1. 时分根本之问
1. Addhānamūlapañho
1国王问道:“尊者那先,过去时的根本是什么?未来时的根本是什么?现在时的根本是什么?”
“大王,过去时、未来时、现在时的根本乃是无明。以无明为缘,而有诸行;以行为缘,而有识;以识为缘,而有名色;以名色为缘,而有六处;以六处为缘,而有触;以触为缘,而有受;以受为缘,而有渴爱;以渴爱为缘,而有取;以取为缘,而有有;以有为缘,而有生;以生为缘,而老、死、愁、悲、苦、忧、恼生起。如是,这整个苦蕴的过去时分,其前际不可了知。”
Rājā āha ‘‘bhante nāgasena, atītassa addhānassa kiṃ mūlaṃ, anāgatassa addhānassa kiṃ mūlaṃ, paccuppannassa addhānassa kiṃ mūla’’nti? ‘‘Atītassa ca, mahārāja, addhānassa anāgatassa ca addhānassa paccuppannassa ca addhānassa avijjā mūlaṃ. Avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa addhānassa purimā koṭi na paññāyatī’’ti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi, bhante nāgasenā’’ti.
2. 前际问
2. Purimakoṭipañho
2国王说:“尊者那先,您所说的‘前际不可知’,请为此作一譬喻。”“大王,譬如有人将少许种子埋入土中,从那生出芽来,芽渐次生长、增盛、广大,终结果实。从那果实中取种再种,又从那里生出芽来,渐次生长、增盛、广大,终结果实。如此相续,可有终尽吗?”“没有,尊者。”“同样的道理,大王,时间的前际也不可知。”
Rājā āha ‘‘bhante nāgasena, yaṃ panetaṃ brūsi ‘purimā koṭi na paññāyatī’ti, tassa opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, puriso parittaṃ bījaṃ pathaviyaṃ nikkhipeyya, tato aṅkuro uṭṭhahitvā anupubbena vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjitvā phalaṃ dadeyya. Tato bījaṃ gahetvā puna ropeyya, tatopi aṅkuro uṭṭhahitvā anupubbena vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjitvā phalaṃ dadeyya. Evametissā santatiyā atthi anto’’ti? ‘‘Natthi bhante’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, addhānassāpi purimā koṭi na paññāyatī’’ti.
“请再作一个譬喻。”“大王,譬如母鸡有蛋,从蛋生鸡,从鸡生蛋——这相续可有终结?”“没有,尊者。”“同样地,大王,时之前际亦不可知。”
‘‘Bhiyyo opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, kukkuṭiyā aṇḍaṃ bhaveyya, aṇḍato kukkuṭī kukkuṭiyā aṇḍanti. Evametissā santatiyā atthi anto’’ti? ‘‘Natthi bhante’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, addhānassāpi purimā koṭi na paññāyatī’’ti.
“请再作一个譬喻。”长老在地上画了一个圆,对弥兰陀王说:“大王,这个圆有终结吗?”“没有,尊者。”“同样地,大王,世尊曾这样宣说诸轮转:‘依眼与色,眼识生起;三者和合,即是触;触缘受,受缘爱,爱缘取,取缘业,从业复生眼。’这相续可有终结?”“没有,尊者。”
‘‘Bhiyyo opammaṃ karohī’’ti. Thero pathaviyā cakkaṃ likhitvā milindaṃ rājānaṃ etadavoca ‘‘atthi, mahārāja, imassa cakkassa anto’’ti? ‘‘Natthi bhante’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, imāni cakkāni vuttāni bhagavatā ‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā kammaṃ, kammato puna cakkhuṃ jāyatī’ti. Evametissā santatiyā atthi anto’’ti? ‘‘Natthi bhante’’ti.
“‘依耳与声……乃至依意与法,意识生起;三者和合,即是触;触缘受,受缘爱,爱缘取,取缘业,从业复生意。’这相续可有终结?”“没有,尊者。”“同样地,大王,时之前际亦不可知。”
‘‘‘Sotañca paṭicca sadde ca…pe… manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā kammaṃ, kammato puna mano jāyatī’ti. Evametissā santatiyā atthi anto’’ti? ‘‘Natthi bhante’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, addhānassāpi purimā koṭi na paññāyatī’’ti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi, bhante nāgasenā’’ti.
3. 了知际之问
3. Koṭipaññāyanapañho
3国王说:“尊者那先,您说‘前际不可知’,那么,什么才是那前际?”
“大王,过去的时间,便是前际。”
“尊者那先,您说‘前际不可知’,那么,尊者,一切前际都不可知吗?”
“大王,有些可知,有些不可知。”
“尊者,哪些可知,哪些不可知呢?”
“大王,在那全然没有无明的状态之前,这个前际不可知;凡是未生而现起、现起后即消失的,这个前际可知。”
Rājā āha ‘‘bhante nāgasena, yaṃ panetaṃ brūsi ‘purimā koṭi na paññāyatī’ti, katamā ca sā purimā koṭī’’ti? ‘‘Yo kho, mahārāja, atīto addhā, esā purimā koṭī’’ti. ‘‘Bhante nāgasena, yaṃ panetaṃ brūsi ‘purimā koṭi na paññāyatī’ti, kiṃ pana, bhante , sabbāpi purimā koṭi na paññāyatī’’ti? ‘‘Kāci, mahārāja, paññāyati, kāci na paññāyatī’’ti. ‘‘Katamā, bhante, paññāyati, katamā na paññāyatī’’ti? ‘‘Ito pubbe, mahārāja, sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ avijjā nāhosīti esā purimā koṭi na paññāyati, yaṃ ahutvā sambhoti, hutvā paṭivigacchati, esapa purimā koṭi paññāyatī’’ti .
“尊者那先,未生而现起,现起后又消失,这两端岂不是都断灭了吗?”
“大王,如果两处都断灭了,断灭的东西还能增长吗?”
“是的,它也能增长。”
“尊者,我并非问这个:从断灭的边际处,还能增长吗?”
“是的,可以增长。”
‘‘Bhante nāgasena, yaṃ ahutvā sambhoti, hutvā paṭivigacchati, nanu taṃ ubhato chinnaṃ atthaṃ gacchatī’’ti? ‘‘Yadi, mahārāja, ubhato chinnaṃ atthaṃ gacchati, ubhato chinnā sakkā vaḍḍhetu’’nti? ‘‘Āma, sāpi sakkā vaḍḍhetu’’nti.’’Nāhaṃ, bhante, etaṃ pucchāmi koṭito sakkā vaḍḍhetu’’nti? ‘‘Āma sakkā vaḍḍhetu’’nti.
“请作个譬喻。”长老便为他作了树的譬喻,说:“诸蕴正是整个苦蕴的种子。”
‘‘Opammaṃ karohī’’ti. Thero tassa rukkhūpamaṃ akāsi, khandhā ca kevalassa dukkhakkhandhassa bījānī’’ti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi, bhante nāgasenā’’ti.
4. 行之生起问
4. Saṅkhārajāyamānapañho
4国王问道:“尊者那先,诸行有生起的吗?”“是的,大王,诸行有生起的。”“那么,尊者,哪些是诸行呢?”“大王,有眼与诸色,便有眼识;有眼识,便有眼触;有眼触,便有受;有受,便有渴爱;有渴爱,便有取;有取,便有有;有有,便有生;有生,便起老死、愁、悲、苦、忧、恼,这整个苦蕴便如此集起。大王,若无眼与诸色,便无眼识;无眼识,便无眼触;无眼触,便无受;无受,便无渴爱;无渴爱,便无取;无取,便无有;无有,便无生;无生,便无老死、愁、悲、苦、忧、恼,这整个苦蕴便如此灭尽。”
Rājā āha ‘‘bhante nāgasena, atthi keci saṅkhārā, ye jāyantī’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, atthi saṅkhārā, ye jāyantī’’ti. ‘‘Katame te, bhante’’ti? ‘‘Cakkhusmiñca kho, mahārāja, sati rūpesu ca cakkhuviññāṇaṃ hoti, cakkhuviññāṇe sati cakkhusamphasso hoti, cakkhusamphasse sati vedanā hoti, vedanāya sati taṇhā hoti, taṇhāya sati upādānaṃ hoti, upādāne sati bhavo hoti, bhave sati jāti hoti, jātiyā sati jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti, evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Cakkhusmiñca kho, mahārāja, asati rūpesu ca asati cakkhuviññāṇaṃ na hoti, cakkhuviññāṇe asati cakkhusamphasso na hoti, cakkhusamphasse asati vedanā na hoti, vedanāya asati taṇhā na hoti, taṇhāya asati upādānaṃ na hoti, upādāne asati bhavo na hoti, bhave asati jāti na hoti, jātiyā asati jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā na honti, evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’ti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi, bhante nāgasenā’’ti.
5. 有分行生起之问
5. Bhavantasaṅkhārajāyamānapañho
5国王说:“尊者那先,是否存在某些行,它们是从无而生起的呢?”“大王,没有任何行是从无而生起的,大王,行确实是从有而生起的。”
Rājā āha ‘‘bhante nāgasena, atthi keci saṅkhārā, ye abhavantā jāyantī’’ti? ‘‘Natthi, mahārāja, keci saṅkhārā, ye abhavantā jāyanti, bhavantā yeva kho, mahārāja, saṅkhārā jāyantī’’ti.
“请给一个譬喻。”“大王,您怎么想?您所坐的这间房屋,是从无而有的吗?”“尊者,这里没有任何事是从无而有的,一切皆是从有而有。尊者,这些木材原本在森林中,这些泥土原本在大地上,依仗男女的努力精进,这间房屋便如此生成。”“正是如此,大王。没有任何行是从无而生起的,诸行确实是从有而生起的。”
‘‘Opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, idaṃ gehaṃ abhavantaṃ jātaṃ, yattha tvaṃ nisinnosī’’ti? ‘‘Natthi kiñci, bhante, idha abhavantaṃ jātaṃ, bhavantaṃ yeva jātaṃ, imāni kho, bhante, dārūni vane ahesuṃ, ayañca mattikā pathaviyaṃ ahosi, itthīnañca purisānañca tajjena vāyāmena evamidaṃ gehaṃ nibbatta’’nti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, natthi keci saṅkhārā, ye abhavantā jāyanti, bhavantā yeva saṅkhārā jāyantī’’ti.
“请再作一个譬喻。”“大王,譬如将种种种子与草木植于大地,它们次第生长、发育、繁茂,开出花朵、结出果实——那些树木并非从无有而生,确是从已有而生。同样地,大王,没有任何诸行是从无有而生的;诸行确是从已有而生的。”
‘‘Bhiyyo opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, ye keci bījagāmabhūtagāmā pathaviyaṃ nikkhittā anupubbena vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjamānā pupphāni ca phalāni ca dadeyyuṃ, na te rukkhā abhavantā jātā, bhavantā yeva te rukkhā jātā. Evameva kho, mahārāja, natthi keci saṅkhārā, ye abhavantā jāyanti, bhavantā yeva te saṅkhārā jāyantī’’ti.
“请再作一个譬喻。”“大王,譬如陶工从地面取出黏土,制作种种器皿——那些器皿并非从无有而生,确是从已有而生。同样地,大王,没有任何诸行是从无有而生的;诸行确是从已有而生的。”
‘‘Bhiyyo opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, kumbhakāro pathaviyā mattikaṃ uddharitvā nānābhājanāni karoti, na tāni bhājanāni abhavantāni jātāni, bhavantāni yeva jātāni. Evameva kho, mahārāja, natthi keci saṅkhārā, ye abhavantā jāyanti, bhavantā yeva saṅkhārā jāyantī’’ti.
“请再作一个譬喻。”“大王,若琵琶没有面板、没有蒙皮、没有共鸣箱、没有琴颈、没有琴马、没有琴弦、没有拨子,人也不作相应的努力,能生出声音吗?”“尊者,不能。”“大王,如果琵琶有面板、有蒙皮、有共鸣箱、有琴颈、有琴马、有琴弦、有拨子,人亦作相应的努力,能生出声音吗?”“尊者,能。”“同样地,大王,没有任何诸行是从无有而生的;诸行确是从已有而生的。”
‘‘Bhiyyo opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, vīṇāya pattaṃ na siyā, cammaṃ na siyā, doṇi na siyā, daṇḍo na siyā, upavīṇo na siyā, tantiyo na siyuṃ, koṇo na siyā, purisassa ca tajjo vāyāmo na siyā, jāyeyya saddo’’ti? ‘‘Na hi bhante’’ti. ‘‘Yato ca kho, mahārāja, vīṇāya pattaṃ siyā, cammaṃ siyā, doṇi siyā, daṇḍo siyā, upavīṇo siyā, tantiyo siyuṃ, koṇo siyā, purisassa ca tajjo vāyāmo siyā, jāyeyya saddo’’ti? ‘‘Āma, bhante, jāyeyyā’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, natthi keci saṅkhārā, ye abhavantā jāyanti, bhavantā yeva kho saṅkhārā jāyantī’’ti.
“请再作一个譬喻。”
“大王,如果没有钻木、没有钻木棒、没有钻绳、没有上钻木、没有布片,人也未作适当的努力,能生起火来吗?”
“尊者,不能。”
“大王,如果有钻木、有钻木棒、有钻绳、有上钻木、有布片,人也作了适当的努力,能生起火来吗?”
“尊者,能。”
“同样地,大王,没有任何诸行是从不存在而生起的,诸行只从存在而生起。”
‘‘Bhiyyo opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, araṇi na siyā, araṇipotako na siyā, araṇiyottakaṃ na siyā, uttarāraṇi na siyā, coḷakaṃ na siyā, purisassa ca tajjo vāyāmo na siyā, jāyeyya so aggī’’ti? ‘‘Na hi bhante’’ti. ‘‘Yato ca kho, mahārāja, araṇi siyā, araṇipotako siyā, araṇiyottakaṃ siyā, uttarāraṇi siyā, coḷakaṃ siyā, purisassa ca tajjo vāyāmo siyā, jāyeyya so aggī’’ti? ‘‘Āma, bhante , jāyeyyā’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, natthi keci saṅkhārā, ye abhavantā jāyanti, bhavantā yeva kho saṅkhārā jāyantī’’ti.
“请再作一个譬喻。”
“大王,如果没有宝珠、没有阳光、没有牛粪,能生起火来吗?”
“尊者,不能。”
“大王,如果有宝珠、有阳光、有牛粪,能生起火来吗?”
“尊者,能。”
“同样地,大王,没有任何诸行是从不存在而生起的,诸行只从存在而生起。”
‘‘Bhiyyo opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, maṇi na siyā, ātapo na siyā, gomayaṃ na siyā, jāyeyya so aggī’’ti? ‘‘Na hi bhante’’ti. ‘‘Yato ca kho, mahārāja, maṇi siyā, ātapo siyā, gomayaṃ siyā, jāyeyya so aggī’’ti? ‘‘Āma, bhante, jāyeyyā’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, natthi keci saṅkhārā ye abhavantā jāyanti, bhavantā yeva kho saṅkhārā jāyantī’’ti.
“请再作一个譬喻。”
“大王,如果没有镜子、没有光线、没有脸,能生起影像吗?”
“尊者,不能。”
“大王,如果有镜子、有光线、有脸,能生起影像吗?”
“尊者,能。”
“同样地,大王,没有任何诸行是从不存在而生起的,诸行只从存在而生起。”
‘‘Bhiyyo opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, ādāso na siyā, ābhā na siyā, mukhaṃ na siyā, jāyeyya attā’’ti? ‘‘Na hi, bhante’’ti. ‘‘Yato ca kho, mahārāja, ādāso siyā, ābhā siyā, mukhaṃ siyā, jāyeyya attā’’ti? ‘‘Āma, bhante, jāyeyyā’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, natthi keci saṅkhārā, ye abhavantā jāyanti, bhavantā yeva kho saṅkhārā jāyantī’’ti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi , bhante nāgasenā’’ti.
6国王问:“尊者那先,有‘知者’可得吗?”“大王,您所说的‘知者’是指什么呢?”“尊者,就是那内在的生命:以眼见色,以耳闻声,以鼻嗅香,以舌尝味,以身触所触,以意了知法。譬如我们坐在这宫殿中,想从哪扇窗向外看,就能从那扇窗向外看——可从东窗看,也可从西窗、北窗、南窗向外看。同样地,尊者,这内在的生命想从哪个门看,就从那个门看。”
Rājā āha ‘‘bhante nāgasena, vedagū upalabbhatī’’ti? ‘‘Ko panesa, mahārāja, vedagū nāmā’’ti? ‘‘Yo, bhante, abbhantare jīvo cakkhunā rūpaṃ passati, sotena saddaṃ suṇāti, ghānena gandhaṃ ghāyati, jivhāya rasaṃ sāyati, kāyena phoṭṭhabbaṃ phusati, manasā dhammaṃ vijānāti, yathā mayaṃ idha pāsāde nisinnā yena yena vātapānena iccheyyāma passituṃ, tena tena vātapānena passeyyāma, puratthimenapi vātapānena passeyyāma, pacchimenapi vātapānena passeyyāma, uttarenapi vātapānena passeyyāma, dakkhiṇenapi vātapānena passeyyāma. Evameva kho, bhante, ayaṃ abbhantare jīvo yena yena dvārena icchati passituṃ, tena tena dvārena passatī’’ti.
长老说道:“大王,我将阐述五门之事,请谛听,并善加作意。大王,若内在的生命以眼观色,譬如我等坐于此宫殿之中,随意欲从哪扇窗眺望,便能从哪扇窗唯见色相:从东窗也能唯见色相,从西窗也能唯见色相,从北窗也能唯见色相,从南窗也能唯见色相;那么,此内在的生命便应以耳唯见色相,以鼻唯见色相,以舌唯见色相,以身唯见色相,以意唯见色相;亦应以眼唯闻声尘,以鼻唯闻声尘,以舌唯闻声尘,以身唯闻声尘,以意唯闻声尘;亦应以眼唯嗅香尘,以耳唯嗅香尘,以舌唯嗅香尘,以身唯嗅香尘,以意唯嗅香尘;亦应以眼唯尝味尘,以耳唯尝味尘,以鼻唯尝味尘,以身唯尝味尘,以意唯尝味尘;亦应以眼唯触触尘,以耳唯触触尘,以鼻唯触触尘,以舌唯触触尘,以意唯触触尘;亦应以眼唯识知法尘,以耳唯识知法尘,以鼻唯识知法尘,以舌唯识知法尘,以身唯识知法尘。”
“尊者,并非如此。”
Thero āha ‘‘pañcadvāraṃ, mahārāja, bhaṇissāmi, taṃ suṇohi, sādhukaṃ manasikarohi, yadi abbhantare jīvo cakkhunā rūpaṃ passati, yathā mayaṃ idha pāsāde nisinnā yena yena vātapānena iccheyyāma passituṃ, tena tena vātapānena rūpaṃ yeva passeyyāma, puratthimenapi vātapānena rūpaṃ yeva passeyyāma, pacchimenapi vātapānena rūpaṃ yeva passeyyāma, uttarenapi vātapānena rūpaṃ yeva passeyyāma, dakkhiṇenapi vātapānena rūpaṃ yeva passeyyāma, evametena abbhantare jīvena sotenapi rūpaṃ yeva passitabbaṃ, ghānenapi rūpaṃ yeva passitabbaṃ, jivhāyapi rūpaṃ yeva passitabbaṃ, kāyenapi rūpaṃ yeva passitabbaṃ, manasāpi rūpaṃ yeva passitabbaṃ; cakkhunāpi saddo yeva sotabbo, ghānenapi saddo yeva sotabbo, jivhāyapi saddo yeva sotabbo, kāyenapi saddo yeva sotabbo, manasāpi saddo yeva sotabbo; cakkhunāpi gandho yeva ghāyitabbo, sotenapi gandho yeva ghāyitabbo, jivhāyapi gandho yeva ghāyitabbo, kāyenapi gandho yeva ghāyitabbo, manasāpi gandho yeva ghāyitabbo; cakkhunāpi raso yeva sāyitabbo, sotenapi raso yeva sāyitabbo, ghānenapi raso yeva sāyitabbo, kāyenapi raso yeva sāyitabbo, manasāpi raso yeva sāyitabbo; cakkhunāpi phoṭṭhabbaṃ yeva phusitabbaṃ, sotenapi phoṭṭhabbaṃ yeva phusitabbaṃ, ghānenapi phoṭṭhabbaṃ yeva phusitabbaṃ, jivhāyapi phoṭṭhabbaṃ yeva phusitabbaṃ, manasāpi phoṭṭhabbaṃ yeva phusitabbaṃ; cakkhunāpi dhammaṃ yeva vijānitabbaṃ, sotenapi dhammaṃ yeva vijānitabbaṃ, ghānenapi dhammaṃ yeva vijānitabbaṃ, jivhāyapi dhammaṃ yeva vijānitabbaṃ, kāyenapi dhammaṃ yeva vijānitabba’’nti? ‘‘Na hi bhante’’ti.
“大王,您不可将前者与后者混为一谈。大王,譬如我们坐在这座宫殿里,当这些窗户敞开,面朝外时,借着开阔的空间,能更清晰地看见色。同样地,大王,如果内在的生命在眼门敞开时,借着开阔的空间,能更清晰地看见色,那么当耳门敞开时……当鼻门敞开时……当舌门敞开时……当身门敞开时,借着开阔的空间,是否也能更清晰地听到声、嗅到香、尝到味、触到所触呢?”“不是的,尊者。”
‘‘Na kho te, mahārāja, yujjati purimena vā pacchimaṃ, pacchimena vā purimaṃ, yathā vā pana, mahārāja, mayaṃ idha pāsāde nisinnā imesu jālavātapānesu ugghāṭitesu mahantena ākāsena bahimukhā suṭṭhutaraṃ rūpaṃ passāma, evametena abbhantare jīvenāpi cakkhudvāresu ugghāṭitesu mahantena ākāsena suṭṭhutaraṃ rūpaṃ passitabbaṃ, sotesu ugghāṭitesu…pe… ghāne ugghāṭite…pe… jivhāya ugghāṭitāya…pe… kāye ugghāṭite mahantena ākāsena suṭṭhutaraṃ saddo sotabbo, gandho ghāyitabbo, raso sāyitabbo, phoṭṭhabbo phusitabbo’’ti? ‘‘Na hi bhante’’ti .
“大王,不应以先前的衡量后来的,也不应以之后的衡量先前的。大王,譬如这位丁那出到外门廊站立,大王,您知道‘这位丁那出到外门廊站立’吗?”“是的,尊者,我知道。”“大王,又譬如这位丁那入内后站在您面前,大王,您知道‘这位丁那入内后站在我面前’吗?”“是的,尊者,我知道。”“同样地,大王,当味道置于舌上时,内在的命能感知酸、咸、苦、辣、涩、甜吗?”“是的,尊者,能感知。”“当那些味道进入内部之后,还能感知酸、咸、苦、辣、涩、甜吗?”“不能,尊者。”
‘‘Na kho te, mahārāja, yujjati purimena vā pacchimaṃ, pacchimena vā purimaṃ, yathā vā pana, mahārāja, ayaṃ dinno nikkhamitvā bahidvārakoṭṭhake tiṭṭheyya, jānāsi tvaṃ, mahārāja, ‘ayaṃ dinno nikkhamitvā bahidvārakoṭṭhake ṭhito’’’ti? ‘‘Āma, bhante, jānāmī’’ti. ‘‘Yathā vā pana, mahārāja, ayaṃ dinno anto pavisitvā tava purato tiṭṭheyya, jānāsi tvaṃ, mahārāja, ‘ayaṃ dinno anto pavisitvā mama purato ṭhito’’’ti? ‘‘Āma, bhante, jānāmī’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, abbhantare so jīvo jivhāya rase nikkhitte jāneyya ambilattaṃ vā lavaṇattaṃ vā tittakattaṃ vā kaṭukattaṃ vā kasāyattaṃ vā madhurattaṃ vā’’ti? ‘‘Āma, bhante, jāneyyā’’ti. ‘‘Te rase anto paviṭṭhe jāneyya ambilattaṃ vā lavaṇattaṃ vā tittakattaṃ vā kaṭukattaṃ vā kasāyattaṃ vā madhurattaṃ vā’’ti. ‘‘Na hi bhante’’ti.
“大王,不应以先前的衡量后来的,也不应以之后的衡量先前的。大王,譬如有人取来上百罐蜜,装满蜜桶,将一个人的口堵住后,把他投入蜜桶中。大王,那个人能知道蜜充足与否吗?”“不能,尊者。”“什么原因呢?”“尊者,因为蜜并未进入他的口中。”
‘‘Na kho te, mahārāja, yujjati purimena vā pacchimaṃ, pacchimena vā purimaṃ, yathā, mahārāja, kocideva puriso madhughaṭasataṃ āharāpetvā madhudoṇiṃ pūrāpetvā purisassa mukhaṃ pidahitvā madhudoṇiyā pakkhipeyya, jāneyya, mahārāja, so puriso madhuṃ sampannaṃ vā na sampannaṃ vā’’ti? ‘‘Na hi bhante’’ti. ‘‘Kena kāraṇenā’’ti. ‘‘Na hi tassa, bhante, mukhe madhu paviṭṭha’’nti.
“大王,不应以先前的衡量后来的,也不应以之后的衡量先前的。”“我无法与您这样的论者交谈。尊者,请您善为解说其义。”
‘‘Na kho te, mahārāja, yujjati purimena vā pacchimaṃ, pacchimena vā purima’’nti. ‘‘Nāhaṃ paṭibalo tayā vādinā saddhiṃ sallapituṃ; sādhu, bhante, atthaṃ jappehī’’ti.
长老以与阿毗达摩相应的论说令弥兰陀王理解:“大王,在此,缘眼与诸色而生起眼识,与之俱生的有触、受、想、思、一境性、命根、作意。这些法如是依缘而生,其中并没有所谓的‘知者’可得。缘耳与诸声……缘意与诸法而生起意识,与之俱生的有触、受、想、思、一境性、命根、作意。这些法如是依缘而生,其中并没有所谓的‘知者’可得。”
Thero abhidhammasaṃyuttāya kathāya rājānaṃ milindaṃ saññāpesi – ‘‘idha, mahārāja, cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, taṃsahajātā phasso vedanā saññā cetanā ekaggatā jīvitindriyaṃ manasikāroti evamete dhammā paccayato jāyanti, na hettha vedagū upalabbhati, sotañca paṭicca sadde ca…pe… manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ, taṃsahajātā phasso vedanā saññā cetanā ekaggatā jīvitindriyaṃ manasikāroti evamete dhammā paccayato jāyanti, na hettha vedagū upalabbhatī’’ti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi, bhante nāgasenā’’ti.
7. 眼识等问
7. Cakkhuviññāṇādipañho
7国王问道:“尊者那先,凡是眼识生起之处,意识也生起吗?”“是的,大王,凡是眼识生起之处,意识也生起。”
Rājā āha ‘‘bhante nāgasena, yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjatī’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjatī’’ti.
“尊者那先,是眼识先生起、意识后生起,还是意识先生起、眼识后生起?”“大王,眼识先生起,意识后生起。”
‘‘Kiṃ nu kho, bhante nāgasena, paṭhamaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppajjati, pacchā manoviññāṇaṃ, udāhu manoviññāṇaṃ paṭhamaṃ uppajjati, pacchā cakkhuviññāṇa’’nti? ‘‘Paṭhamaṃ, mahārāja, cakkhuviññāṇaṃ uppajjati, pacchā manoviññāṇa’’nti.
“尊者那先,是眼识命令意识:‘我于何处生起,你亦于彼处生起’,还是意识命令眼识:‘你将于何处生起,我亦于彼处生起’呢?”“大王,它们彼此之间并无交谈。”
‘‘Kiṃ nu kho, bhante nāgasena, cakkhuviññāṇaṃ manoviññāṇaṃ āṇāpeti ‘yatthāhaṃ uppajjāmi, tvampi tattha uppajjāhī’ti, udāhu manoviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ āṇāpeti ‘yattha tvaṃ uppajjissasi, ahampi tattha uppajjissāmī’’’ti? ‘‘Na hi, mahārāja, anālāpo tesaṃ aññamaññehī’’ti.
“尊者那先,为何眼识于何处生起,意识即于彼处生起?”“大王,这是因为倾向,因为门,因为习惯,因为惯常。”
‘‘Kathaṃ , bhante nāgasena, yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjatī’’ti? ‘‘Ninnattā ca, mahārāja, dvārattā ca ciṇṇattā ca samudācaritattā cā’’ti.
“尊者那先,如何因倾向性,眼识于何处生起,意识即于彼处生起?请设譬喻。”“大王,你如何思惟?天降雨时,水会流向何处?”“尊者,会流向低处。”“之后若再降雨,彼水又流向何处?”“尊者,先前的水流向何处,它便也流向彼处。”
‘‘Kathaṃ, bhante nāgasena, ninnattā yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjati? Opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, deve vassante katamena udakaṃ gaccheyyā’’ti? ‘‘Yena, bhante, ninnaṃ, tena gaccheyyā’’ti. ‘‘Athāparena samayena devo vasseyya, katamena taṃ udakaṃ gaccheyyā’’ti. ‘‘Yena, bhante, purimaṃ udakaṃ gataṃ, tampi tena gaccheyyā’’ti.
“大王,前面的水是否会命令后面的水:‘我流向何处,你也流向何处’?又或者,后面的水会不会命令前面的水:‘你将流向何处,我也将流向何处’?”“尊者,不会。它们彼此并无交谈,只是顺着倾向流去。”“正是如此,大王,由于倾向,眼识在何处生起,意识也在该处生起。眼识不命令意识:‘我在何处生起,你也在那里生起’,意识也不命令眼识:‘你将在何处生起,我也将在那里生起’。它们彼此并无交谈,只是依于倾向而生起。”
‘‘Kiṃ nuṃ kho, mahārāja, purimaṃ udakaṃ pacchimaṃ udakaṃ āṇāpeti ‘yenāhaṃ gacchāmi, tvampi tena gacchāhī’ti, pacchimaṃ vā udakaṃ purimaṃ udakaṃ āṇāpeti ‘yena tvaṃ gacchissasi, ahampi tena gacchissāmī’’’ti. ‘‘Na hi, bhante, anālāpo tesaṃ aññamaññehi, ninnattā gacchantī’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, ninnattā yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjati, na cakkhuviññāṇaṃ manoviññāṇaṃ āṇāpeti ‘yatthāhaṃ uppajjāmi, tvampi tattha uppajjāhī’ti, nāpi manoviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ āṇāpeti ‘yattha tvaṃ uppajjissasi, ahampi tattha uppajjissāmī’ti, anālāpo tesaṃ aññamaññehi, ninnattā uppajjantī’’’ti.
“尊者那先,如何说由于门,眼识在何处生起,意识也在该处生起?请用一个譬喻来说明。”“大王,你认为如何?比如国王有一座边境城市,城墙坚固、城门牢靠,只开一扇城门。如果有人想要出城,他会从哪里出去?”“尊者,他会从城门出去。”“如果又有一人想要出城,他会从哪里出去?”“尊者,前一人从哪里出去,他也会从那里出去。”
‘‘Kathaṃ, bhante nāgasena, dvārattā yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjati? Apepammaṃ karohī’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, rañño paccantimaṃ nagaraṃ assa daḷhapākāratoraṇaṃ ekadvāraṃ, tato puriso nikkhamitukāmo bhaveyya, katamena nikkhameyyā’’ti? ‘‘Dvārena, bhante, nikkhameyyā’’ti. ‘‘Athāparo puriso nikkhamitukāmo bhaveyya, katamena so nikkhameyyā’’ti? ‘‘Yena, bhante, purimo puriso nikkhanto, sopi tena nikkhameyyā’’ti.
“大王,前一个人会不会命令后一个人:‘我往哪里去,你也往那里去’?或者,后一个人会不会命令前一个人:‘你将往哪里去,我也将往那里去’?”“尊者,不会。他们彼此并无交谈,只是经由城门而出。”“正是如此,大王,由于门,眼识在何处生起,意识也在该处生起。眼识不命令意识:‘我在何处生起,你也在那里生起’,意识也不命令眼识:‘你将在何处生起,我也将在那里生起’。它们彼此并无交谈,只是依于门而生起。”
‘‘Kiṃ nu kho, mahārāja, purimo puriso pacchimaṃ purisaṃ āṇāpeti ‘yenāhaṃ gacchāmi, tvampi tena gacchāhī’ti, pacchimo vā puriso purimaṃ purisaṃ āṇāpeti ‘yena tvaṃ gacchissasi, ahampi tena gacchissāmī’ti. ‘‘Na hi, bhante, anālāpo tesaṃ aññamaññehi, dvārattā gacchantī’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, dvārattā yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjati, na cakkhuviññāṇaṃ manoviññāṇaṃ āṇāpeti ‘yatthāhaṃ uppajjāmi , tvampi tattha uppajjāhī’ti, nāpi manoviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ āṇāpeti ‘yattha tvaṃ uppajjissasi, ahampi tattha uppajjissāmī’ti, anālāpo tesaṃ aññamaññehi, dvārattā uppajjantī’’ti.
“尊者那先,依于习惯,眼识在何处生起,意识便在该处生起,这是怎么回事呢?请作一譬喻。”“大王,您认为如何:假如第一辆车先走,第二辆车会往哪里去?”“尊者,第一辆车往哪里去,它便往那里去。”
‘‘Kathaṃ, bhante nāgasena, ciṇṇattā yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjati?Opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, paṭhamaṃ ekaṃ sakaṭaṃ gaccheyya, atha dutiyaṃ sakaṭaṃ katamena gaccheyyā’’ti? ‘‘Yena, bhante, purimaṃ sakaṭaṃ gataṃ, tampi tena gaccheyyā’’ti.
“大王,是前面的车命令后面的车:‘我往哪里去,你也往那里去’,还是后面的车命令前面的车:‘你将往哪里去,我也将往那里去’呢?”“尊者,并非如此。它们彼此之间并无交谈,只是依于习惯而行。”“大王,正是如此,依于习惯,眼识在何处生起,意识便在该处生起。眼识并不命令意识:‘我在哪里生起,你也在那里生起’,意识也不命令眼识:‘你将在哪里生起,我也将在那里生起’。它们彼此之间没有交谈,只是依于习惯而生起。”
‘‘Kiṃ nu kho, mahārāja, purimaṃ sakaṭaṃ pacchimaṃ sakaṭaṃ āṇāpeti ‘yenāhaṃ gacchāmi, tvampi tena gacchāhī’ti, pacchimaṃ vā sakaṭaṃ purimaṃ sakaṭaṃ āṇāpeti ‘yena tvaṃ gacchissasi, ahampi tena gacchissāmī’’’ti. ‘‘Na hi, bhante, anālāpo tesaṃ aññamaññehi, ciṇṇattā gacchantī’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, ciṇṇattā yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjati, na cakkhuviññāṇaṃ manoviññāṇaṃ āṇāpeti ‘yatthāhaṃ uppajjāmi, tvampi tattha uppajjāhī’ti, nāpi manoviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ āṇāpeti ‘yattha tvaṃ uppajjissasi, ahampi tattha uppajjissāmī’ti, anālāpo tesaṃ aññamaññehi, ciṇṇattā uppajjantī’’ti.
“尊者那先,依于反复的修习,眼识在何处生起,意识便在该处生起,这是怎么回事呢?请作一譬喻。”“大王,譬如在印章、计算、算术、书写、技艺等事上,初学者起初会显得迟缓,然而经过一段时间,由于审慎地操作、反复地修习,便不再迟缓。同样地,大王,依于反复的修习,眼识在何处生起,意识便在该处生起。眼识并不命令意识:‘在我生起之处,你也在那里生起’,意识也不命令眼识:‘在你将生起之处,我也将在那里生起’。它们彼此之间没有交谈,只是依于反复的修习而生起。”
‘‘Kathaṃ, bhante nāgasena, samudācaritattā yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjati? Opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, muddāgaṇanāsaṅkhyālekhāsippaṭṭhānesu ādikammikassa dandhāyanā bhavati, athāparena samayena nisammakiriyāya samudācaritattā adandhāyanā bhavati. Evameva kho, mahārāja, samudācaritattā yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjati, na cakkhuviññāṇaṃ manoviññāṇaṃ āṇāpeti ‘yatthāhaṃ uppajjāmi, tvampi tattha uppajjāhī’ti, nāpi manoviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ āṇāpeti ‘yattha tvaṃ uppajjissasi, ahampi tattha uppajjissāmī’ti, anālāpo tesaṃ aññamaññehi, samudācaritattā uppajjantī’’ti.
“尊者那先,耳识生起之处,意识也于彼处生起吗?……(中略)……鼻识生起之处……(中略)……舌识生起之处……(中略)……身识生起之处,意识也于彼处生起吗?”“是的,大王,身识生起之处,意识也于彼处生起。”
‘‘Bhante nāgasena, yattha sotaviññāṇaṃ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjatīti…pe… yattha ghānaviññāṇaṃ uppajjati…pe… yattha jivhāviññāṇaṃ uppajjati …pe… yattha kāyaviññāṇaṃ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjatī’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, yattha kāyaviññāṇaṃ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjatī’’ti.
“尊者那先,是身识先生起、意识后生起,还是意识先生起、身识后生起?”“大王,身识先生起,意识后生起。”
‘‘Kiṃ nu kho, bhante nāgasena, paṭhamaṃ kāyaviññāṇaṃ uppajjati, pacchā manoviññāṇaṃ, udāhu manoviññāṇaṃ paṭhamaṃ uppajjati, pacchā kāyaviññāṇa’’nti? ‘‘Kāyaviññāṇaṃ, mahārāja, paṭhamaṃ uppajjati, pacchā manoviññāṇa’’nti.
“尊者那先,……它们彼此并无交谈,唯由数数修习而生起。”
‘‘Kiṃ nu kho, bhante nāgasena,…pe… anālāpo tesaṃ aññamaññehi, samudācaritattā uppajjantī’’ti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi, bhante nāgasenā’’ti.
8. 触特相问
8. Phassalakkhaṇapañho
8国王问道:“尊者那先,意识生起之处,触和受也于此处生起吗?”“是的,大王,意识生起之处,触也于此处生起,受也于此处生起,想也于此处生起,思也于此处生起,寻也于此处生起,伺也于此处生起;一切以触为首的法,皆于此处生起。”
Rājā āha ‘‘bhante nāgasena, yattha manoviññāṇaṃ uppajjati, phassopi vedanāpi tattha uppajjatī’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, yattha manoviññāṇaṃ uppajjati, phassopi tattha uppajjati, vedanāpi tattha uppajjati, saññāpi tattha uppajjati, cetanāpi tattha uppajjati, vitakkopi tattha uppajjati, vicāropi tattha uppajjati, sabbepi phassappamukhā dhammā tattha uppajjantī’’ti.
“尊者那先,什么是触的特相?”“大王,触的特相即是接触。”
‘‘Bhante nāgasena, kiṃlakkhaṇo phasso’’ti? ‘‘Phusanalakkhaṇo, mahārāja, phasso’’ti.
“请作一个譬喻。”“大王,譬如两只公羊相斗,其中一只应视为眼,另一只应视为色;它们的相遇碰撞,当知为触。”
‘‘Opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, dve meṇḍā yujjheyyuṃ, tesu yathā eko meṇḍo, evaṃ cakkhu daṭṭhabbaṃ yathā dutiyo meṇḍo, evaṃ rūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathā tesaṃ sannipāto, evaṃ phasso daṭṭhabbo’’ti.
“请再作譬喻。”“大王,犹如两掌相击,其中,第一掌当如是观为眼,第二掌当如是观为色,两掌相合,当如是观为触。”
‘‘Bhiyyo opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, dve pāṇī vajjeyyuṃ, tesu yathā eko pāṇi, evaṃ cakkhu daṭṭhabbaṃ. Yathā dutiyo pāṇi, evaṃ rūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathā tesaṃ sannipāto, evaṃ phasso daṭṭhabbo’’ti.
“请再作譬喻。”“大王,犹如两棒相击,其中,第一棒当如是观为眼,第二棒当如是观为色,两棒相合,当如是观为触。”
‘‘Bhiyyo opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, dve sammā vajjeyyuṃ, tesu yathā eko sammo, evaṃ cakkhu daṭṭhabbaṃ. Yathā dutiyo sammo, evaṃ rūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathā tesaṃ sannipāto, evaṃ phasso daṭṭhabbo’’ti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi, bhante nāgasenā’’ti.
9. 受特相问
9. Vedanālakkhaṇapañho
9“尊者那先,受的特相是什么?”“大王,受以感受为特相,也以体验为特相。”
‘‘Bhante nāgasena, kiṃlakkhaṇā vedanā’’ti? ‘‘Vedayitalakkhaṇā, mahārāja, vedanā anubhavanalakkhaṇā cā’’ti.
“请作个譬喻。”“大王,譬如有人为王效力,国王心生欢喜而授以职位。他凭借此职位,具足并享有五种欲功德。他会这样想:‘我过去确曾为王效力,国王欢喜,授我职位,我因此领受这样的感受。’
‘‘Opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, kocideva puriso rañño adhikāraṃ kareyya, tassa rājā tuṭṭho adhikāraṃ dadeyya, so tena adhikārena pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgibhūto paricareyya, tassa evamassa ‘mayā kho pubbe rañño adhikāro kato, tassa me rājā tuṭṭho adhikāraṃ adāsi, svāhaṃ tatonidānaṃ imaṃ evarūpaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti.
“或者,大王,譬如有人造作善业,在身坏命终之后往生善趣、天界。他在那里具足并享有天上的五种欲功德。他会这样想:‘我过去确曾造作善业,我因此领受这样的感受。’大王,如此,受以感受为特相,亦以体验为特相。”
‘‘Yathā vā pana, mahārāja, kocideva puriso kusalaṃ kammaṃ katvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyya, so ca tattha dibbehi pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgibhūto paricareyya, tassa evamassa ‘svāhaṃ kho pubbe kusalaṃ kammaṃ akāsiṃ, sohaṃ tatonidānaṃ imaṃ evarūpaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti, evaṃ kho, mahārāja, vedayitalakkhaṇā vedanā anubhavanalakkhaṇā cā’’ti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi , bhante nāgasenā’’ti.
10. 问 想之相
10. Saññālakkhaṇapañho
10“尊者那先,想的特点是什么?”“大王,想的特点就是了知。了知什么呢?了知青、了知黄、了知红、了知白、了知深红。大王,想的特点正是如此——了知。”
‘‘Bhante nāgasena, kiṃlakkhaṇā saññā’’ti? ‘‘Sañjānanalakkhaṇā, mahārāja, saññā. Kiṃ sañjānāti? Nīlampi sañjānāti, pītampi sañjānāti, lohitampi sañjānāti, odātampi sañjānāti, mañjiṭṭhampi sañjānāti. Evaṃ kho, mahārāja, sañjānanalakkhaṇā saññā’’ti.
“请设一个譬喻。“大王,譬如国王的库藏官进入库藏后,看见青、黄、红、白、深红等王家受用的诸色,便予以认知。大王,同样地,想以认知为特相。”
‘‘Opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, rañño bhaṇḍāgāriko bhaṇḍāgāraṃ pavisitvā nīlapītalohitodātamañjiṭṭhāni rājabhogāni rūpāni passitvā sañjānāti. Evaṃ kho, mahārāja, sañjānanalakkhaṇā saññā’’ti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi, bhante nāgasenā’’ti.
11. 思的特相之问
11. Cetanālakkhaṇapañho
11“尊者那先,思以何为特相?”“大王,思以思虑为特相,也以造作为特相。”
‘‘Bhante nāgasena, kiṃlakkhaṇā cetanā’’ti? ‘‘Cetayitalakkhaṇā, mahārāja, cetanā abhisaṅkharaṇalakkhaṇā cā’’ti.
“请作个譬喻。”“大王,譬如有人调制了毒药,自己饮下,也让旁人饮下;他自身会受苦,旁人也会受苦。同样地,大王,此处有一类人,以思造作了不善业,身坏命终之后,便投生到苦界、恶趣、堕处、地狱。而那些追随效仿他的人,身坏命终之后,也会投生到苦界、恶趣、堕处、地狱。”
‘‘Opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, kocideva puriso visaṃ abhisaṅkharitvā attanā ca piveyya, pare ca pāyeyya, so attanāpi dukkhito bhaveyya, parepi dukkhitā bhaveyyuṃ. Evameva kho, mahārāja, idhekacco puggalo akusalaṃ kammaṃ cetanāya cetayitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya. Yepi tassa anusikkhanti , tepi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti.
“大王,又譬如有人将酥、生酥、油、蜜、糖和合在一处,自己饮用,也分享给他人饮用,自身安乐,他人亦得安乐。同样地,大王,世间有一类人,以思作意善业,身坏命终后,即投生善趣、天界。那些随学于他的人,身坏命终后,也同样投生善趣、天界。如是,大王,思以思为其特相,亦以造作为其特相。”
‘‘Yathā vā pana, mahārāja, kocideva puriso sappinavanītatelamadhuphāṇitaṃ ekajjhaṃ abhisaṅkharitvā attanā ca piveyya, pare ca pāyeyya, so attanā sukhito bhaveyya, parepi sukhitā bhaveyyuṃ. Evameva kho, mahārāja, idhekacco puggalo kusalaṃ kammaṃ cetanāya cetayitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Yepi tassa anusikkhanti, tepi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Evaṃ kho, mahārāja, cetayitalakkhaṇā cetanā abhisaṅkharaṇalakkhaṇā cā’’ti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi, bhante nāgasenā’’ti.
12. 识相问
12. Viññāṇalakkhaṇapañho
12“尊者那先,识以何为特相?”“大王,识以了知为特相。”
‘‘Bhante nāgasena, kiṃlakkhaṇaṃ viññāṇa’’nti? ‘‘Vijānanalakkhaṇaṃ, mahārāja, viññāṇa’’nti.
“请作譬喻。”“大王,譬如城中的守卫坐在十字路口,看见有人从东方来,看见有人从南方来,看见有人从西方来,看见有人从北方来。同样地,大王,人以眼见色时,便以识了知;以耳听声时,便以识了知;以鼻嗅香时,便以识了知;以舌尝味时,便以识了知;以身触所触时,便以识了知;以意了知法时,便以识了知。大王,正是如此,识以了知为特相。”
‘‘Opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, nagaraguttiko majjhe nagarasiṅghāṭake nisinno passeyya puratthimadisato purisaṃ āgacchantaṃ, passeyya dakkhiṇadisato purisaṃ āgacchantaṃ, passeyya pacchimadisato purisaṃ āgacchantaṃ, passeyya uttaradisato purisaṃ āgacchantaṃ. Evameva kho, mahārāja, yañca puriso cakkhunā rūpaṃ passati, taṃ viññāṇena vijānāti. Yañca sotena saddaṃ suṇāti, taṃ viññāṇena vijānāti. Yañca ghānena gandhaṃ ghāyati, taṃ viññāṇena vijānāti. Yañca jivhāya rasaṃ sāyati, taṃ viññāṇena vijānāti. Yañca kāyena phoṭṭhabbaṃ phusati, taṃ viññāṇena vijānāti, yañca manasā dhammaṃ vijānāti, taṃ viññāṇena vijānāti. Evaṃ kho, mahārāja, vijānanalakkhaṇaṃ viññāṇa’’nti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi , bhante nāgasenā’’ti.
13. 寻相问
13. Vitakkalakkhaṇapañho
13“尊者那先,寻以何为相?”“大王,寻以安置为相。”
‘‘Bhante nāgasena, kiṃlakkhaṇo vitakko’’ti? ‘‘Appanālakkhaṇo mahārāja, vitakko’’ti.
“请作譬喻。”“大王,犹如木匠将妥善加工的木料安放在接合处,同样地,寻以安置为相。”
‘‘Opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, vaḍḍhakī suparikammakataṃ dāruṃ sandhismiṃ appeti, evameva kho, mahārāja, appanālakkhaṇo vitakko’’ti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi, bhante nāgasenā’’ti.
14. 伺相问
14. Vicāralakkhaṇapañho
14“尊者那先,伺以何为相?”“大王,伺以反复探寻为相。”
‘‘Bhante nāgasena, kiṃlakkhaṇo vicāro’’ti? ‘‘Anumajjanalakkhaṇo, mahārāja, vicāro’’ti.
“请作个譬喻。”
“大王,犹如铜盘被敲击后,接着会回响,持续地回响。大王,如敲击者,当知即是寻;如回响者,当知即是伺。”
‘‘Opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, kaṃsathālaṃ ākoṭitaṃ pacchā anuravati anusandahati , yathā, mahārāja, ākoṭanā, evaṃ vitakko daṭṭhabbo. Yathā anuravanā , evaṃ vicāro daṭṭhabbo’’ti.
“善哉,尊者那先!”
‘‘Kallosi , bhante nāgasenā’’ti.
此品有十四问
Imasmiṃ vagge cuddasa pañhā.