2. 无戏论品
2. Nippapañcavaggo
弥兰陀问 · 59 段
1. 问 无戏论问
1. Nippapañcapañho
1“尊者那先,世尊曾说:‘诸比丘,你们当安住于乐无戏论、喜无戏论。’那么,什么是这无戏论呢?”“大王,入流果即是无戏论,一来果即是无戏论,不来果即是无戏论,阿拉汉果即是无戏论。”
‘‘Bhante nāgasena, bhāsitampetaṃ bhagavatā ‘nippapañcārāmā, bhikkhave, viharatha nippapañcaratino’ti, katamaṃ taṃ nippapañca’’nti? ‘‘Sotāpattiphalaṃ, mahārāja, nippapañcaṃ, sakadāgāmiphalaṃ nippapañcaṃ, anāgāmiphalaṃ nippapañcaṃ, arahattaphalaṃ nippapañca’’nti.
“尊者那先,如果入流果是无戏论,一来果、不来果、阿拉汉果是无戏论,那么这些比丘为何还要背诵、研习经、应颂、记说、偈颂、自说、如是语、本生、未曾有法、吠陀罗,忙于修缮等事务,行布施与供养呢?他们岂不是在造作胜者所遮止的业吗?”
‘‘Yadi, bhante nāgasena, sotāpattiphalaṃ nippapañcaṃ, sakadāgāmianāgāmiarahattaphalaṃ nippapañcaṃ , kissa pana ime bhikkhū uddisanti paripucchanti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ, navakammena palibujjhanti dānena ca pūjāya ca, nanu te jinappaṭikkhittaṃ kammaṃ karotī’’ti?
“大王,那些比丘背诵、研习经、应颂、记说、偈颂、自说、如是语、本生、未曾有法、吠陀罗,于修缮等事务中忙碌,于布施与供养中忙碌,这一切都是为了证得无戏论。大王,那些本性清净、宿习深厚者,仅以一心的刹那便成就无戏论。大王,而那些烦恼深重的比丘们,则通过这些方便成就无戏论。”
‘‘Ye te, mahārāja, bhikkhū uddisanti paripucchanti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ, navakammena palibujjhanti dānena ca pūjāya ca, sabbe te nippapañcassa pattiyā karonti. Ye te, mahārāja, sabhāvaparisuddhā pubbe vāsitavāsanā, te ekacittakkhaṇena nippapaca honti. Ye pana te bhikkhū mahārajakkhā, te imehi payogehi nippapañcā honti.
“大王,譬如有一人,在田中播下种子后,仅凭自身的力气与精进,无须围篱便能收获谷物;另有一人,在田中播下种子后,要进入森林砍伐木材与树枝,筑起围篱,然后才收获谷物。他营求围篱,正是为了谷物。同样地,大王,那些本性清净、先世已积习气者,仅于一念之间便证得无戏论,犹如不设围篱而收获谷物的人。大王,而那些具足大烦恼的比丘,他们正是通过这些方便而证得无戏论,犹如筑起围篱而收获谷物的人。
‘‘Yathā, mahārāja, eko puriso khette bījaṃ ropetvā attano yathābalavīriyena vinā pākāravatiyā dhaññaṃ uddhareyya, eko puriso khette bījaṃ ropetvā vanaṃ pavisitvā kaṭṭhañca sākhañca chinditvā vatipākāraṃ katvā dhaññaṃ uddhareyya. Yā tattha tassa vatipākārapariyesanā, sā dhaññatthāya. Evameva kho, mahārāja, ye te sabhāvaparisuddhā pubbe vāsitavāsanā, te ekacittakkhaṇena nippapañcā honti, vinā vatipākāraṃ puriso viya dhaññuddhāro. Ye pana te bhikkhū mahārajakkhā, te imehi payogehi nippapañcā honti, vatipākāraṃ katvā puriso viya dhaññuddhāro.
“大王,又如有一棵巨大的芒果树,树冠上挂着累累果实。那时,若是有神通的人来到,便直接摘取果实;若是没有神通的人,则会砍伐木材与藤蔓,绑制梯子,攀上那棵树才摘得果实。他寻求梯子,也正是为了果实。同样地,大王,那些本性清净、先世已积习气者,仅于一念之间便证得无戏论,犹如以神通摘取树果的人。大王,而那些具足大烦恼的比丘,他们正是通过这些方便而通达诸谛,犹如绑梯摘取树果的人。
‘‘Yathā vā pana, mahārāja, puriso mahatimahante ambarukkhamatthake phalapiṇḍi bhaveyya, atha tattha yo koci iddhimā āgantvā tassa phalaṃ hareyya, yo pana tattha aniddhimā, so kaṭṭhañca valliñca chinditvā nisseṇiṃ bandhitvā tāya taṃ rukkhaṃ abhiruhitvā phalaṃ hareyya. Yā tattha tassa nisseṇipariyesanā, sā phalatthāya. Evameva kho, mahārāja, ye te sabhāvaparisuddhā pubbe vāsitavāsanā, te ekacittakkhaṇena nippapañcā honti, iddhimā viya rukkhaphalaṃ haranto. Ye pana te bhikkhū mahārajakkhā, te iminā payogena saccāni abhisamenti, nisseṇiyā viya puriso rukkhaphalaṃ haranto .
“大王,譬如有一人要去办事,独自一人便能前往主人处成办;另有一人富有,凭藉财富壮大了随从,依靠随从而成办事务。他追求随从,也正是为了事务。同样地,大王,那些本性清净、先世已积习气者,于一念之间便于六神通中得自在,犹如独自成办事务的人。大王,而那些具足大烦恼的比丘,他们正是通过这些方便成就沙门义,犹如依靠随从成办事务的人。”
‘‘Yathā vā pana, mahārāja, eko puriso atthakaraṇiko ekako yeva sāmikaṃ upagantvā atthaṃ sādheti. Eko dhanavā dhanavasena parisaṃ vaḍḍhetvā parisāya atthaṃ sādheti. Yā tattha tassa parisapariyesanā, sā atthatthāya. Evameva kho, mahārāja, ye te sabhāvaparisuddhā pubbe vāsitavāsanā, te ekacittakkhaṇena chasu abhiññāsu vasibhāvaṃ pāpuṇanti, puriso viya ekako atthasiddhiṃ karonto. Ye pana te bhikkhū mahārajakkhā, te imehi payogehi sāmaññatthamabhisādhenti, parisāya viya puriso atthasiddhiṃ karonto.
“大王,背诵有大助益,询问有大助益,修造工作有大助益,布施有大助益,供养在种种应作之事中亦有大助益。大王,譬如有人亲近国王、办事得力,他借助大臣、士兵、军队、守门者、军团、侍卫及众人之力——凡有所作,他们皆为助缘。同样地,大王,背诵有大助益,询问有大助益,修造工作有大助益,布施有大助益,供养在种种应作之事中亦有大助益。大王,倘若一切皆是种姓清净者,便不须教诫。然而,大王,正因为需要听闻——纵使如长老舍利弗,历经无量无数劫积累善根,智慧已达顶峰,亦须藉由听闻方能证得漏尽。是故,大王,听闻有大助益,背诵与询问亦复如是。因此,背诵与询问亦可称为无戏论。”’‘尊者那先,此问您已善加思择,我如是领受。’
‘‘Uddesopi, mahārāja, bahukāro, paripucchāpi bahukārā, navakammampi bahukāraṃ, dānampi bahukāraṃ, pūjāpi bahukārā tesu tesu karaṇīyesu. Yathā, mahārāja, puriso rājūpasevī katāvī amaccabhaṭabaladovārikaanīkaṭṭhapārisajjajanehi, te tassa karaṇīye anuppatte sabbepi upakārā honti. Evameva kho, mahārāja, uddesopi bahukāro, paripucchāpi bahukārā, navakammampi bahukāraṃ, dānampi bahukāraṃ, pūjāpi bahukārā tesu tesu karaṇīyesu. Yadi, mahārāja, sabbepi abhijātiparisuddhā bhaveyyuṃ, anusāsanena karaṇīyaṃ na bhaveyya. Yasmā ca kho, mahārāja, savanena karaṇīyaṃ hoti, thero, mahārāja, sāriputto aparimitamasaṅkheyyakappaṃ upādāya upacitakusalamūlo paññāya koṭiṃ gato, sopi vinā savanena nāsakkhi āsavakkhayaṃ pāpuṇituṃ. Tasmā, mahārāja, bahukāraṃ savanaṃ, tathā uddesopi paripucchāpi. Tasmā uddesaparipucchāpi nippapañcā saṅkhatā’’ti. ‘‘Sunijjhāpito, bhante nāgasena, pañho, evametaṃ tathā sampaṭicchāmī’’ti.
2. 漏尽者状态问
2. Khīṇāsavabhāvapañho
2“尊者那先,你们说:‘若在家人证得阿拉汉果,便有两种去处,别无其他:于当日出家或般涅槃,不可能超过那一天。’尊者那先,如果他在那一天得不到老师、亲教师或衣钵,那位阿拉汉会自己出家吗?还是会超过那一天?或者,会有另一位具神通的阿拉汉来度他出家?还是他会般涅槃?”“大王,那位阿拉汉不会自己出家,自己出家犯盗戒;他也不会超过那一天。无论是否有另一位阿拉汉前来,他都会在那一日般涅槃。”“那么,尊者那先,阿拉汉果的寂静性便被舍弃了,因为证得者会有丧失性命之事。”
‘‘Bhante nāgasena, tumhe bhaṇatha ‘yo gihī arahattaṃ patto, dve vāssa gatiyo bhavanti anaññā, tasmiṃ yeva divase pabbajati vā parinibbāyati vā. Na so divaso sakkā atikkametu’nti. Sace so, bhante nāgasena, tasmiṃ divase ācariyaṃ vā upajjhāyaṃ vā pattacīvaraṃ vā na labhetha, api nu kho so arahā sayaṃ vā pabbajeyya divasaṃ vā atikkameyya, añño koci arahā iddhimā āgantvā taṃ pabbājeyya vā parinibbāyeyya vā’’ti? ‘‘Na so, mahārāja, arahā sayaṃ pabbajeyya, sayaṃ pabbajanto theyyaṃ āpajjati, na ca divasaṃ atikkameyya, aññassa arahantassa āgamanaṃ bhaveyya vā na vā bhaveyya, tasmiṃ yeva divase parinibbāyeyyā’’ti. ‘‘Tena hi, bhante nāgasena, arahattassa santabhāvo vijahito hoti, yena adhigatassa jīvitahāro bhavatī’’ti.
“大王,在家之相是不平等的。于不平等之相中,因相的羸弱,证得阿拉汉果的在家人当日出家或般涅槃。大王,这不是阿拉汉果的过失,这正是在家之相的过失,即相的羸弱。”
‘‘Visamaṃ, mahārāja, gihiliṅgaṃ, visame liṅge liṅgadubbalatāya arahattaṃ patto gihī tasmiṃ yeva divase pabbajati vā parinibbāyati vā. Neso, mahārāja, doso arahattassa, gihiliṅgasseveso doso yadidaṃ liṅgadubbalatā.
“大王,譬如食物护持一切有情的寿命、守护生命,但对于胃不平和、消化火力羸弱者,因不消化而夺去生命。大王,这不是食物的过失,这正是胃的过失,即消化火力的羸弱。同样地,大王,于在家不等之相中,因相的羸弱,证得阿拉汉果的在家人当日出家或般涅槃。大王,这不是阿拉汉果的过失,这正是在家之相的过失,即相的羸弱。”
‘‘Yathā, mahārāja, bhojanaṃ sabbasattānaṃ āyupālakaṃ jīvitarakkhakaṃ visamakoṭṭhassa mandadubbalagahaṇikassa avipākena jīvitaṃ harati. Neso, mahārāja, doso bhojanassa, koṭṭhasseveso doso yadidaṃ aggidubbalatā. Evameva kho, mahārāja, visame liṅge liṅgadubbalatāya arahattaṃ patto gihī tasmiṃ yeva divase pabbajati vā parinibbāyati vā. Neso, mahārāja, doso arahattassa, gihiliṅgasseveso doso yadidaṃ liṅgadubbalatā.
“再者,大王,犹如在细小的草茎之上放置沉重的石头,由彼脆弱即折断掉落。正是如此,大王,证得阿拉汉的在家者,以在家相无力住持阿拉汉果,必于当日出家,或般涅槃。
‘‘Yathā vā pana, mahārāja, parittaṃ tiṇasalākaṃ upari garuke pāsāṇe ṭhapite dubbalatāya bhijjitvā patati. Evameva kho, mahārāja, arahattaṃ patto gihī tena liṅgena arahattaṃ dhāretuṃ asakkonto tasmiṃ yeva divase pabbajati vā parinibbāyati vā.
“再者,大王,又如有的人无力、虚弱、出身卑微、无缘少福,得大王国后,旋即衰败、毁坏、退堕,无力执持权威。正是如此,大王,证得阿拉汉的在家者,以在家相无力住持阿拉汉果。以此因缘,必于当日出家,或般涅槃。” “善哉,尊者那先,确实如此,我如是信受。”
‘‘Yathā vā pana, mahārāja, puriso abalo dubbalo nihīnajacco parittapuñño mahatimahārajjaṃ labhitvā khaṇena paripatati paridhaṃsati osakkati, na sakkoti issariyaṃ dhāretuṃ, evameva kho, mahārāja, arahattaṃ patto gihī tena liṅgena arahattaṃ dhāretuṃ na sakkoti , tena kāraṇena tasmiṃ yeva divase pabbajati vā parinibbāyati vā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante nāgasena, evametaṃ tathā sampaṭicchāmī’’ti.
3. 漏尽者失念问
3. Khīṇāsavasatisammosapañho
3“尊者那先,阿拉汉会失念吗?”“大王,阿拉汉已远离失念,阿拉汉不会失念。”“那么,尊者,阿拉汉会犯戒吗?”“会的,大王。”“在何种事上?”“大王,在小屋搭建、作媒、于非时起时想、已受请而起未受请想、未过量而起过量想时。”
‘‘Bhante nāgasena, atthi arahato satisammoso’’ti? ‘‘Vigatasatisammosā kho, mahārāja, arahanto, natthi arahantānaṃ satisammoso’’ti. ‘‘Āpajjeyya pana, bhante, arahā āpatti’’nti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Kismiṃ vatthusmi’’nti? ‘‘Kuṭikāre, mahārāja, sañcaritte, vikāle kālasaññāya, pavārite appavāritasaññāya, anatiritte atirittasaññāyā’’ti.
“尊者那先,你们说:‘凡犯戒者,由两种原因而犯:因不恭敬,或因不知。’尊者,阿拉汉还会有不恭敬,以致阿拉汉犯戒吗?”“不,大王。”
‘‘Bhante nāgasena, tumhe bhaṇatha ‘ye āpattiṃ āpajjanti, te dvīhi kāraṇehi āpajjanti anādariyena vā ajānanena vā’ti. Api nu kho, bhante, arahato anādariyaṃ hoti, yaṃ arahā āpattiṃ āpajjatī’’ti? ‘‘Na hi, mahārājā’’ti.
“尊者那先,如果阿拉汉会犯戒,而阿拉汉并无不敬之心,那么阿拉汉是否会有失念呢?”“大王,阿拉汉没有失念,但阿拉汉会犯戒。”
‘‘Yadi, bhante nāgasena, arahā āpattiṃ āpajjati, natthi ca arahato anādariyaṃ, tena hi atthi arahato satisammoso’’ti? ‘‘Natthi, mahārāja, arahato satisammoso, āpattiñca arahā āpajjatī’’ti.
“那么,尊者,请以道理令我明白,其中因由是什么?”“大王,有这两种罪:世间罪与制定罪。大王,什么是世间罪?十不善业道,即称为世间罪。什么是制定罪?凡是对于沙门不适当、不相应,而对于在家人却无罪的行为。对此,世尊为弟子们制定了学处:‘终生不应违越。’大王,非时食在世间无罪,在胜者教中则是罪。损坏生物村在世间无罪,在胜者教中则是罪。在水中嬉戏在世间无罪,在胜者教中则是罪。如是,大王,如此种种在胜者教中是罪,这便称为制定罪。”
‘‘Tena hi, bhante, kāraṇena maṃ saññāpehi, kiṃ tattha kāraṇa’’nti? ‘‘Dveme, mahārāja, kilesā lokavajjaṃ paṇṇattivajjañcāti. Katamaṃ, mahārāja, lokavajjaṃ? Dasa akusalakammapathā, idaṃ vuccati lokavajjaṃ. Katamaṃ paṇṇattivajjaṃ? Yaṃ loke atthi samaṇānaṃ ananucchavikaṃ ananulomikaṃ, gihīnaṃ anavajjaṃ. Tattha bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeti ‘yāvajīvaṃ anatikkamanīya’nti. Vikālabhojanaṃ, mahārāja, lokassa anavajjaṃ, taṃ jinasāsane vajjaṃ. Bhūtagāmavikopanaṃ, mahārāja, lokassa anavajjaṃ, taṃ jinasāsane vajjaṃ. Udake hassadhammaṃ, mahārāja, lokassa anavajjaṃ, taṃ jinasāsane vajjaṃ. Iti evarūpāni evarūpāni, mahārāja , jinasāsane vajjāni, idaṃ vuccati paṇṇattivajjaṃ.
“漏尽者绝不能行世间罪,但对于所不知道的制定罪,他可能会触犯。大王,有些阿拉汉不能了知一切,他并没有能力了知一切。大王,有些男女的名与姓,阿拉汉并不知晓;地上的道路,他也不知道。大王,有些阿拉汉唯知解脱;具足六神通的阿拉汉则了知属于自己的境界;大王,唯有全知者——如来,才了知一切。”“善哉,尊者那先,确实如此,我如是接受。”
‘‘Lokavajjaṃ abhabbo khīṇāsavo taṃ ajjhācarituṃ, yaṃ kilesaṃ paṇṇattivajjaṃ, taṃ ajānanto āpajjeyya. Avisayo, mahārāja, ekaccassa arahato sabbaṃ jānituṃ, na hi tassa balaṃ atthi sabbaṃ jānituṃ. Anaññātaṃ, mahārāja, arahato itthipurisānaṃ nāmampi gottampi, maggopi tassa mahiyā anaññāto; vimuttiṃ yeva, mahārāja, ekacco arahā jāneyya; chaḷabhiñño arahā sakavisayaṃ jāneyya; sabbaññū, mahārāja, tathāgatova sabbaṃ jānātī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante nāgasena, evametaṃ tathā sampaṭicchāmī’’ti.
4. 世间所无有问
4. Loke natthibhāvapañho
4“尊者那先,世间可见诸佛,可见诸独觉佛,可见如来的诸弟子,可见转轮王,可见地方王,可见天与人,可见有财者,可见无财者,可见善趣者,可见恶趣者,可见男子显现女相,可见女人显现男相,可见善作与恶作之业,可见领受善恶业异熟的众生;世间有卵生、胎生、湿生、化生之众生,有无足、二足、四足、多足之众生;世间有夜叉、罗刹、鸠槃荼、阿修罗、陀那婆、干达婆、饿鬼、毗舍遮,有紧那罗、摩睺罗伽、龙、妙翅鸟、悉地、持明者;有象、马、牛、水牛、骆驼、驴、山羊、绵羊、鹿、猪、狮子、虎、豹、熊、猴、狗、豺狼;有种种鸟类;有金、银、珍珠、摩尼、螺、石、珊瑚、红宝石、猫眼石、琉璃、金刚石、水晶、黑铁、铜、锡、青铜;有麻、丝、棉、麻布、大麻、羊毛;有稻、米、大麦、粟、小米、稗子、小麦、绿豆、豌豆、芝麻、扁豆;有根香、心材香、树脂香、皮香、叶香、花香、果香及一切香;有草、蔓、灌木、树、药草、森林、河流、山、海、鱼与龟。世间一切皆有。尊者,请为我说世间所无者。”
‘‘Bhante nāgasena, dissanti loke buddhā, dissanti paccekabuddhā, dissanti tathāgatassa sāvakā, dissanti cakkavattirājāno, dissanti padesarājāno, dissanti devamanussā, dissanti sadhanā, dissanti adhanā, dissanti sugatā, dissanti duggatā, dissati purisassa itthiliṅgaṃ pātubhūtaṃ, dissati itthiyā purisaliṅgaṃ pātubhūtaṃ, dissati sukataṃ dukkataṃ kammaṃ, dissanti kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākūpabhogino sattā, atthi loke sattā aṇḍajā jalābujā saṃsedajā opapātikā, atthi sattā apadā dvipadā catuppadā bahuppadā, atthi loke yakkhā rakkhasā kumbhaṇḍā asurā dānavā gandhabbā petā pisācā, atthi kinnarā mahoragā nāgā supaṇṇā siddhā vijjādharā, atthi hatthī assā gāvo mahiṃsā oṭṭhā gadrabhā ajā eḷakā migā sūkarā sīhā byagghā dīpī acchā kokā taracchā soṇā siṅgālā, atthi bahuvidhā sakuṇā, atthi suvaṇṇaṃ rajataṃ muttā maṇi saṅkho silā pavāḷaṃ lohitaṅko masāragallaṃ veḷuriyo vajiraṃ phalikaṃ kāḷalohaṃ tambalohaṃ vaṭṭalohaṃ kaṃsalohaṃ, atthi khomaṃ koseyyaṃ kappāsikaṃ sāṇaṃ bhaṅgaṃ kambalaṃ, atthi sāli vīhi yavo kaṅgu kudrūso varako godhūmo muggo, māso tilaṃ kulatthaṃ, atthi mūlagandho sāragandho pheggugandho tacagandho pattagandho pupphagandho phalagandho sabbagandho, atthi tiṇa latā gaccha rukkha osadhi vanappati nadī pabbata samudda macchakacchapā sabbaṃ loke atthi. Yaṃ, bhante, loke natthi, taṃ me kathehī’’ti.
“大王,世间有三种事,并不存在。哪三种?世间不存在有意识或无意识的不老不死者;诸行的恒常性并不存在;从胜义层面,‘有情’的可得并不存在。大王,世间此三种事,并不存在。”
“善哉,尊者那先!确实如此,我如此信受。”
‘‘Tīṇimāni, mahārāja, loke natthi. Katamāni tīṇi? Sacetanā vā acetanā vā ajarāmarā loke natthi, saṅkhārānaṃ niccatā natthi, paramatthena sattūpaladdhi natthi, imāni kho, mahārāja, tīṇi loke natthī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante nāgasena, evametaṃ tathā sampaṭicchāmī’’ti.
5. 非业所生等问
5. Akammajādipañho
5“尊者那先,世间可见由业所生的,可见由因所生的,可见由时节所生的。请您为我说说世间中非业所生、非因所生、非时节所生的。”“大王,于世间有这两种非业所生、非因所生、非时节所生。哪两种?大王,虚空是非业所生、非因所生、非时节所生;大王,涅槃是非业所生、非因所生、非时节所生。大王,这两种便是非业所生、非因所生、非时节所生。”
‘‘Bhante nāgasena, dissanti loke kammanibbattā, dissanti hetunibbattā, dissanti utunibbattā, yaṃ loke akammajaṃ ahetujaṃ anutujaṃ, taṃ me kathehī’’ti. ‘‘Dveme, mahārāja, lokasmiṃ akammajā ahetujā anutujā. Katame dve? Ākāso, mahārāja, akammajo ahetujo anutujo; nibbānaṃ, mahārāja, akammajaṃ ahetujaṃ anutujaṃ. Ime kho, mahārāja, dve akammajā ahetujā anutujā’’ti.
“尊者那先,切勿诽谤胜者之语,切勿不知而解答问题。”“大王,我到底说了什么,您竟对我这样说:‘尊者那先,切勿诽谤胜者之语,切勿不知而解答问题’?”“尊者那先,说‘虚空是非业所生、非因所生、非时节所生’这还算合理。然而,尊者那先,世尊以数百种理由为弟子们宣说了现证涅槃之道,您却说‘涅槃是非因所生的’。”“大王,世尊确实以数百种理由为弟子们宣说了现证涅槃之道,但他并未宣说涅槃生起的因。”
‘‘Mā, bhante nāgasena, jinavacanaṃ makkhehi, mā ajānitvā pañhaṃ byākarohī’’ti. ‘‘Kiṃ kho, mahārāja, ahaṃ vadāmi, yaṃ maṃ tvaṃ evaṃ vadesi ‘mā, bhante nāgasena, jinavacanaṃ makkhehi, mā ajānitvā pañhaṃ byākarohī’’’ti? ‘‘Bhante nāgasena, yuttamidaṃ tāva vattuṃ ‘ākāso akammajo ahetujo anutujo’ti. Anekasatehi pana, bhante nāgasena, kāraṇehi bhagavatā sāvakānaṃ nibbānassa sacchikiriyāya maggo akkhāto, atha ca pana tvaṃ evaṃ vadesi ‘ahetujaṃ nibbāna’’’nti. ‘‘Saccaṃ, mahārāja, bhagavatā anekasatehi kāraṇehi sāvakānaṃ nibbānassa sacchikiriyāya maggo akkhāto, na ca pana nibbānassa uppādāya hetu akkhāto’’ti.
“尊者那先,如此一来,我们便是从黑暗走进了更深的黑暗,从森林走进了更深的森林,从密林走进了更密的密林——因为现证涅槃有因,然而涅槃本身却无生起之因。尊者那先,倘若现证涅槃有因,那么涅槃的生起也应当有因。”
‘‘Ettha mayaṃ, bhante nāgasena, andhakārato andhakārataraṃ pavisāma, vanato vanataraṃ pavisāma, gahanato gahanataraṃ pavisāma, yatra hi nāma nibbānassa sacchikiriyāya hetu atthi, tassa pana dhammassa uppādāya hetu natthi. Yadi, bhante nāgasena, nibbānassa sacchikiriyāya hetu atthi, tena hi nibbānassa uppādāyapi hetu icchitabbo.
“尊者那先,正如儿子有其父,父亲的父亲亦当有;正如弟子有其师,老师的老师亦当有;正如芽有其种子,种子的种子亦当有。同样地,尊者那先,若现证涅槃有因,涅槃的生起亦当有因。
‘‘Yathā pana, bhante nāgasena, puttassa pitā atthi, tena kāraṇena pitunopi pitā icchitabbo. Yathā antevāsikassa ācariyo atthi, tena kāraṇena ācariyassapi ācariyo icchitabbo . Yathā aṅkurassa bījaṃ atthi, tena kāraṇena bījassapi bījaṃ icchitabbaṃ. Evameva kho, bhante nāgasena, yadi nibbānassa sacchikiriyāya hetu atthi, tena kāraṇena nibbānassa uppādāyapi hetu icchitabbo.
“正如树或藤有其顶端,因此也有其中段,也有其根部。同样地,尊者那先,若现证涅槃有因,涅槃的生起亦当有因。”
‘‘Yathā rukkhassa vā latāya vā agge sati tena kāraṇena majjhampi atthi, mūlampi atthi. Evameva kho, bhante nāgasena, yadi nibbānassa sacchikiriyāya hetu atthi, tena kāraṇena nibbānassa uppādāyapi hetu icchitabbo’’’ti.
“大王,涅槃是不生之法,因此佛未说涅槃生起的因。那么,尊者那先,请为我显示其理,以理使我信解,让我了知:现证涅槃有因,而涅槃生起无因。”
‘‘Anuppādanīyaṃ, mahārāja, nibbānaṃ, tasmā na nibbānassa uppādāya hetu akkhāto’’ti. ‘‘Iṅgha, bhante nāgasena, kāraṇaṃ dassetvā kāraṇena maṃ saññāpehi, yathāhaṃ jāneyyaṃ nibbānassa sacchikiriyāya hetu atthi, nibbānassa uppādāya hetu natthī’’ti.
“大王,请恭敬倾听,善加谛听,我当说明其中因由。大王,一个人凭平常的体力,能从这里走到雪山王那儿吗?”“能,尊者。”“那么,大王,那个人凭平常的体力,能把雪山王搬来这里吗?”“不能,尊者。”“同样地,大王,能宣说现证涅槃之道,却不能显示涅槃生起的因。”
‘‘Tena hi, mahārāja, sakkaccaṃ sotaṃ odaha, sādhukaṃ suṇohi, vakkhāmi tattha kāraṇaṃ, sakkuṇeyya, mahārāja, puriso pākatikena balena ito himavantaṃ pabbatarājaṃ upagantu’’nti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Sakkuṇeyya pana so, mahārāja, puriso pākatikena balena himavantaṃ pabbatarājaṃ idha āharitu’’nti? ‘‘Na hi, bhante’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, sakkā nibbānassa sacchikiriyāya maggo akkhātuṃ, na sakkā nibbānassa uppādāya hetu dassetuṃ.
“大王,一个人凭平常的体力,能乘船渡过大海,到达彼岸吗?”“能,尊者。”“那么,大王,那个人凭平常的体力,能把大海的彼岸搬来这里吗?”“不能,尊者。”“同样地,大王,能宣说现证涅槃之道,却不能显示涅槃生起的因。什么原因呢?因为法是无为的。”
‘‘Sakkuṇeyya, mahārāja, puriso pākatikena balena mahāsamuddaṃ nāvāya uttaritvā pārimatīraṃ gantu’’nti? ‘‘Āma, bhante’’ti? ‘‘Sakkuṇeyya pana so, mahārāja , puriso pākatikena balena mahāsamuddassa pārimatīraṃ idha āharitu’’nti? ‘‘Na hi bhante’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, sakkā nibbānassa sacchikiriyāya maggo akkhātuṃ, na sakkā nibbānassa uppādāya hetu dassetuṃ. Kiṃ kāraṇā? Asaṅkhatattā dhammassā’’ti.
“尊者那先,涅槃是无为的吗?”
“是的,大王,涅槃是无为的,非任何人所造作。大王,涅槃不可说为已生、未生、应生,不可说为过去、未来、现在,亦不可说为眼识所识知、耳识所识知、鼻识所识知、舌识所识知、身识所识知。”
“尊者那先,若涅槃非已生、非未生、非应生、非过去、非未来、非现在,非眼识所识知、非耳识所识知、非鼻识所识知、非舌识所识知、非身识所识知,那么,尊者那先,你们岂不是说涅槃是不存在的法,直言‘涅槃不存在’?”
“大王,涅槃是存在的,涅槃是意识所识知的。行于正道的圣弟子以清净、殊胜、正直、无障碍、离贪的心得见涅槃。”
‘‘Asaṅkhataṃ , bhante nāgasena, nibbāna’’nti? ‘‘Āma, mahārāja, asaṅkhataṃ nibbānaṃ na kehici kataṃ, nibbānaṃ, mahārāja, na vattabbaṃ uppannanti vā anuppannanti vā uppādanīyanti vā atītanti vā anāgatanti vā paccuppannanti vā cakkhuviññeyyanti vā sotaviññeyyanti vā ghānaviññeyyanti vā jivhāviññeyyanti vā kāyaviññeyyanti vā’’ti. ‘‘Yadi, bhante nāgasena, nibbānaṃ na uppannaṃ na anuppannaṃ na uppādanīyaṃ na atītaṃ na anāgataṃ na paccuppannaṃ na cakkhuviññeyyaṃ na sotaviññeyyaṃ na ghānaviññeyyaṃ na jivhāviññeyyaṃ na kāyaviññeyyaṃ, tena hi, bhante nāgasena, tumhe natthidhammaṃ nibbānaṃ apadisatha ‘natthi nibbāna’nti. ‘‘Atthi, mahārāja, nibbānaṃ, manoviññeyyaṃ nibbānaṃ, visuddhena mānasena paṇītena ujukena anāvaraṇena nirāmisena sammāpaṭipanno ariyasāvako nibbānaṃ passatī’’ti.
“尊者,那么,涅槃是什么样的呢?请您以譬喻为我阐明,以道理令我信解,如同以譬喻阐明实有之法那样。”
“大王,有名为‘风’的吗?”
“有的,尊者。”
“来,大王,请您以色相或形状把风显示出来——细也好,粗也好,长也好,短也好。”
“尊者那先,风无法被显示出来。风不能被手抓取,也不能被触摸,但风确实存在。”
“大王,如果风无法被显示出来,那么风就不存在了吗?”
“尊者那先,我知道风存在,这份认知已深植于心,然而我无法把风指出来。”
“正是这样,大王,涅槃存在,却不能以色相或形状把涅槃显示出来。”
“善哉,尊者那先!譬喻巧设,道理善明,我如此信受‘涅槃存在’。”
‘‘Kīdisaṃ pana taṃ, bhante, nibbānaṃ, yaṃ taṃ opammehi ādīpanīyaṃ kāraṇehi maṃ saññāpehi, yathā atthidhammaṃ opammehi ādīpanīya’’nti. ‘‘Atthi, mahārāja, vāto nāmā’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Iṅgha, mahārāja, vātaṃ dassehi vaṇṇato vā saṇṭhānato vā aṇuṃ vā thūlaṃ vā dīghaṃ vā rassaṃ vā’’ti. ‘‘Na sakkā, bhante nāgasena, vāto upadassayituṃ, na so vāto hatthaggahaṇaṃ vā nimmaddanaṃ vā upeti, api ca atthi so vāto’’ti. ‘‘Yadi, mahārāja, na sakkā vāto upadassayituṃ, tena hi natthi vāto’’ti? ‘‘Jānāmahaṃ, bhante nāgasena, vāto atthīti me hadaye anupaviṭṭhaṃ, na cāhaṃ sakkomi vātaṃ upadassayitu’’nti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, atthi nibbānaṃ, na ca sakkā nibbānaṃ upadassayituṃ vaṇṇena vā saṇṭhānena vā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante nāgasena, sūpadassitaṃ opammaṃ, suniddiṭṭhaṃ kāraṇaṃ, evametaṃ tathā sampaṭicchāmi ‘atthi nibbāna’’’nti.
6. 业生等问
6. Kammajādipañho
6“尊者那先,哪些是业所生,哪些是因所生,哪些是时节所生,哪些既非业生、非因生、非时节生?”“大王,凡有心识的众生,皆是业所生;火与一切种子之类,皆是因所生;地、山、水、风,皆是时节所生;虚空与涅槃,此二者乃非业所生、非因所生、非时节所生。然而,大王,涅槃不可说为业所生、因所生、时节所生;不可说为已生、未生、当生;不可说为过去、未来、现在;非眼识所识知、耳识所识知、鼻识所识知、舌识所识知、身识所识知。大王,涅槃唯是意识所识知,由行于正道的圣弟子以清净智而见。”“尊者那先,此问令人欣喜,善加分别论说,无有疑惑,达于决定,犹豫断尽。您于僧团中,实为最上首的智者。”
‘‘Bhante nāgasena, katame ettha kammajā, katame hetujā, katame utujā, katame na kammajā, na hetujā, na utujā’’ti? ‘‘Ye keci, mahārāja, sattā sacetanā, sabbe te kammajā; aggi ca sabbāni ca bījajātāni hetujāni; pathavī ca pabbatā ca udakañca vāto ca, sabbe te utujā; ākāso ca nibbānañca ime dve akammajā ahetujā anutujā. Nibbānaṃ pana, mahārāja, na vattabbaṃ kammajanti vā hetujanti vā utujanti vā uppannanti vā anuppannanti vā uppādanīyanti vā atītanti vā anāgatanti vā paccuppannanti vā cakkhuviññeyyanti vā sotaviññeyyanti vā ghānaviññeyyanti vā jivhāviññeyyanti vā kāyaviññeyyanti vā, api ca, mahārāja, manoviññeyyaṃ nibbānaṃ, yaṃ so sammāpaṭipanno ariyasāvako visuddhena ñāṇena passatī’’ti. ‘‘Ramaṇīyo, bhante nāgasena, pañho suvinicchito nissaṃsayo ekantagato, vimati uppacchinnā, tvaṃ gaṇivarapavaramāsajjā’’ti.
7“尊者那先,世间有名为夜叉的众生吗?”
“是的,大王,世间确有名为夜叉的众生。”
“但是,尊者,那些夜叉会从那个趣处死去吗?”
“是的,大王,那些夜叉会从那个趣处死去。”
“但是,尊者那先,为何那些死去的夜叉的尸体看不见,连腐尸的臭味也不散发出来呢?”
“大王,死去的夜叉的身体是可见的,其尸体的臭味也会散发。大王,死去的夜叉的身体以虫的形色显现,或以蛆的形色显现,或以蚂蚁的形色显现,或以飞蛾的形色显现,或以蛇的形色显现,或以蝎子的形色显现,或以蜈蚣的形色显现,或以鸟的形色显现,或以鹿的形色显现。”
“尊者那先,除了像您这样的智者,还有谁能被问到这个问题而作出回答呢?”
‘‘Bhante nāgasena, atthi loke yakkhā nāmā’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, atthi loke yakkhā nāmā’’ti. ‘‘Cavanti pana te, bhante, yakkhā tamhā yoniyā’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, cavanti te yakkhā tamhā yoniyā’’ti. ‘‘Kissa pana, bhante nāgasena, tesaṃ matānaṃ yakkhānaṃ sarīraṃ na dissati, kuṇapagandhopi na vāyatī’’ti? ‘‘Dissati, mahārāja, matānaṃ yakkhānaṃ sarīraṃ, kuṇapagandhopi tesaṃ vāyati, matānaṃ, mahārāja, yakkhānaṃ sarīraṃ kīṭavaṇṇena vā dissati, kimivaṇṇena vā dissati, kipillikavaṇṇena vā dissati, paṭaṅgavaṇṇena vā dissati, ahivaṇṇena vā dissati, vicchikavaṇṇena vā dissati, satapadivaṇṇena vā dissati, dijavaṇṇena vā dissati, migavaṇṇena vā dissatī’’ti. ‘‘Ko hi, bhante nāgasena, añño idaṃ pañhaṃ puṭṭho visajjeyya aññatra tavādisena buddhimatā’’ti.
8. 无余学处问
8. Anavasesasikkhāpadapañho
8“尊者那先,那些往昔的医者导师,即:那罗陀、法中行者、央耆罗沙、咖毕喇、甘达拉吉、沙摩、阿都喇、布巴咖恰亚那,这一切导师仅一次便了知疾病的生起、原因、本质、起源、治疗、作用、成功与不成功,无遗余知之后,便说‘此身将生如是众病’,一次摄其纲要而结集经典。他们全都不是一切知者。那么,为何如来作为一切知者,以佛智了知未来所应作,确定‘在这许多事项中当制定这许多学处’,却不作无余的制定,而是待事缘生起、过失明显、扩大、普遍,人们讥嫌之时,才逐一为弟子们制定学处?”
‘‘Bhante nāgasena, ye te ahesuṃ tikicchakānaṃ pubbakā ācariyā seyyathidaṃ, nārado dhammantarī aṅgiraso kapilo kaṇḍaraggi sāmo atulo pubbakaccāyano, sabbepete ācariyā sakiṃ yeva roguppattiñca nidānañca sabhāvañca samuṭṭhānañca tikicchañca kiriyañca siddhāsiddhañca sabbaṃ taṃ niravasesaṃ jānitvā ‘imasmiṃ kāye ettakā rogā uppajjissantī’ti ekappahārena kalāpaggāhaṃ karitvā suttaṃ bandhiṃsu, asabbaññuno ete sabbe, kissa pana tathāgato sabbaññū samāno anāgataṃ kiriyaṃ buddhañāṇena jānitvā ‘ettake nāma vatthusmiṃ ettakaṃ nāma sikkhāpadaṃ paññapetabbaṃ bhavissatī’ti paricchinditvā anavasesato sikkhāpadaṃ na paññapesi, uppannuppanne vatthusmiṃ ayase pākaṭe dose vitthārike puthugate ujjhāyantesu manussesu tasmiṃ tasmiṃ kāle sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapesī’’ti?
“大王,如来虽知‘于此时期,对这些人当制定一百五十余学处’,然而如来这样想:‘我若一时顿制一百五十余学处,大众便会生起怖畏,心想“这里要守护的如此之多,在沙门乔达摩的教法中出家实在艰难”,想出家的人便不来出家,也不会信受我的话;不信受者将堕入恶趣。’我便随事缘而起,先以说法令其解了,待过失明显时才制定学处。”“尊者那先,诸佛真是不可思议!尊者那先,诸佛真是未曾有!如来的一切知智竟是如此伟大!尊者那先,如来善加说明了这个义理:若听到‘这里要学的如此之多’,众生便会生起怖畏,在胜者的教法中连一人也不会出家。我如此了知。”
‘‘Ñātametaṃ, mahārāja, tathāgatassa ‘imasmiṃ samaye imesu manussesu sādhikaṃ diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ paññapetabbaṃ bhavissatī’ti, api ca tathāgatassa evaṃ ahosi ‘sace kho ahaṃ sādhikaṃ diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ ekappahāraṃ paññapessāmi, mahājano santāsamāpajjissati ‘bahukaṃ idha rakkhitabbaṃ, dukkaraṃ vata bho samaṇassa gotamassa sāsane pabbajitu’nti, pabbajitukāmāpi na pabbajissanti, vacanañca me na saddahissanti, asaddahantā te manussā apāyagāmino bhavissanna-ti uppannuppanne vatthusmiṃ dhammadesanāya viññāpetvā pākaṭe dose sikkhāpadaṃ paññapessāmī’’’ti. ‘‘Acchariyaṃ, bhante nāgasena, buddhānaṃ, abbhutaṃ, bhante nāgasena, buddhānaṃ, yāva mahantaṃ tathāgatassa sabbaññutañāṇaṃ, evametaṃ, bhante nāgasena, suniddiṭṭho eso attho tathāgatena, ‘bahukaṃ idha sikkhitabba’nti sutvā sattānaṃ santāso uppajjeyya, ekopi jinasāsane na pabbajeyya, evametaṃ tathā sampaṭicchāmī’’ti.
9. 日晒之问
9. Sūriyatapanapañho
9“尊者那先,这太阳是恒时酷烈地照耀,还是有时会微弱地照耀呢?”“大王,太阳恒时酷烈地照耀,并非有时才微弱地照耀。”“尊者那先,若太阳恒时酷烈地照耀,为何有时它酷烈照耀,有时又微弱照耀呢?”“大王,太阳有此四种病,当被其中某一种病所逼恼时,太阳便微弱地照耀。哪四种呢?大王,云是太阳的病,被此病所逼恼,太阳便微弱地照耀。大王,雾是太阳的病,被此病所逼恼,太阳便微弱地照耀。大王,云层是太阳的病,被此病所逼恼,太阳便微弱地照耀。大王,罗睺是太阳的病,被此病所逼恼,太阳便微弱地照耀。大王,这些便是太阳的四种病,当被其中某一种病所逼恼时,太阳便微弱地照耀。”“真是不可思议啊,尊者那先!真是前所未有啊,尊者那先!连那光明遍满的太阳也会罹患病恼,何况其他众生呢?尊者,除了像您这般具足智慧的人,再无他人能作如此精微的辨析了。”
‘‘Bhante nāgasena, ayaṃ sūriyo sabbakālaṃ kaṭhinaṃ tapati, udāhu kiñcikālaṃ mandaṃ tapatī’’ti? ‘‘Sabbakālaṃ, mahārāja, sūriyo kaṭhinaṃ tapati , na kiñcikālaṃ mandaṃ tapatī’’ti. ‘‘Yadi, bhante nāgasena, sūriyo sabbakālaṃ kaṭhinaṃ tapati, kissa pana appekadā sūriyo kaṭhinaṃ tapati, appekadā mandaṃ tapatī’’ti? ‘‘Cattārome, mahārāja, sūriyassa rogā, yesaṃ aññatarena rogena paṭipīḷito sūriyo mandaṃ tapati. Katame cattāro? Abbhaṃ, mahārāja, sūriyassa rogo, tena rogena paṭipīḷito sūriyo mandaṃ tapati. Mahikā, mahārāja, sūriyassa rogo, tena rogena paṭipīḷito sūriyo mandaṃ tapati. Megho, mahārāja, sūriyassa rogo, tena rogena paṭipīḷito sūriyo mandaṃ tapati. Rāhu, mahārāja, sūriyassa rogo, tena rogena paṭipīḷito sūriyo mandaṃ tapati. Ime kho, mahārāja, cattāro sūriyassa rogā, yesaṃ aññatarena rogena paṭipīḷito sūriyo mandaṃ tapatī’’ti. ‘‘Acchariyaṃ, bhante nāgasena, abbhutaṃ, bhante nāgasena, sūriyassapi tāva tejosampannassa rogo uppajjissati, kimaṅgaṃ pana aññesaṃ sattānaṃ, natthi, bhante, esā vibhatti aññassa aññatra tavādisena buddhimatā’’ti.
10. 猛烈照耀之问
10. Kaṭhinatapanapañho
10“那先尊者,为何太阳在冬季猛烈地照耀,而在夏季却不如此?”“大王,夏季之时,尘埃未得清除,被风扬起的微尘弥漫空中,空中云层又极为浓厚,大风猛烈吹袭。这一切种种障碍聚合在一起,遮蔽了日光,因此夏季的太阳照耀得较为温和。”
‘‘Bhante nāgasena, kissa hemante sūriyo kaṭhinaṃ tapati, no tathā gimhe’’ti? ‘‘Gimhe, mahārāja, anupahataṃ hoti rajojallaṃ, vātakkhubhitā reṇū gaganānugatā honti, ākāsepi abbhā subahalā honti, mahāvāto ca adhimattaṃ vāyati, te sabbe nānākulā samāyutā sūriyaraṃsiyo pidahanti, tena gimhe sūriyo mandaṃ tapati.
“然而在冬季,大王,大地已平息,上方大云现前,尘埃息止,微尘在天空中平静地运行,天空无云,微风轻拂。由于这些障碍的止息,日光变得清净,毫无遮障的太阳热力便猛烈地照耀。大王,这就是原因,由此因故,太阳在冬季猛烈地照耀,而在夏季则不如此。”“尊者,毫无遮障的太阳猛烈照耀,为云等所遮蔽的太阳则不猛烈照耀。”
‘‘Hemante pana, mahārāja, heṭṭhā pathavī nibbutā hoti, upari mahāmegho upaṭṭhito hoti, upasantaṃ hoti rajojallaṃ, reṇu ca santasantaṃ gagane carati, vigatavalāhako ca hoti ākāso, vāto ca mandamandaṃ vāyati, etesaṃ uparatiyā visuddhā honti sūriyaraṃsiyo, upaghātavimuttassa sūriyassa tāpo ati viya tapati. Idamettha, mahārāja, kāraṇaṃ, yena kāraṇena sūriyo hemante kaṭhinaṃ tapati, no tathā gimhe’’ti. ‘‘Sabbītimutto, bhante, sūriyo kaṭhinaṃ tapati, meghādisahagato kaṭhinaṃ na tapatī’’ti.
此品有十问
Imasmiṃ vagge dasa pañhā.