahmā bhagavato sisso’’ti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi, bhante nāgasenā’’ti.
5. 世尊具足戒之问
5. Bhagavato upasampadāpañho
5王说:“尊者那先,具足戒是美好的吗?”“是的,大王,具足戒是美好的。”“那么,尊者,佛陀有具足戒,还是没有?”“大王,世尊在菩提树下,与一切知智一同受得具足戒,并非由他人所授予;正如世尊为诸声闻制定了尽形寿不可违越的学处。”
Rājā āha ‘‘bhante nāgasena, upasampadā sundarā’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, upasampadā sundarā’’ti. ‘‘Atthi pana, bhante, buddhassa upasampadā, udāhu natthī’’ti? ‘‘Upasampanno kho, mahārāja , bhagavā bodhirukkhamūle saha sabbaññutañāṇena, natthi bhagavato upasampadā aññehi dinnā, yathā sāvakānaṃ, mahārāja, bhagavā sikkhāpadaṃ paññapeti yāvajīvaṃ anatikkamanīya’’nti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi, bhante nāgasenā’’ti.
6. 泪药与非药问
6. Assubhesajjābhesajjapañho
6王说:“尊者那先,有人因母亲亡故而哭泣,又有人因法爱而哭泣。这两个哭泣的人中,谁的眼泪是药,谁的又不是药呢?”“大王,一种眼泪被贪、嗔、痴所染污,是热的;另一种眼泪因喜悦与悦意而清净,是凉的。大王,那凉的是药,热的则不是药。”
Rājā āha ‘‘bhante nāgasena, yo ca mātari matāya rodati, yo ca dhammapemena rodati, ubhinnaṃ tesaṃ rodantānaṃ kassa assu bhesajjaṃ, kassa na bhesajja’’nti? ‘‘Ekassa kho, mahārāja, assu rāgadosamohehi samalaṃ uṇhaṃ, ekassa pītisomanassena vimalaṃ sītalaṃ. Yaṃ kho, mahārāja, sītalaṃ, taṃ bhesajjaṃ, yaṃ uṇhaṃ, taṃ na bhesajja’’nti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi, bhante nāgasenā’’ti.
7. 有贪与离贪差别问
7. Sarāgavītarāganānākaraṇapañho
7国王说:“尊者那先,有贪者与离贪者,其差别为何?”“大王,一个执著,一个不执著。”“尊者,所谓执著与不执著,是何意?”“大王,一个有希求,一个无希求。”“尊者,据我所见,不论有贪者还是离贪者,人人都只喜好精美的饮食,没有人喜好粗劣的。”“大王,未离贪者食用食物时,既感受滋味,也感受对滋味的贪染;而离贪者虽感受滋味而食用食物,却不再感受对滋味的贪染。”
Rājā āha ‘‘bhante nāgasena, kiṃ nānākaraṇaṃ sarāgassa ca vītarāgassa cā’’ti? ‘‘Eko kho, mahārāja, ajjhosito, eko anajjhosito’’ti. ‘‘Kiṃ etaṃ, bhante, ajjhosito anajjhosito nāmā’’ti? ‘‘Eko kho, mahārāja, atthiko, eko anatthiko’’ti. ‘‘Passāmahaṃ, bhante, evarūpaṃ yo ca sarāgo, yo ca vītarāgo, sabbopeso sobhanaṃ yeva icchati khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā, na koci pāpakaṃ icchatī’’ti. ‘‘Avītarāgo kho, mahārāja, rasapaṭisaṃvedī ca rasarāgapaṭisaṃvedī ca bhojanaṃ bhuñjati, vītarāgo pana rasapaṭisaṃvedī bhojanaṃ bhuñjati, no ca kho rasarāgapaṭisaṃvedī’’ti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi , bhante nāgasenā’’ti.
8. 智慧安住之问
8. Paññāpatiṭṭhānapañho
8国王说:“尊者那先,慧住在何处?”“大王,不住于任何一处。”“若尔,尊者那先,则无有慧。”“大王,风住在何处?”“尊者,不住于任何一处。”“若尔,大王,则无有风。”
Rājā āha ‘‘bhante nāgasena, paññā kuhiṃ paṭivasatī’’ti? ‘‘Na katthaci mahārājā’’ti. ‘‘Tena hi, bhante nāgasena, natthi paññā’’ti. ‘‘Vāto, mahārāja, kuhiṃ paṭivasatī’’ti? ‘‘Na katthaci bhante’’ti. ‘‘Tena hi, mahārāja, natthi vāto’’ti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi, bhante nāgasenā’’ti.
9国王说:“尊者那先,您所说的‘轮回’,究竟什么是轮回?”“大王,在这里出生,便在这里死去;在这里死去,又在别处出生;在那里出生,便在那里死去;在那里死去,又在别处出生。大王,这就是轮回。”“请为我作一个譬喻。”“大王,譬如有人吃了熟芒果后种下其核,从那里长出一棵大芒果树,结出果实;那人又吃了这熟芒果后种下其核,从那里又长出一棵大芒果树,结出果实。如此,这些树相续不断,无有尽头。同样地,大王,在这里出生,便在这里死去;在这里死去,又在别处出生;在那里出生,便在那里死去;在那里死去,又在别处出生。大王,这就是轮回。”
Rājā āha ‘‘bhante nāgasena, yaṃ panetaṃ brūsi ‘saṃsāro’ti, katamo so saṃsāro’’ti? ‘‘Idha, mahārāja, jāto idheva marati, idha mato aññatra uppajjati, tahiṃ jāto tahiṃ yeva marati, tahiṃ mato aññatra uppajjati, evaṃ kho, mahārāja, saṃsāro hotī’’ti. ‘‘Opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, kocideva puriso pakkaṃ ambaṃ khāditvā aṭṭhiṃ ropeyya, tato mahanto ambarukkho nibbattitvā phalāni dadeyya, atha so puriso tatopi pakkaṃ ambaṃ khāditvā aṭṭhiṃ ropeyya, tatopi mahanto ambarukkho nibbattitvā phalāni dadeyya, evametesaṃ rukkhānaṃ koṭi na paññāyati, evameva kho, mahārāja, idha jāto idheva marati, idha mato aññatra uppajjati, tahiṃ jāto tahiṃ yeva marati, tahiṃ mato aññatra uppajjati, evaṃ kho, mahārāja, saṃsāro hotī’’ti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi, bhante nāgasenā’’ti.
10. 久作忆念问
10. Cirakatasaraṇapañho
10王问:“尊者那先,凭借什么能忆念过去久远所造之事?”“大王,依于念。”“尊者那先,忆念过去久事,难道不是以心,而非以念吗?”“大王,你可曾记得,你做了某事之后又将其忘却?”“是的,尊者。”“大王,那时你可有心?”“尊者,并非无心,只是那时没有念。”“既然如此,大王,你为何说‘以心忆念,而非以念’?”
Rājā āha ‘‘bhante nāgasena, kena atītaṃ cirakataṃ saratī’’ti? ‘‘Satiyā, mahārājā’’ti. ‘‘Nanu, bhante nāgasena, cittena sarati no satiyā’’ti? ‘‘Abhijānāsi nu, tvaṃ mahārāja, kiñcideva karaṇīyaṃ katvā pamuṭṭha’’nti? ‘‘Āma bhante’’ti. ‘‘Kiṃ nu kho, tvaṃ mahārāja, tasmiṃ samaye acittako ahosī’’ti? ‘‘Na hi, bhante, sati tasmiṃ samaye nāhosī’’ti. ‘‘Atha kasmā, tvaṃ mahārāja, evamāha ‘cittena sarati, no satiyā’’’ti?
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi, bhante nāgasenā’’ti.
11. 遍知念之问
11. Abhijānantasatipañho
11国王问道:“尊者那先,一切念都是依忆念而生起的吗?还是也有未熟练的念?” “大王,有依忆念而生的念,也有未熟练的念。” “尊者那先,若是如此,那么一切念就都是依忆念而生的,便没有未熟练的念了?” “大王,如果没有未熟练的念,工匠们在工艺、技艺或明处的种种事业便都无可作为,导师们也无所用了。大王,正因有未熟练的念,才有工艺、技艺或明处的种种事业需要去做,导师们方有所用。”
Rājā āha ‘‘bhante nāgasena, sabbā sati abhijānantī uppajjati , udāhu kaṭumikāva satī’’ti? ‘‘Abhijānantīpi, mahārāja, kaṭumikāpi satī’’ti. ‘‘Evañhi kho, bhante nāgasena, sabbā sati abhijānantī, natthi kaṭumikā satī’’ti? ‘‘Yadi natthi, mahārāja, kaṭumikā sati, natthi kiñci sippikānaṃ kammāyatanehi vā sippāyatanehi vā vijjāṭṭhānehi vā karaṇīyaṃ, niratthakā ācariyā, yasmā ca kho, mahārāja, atthi kaṭumikā sati, tasmā atthi kammāyatanehi vā sippāyatanehi vā vijjāṭṭhānehi vā karaṇīyaṃ, attho ca ācariyehī’’ti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi, bhante nāgasenā’’ti.
本品有十一问
Imasmiṃ vagge ekādasa pañhā.