10. 须大拏本生注释·六位刹帝利的业行注释
22. 大集义注 · 293 段
六位刹帝利的业行注释
Chakhattiyakammavaṇṇanā
迦利王子让人在目支邻陀湖岸边扎下营地，把一万四千辆战车都朝向来的方向摆好，又在各处安排了防备狮子、老虎、豹子等猛兽的守卫。象等动物的叫声震天响。这时，大士听到那声音，心想：“难道是敌人杀了我父亲，冲我来了？”他被死亡的恐惧笼罩，便带着曼埵登上山，观察那支军队。为了说明这件事，导师说道——
Jālikumāro mucalindasaratīre khandhāvāraṃ nivāsāpetvā cuddasa rathasahassāni āgatamaggābhimukhāneva ṭhapāpetvā tasmiṃ tasmiṃ padese sīhabyagghadīpiādīsu ārakkhaṃ saṃvidahi. Hatthiādīnaṃ saddo mahā ahosi. Atha mahāsatto taṃ saddaṃ sutvā ‘‘kiṃ nu kho me paccāmittā mama pitaraṃ ghātetvā mamatthāya āgatā’’ti maraṇabhayabhīto maddiṃ ādāya pabbataṃ āruyha senaṃ olokesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
听了他们的喊声，须大拏害怕起来；
他爬上山后，因为害怕，就朝那支军队望去。
‘‘Tesaṃ sutvāna nigghosaṃ, bhīto vessantaro ahu; Pabbataṃ abhiruhitvā, bhīto senaṃ udikkhati.
来吧，曼坻，你仔细听听，林子里传来的是什么样的声音。
良马在嘶鸣，幢顶也看得见。
‘‘Iṅgha maddi nisāmehi, nigghoso yādiso vane; Ājānīyā hasiyanti, dhajaggāni ca dissare.
“这些想必是林中的猎人，正在围捕鹿群。
围捕鹿群驱入阱。
他们大声叫喊着，用尖锐的武器，把他们当中最好的一只又一只地杀死。
‘‘Ime nūna araññasmiṃ, migasaṅghāni luddakā; Vāgurāhi parikkhippa, sobbhaṃ pātetvā tāvade; Vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ varaṃ.
“我等无害，困守山林；
今陷敌手——看哪，这残害弱小之徒！”
‘‘Yathā mayaṃ adūsakā, araññe avaruddhakā; Amittahatthattaṃ gatā, passa dubbalaghātaka’’nti.
这里，“iṅgha”是一个表示催促的语气词。“Nisāmehi”的意思是：你去看一看，到底是自己的军队还是敌方的军队，也就是去观察、去留意。而“ime nūna araññasmiṃ”等两颂半，应当这样理解它们的义理关联：“曼坻啊，就像在森林里，猎人们用网把鹿群团团围住，或者把它们赶进坑里，然后立刻大喊：‘杀啊，你们这些恶鹿！’接着就用锋利的杀鹿利器，把那些鹿一头头最大最肥地杀掉。眼前这些人看来也正是这样，用粗恶的话语向我们叫喊，就要用锋利的兵器来杀害我们了。而我们这些没有害人之心的人，却被围困在森林里，被赶出自己的国土，只能住在这树林中。即便如此，还是落到了仇敌的手里。你看，这就是残害弱者的行径啊。”他就是这样，因为害怕死亡而悲叹着。
Tattha iṅghāti codanatthe nipāto. Nisāmehīti sakasenā vā parasenā vāti olokehi upadhārehi. ‘‘Ime nūna araññasmi’’ntiādīnaṃ aḍḍhateyyagāthānaṃ evamatthasambandho veditabbo ‘‘maddi yathā araññamhi migasaṅghāni luddakā vāgurāhi parikkhippa atha vā pana sobbhaṃ pātetvā tāvadeva ‘hanatha, are, duṭṭhamige’ti vikkosamānā tibbāhi migamāraṇasattīhi nesaṃ migānaṃ varaṃ varaṃ thūlaṃ thūlaṃ hananti, ime ca nūna tatheva amhe asabbhāhi vācāhi vikkosamānā tibbāti sattīhi hanissanti, mayañca adūsakā araññe avaruddhakā raṭṭhā pabbājitā vane vasāma, evaṃ santepi amittānaṃ hatthattaṃ gatā, passa dubbalaghātaka’’nti. Evaṃ so maraṇabhayena paridevi.
她听了他的话，看了看自己的军队，为了安慰大士，说道“这应该是我方的军队”，并说了这首偈颂：
Sā tassa vacanaṃ sutvā senaṃ oloketvā ‘‘sakasenāya bhavitabba’’nti mahāsattaṃ assāsentī imaṃ gāthamāha –
“愿敌人无法压制我们，就像大火掉进深广的大海里一样；
你就好好想想那件事吧，也许我们能因此得到平安。”
‘‘Amittā nappasāheyyuṃ, aggīva udakaṇṇave; Tadeva tvaṃ vicintehi, api sotthi ito siyā’’ti.
在这里，就像火被草炬等引到汪洋大水边，却压制不了、也烧不热那又广又深的汪洋之水；同样，那些敌人也压制不了你，战胜不了你。所谓“那件事”，就是帝释天神赐给你恩惠时说的“大王，不久你父亲就会来了”——你就好好思惟那件事，也许我们能从这支军队手里平安脱身。她就这样安慰了大士。
Tattha aggīva udakaṇṇaveti yathā tiṇukkādīnaṃ vasena upanīto aggi aṇṇavasaṅkhātāni puthulagambhīrāni udakāni nappasahati, tāpetuṃ na sakkoti , tathā taṃ amittā nappasaheyyuṃ nābhibhavissanti. Tadevāti yaṃ sakkena tuyhaṃ varaṃ datvā ‘‘mahārāja, na cirasseva te pitā ehitī’’ti vuttaṃ, tadeva tvaṃ vicintehi, api nāma ito balakāyato amhākaṃ sotthi siyāti mahāsattaṃ assāsesi.
这时，大士把忧愁冲淡了些，就和她一起从山上下来，坐在树叶搭的草庵门口，另一位也坐在自己的草庵门口。导师为了说明这件事，说道：
Atha mahāsatto sokaṃ tanukaṃ katvā tāya saddhiṃ pabbatā oruyha paṇṇasālādvāre nisīdi, itarāpi attano paṇṇasālādvāre nisīdi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“从那以后，须大拏王从山上下来，
他坐在树叶搭的小屋里，把心坚定下来。”
‘‘Tato vessantaro rājā, orohitvāna pabbatā; Nisīdi paṇṇasālāyaṃ, daḷhaṃ katvāna mānasa’’nti.
在这里，所谓“我们这些出家的人，谁又能把我们怎么样呢？”——他们如此坚定心志后，又下定决心，坐了下来。
Tattha daḷhaṃ katvāna mānasanti mayaṃ pabbajitā nāma, amhākaṃ ko kiṃ karissatīti thiraṃ hadayaṃ katvā nisīdi.
那时，删阇耶王把王后叫到跟前，说：“夫人，如果我们所有人都一起过去，悲伤会太大。我先过去，等你确认他们已经放下悲伤、安坐下来之后，再带着大批随从过来。过一会儿，再让阇利与迦那耆那从后面跟来。”说完，他调转车头，朝向来时的路，沿途各处布置好守卫，从装饰华丽的大象背上下来，走到儿子身边。导师为了说明这件事，说道：
Tasmiṃ khaṇe sañjayo rājā deviṃ āmantetvā – ‘‘bhadde, phussati amhesu sabbesu ekato gatesu soko mahā bhavissati, paṭhamaṃ tāva ahaṃ gacchāmi, tato ‘idāni sokaṃ vinodetvā nisinnā bhavissantī’ti sallakkhetvā tvaṃ mahantena parivārena āgaccheyyāsi. Atha thokaṃ kālaṃ vītināmetvā jālikaṇhājinā pacchato āgacchantū’’ti vatvā rathaṃ nivattāpetvā āgatamaggābhimukhaṃ katvā tattha tattha ārakkhaṃ saṃvidahitvā alaṅkatahatthikkhandhato oruyha puttassa santikaṃ agamāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
‘‘Nivattayitvāna rathaṃ, vuṭṭhapetvāna seniyo; Ekaṃ araññe viharantaṃ, pitā puttaṃ upāgami.
他从象背上下来，偏袒右肩，双手合掌。
他被大臣们簇拥着，前来为儿子举行灌顶仪式。
‘‘Hatthikkhandhato oruyha, ekaṃso pañjalīkato; Parikiṇṇo amaccehi, puttaṃ siñcitumāgami.
“在那里，他看见了那位王子，容貌俊美，心神安定；
坐在草屋里，正在禅修，无所畏惧。”
‘‘Tatthaddasa kumāraṃ so, rammarūpaṃ samāhitaṃ; Nisinnaṃ paṇṇasālāyaṃ, jhāyantaṃ akutobhaya’’nti.
在这当中，“部署了塞尼耶”是指为了护卫而布置了军队。“偏袒一肩”是指把上衣做成偏袒一肩的样子。“前来灌顶”是指前来为王位举行灌顶仪式。“悦人的形色”是指没有涂抹、没有装饰。
Tattha vuṭṭhapetvāna seniyoti ārakkhatthāya balakāye ṭhapetvā. Ekaṃsoti ekaṃsakatauttarāsaṅgo. Siñcitumāgamīti rajje abhisiñcituṃ upāgami. Rammarūpanti anañjitaṃ amaṇḍitaṃ.
看见那位渴望儿子的父亲正朝这边走来，
须大拏和曼坻上前迎接，向他顶礼。
‘‘Tañca disvāna āyantaṃ, pitaraṃ puttagiddhinaṃ; Vessantaro ca maddī ca, paccuggantvā avandisuṃ.
2378第2378段没有可译的巴利文内容。
2378.
“曼坻以头面礼足，并顶礼公公；
陛下，我是您的儿媳曼坻，我向您的双足顶礼。
你们在那里拥抱他们，用手抚摸他们。”
‘‘Maddī ca sirasā pāde, sasurassābhivādayi; Maddī ahañhi te deva, pāde vandāmi te suṇhā; Te su tattha palissajja, pāṇinā parimajjathā’’ti.
在那里，她说了“媳妇啊，我顶礼您的双足”，也就是“陛下，我是您的媳妇，我顶礼您的双足”，说完就礼拜了。“他们俩就在那里”——是指他在那个由帝释所赐的隐修处中拥抱了那两个人，让他们躺在他怀里，亲吻他们的头，用柔软的手抚摸他们，抚摩了他们的背。
Tattha pāde vandāmi te suṇhāti ahaṃ, deva, tava suṇhā pāde vandāmīti evaṃ vatvā vandi. Te su tatthāti te ubhopi jane tasmiṃ sakkadattiye assame palissajitvā hadaye nipajjāpetvā sīse paricumbitvā mudukena pāṇinā parimajjatha, piṭṭhiyo nesaṃ parimajji.
国王哭过、悲叹过之后，等到悲伤渐渐平息下来，便和他们互相问候，说道——
Tato roditvā paridevitvā rājā soke parinibbute tehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto āha –
孩子们，你们还好吗？孩子们，你们没有病痛吧？
你们靠捡拾落穗勉强过活吗？林中的根茎和果实够多吗？
‘‘Kacci vo kusalaṃ putta, kacci putta anāmayaṃ; Kacci uñchena yāpetha, kacci mūlaphalā bahū.
“牛虻和蚊子是不是很少，爬虫是不是也不多？
在充满野兽的森林里，危害不存在吧？”
‘‘Kacci ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā; Vane vāḷamigākiṇṇe, kacci hiṃsā na vijjatī’’ti.
大士听了父亲的话，说道：
Pitu vacanaṃ sutvā mahāsatto āha –
大王，我们确实有谋生的法子，可那是什么样的日子啊。
我们靠捡拾谷粒过活，日子过得很苦。
‘‘Atthi no jīvikā deva, sā ca yādisakīdisā; Kasirā jīvikā homa, uñchācariyāya jīvitaṃ.
大王，如御者调伏未驯之马；
我等未驯而被调，然调伏者非御者，实乃厄难。
‘‘Aniddhinaṃ mahārāja, dametassaṃva sārathi; Tyamhā aniddhikā dantā, asamiddhi dameti no.
“不见父母，我等血肉消瘦；
大王啊，我等困居林中，愁苦度日。”
‘‘Api no kisāni maṃsāni, pitu mātu adassanā; Avaruddhānaṃ mahārāja, araññe jīvasokina’’nti.
这里，“无论哪一种”意思是随便哪一种，也就是低劣的。孩子啊，我们靠捡拾过活，这种生活叫困苦，我们的生计实在艰难。大王，所谓“无成就”，就是没有成就、不成功的人，也就是穷人。正是那“无成就”本身，像熟练的御者调伏马匹一样，调伏那个穷人，使他变得服服帖帖。我们住在这里，就是这样的无成就者，已被调伏、变得服服帖帖，正是那“无成就”本身把我们调伏了。也有“已调伏了我们”这样的读法，意思是“已调御了我们”。“忧愁度日者”是指：那些忧愁未尽、住在林中的人，他们哪有什么快乐可说呢。
Tattha yādisakīdisāti yā vā sā vā, lāmakāti attho. Kasirā jīvikā homāti tāta, amhākaṃ uñchācariyāya jīvitaṃ nāma kicchaṃ, dukkhā no jīvikā ahosi. Aniddhinanti mahārāja, aniddhiṃ asamiddhiṃ daliddapurisaṃ nāma sāva aniddhi cheko sārathi assaṃ viya dameti, nibbisevanaṃ karoti, te mayaṃ idha vasantā aniddhikā dantā nibbisevanā katā, asamiddhiyeva no dametīti. ‘‘Dametha no’’tipi pāṭho, damayittha noti attho. Jīvasokinanti avigatasokānaṃ araññe vasantānaṃ kiṃ nāma amhākaṃ sukhanti vadati.
说完这番话后，他又接着问起儿子们的情况，说道：
Evañca pana vatvā puna puttānaṃ pavattiṃ pucchanto āha –
纵是尸毗最胜王的嗣子，心中愿望未遂；
迦利与羯那吉那二人，亦皆顺从婆罗门而居。
那个残暴的家伙急红了眼，像抽打牛一样抽打他们。
‘‘Yepi te siviseṭṭhassa, dāyādāpattamānasā; Jālī kaṇhājinā cubho, brāhmaṇassa vasānugā; Accāyikassa luddassa, yo ne gāvova sumbhati.
“如果你们知道王子和公主的那些儿子，就告诉我吧。
请你们赶快为我们学习，就像救治被毒蛇咬伤的青年一样。”
‘‘Te rājaputtiyā putte, yadi jānātha saṃsatha; Pariyāpuṇātha no khippaṃ, sappadaṭṭhaṃva māṇava’’nti.
大王，那些原本是您这位尸毗最胜者的继承人、却心意未得满足、愿望未能圆满，因而成了那个婆罗门随从的人——那两位王子，那个婆罗门像打牛一样打他们、抽他们。对于公主的这两个儿子，你们如果亲眼见过或听人说过，就请说出来。就像救治被毒蛇咬伤的青年一样，为了消除蛇毒，请你们赶快为我们理解透彻、说明。他这样说道。
Tattha dāyādāpattamānasāti mahārāja, yepi te tava siviseṭṭhassa dāyādā apattamānasā asampuṇṇamanorathā hutvā brāhmaṇassa vasānugā jātā, te dve kumāre yo brāhmaṇo gāvova sumbhati paharati, te rājaputtiyā putte yadi diṭṭhavasena vā sutavasena vā jānātha saṃsatha. Sappadaṭṭhaṃva māṇavanti visanimmadanatthāya sappadaṭṭhaṃ māṇavaṃ tikicchantā viya khippaṃ no pariyāpuṇātha kathethāti vadati.
“两位童子已被赎回，阇利与迦那吉那；
把财物给了那位婆罗门之后，儿子啊，别害怕，安心吧。”
‘‘Ubho kumārā nikkītā, jālī kaṇhājinā cubho; Brāhmaṇassa dhanaṃ datvā, putta mā bhāyi assasā’’ti.
在这里，“被买回来”是指付了赎金之后把人领回去。
Tattha nikkītāti nikkayaṃ datvā gahitā.
他听了这话，大士得到了安慰，就和父亲互相问候致意——
Taṃ sutvā mahāsatto paṭiladdhassāso pitarā saddhiṃ paṭisanthāramakāsi –
“父亲，您一切安好吗？父亲，您身体无恙吗？
亲爱的父亲，我母亲的眼睛没有衰退吧？”
‘‘Kacci nu tāta kusalaṃ, kacci tāta anāmayaṃ; Kacci nu tāta me mātu, cakkhu na parihāyatī’’ti.
在这里，因为丧子之痛而哭泣的她，眼睛并没有衰退。
Tattha cakkhu na parihāyatīti puttasokena rodantiyā cakkhu na parihāyatīti.
“儿子，我确实安好；儿子，我也无病痛。
儿子啊，还有，你母亲的眼睛不会衰退。”
‘‘Kusalañceva me putta, atho putta anāmayaṃ; Atho ca putta te mātu, cakkhu na parihāyatī’’ti.
“你的驾乘牲畜无病吗？你的坐骑还能拉得动吗？
你的国土是否富足？雨水是否没有断绝？”
‘‘Kacci arogaṃ yoggaṃ te, kacci vahati vāhanaṃ; Kacci phīto janapado, kacci vuṭṭhi na chijjatī’’ti.
在这里，“降雨”指的是雨水的持续倾泻。
Tattha vuṭṭhīti vuṭṭhidhārā.
“而且我的轭具完好，车辆还能运载。
而且我的国土繁荣富足，雨水也从不间断。”
‘‘Atho arogaṃ yoggaṃ me, atho vahati vāhanaṃ; Atho phīto janapado, atho vuṭṭhi na chijjatī’’ti.
他们正这样交谈时，弗沙提王后心想：“现在他们应该已经把悲伤冲淡，安坐下来了。”她这样观察之后，便带着大批随从来到儿子那里。导师为了说明这件事，说道：
Evaṃ tesaṃ sallapantānaññeva phussatī devī ‘‘idāni sokaṃ tanukaṃ katvā nisinnā bhavissantī’’ti sallakkhetvā mahāparivārena saddhiṃ puttassa santikaṃ agamāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他们正这样商量着，他们的母亲出现在眼前。
公主赤着脚，徒步走到山门口。
‘‘Iccevaṃ mantayantānaṃ, mātā nesaṃ adissatha; Rājaputtī giridvāre, pattikā anupāhanā.
看到那位一心牵挂儿子的母亲正朝这边走来，
须大拏与曼坻上前迎接，向她顶礼致敬。
‘‘Tañca disvāna āyantiṃ, mātaraṃ puttagiddhiniṃ; Vessantaro ca maddī ca, paccuggantvā avandisuṃ.
“曼坻以头礼婆婆的双足，向她致敬。
曼坻说：夫人，我就是您的儿媳，我向您行礼。”
‘‘Maddī ca sirasā pāde, sassuyā abhivādayi; Maddī ahañhi te ayye, pāde vandāmi te suṇhā’’ti.
他们向弗沙提天女礼敬后站到一旁的时候，孩子们被童男童女们簇拥着走了过来。曼坻一直望着他们回来的路，就那样站着。她看见他们平安地回来，再也无法保持镇定，像一头带着小牛犊的母牛一样，悲泣着从那里奔了出去。他们看见她，也悲泣着朝母亲的方向跑去。导师为了说明这件事，说道：
Tesaṃ phussatideviṃ vanditvā ṭhitakāle puttakā kumārakumārikāhi parivutā āgamiṃsu. Maddī ca tesaṃ āgamanamaggaṃ olokentīyeva aṭṭhāsi. Sā te sotthinā āgacchante disvā sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontī taruṇavacchā viya gāvī paridevamānā tato pāyāsi. Tepi taṃ disvā paridevantā mātarābhimukhāva padhāviṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
从远处平安归来后，看见了曼坻和孩子们。
他们哭喊着朝我跑过来，就像小牛犊奔向母牛一样。
‘‘Maddiñca puttakā disvā, dūrato sotthimāgatā; Kandantā mabhidhāviṃsu, vacchabālāva mātaraṃ.
“曼坻远远看见两个孩子平安归来，
就像被夜叉附体的女人那样浑身颤抖，乳汁像水流一样喷涌而出。”
‘‘Maddī ca puttake disvā, dūrato sotthimāgate; Vāruṇīva pavedhentī, thanadhārābhisiñcathā’’ti.
其中，“哭着奔上前去”就是哭着跑上前去的意思。“Vāruṇīva”是说：像被夜叉附体的占卜女那样颤抖着，乳汁如柱般涌出。
Tattha kandantā mabhidhāviṃsūti kandantā abhidhāviṃsu. Vāruṇīvāti yakkhāviṭṭhā ikkhaṇikā viya pavedhamānā thanadhārā abhisiñcathāti.
据说她放声大哭，浑身颤抖，失去知觉，直挺挺地倒在地上。孩子们也飞快地跑过来，失去知觉，倒在母亲身上。就在那一刻，她的两个乳房流出两道乳汁，直接进入孩子们的嘴里。据说，如果没有这样的安慰，两个孩子一定会心脏枯竭而死。须大拏见到心爱的儿子，也抑制不住悲伤，失去知觉，就地倒下。他的父母也失去知觉倒在那里，与他同日出生的六万大臣也一样。看着这悲惨的情景，没有一个人能保持镇定。整个修行林就像被劫末狂风吹毁的娑罗树林。那一刻，群山轰鸣，大地震动，大海翻腾，须弥山王也倾斜了。六欲天界一片哗然。
Sā kira mahāsaddena paridevitvā kampamānā visaññī hutvā dīghato pathaviyaṃ pati. Kumārāpi vegenāgantvā visaññino hutvā mātu upariyeva patiṃsu. Tasmiṃ khaṇe tassā dvīhi thanehi dve khīradhārā nikkhamitvā tesaṃ mukheyeva pavisiṃsu. Sace kira ettako assāso nābhavissa, dve kumārā sukkhahadayā hutvā addhā nassissanti. Vessantaropi piyaputte disvā sokaṃ sandhāretuṃ asakkonto visaññī hutvā tattheva pati. Mātāpitaropissa visaññino hutvā tattheva patiṃsu, tathā sahajātā saṭṭhisahassā amaccā. Taṃ kāruññaṃ passantesu ekopi sakabhāvena saṇṭhātuṃ nāsakkhi. Sakalaṃ assamapadaṃ yugantavātena pamadditaṃ viya sālavanaṃ ahosi. Tasmiṃ khaṇe pabbatā nadiṃsu, mahāpathavī kampi, mahāsamuddo saṅkhubhi, sineru girirājā onami. Cha kāmāvacaradevalokā ekakolāhalā ahesuṃ.
帝释天王心想：“这六位刹帝利和他们的随从都昏了过去，他们当中连一个能站起来往别人身上洒水的人都没有。我现在就为他们降一场莲雨。”于是，在六位刹帝利聚会的地方，他降下了莲雨。在那里，想被淋湿的人就被淋湿；不想被淋湿的人，头顶上连一滴雨都落不下来，雨水像从莲叶上滑落一样退开。那场雨就像落在莲池里的雨一样。六位刹帝利恢复了呼吸。大众看到这一幕，都感叹说：“真是稀有！真是不可思议！在这样的亲族聚会中竟然降下莲雨，大地也震动了。”导师为了说明这件事，说道：
Sakko devarājā ‘‘cha khattiyā saparisā visaññino jātā, tesu ekopi uṭṭhāya kassaci sarīre udakaṃ siñcituṃ samattho nāma natthi, ahaṃ dāni imesaṃ pokkharavassaṃ vassāpessāmī’’ti cintetvā chakhattiyasamāgame pokkharavassaṃ vassāpesi. Tattha ye temitukāmā, te tementi, atemitukāmānaṃ upari ekabindumattampi na patati, padumapattato udakaṃ viya nivattitvā gacchati. Iti pokkharavane patitaṃ vassaṃ viya taṃ vassaṃ ahosi. Cha khattiyā assāsaṃ paṭilabhiṃsu. Mahājano tampi disvā ‘‘aho acchariyaṃ, aho abbhutaṃ evarūpe ñātisamāgame pokkharavassaṃ vassi, mahāpathavī kampī’’ti acchariyaṃ pavedesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
亲族们聚在一起时，响起了巨大的喧哗声。
群山发出巨响，大地也随之震动。
‘‘Samāgatānaṃ ñātīnaṃ, mahāghoso ajāyatha; Pabbatā samanādiṃsu, mahī pakampitā ahu.
天神正倾注雨流时，天立刻下了雨；
这时，须大拏王与亲族们会合了。
‘‘Vuṭṭhidhāraṃ pavattento, devo pāvassi tāvade; Atha vessantaro rājā, ñātīhi samagacchatha.
孙子、儿媳、儿子、国王和王后，聚在一起；
当他们聚在一起时，那一刻真是让人毛骨悚然。
‘‘Nattāro suṇisā putto, rājā devī ca ekato; Yadā samāgatā āsuṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ.
“他们合掌向他乞求，在可怕的林中哭泣着；
须大拏和曼迪，全国的人都聚集到了一起；
你是我们的主人、我们的国王，请你们二位为我们治理王国吧。”
‘‘Pañjalikā tassa yācanti, rodantā bherave vane; Vessantarañca maddiñca, sabbe raṭṭhā samāgatā; Tvaṃ nosi issaro rājā, rajjaṃ kāretha no ubho’’ti.
在这段里，“声音”指的是悲悯的哭喊声。“合掌”是说所有城里人、镇里人和乡下人都举起合掌。他们向他乞求，就是跪倒在他脚下，痛哭哀号，哀求说：“大王啊，您是我们的主人、我们的主宰。您的父亲想在这里先为您灌顶，然后带您回城，请您接受这顶属于家族的白色伞盖吧。”
Tattha ghosoti kāruññaghoso. Pañjalikāti sabbe nāgarā ceva negamā ca jānapadā ca paggahitañjalikā hutvā. Tassa yācantīti tassa pādesu patitvā roditvā kanditvā ‘‘deva, tvaṃ no sāmi issaro, pitā te idheva abhisiñcitvā nagaraṃ netukāmo, kulasantakaṃ setacchattaṃ paṭicchathā’’ti yāciṃsu.
大士听了这话，就和父亲交谈，说出下面这首偈颂：
Taṃ sutvā mahāsatto pitarā saddhiṃ sallapanto imaṃ gāthamāha –
“我如法治理国家，他们却把我从国土上流放出去。
你，还有乡野的人和城里的人，都聚集到了一起。”
‘‘Dhammena rajjaṃ kārentaṃ, raṭṭhā pabbājayittha maṃ; Tvañca jānapadā ceva, negamā ca samāgatā’’ti.
于是国王为了请儿子原谅自己的过错，说道：
Tato rājā puttaṃ attano dosaṃ khamāpento āha –
“儿子啊，我确实做了恶事，犯了杀生之罪；
我因为听了尸毗人的话，放逐了那个无辜的人。”
‘‘Dukkaṭañca hi no putta, bhūnahaccaṃ kataṃ mayā; Yohaṃ sivīnaṃ vacanā, pabbājesimadūsaka’’nti.
说完这首偈颂后，为了消除自己的痛苦，他恳求儿子，又说了另一首偈颂：
Imaṃ gāthaṃ vatvā attano dukkhaharaṇatthaṃ puttaṃ yācanto itaraṃ gāthamāha –
“无论用什么方式，都要把父亲的痛苦拔除；
对母亲和姐妹也一样，甚至以自己的生命。”
‘‘Yena kenaci vaṇṇena, pitu dukkhaṃ udabbahe; Mātu bhaginiyā cāpi, api pāṇehi attano’’ti.
在这里，“udabbahe”的意思是应当除去。所谓“乃至不惜生命”，是说作为儿子，即使舍弃自己的性命，也应当除去父母的忧伤和痛苦。所以，不要把我的过错放在心上，要听我的话。放下这身仙人装束，换上国王的衣装吧，亲爱的孩子。据说，他正是怀着这样的用意，才这样说的。
Tattha udabbaheti hareyya. Api pāṇehīti tāta puttena nāma jīvitaṃ pariccajitvāpi mātāpitūnaṃ sokadukkhaṃ haritabbaṃ, tasmā mama dosaṃ hadaye akatvā mama vacanaṃ karohi, imaṃ isiliṅgaṃ hāretvā rājavesaṃ gaṇha tātāti iminā kira naṃ adhippāyenevamāha.
菩萨虽然也想治理王国，但还是说：“如果这些都不说，就不算郑重。”大士答应道：“好。”知道他已经同意后，那些与他同日出生的六万大臣们说：“大王，该沐浴了，请洗去身上的尘土污垢吧。”于是大士对他们说：“请稍等一会儿。”他走进叶屋，解下仙人用的器具，收拾好，穿上如螺壳般色泽的衣服，从叶屋出来，心想：“这是我住了九个月又半个月、修行沙门法的地方；也是我把握彼岸顶点、布施而令大地震动的地方。”于是绕叶屋右转三圈，五体投地礼拜，然后站住。接着，理发师等人为他剃须发等。他被一切饰品庄严，光耀如同天王，被灌顶登上王位。因此才这样说：
Bodhisatto rajjaṃ kāretukāmopi ‘‘ettake pana akathite garukaṃ nāma na hotī’’ti kathesi. Mahāsatto ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Athassa adhivāsanaṃ viditvā sahajātā saṭṭhisahassā amaccā ‘‘nahānakālo mahārāja, rajojallaṃ pavāhayā’’ti vadiṃsu. Atha ne mahāsatto ‘‘thokaṃ adhivāsethā’’ti vatvā paṇṇasālaṃ pavisitvā isibhaṇḍaṃ omuñcitvā paṭisāmetvā saṅkhavaṇṇasāṭakaṃ nivāsetvā paṇṇasālato nikkhamitvā ‘‘idaṃ mayā nava māse aḍḍhamāsañca vasantena samaṇadhammassa kataṭṭhānaṃ, pāramīkūṭaṃ gaṇhantena mayā dānaṃ datvā mahāpathaviyā kampāpitaṭṭhāna’’nti paṇṇasālaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā aṭṭhāsi. Athassa kappakādayo kesamassukammādīni kariṃsu. Tamenaṃ sabbābharaṇabhūsitaṃ devarājānamiva virocamānaṃ rajje abhisiñciṃsu. Tena vuttaṃ –
“从那以后，须大拏王洗去了身上的尘土污垢；
冲掉身上的尘垢后，他穿上了螺贝色的衣服。”
‘‘Tato vessantaro rājā, rajojallaṃ pavāhayi; Rajojallaṃ pavāhetvā, saṅkhavaṇṇaṃ adhārayī’’ti.
在这里，“pavāhayī”的意思是“除去、冲掉”；而冲掉之后，就穿上王服，这就是这句话的含义。
Tattha pavāhayīti hāresi, hāretvā ca pana rājavesaṃ gaṇhīti attho.
那时他的名声极为盛大。目光所及之处，大地都在震动。吉祥歌者们唱起吉祥的歌，所有乐器一齐奏响，乐声就像大海深处云雷轰鸣一般。人们把象宝装饰好，牵到他面前。他佩上剑宝，骑上象宝。就在那时，与他同日出生的六万大臣，个个佩戴齐全的装饰，围绕在他身边。所有宫女也服侍曼坻妃沐浴、装扮，为她举行灌顶。当灌顶水浇在她头上时，她们念诵“愿须大拏护佑你”等吉祥语。为了说明这件事，世尊说道：
Athassa yaso mahā ahosi. Olokitaolokitaṭṭhānaṃ kampati, mukhamaṅgalikā mukhamaṅgalāni ghosayiṃsu, sabbatūriyāni paggaṇhiṃsu, mahāsamuddakucchiyaṃ meghagajjitaghoso viya tūriyaghoso ahosi. Hatthiratanaṃ alaṅkaritvā upānayiṃsu. So khaggaratanaṃ bandhitvā hatthiratanaṃ abhiruhi. Tāvadeva naṃ sahajātā saṭṭhisahassā amaccā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitā parivārayiṃsu, sabbakaññāyo maddidevimpi nahāpetvā alaṅkaritvā abhisiñciṃsu. Sīse ca panassā abhisekaudakaṃ abhisiñcamānā ‘‘vessantaro taṃ pāletū’’tiādīni maṅgalāni vadiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
‘‘Sīsaṃ nhāto sucivattho, sabbābharaṇabhūsito;
他骑上龙象，佩好利剑，去降伏敌人。
Paccayaṃ nāgamāruyha, khaggaṃ bandhi parantapaṃ.
“从那以后，六万名容貌俊美的战士，
那些俱生者们簇拥着，让车中之王满心欢喜。
‘‘Tato saṭṭhisahassāni, yodhino cārudassanā; Sahajātā pakiriṃsu, nandayantā rathesabhaṃ.
“随后，尸毗宫女们聚在一起，也帮曼坻沐浴。
愿须大拏保护她，愿阇利与黑皮二子（保护她）。
也愿删阇耶大王保护你。”
‘‘Tato maddimpi nhāpesuṃ, sivikaññā samāgatā; Vessantaro taṃ pāletu, jālī kaṇhājinā cubho; Athopi taṃ mahārājā, sañjayo abhirakkhatū’’ti.
在这里，“登上象”指的是他出生那天出现的象王。“折磨敌人者”是指让敌人受苦的人。“散布”是指围绕。“使欢喜”是指让人欢喜。“尸毗少女”是指尸毗王的妃子们聚在一起，用香水给她沐浴。“阇利和甘哈金娜两者”的意思是：愿这两个孩子也保护母亲。
Tattha paccayaṃ nāgamāruyhāti taṃ attano jātadivase uppannaṃ hatthināgaṃ. Parantapanti amittatāpanaṃ. Pakiriṃsūti parivārayiṃsu. Nandayantāti tosentā. Sivikaññāti sivirañño pajāpatiyo sannipatitvā gandhodakena nhāpesuṃ. Jālī kaṇhājinā cubhoti ime te puttāpi mātaraṃ rakkhantūti.
得此缘已，忆念往昔自身之杂染；
他们在可爱的山围城举行了欢庆。
‘‘Idañca paccayaṃ laddhā, pubbe saṃklesamattano; Ānandiyaṃ ācariṃsu, ramaṇīye giribbaje.
得此缘已，往昔自身之杂染；
她欢欣喜悦，与诸子相聚，具足相好。
‘‘Idañca paccayaṃ laddhā, pubbe saṃklesamattano; Ānandi vittā sumanā, putte saṅgamma lakkhaṇā.
“拉克哈那得此缘已，追念自身往昔之杂染；
欢欣踊跃，与诸儿女同庆共乐。”
‘‘Idañca paccayaṃ laddhā, pubbe saṃklesamattano; Ānandi vittā patītā, saha puttehi lakkhaṇā’’ti.
在这里，比丘们，“得到了这个条件”是说：须大拏和曼坻得到了这个条件，获得了这个立足之处，也就是重新登上王位。“过去”：是指在此之前，他们回想起自己在林中居住时的种种污浊烦恼。“在可爱的山堡中举行了欢庆”：是在可爱的弯曲山腹里，人们传令“奉须大拏王之命”，让裹着金藤的欢庆鼓巡游各处，举办了欢乐的庆典。“欣悦、欢喜、悦意”：是说具足相好的曼坻把孩子们召集到身边后，满心欣悦、欢喜，极其快乐，这就是这句话的意思。“欣喜”：是指生起了喜悦。
Tattha idañca paccayaṃ laddhāti bhikkhave, vessantaro maddī ca idañca paccayaṃ laddhā imaṃ patiṭṭhaṃ labhitvā, rajje patiṭṭhahitvāti attho. Pubbeti ito pubbe attano vanavāsasaṃklesañca anussaritvā. Ānandiyaṃ ācariṃsu, ramaṇīye giribbajeti ramaṇīye vaṅkagirikucchimhi ‘‘vessantarassa rañño āṇā’’ti kañcanalatāvinaddhaṃ ānandabheriṃ carāpetvā ānandachaṇaṃ ācariṃsu. Ānandi vittā sumanāti lakkhaṇasampannā maddī putte saṅgamma sampāpuṇitvā vittā sumanā hutvā ativiya nandīti attho. Patītāti somanassā hutvā.
她这样满心欢喜之后，就对孩子们说：
Evaṃ patītā hutvā ca pana putte āha –
过去我是只吃一顿饭的人，总是睡在冷地上。
这就是我的誓言：孩子们啊，确实是为了你们的缘故。
‘‘Ekabhattā pure āsiṃ, niccaṃ thaṇḍilasāyinī; Iti metaṃ vataṃ āsi, tumhaṃ kāmā hi puttakā.
我的这个誓愿今天已经圆满了，孩子们，你们聚到了一起。
愿母亲那边的亲属也守护你，孩子；愿父亲那边的亲属也守护你。
另外，愿那位散若耶大王也守护你。
‘‘Taṃ me vataṃ samiddhajja, tumhe saṅgamma puttakā; Mātujampi taṃ pāletu, pitujampi ca puttaka; Athopi taṃ mahārājā, sañjayo abhirakkhatu.
“无论造了什么福德，都是我的，也是你父亲的；
凭这一切善业，愿你变得不老、不死。”
‘‘Yaṃ kiñcitthi kataṃ puññaṃ, mayhañceva pitucca te; Sabbena tena kusalena, ajaro amaro bhavā’’ti.
在这里，所谓“孩子们，正是为了你们，才有这些欲求”，意思是：孩子们啊，我因为渴望你们，从前当你们被婆罗门带走时，我每天只吃一顿饭，睡在地上——她这样说，这就是我为你们而持守的誓愿。所谓“今天圆满了”，是说我的这个誓愿今天已经实现。所谓“愿母亲生起的喜悦守护你，愿父亲生起的也守护你，孩子们”，意思是：孩子迦离啊，愿从母亲生起的喜悦、从父亲生起的喜悦守护你，也就是让那属于父母的福德守护你。因此他说：“凡是所造的任何福德。”
Tattha tumhaṃ kāmā hi puttakāti puttakā ahaṃ tumhākaṃ kāmā tumhe patthayamānā pure tumhesu brāhmaṇena nītesu ekabhattaṃ bhuñjitvā bhūmiyaṃ sayiṃ, iti me tumhākaṃ kāmā etaṃ vataṃ āsīti vadati. Samiddhajjāti taṃ me vataṃ ajja samiddhaṃ. Mātujampi taṃ pāletu, pitujampi ca puttakāti puttajāli taṃ mātujātaṃ somanassampi pitujātaṃ somanassampi pāletu, mātāpitūnaṃ santakaṃ puññaṃ taṃ pāletūti attho. Tenevāha ‘‘yaṃ kiñcitthi kataṃ puñña’’nti.
弗沙提王后也想：“从今以后，我的儿媳就穿这些衣服，戴这些首饰吧。”于是装满金盒，派人送了过去。导师为了说明这件事，说道：
Phussatīpi devī ‘‘ito paṭṭhāya mama suṇhā imāneva vatthāni nivāsetu, imāni ābharaṇāni dhāretū’’ti suvaṇṇasamugge pūretvā pahiṇi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
棉布和丝绸，还有亚麻布和粗毛布；
婆婆把这些东西送给媳妇，曼坻靠它们才显得光彩照人。
‘‘Kappāsikañca koseyyaṃ, khomakoṭumbarāni ca; Sassu suṇhāya pāhesi, yehi maddī asobhatha.
接着，还有金臂钏和宝石做的项链；
婆婆派人给媳妇送去饰物，曼坻戴上这些饰物，光彩照人。
‘‘Tato hemañca kāyūraṃ, gīveyyaṃ ratanāmayaṃ; Sassu suṇhāya pāhesi, yehi maddī asobhatha.
接着是黄金臂钏、臂环和宝珠腰带；
婆婆派人给媳妇送去饰物，曼坻戴上这些，光彩照人。
‘‘Tato hemañca kāyūraṃ, aṅgadaṃ maṇimekhalaṃ; Sassu suṇhāya pāhesi, yehi maddī asobhatha.
高耸的面饰和绽放的花饰，还有各种颜色的宝石；
婆婆派人把这些饰物送给媳妇，曼坻戴上它们，显得光彩照人。
‘‘Uṇṇataṃ mukhaphullañca, nānāratte ca māṇike; Sassu suṇhāya pāhesi, yehi maddī asobhatha.
上衣、小铃铛、腰带和脚饰；
婆婆派人送去给媳妇，曼坻戴上这些显得光彩。
‘‘Uggatthanaṃ giṅgamakaṃ, mekhalaṃ pāṭipādakaṃ; Sassu suṇhāya pāhesi, yehi maddī asobhatha.
细察经与经之过患，你方能安卧；
公主啊，你容光灿然，如欢喜园中的天女。
‘‘Suttañca suttavajjañca, upanijjhāya seyyasi; Asobhatha rājaputtī, devakaññāva nandane.
她洗了头，穿着干净的衣服，戴满各种装饰品；
公主就像三十三天的天女一样光彩照人。
‘‘Sīsaṃ nhātā sucivatthā, sabbālaṅkārabhūsitā; Asobhatha rājaputtī, tāvatiṃseva accharā.
如心藤园中初生的芭蕉，被风所拂而摇曳；
公主具足美唇，光华照人。
‘‘Kadalīva vātacchupitā, jātā cittalatāvane; Antāvaraṇasampannā, rājaputtī asobhatha.
“就像雌鸟如同人间女子，生来就有彩翼，以雄鸟为夫；
她的嘴唇像榕树成熟果实和频婆果一样红润，这位公主真是光彩照人。”
‘‘Sakuṇī mānusinīva, jātā cittapattā patī; Nigrodhapakkabimboṭṭhī, rājaputtī asobhathā’’ti.
其中，金的和臂钏，是指金制的、形状像林枣果的颈饰。宝制，是指另一种宝制的颈饰。臂钏和摩尼腰带，就是臂钏饰品和摩尼宝制成的腰带。隆起，是指一种额饰。面容满花，是指额头边上花鬘形的装饰。种种色，是指各种颜色。摩尼宝的，是指摩尼宝制成的。高耸的和叮当作响的，这两个也是饰品。腰带，是指金或银制成的腰带。脚饰，是指脚上的装饰。有线的和无线的，是指穿线的和没穿线的装饰；不过在经文里写的是有髻的和无髻的。观察优胜：她戴上有线的和无线的饰品，细察其中的不足，然后装扮停当而站立；这位具有最上等容貌的玛蒂王妃，犹如欢喜园中的天女一般光彩照人。为风所触：犹如生长在彩藤林中、被风所触的金色芭蕉，那天她打着呵欠，光彩照人。具足齿覆：拥有如频婆果般红润的嘴唇。犹如人间的雌鸟——生有彩色羽毛的雌鸟：譬如以人身而生的、名为人间的雌鸟，生有彩色羽毛，在空中飞翔时展开双翼而行，光彩照人；同样，她因嘴唇红润，拥有如榕树果、频婆果般的嘴唇，而光彩照人。
Tattha hemañca kāyūranti suvaṇṇamayaṃ vanakhajjūriphalasaṇṭhānaṃ gīvāpasādhanameva. Ratanamayanti aparampi ratanamayaṃ gīveyyaṃ. Aṅgadaṃ maṇimekhalanti aṅgadābharaṇañca maṇimayamekhalañca. Uṇṇatanti ekaṃ nalāṭapasādhanaṃ. Mukhaphullanti nalāṭante tilakamālābharaṇaṃ. Nānāratteti nānāvaṇṇe. Māṇiketi maṇimaye. Uggatthanaṃ giṅgamakanti etānipi dve ābharaṇāni. Mekhalanti suvaṇṇarajatamayaṃ mekhalaṃ. Pāṭipādakanti pādapasādhanaṃ. Suttañca suttavajjaṃ cāti suttārūḷhañca asuttārūḷhañca pasādhanaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘suppañca suppavajjañcā’’ti likhitaṃ. Upanijjhāya seyyasīti etaṃ suttārūḷhañca asuttārūḷhañca ābharaṇaṃ taṃ taṃ ūnaṭṭhānaṃ oloketvā alaṅkaritvā ṭhitā seyyasī uttamarūpadharā maddī devakaññāva nandane asobhatha. Vātacchupitāti cittalatāvane jātā vātasamphuṭṭhā suvaṇṇakadalī viya taṃ divasaṃ sā vijambhamānā asobhatha . Dantāvaraṇasampannāti bimbaphalasadisehi rattadantāvaraṇehi samannāgatā. Sakuṇī mānusinīva, jātā cittapattā patīti yathā mānusiyā sarīrena jātā mānusinī nāma sakuṇī cittapattā ākāse uppatamānā pakkhe pasāretvā gacchantī sobhati, evaṃ sā rattoṭṭhatāya nigrodhapakkabimbaphalasadisaoṭṭhehi asobhatha.
六万大臣为了让摩蒂妃骑乘，牵来一头年轻大象，它用各种装饰品打扮得整整齐齐，个头不算太大，能承受矛与箭的击刺。因此说道：
Saṭṭhisahassā amaccā maddiṃ abhiruhanatthāya sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitaṃ nātivaddhaṃ sattisarapahārakkhamaṃ ekaṃ taruṇahatthiṃ upanāmesuṃ. Tena vuttaṃ –
为她牵来一头象，一头不太年老的象；
能忍矛刺，能御箭射，象牙如犁辕，身躯高大。
‘‘Tassā ca nāgamānesuṃ, nātivaddhaṃva kuñjaraṃ; Sattikkhamaṃ sarakkhamaṃ, īsādantaṃ urūḷhavaṃ.
“曼坻登上了那头不太高大的象，
能承受矛刺和箭射，肩宽如车辕端，身躯高大。”
‘‘Sā maddī nāgamāruhi, nātivaddhaṃva kuñjaraṃ; Sattikkhamaṃ sarakkhamaṃ, īsādantaṃ urūḷhava’’nti.
在那里，所谓“对她”是指：比丘们，他们也为那位曼坻妃子装饰好了一头年轻大象，用上一切庄严饰物；这头象不太高大，却能承受矛刺箭射。装饰妥当后，他们把象牵来呈上。“登上象”是指登上了那头殊胜大象的背。
Tattha tassā cāti bhikkhave, tassāpi maddiyā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitaṃ katvā nātivaddhaṃ sattisarapahārakkhamaṃ ekaṃ taruṇahatthiṃ upanesuṃ. Nāgamāruhīti varahatthipiṭṭhiṃ abhiruhi.
就这样，他们两人也以盛大的荣光去了营地。胜军王和十二支军队一起，在山中嬉戏、在林中嬉戏，嬉戏了大约一个月。因为大士的威德之力，在那么大的森林里，没有任何猛兽或飞鸟去伤害任何人。为了说明这件事，导师说道：
Iti te ubhopi mahantena yasena khandhāvāraṃ agamaṃsu. Sañjayarājā dvādasahi akkhobhiṇīhi saddhiṃ māsamattaṃ pabbatakīḷaṃ vanakīḷaṃ kīḷi. Mahāsattassa tejena tāvamahante araññe koci vāḷamigo vā pakkhī vā kañci na viheṭhesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
在这整片树林里，所有住在那里的野兽，
凭藉须大拏的威德，它们彼此不相侵害。
‘‘Sabbamhi taṃ araññamhi, yāvantettha migā ahuṃ; Vessantarassa tejena, naññamaññaṃ viheṭhayuṃ.
在这整片树林里，所有生在这里的鸟儿，
靠着须大拏的威德，它们彼此不互相伤害。
‘‘Sabbamhi taṃ araññamhi, yāvantettha dijā ahuṃ; Vessantarassa tejena, naññamaññaṃ viheṭheyuṃ.
在这整片树林里，所有曾在这里的鹿群；
当须大拏离去时，它们齐集一处；
在尸毗国繁荣昌盛的地方。
‘‘Sabbamhi taṃ araññamhi, yāvantettha migā ahuṃ; Ekajjhaṃ sannipātiṃsu, vessantare payātamhi; Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
在那整片树林里，所有住在那里的鸟儿，
当须大拏离去时，它们齐集一处；
为了尸毗国的国土昌盛。
‘‘Sabbamhi taṃ araññamhi, yāvantettha dijā ahuṃ; Ekajjhaṃ sannipātiṃsu, vessantare payātamhi; Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
在这整片森林里，所有曾在这里的鹿群，
当须大拏离去时，它们都不再发出悦耳的鸣叫。
尸毗国人的国土昌盛。
‘‘Sabbamhi taṃ araññamhi, yāvantettha migā ahuṃ; Nāssu mañjū nikūjiṃsu, vessantare payātamhi; Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
“在这整片树林里，所有曾在这里存在的鸟儿，
当须大拏离去时，它们都不再发出悦耳的鸣叫。
尸毗人增长国土的。”
‘‘Sabbamhi taṃ araññamhi, yāvantettha dijā ahuṃ; Nāssu mañjū nikūjiṃsu, vessantare payātamhi; Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’’ti.
在这里，“yāvantettha”就是“这里有多少”。“Ekajjhaṃ sannipātiṃsū”是说它们聚到了一处。聚到一起之后，它们又想：“从今往后，我们彼此之间再也不会有惭、愧和防护了。”于是陷入了忧恼。“Nāssu mañjū nikūjiṃsū”是说，它们因与大士分离而痛苦忧伤，不再像从前那样发出悦耳的鸣叫。
Tattha yāvantetthāti yāvanto ettha. Ekajjhaṃ sannipātiṃsūti ekasmiṃ ṭhāne sannipatiṃsu, sannipatitvā ca pana ‘‘ito paṭṭhāya idāni amhākaṃ aññamaññaṃ lajjā vā hirottappaṃ vā saṃvaro vā na bhavissatī’’ti domanassapattā ahesuṃ. Nāssu mañjū nikūjiṃsūti mahāsattassa viyogadukkhitā madhuraṃ ravaṃ pubbe viya na raviṃsu.
删阇耶国王在山里游玩、在林中嬉戏了整整一个月，然后把将军召来，问道：“贤卿，我们在树林里住得太久了，我儿子要走的这条路，都布置好了吗？”将军回答：“是的，大王，该出发了。”国王便派人去通知须大拏，随后率领军队出发。从弯山山谷一直到北胜城，这六十由旬的庄严道路，大士在浩浩荡荡的随从簇拥下前行。导师为了说明这件事，说了下面的话：
Sañjayanarindo māsamattaṃ pabbatakīḷaṃ, vanakīḷaṃ kīḷitvā senāpatiṃ pakkosāpetvā ‘‘tāta, ciraṃ no araññe vuttaṃ, kiṃ te mama puttassa gamanamaggo alaṅkato’’ti pucchitvā ‘‘āma, deva, kālo vo gamanāyā’’ti vutte vessantarassa ārocāpetvā senaṃ ādāya nikkhami. Vaṅkagirikucchito yāva jetuttaranagarā saṭṭhiyojanaṃ alaṅkatamaggaṃ mahāsatto mahantena parivārena saddhiṃ paṭipajji. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
国王的大道已经准备妥当，装饰得五彩缤纷，铺满了鲜花。
须大拏所住之处，一直到胜上城。
‘‘Paṭiyatto rājamaggo, vicitto pupphasanthato; Vasi vessantaro yattha, yāvatāva jetuttarā.
“从那以后，六万名容貌俊美的战士，
当维桑塔拉出发时，他们从四面八方围了过来。
为了尸毗国族的兴盛。
‘‘Tato saṭṭhisahassāni, yodhino cārudassanā; Samantā parikiriṃsu, vessantare payātamhi; Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
妃嫔王子并吠舍，婆罗门众共围绕；
须大拏王启程时，四方群集尽环拥。
为了尸毗国人的国土昌盛。
‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā; Samantā parikiriṃsu, vessantare payātamhi; Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
骑象的、近卫兵、战车上的、步兵，
当须大拏出发时，众人从四面八方围拢过来。
为了尸毗国人的国土昌盛。
‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā; Samantā parikiriṃsu, vessantare payātamhi; Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
乡村的人和城里的人都聚集到了一起；
当韦桑塔拉出发时，人们从四面八方围了过来。
为了尸毗国人的国土昌盛。
‘‘Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā; Samantā parikiriṃsu, vessantare payātamhi; Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
“戴头盔的、持皮盾的、拿着剑的、披着好铠甲的；
当须大拏出发时，他们走在前面；
为尸毗国带来繁荣昌盛。”
‘‘Karoṭiyā cammadharā, illīhatthā suvammino; Purato paṭipajjiṃsu, vessantare payātamhi; Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’’ti.
在那里，已准备好是指像毗舍佉月满月供养时那样装饰得整整齐齐。色彩斑斓是指用芭蕉树、满瓶、旗帜、幡幢等装饰得五颜六色。铺满鲜花是指用炒米等五种供物和鲜花铺撒在地上。那里是指从须大拏居住的弯曲山开始，一直到胜上城之间，一路不间断地装饰布置得整整齐齐。头戴颅器者是指那些被称为“头盖骨”的战士，也就是头上戴着颅器的人。持皮盾者是指手持防箭皮盾的人。善披铠甲者是指穿着各种网甲、披挂严实的人。走在前面是指那些勇猛的战士，即使醉象冲来也不退却，他们走在须大拏王的前面。
Tattha paṭiyattoti visākhāpuṇṇamapūjākāle viya alaṅkato. Vicittoti kadalipuṇṇaghaṭadhajapaṭākādīhi vicitto. Pupphasanthatoti lājāpañcamakehi pupphehi santhato. Yatthāti yasmiṃ vaṅkapabbate vessantaro vasati, tato paṭṭhāya yāva jetuttaranagarā nirantaraṃ alaṅkatappaṭiyattova. Karoṭiyāti sīsakaroṭīti laddhanāmāya sīse paṭimukkakaroṭikā yodhā. Cammadharāti kaṇḍavāraṇacammadharā. Suvamminoti vicitrāhi jālikāhi suṭṭhu vammikā. Purato paṭipajjiṃsūti mattahatthīsupi āgacchantesu anivattino sūrayodhā rañño vessantarassa purato paṭipajjiṃsu.
国王走完六十由旬的路程，用了两个月，到达了胜上城。他进入那座装饰得整整齐齐的都城，登上了宫殿。导师为了说明这件事，说道：
Rājā saṭṭhiyojanamaggaṃ dvīhi māsehi atikkamma jetuttaranagaraṃ patto alaṅkatappaṭiyattanagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ abhiruhi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他们进入了那座令人欢喜的城，城墙高大，城门巍峨。
这座城物资丰足，有饭吃、有水喝，还有舞蹈和音乐。
‘‘Te pāvisuṃ puraṃ rammaṃ, mahāpākāratoraṇaṃ; Upetaṃ annapānehi, naccagītehi cūbhayaṃ.
乡野之民欢喜，城邑之众亦聚集而来。
尸毗国增盛之王子降诞时。
‘‘Vittā jānapadā āsuṃ, negamā ca samāgatā; Anuppatte kumāramhi, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
“人们挥动衣服，因为施财的人来了。
喜悦传遍了城中，解脱束缚的消息也宣告开来。”
‘‘Celukkhepo avattittha, āgate dhanadāyake; Nandiṃ pavesi nagare, bandhanā mokkho aghosathā’’ti.
在这座城里，城墙高大、城门雄伟，所以叫“有高大城墙与城门”。城里既有舞蹈也有歌唱，两者都具备，所以叫“兼具舞蹈与歌唱”。人们心满意足、满心欢喜，所以叫“喜悦的”。当那位给大众带来财富的大人物到来时，城里敲响了欢庆鼓，宣告“这是须大拏大王的命令”，这就是“喜悦进入”。还宣布一切众生都从束缚中解脱出来，这就是“释放被宣告”。须大拏大王让一切众生都从束缚中获释，连猫这样的动物也包括在内。
Tattha mahāpākāratoraṇanti mahantehi pākārehi ca toraṇehi ca samannāgataṃ. Naccagītehi cūbhayanti naccehi ca gītehi ca ubhayehi samannāgataṃ. Vittāti tuṭṭhā somanassappattā. Āgate dhanadāyaketi mahājanassa dhanadāyake mahāsatte āgate. Nandiṃ pavesīti ‘‘vessantarassa mahārājassa āṇā’’ti nagare nandibherī cari. Bandhanā mokkho aghosathāti sabbasattānaṃ bandhanā mokkho ghosito. Antamaso biḷāraṃ upādāya vessantaramahārājā sabbasatte bandhanā vissajjāpesi.
他进城那天清晨就想：天亮以后，那些听说我回来的人会来乞讨，我该给他们什么呢？就在那一刻，帝释天神的宫殿发热了。帝释天神观察后知道了原因，立刻在王宫的前院和后院降下齐腰深的七宝之雨，像浓云降雨一样，整个城里则降下齐膝深。第二天，大士让人把各家前院后院落下的财物仍旧归各家所有，又把剩下的收集起来，连同自己宅地里的财物一起，让人堆满仓库，然后设起了布施的场所。为了说明这件事，导师说道：
So nagaraṃ paviṭṭhadivaseyeva paccūsakāle cintesi ‘‘ye vibhātāya rattiyā mama āgatabhāvaṃ sutvā yācakā āgamissanti, tesāhaṃ kiṃ dassāmī’’ti? Tasmiṃ khaṇe sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. So āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā tāvadeva rājanivesanassa purimavatthuñca pacchimavatthuñca kaṭippamāṇaṃ pūrento ghanamegho viya sattaratanavassaṃ vassāpesi, sakalanagare jāṇuppamāṇaṃ vassāpesi. Punadivase mahāsatto ‘‘tesaṃ tesaṃ kulānaṃ purimapacchimavatthūsu vuṭṭhadhanaṃ tesaṃ tesaññeva hotū’’ti dāpetvā avasesaṃ āharāpetvā attano gehavatthusmiṃ saddhiṃ dhanena koṭṭhāgāresu okirāpetvā dānamukhe ṭhapesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
‘‘Jātarūpamayaṃ vassaṃ, devo pāvassi tāvade; Vessantare paviṭṭhamhi, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
“那时，须大拏王，这位刹帝利，行布施已；
身体毁坏之后，这位有智慧的人就投生到天界。”
‘‘Tato vessantaro rājā, dānaṃ datvāna khattiyo; Kāyassa bhedā sappañño, saggaṃ so upapajjathā’’ti.
在这里，“他投生到天界”是说：他从那里死后，以第二心投生在兜率天。
Tattha saggaṃ so upapajjathāti tato cuto dutiyacittena tusitapure uppajjīti.
导师把这部由一千首偈颂庄严装饰的《大须大拏法义开示》引出来，然后把本生故事总结起来说：“那时候的朱迦迦是提婆达多，那个折磨怨敌的女人是旃遮摩纳维，车夫是阐那，常修苦行的阿周陀是舍利弗，帝释是阿那律，散阇耶王是净饭大王，普沙提王后是摩耶夫人，曼坻王后是罗睺罗的母亲，耶利童子是罗睺罗，黑皮公主是莲华色，其余的大众是佛陀的弟子众，而大须大拏王就是我——正自觉者。”
Satthā imaṃ gāthāsahassappaṭimaṇḍitaṃ mahāvessantaradhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā jūjako devadatto ahosi, amittatāpanā ciñcamāṇavikā, cetaputto channo, accutatāpaso sāriputto, sakko anuruddho, sañcayanarindo suddhodanamahārājā, phussatī devī sirimahāmāyā, maddī devī rāhulamātā, jālikumāro rāhulo, kaṇhājinā uppalavaṇṇā, sesaparisā buddhaparisā, mahāvessantaro rājā pana ahameva sammāsambuddho ahosi’’nti.
