9. 维都拉本生注释(续) §1467
22. 大集义注 · 320 段
当他们来到时,护法亲吻儿子们的头顶,毫不动摇。
他招呼之后说道:“我被国王赐给了这里的年轻人。”巴利
‘‘Te āgate muddhani dhammapālo, cumbitvā putte avikampamāno; Āmantayitvāna avoca vākyaṃ, dinnāhaṃ raññā idha māṇavassa.
今天,我必须顺从那个追求自身快乐的人;他带走之后,想去哪里就去哪里。
我为了教导你们才来到这里,怎么能没让你们得到庇护就离开呢?巴利
‘‘Tassajjahaṃ attasukhī vidheyyo, ādāya yenicchati tena gacchati; Ahañca vo sāsitumāgatosmi, kathaṃ ahaṃ aparittāya gacche.
如果你们那位住在俱卢国的国王——阇那珊陀,欲望很多,来问你们:
你们记得过去生中的旧事吗?你们的父亲从前说过什么?巴利
‘‘Sace vo rājā kururaṭṭhavāsī, janasandho puccheyya pahūtakāmo; Kimābhijānātha pure purāṇaṃ, kiṃ vo pitā puratthā.
“ 你们都来与我同坐吧。这里谁是国王的亲信之人?
你们应向他合掌,这样说:大王,请不要这样,这确实不是正法。
大王,出身低贱的豺狼,怎么能和虎王同坐呢?”巴利
‘‘Samāsanā hotha mayāva sabbe, konīdha rañño abbhatiko manusso; Tamañjaliṃ kariya vadetha evaṃ, mā hevaṃ deva na hi esa dhammo; Viyaggharājassa nihīnajacco, samāsano deva kathaṃ bhaveyyā’’ti.
在这件事上,护法就是那位大士。我是被给予的:国王用赌赢的钱把我赎出来,然后把我送给了别人。从今天起,我还能凭自己的快乐过得自在三天;过了这三天,我就得听那位婆罗门少年的了。因为到第四天,他一定会把我带走,想去哪里就去哪里。我还没为你们做好安排,怎么能就这样走呢?我来这里,就是为了嘱咐你们。连结人群的人:就是靠朋友之间的情谊,把朋友们连在一起的人。从前的旧事:在这以前,你们还记得什么旧事吗?教导:就是给你们的告诫。你们被国王问起时,就这样说:我们的父亲曾给过我们这样的告诫。请同座:如果你们转述我给的告诫时,国王说:来吧,你们今天跟我一起坐。在这王宫里,除了你们,还有谁是国王的亲属呢?然后让你们坐到他的座位上,那时你们就合掌对国王这样说:大王,请不要这样说。这不是我们家族的传统规矩。面对虎王一样的鬃毛狮子,出身低贱的老豺狼,大王,怎么能同座呢?就像豺狼不能和狮子同座一样,我们也不能和您同座。巴利
Tattha dhammapāloti mahāsatto. Dinnāhanti ahaṃ jayadhanena khaṇḍetvā raññā dinno. Tassajjahaṃ attasukhī vidheyyoti ajja paṭṭhāya tīhamattaṃ ahaṃ iminā attano sukhena attasukhī, tato paraṃ pana tassa māṇavassāhaṃ vidheyyo homi. So hi ito catutthe divase ekaṃsena maṃ ādāya yatthicchati, tattha gacchati. Aparittāyāti tumhākaṃ parittaṃ akatvā kathaṃ gaccheyyanti anusāsituṃ āgatosmi. Janasandhoti mittabandhanena mittajanassa sandhānakaro. Pure purāṇanti ito pubbe tumhe kiṃ purāṇakāraṇaṃ abhijānātha. Anusāseti anusāsi. Evaṃ tumhe raññā puṭṭhā ‘‘amhākaṃ pitā imañcimañca ovādaṃ adāsī’’ti katheyyātha. Samāsanā hothāti sace vo rājā mayā dinnassa ovādassa kathitakāle ‘‘etha tumhe, ajja mayā saddhiṃ samāsanā hotha, idha rājakule tumhehi añño ko nu rañño abbhatiko manusso’’ti attano āsane nisīdāpeyya, atha tumhe añjaliṃ katvā taṃ rājānaṃ evaṃ vadeyyātha ‘‘deva, evaṃ mā avaca. Na hi amhākaṃ esapaveṇidhammo. Viyaggharājassa kesarasīhassa nihīnajacco jarasiṅgālo , deva, kathaṃ samāsano bhaveyya. Yathā siṅgālo sīhassa samāsano na hoti, tatheva mayaṃ tumhāka’’nti.
他的子女、亲属、朋友以及奴仆、佣人们听了这番话,全都无法保持镇定,放声大哭起来。大士便开导他们。巴利
Imaṃ panassa kathaṃ sutvā puttadhītaro ca ñātisuhajjādayo ca dāsakammakaraporisā ca te sabbe sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontā mahāviravaṃ viraviṃsu. Tesaṃ mahāsatto saññāpesi.
这时,智者走到儿子、女儿和亲属们跟前,看见他们都沉默不语,就说:“孩子们,别忧虑。一切行都是无常的,名声这东西终归会败坏。再说,我要给你们讲一讲叫做‘王居’的、获得名声的因缘,你们要专心听。”于是,他以觉者般的威仪,提出了“王居”这个说法。导师为了阐明这件事,说道——巴利
Atha ne paṇḍito puttadhītaro ca ñātayo ca upasaṅkamitvā tuṇhībhūte disvā ‘‘tātā, mā cintayittha, sabbe saṅkhārā aniccā, yaso nāma vipattipariyosāno, apica tumhākaṃ rājavasatiṃ nāma yasapaṭilābhakāraṇaṃ kathessāmi, taṃ ekaggacittā suṇāthā’’ti buddhalīlāya rājavasatiṃ nāma paṭṭhapesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他对儿子们、大臣们,以及亲属和亲近的朋友,
维杜罗心意坚定不退,这样说道:巴利
‘‘So ca putte amacce ca, ñātayo suhadajjane; Alīnamanasaṅkappo, vidhuro etadabravi.
“ 诸位请坐下来听我说这些王居。
正如一个人进入了王族,获得名声。”巴利
‘‘Ethayyo rājavasatiṃ, nisīditvā suṇātha me; Yathā rājakulaṃ patto, yasaṃ poso nigacchatī’’ti.
在这里,“善心人”指的是心地善良的人。“来吧,贤者”就是“来吧,尊者”的意思。他用充满慈爱的语气称呼儿子们。“国王的住处”——请听我所说的侍奉国王之事。“如何”——意思是:一个人因为什么原因来到王宫、亲近国王、在国王身边服务,从而获得名声?请听这个原因。巴利
Tattha suhadajjaneti suhadayajane. Ethayyoti etha, ayyo. Piyasamudācārena putte ālapati. Rājavasatinti mayā vuccamānaṃ rājapāricariyaṃ suṇātha. Yathāti yena kāraṇena rājakulaṃ patto upasaṅkamanto rañño santike caranto poso yasaṃ nigacchati labhati, taṃ kāraṇaṃ suṇāthāti attho.
未达王族而无声名,无闻者不得荣名;
非勇非智且不放逸者,亦终不得。巴利
‘‘Na hi rājakulaṃ patto, aññāto labhate yasaṃ; Nāsūro nāpi dummedho, nappamatto kudācanaṃ.
“ 当他证得戒、慧与清净时,
那时他信任我,不守护他的秘密。”巴利
‘‘Yadāssa sīlaṃ paññañca, soceyyaṃ cādhigacchati; Atha vissasate tyamhi, guyhañcassa na rakkhatī’’ti.
这里,“aññāto”是指品德还不为人知、所作所为没人了解。“nāsūro”是说不是懦夫,不是天生胆小怕事的人。“yadāssa sīlaṃ”是说:当国王了解到那位侍者的戒行、智慧和清净,知道他的品行圆满、智慧与力量以及纯净无染时。“atha vissasate tyamhi”是说:这时国王就信任他,对他生起信赖,连自己的秘密也不再防备,不再藏着了。巴利
Tattha aññātoti apākaṭaguṇo aviditakammāvadāno. Nāsūroti na asūro bhīrukajātiko. Yadāssa sīlanti yadā assa sevakassa rājā sīlañca paññañca soceyyañca adhigacchati, ācārasampattiñca ñāṇabalañca sucibhāvañca jānāti. Atha vissasate tyamhīti atha rājā tamhi vissasate vissāsaṃ karoti, attano guyhañcassa na rakkhati na gūhati.
就像一杆被提起的秤,秤杆两端平衡、稳稳拿好;
即使被恳求,他也不该动摇,他应当住在国王的住处。巴利
‘‘Tulā yathā paggahitā, samadaṇḍā sudhāritā; Ajjhiṭṭho na vikampeyya, sa rājavasatiṃ vase.
“ 就像一杆被提起的秤,秤杆平正,稳稳地端着;
他正在承担一切事务,应当住在国王的住所里。”巴利
‘‘Tulā yathā paggahitā, samadaṇḍā sudhāritā; Sabbāni abhisambhonto, sa rājavasatiṃ vase’’ti.
在这里,“如同秤”的意思是:就像前面说的那种秤,不会向下歪,也不会向上翘;同样,国王的侍从在某件事上被国王吩咐“你去做这件事”时,不应该因为贪、见、去、怕等倾向而动摇,而应该在一切事务中像被提平的秤一样保持平等。“他应住在国王的住处”:这样的侍从应该住在王宫里,侍奉国王,这样侍奉就能得到名声——这就是它的意思。“承担一切事务”:就是正在做国王的一切事务。巴利
Tattha tulāyathāti yathā esā vuttappakārā tulā na onamati na unnamati, evameva rājasevako kismiñcideva kamme raññā ‘‘idaṃ nāma karohī’’ti ajjhiṭṭho āṇatto chandādiagativasena na vikampeyya, sabbakiccesu paggahitatulā viya samo bhaveyya. Sa rājavasatinti so evarūpo sevako rājakule vāsaṃ vaseyya, rājānaṃ paricareyya, evaṃ paricaranto pana yasaṃ labheyyāti attho. Sabbāni abhisambhontoti sabbāni rājakiccāni karonto.
无论昼与夜,智者于王事;
受命不动摇,彼住王所侍。巴利
‘‘Divā vā yadi vā rattiṃ, rājakiccesu paṇḍito; Ajjhiṭṭho na vikampeyya, sa rājavasatiṃ vase.
无论白天还是夜晚,在处理国王事务时,智者;
他样样都能扛得住,就住在国王的住处。巴利
‘‘Divā vā yadi vā rattiṃ, rājakiccesu paṇḍito; Sabbāni abhisambhonto, sa rājavasatiṃ vase.
“ 这是国王已妥善准备好的修好的道路,
不应因他所说而前往,他应住在国王的住处。”巴利
‘‘Yo cassa sukato maggo, rañño suppaṭiyādito; Na tena vutto gaccheyya, sa rājavasatiṃ vase’’ti.
其中,“不应动摇”的意思是:不动摇地去完成那些事务。“若他……”的意思是:即使国王有一条修得很好、准备周全、装饰精美的路,有人对他说“走这条路吧”,他也不该走那条路。巴利
Tattha na vikampeyyāti avikampamāno tāni kiccāni kareyya. Yo cassāti yo ca rañño gamanamaggo sukato assa suppaṭiyādito sumaṇḍito, ‘‘iminā maggena gacchā’’ti vuttopi tena na gaccheyya.
不享与王同等之欲乐,
处处随行其后;当住于王居。巴利
‘‘Na rañño sadisaṃ bhuñje, kāmabhoge kudācanaṃ; Sabbattha pacchato gacche, sa rājavasatiṃ vase.
“ 莫穿如王之衣,莫佩花鬘,莫涂香粉;
莫效王之装束、言谈与举止。
他应当表现出不一样的举止,这样才能住在王宫里。”巴利
‘‘Na rañño sadisaṃ vatthaṃ, na mālaṃ na vilepanaṃ; Ākappaṃ sarakuttiṃ vā, na rañño sadisamācare; Aññaṃ kareyya ākappaṃ, sa rājavasatiṃ vase’’ti.
在这里,“不应与国王相同”的意思是:不应该享受和国王同等的欲乐。因为这样的人,国王会对他发怒。“于一切处”的意思是:在色等一切欲乐对象上,都应该跟在国王后面,只享用比国王更差的东西。“应作出不同”的意思是:在举止和声音语调上,都应该表现得和国王不一样。巴利
Tattha na raññoti rañño kāmabhogena samaṃ kāmabhogaṃ na bhuñjeyya. Tādisassa hi rājā kujjhati. Sabbatthāti sabbesu rūpādīsu kāmaguṇesu rañño pacchatova gaccheyya, hīnatarameva seveyyāti attho. Aññaṃ kareyyāti rañño ākappato sarakuttito ca aññameva ākappaṃ kareyya.
国王与大臣们共嬉游,被嫔妃们环绕;
智者不应在国王的嫔妃处生起情欲。巴利
‘‘Kīḷe rājā amaccehi, bhariyāhi parivārito; Nāmacco rājabhariyāsu, bhāvaṃ kubbetha paṇḍito.
“ 不躁不浮,明慧善摄诸根;
心怀定愿者,得安住王廷,随王而居。”巴利
‘‘Anuddhato acapalo, nipako saṃvutindriyo; Manopaṇidhisampanno, sa rājavasatiṃ vase’’ti.
在这里,“bhāva”(心意)指的是以信赖为方式的心内倾向。“不轻浮”是指不装点、不浮夸的品性。“睿智”是指智慧已经成熟圆满。“守护根门”是指把六根之门关好,不去看国王的肢体,或不去看他的后宫。“具足心的誓愿”是指具足一颗因为不轻浮而稳稳安住的心。巴利
Tattha bhāvanti vissāsavasena adhippāyaṃ. Acapaloti amaṇḍanasīlo. Nipakoti paripakkañāṇo. Saṃvutindriyoti pihitachaḷindriyo rañño vā aṅgapaccaṅgāni orodhe vāssa na olokeyya. Manopaṇidhisampannoti acapalena suṭṭhu ṭhapitena cittena samannāgato.
莫与他的后妃嬉戏玩闹,莫于无人之处与她私语;
莫取他的王库之财,他当住于国王的住处。巴利
‘‘Nāssa bhariyāhi kīḷeyya, na manteyya rahogato; Nāssa kosā dhanaṃ gaṇhe, sa rājavasatiṃ vase.
莫耽于睡,莫为醉饮酒;
勿杀王苑之鹿,彼可居王所。巴利
‘‘Na niddaṃ bahu maññeyya, na madāya suraṃ pive; Nāssa dāye mige haññe, sa rājavasatiṃ vase.
不应登他的座、床、凳、舟、车——
(心想)“我受认可”;他应住在王宫。巴利
‘‘Nāssa pīṭhaṃ na pallaṅkaṃ, na kocchaṃ na nāvaṃ rathaṃ; Sammatomhīti ārūhe, sa rājavasatiṃ vase.
有智慧的人不该离国王太远,也不该离得太近。
他应当站在他面前,让他自己的身体全部都能被看见。巴利
‘‘Nātidūre bhaje rañño, naccāsanne vicakkhaṇo; Sammukhañcassa tiṭṭheyya, sandissanto sabhattuno.
国王确实不是朋友,国王也不是情人。
国王动不动就发火,就像眼睛被针尖扎了一样。巴利
‘‘Na ve rājā sakhā hoti, na rājā hoti methuno; Khippaṃ kujjhanti rājāno, sūkenakkhīva ghaṭṭitaṃ.
“ 有智慧、明辨的人,不因受供养而自以为了不起;
不应以粗恶之言顶撞身处集会中的国王。”巴利
‘‘Na pūjito maññamāno, medhāvī paṇḍito naro; Pharusaṃ patimanteyya, rājānaṃ parisaṃgata’’nti.
在那里,不应该和国王的妻妾们一起嬉戏,也不应该在私下里交谈。国王的库藏财物,不应该偷取。不应该为了醉乐而饮酒——身为国王的侍从,不该为了陶醉而喝酒。不应该杀害国王赐予无畏的鹿。koccha 是指上好的座位。不应该想“我已经得到认可了”就坐上去。应该站在国王面前,站在能听到各种大小谈话的地方。作为侍从,应该站在主人能看见自己的地方。就像眼睛被落下的稻芒刺到,失去常态而发怒那样,他们也会这样发怒,所以不该信任他们。认为自己被恭敬,就是心想“我被国王恭敬了”。不应该用会令对方发怒的那种粗恶言语去回嘴。巴利
Tattha na manteyyāti tassa rañño bhariyāhi saddhiṃ neva kīḷeyya, na raho manteyya. Kosā dhananti rañño kosā dhanaṃ thenetvā na gaṇheyya. Na madāyāti tātā, rājasevako nāma madatthāya suraṃ na piveyya. Nāssa dāye migeti assa rañño dinnābhaye mige na haññeyya. Kocchanti bhaddapīṭhaṃ. Sammatomhīti ahaṃ sammato hutvā evaṃ karomīti na āruheyya. Sammukhañcassa tiṭṭheyyāti assa rañño purato khuddakamahantakathāsavanaṭṭhāne tiṭṭheyya. Sandissanto sabhattunoti yo rājasevako tassa bhattuno dassanaṭṭhāne tiṭṭheyya. Sūkenāti akkhimhi patitena vīhisūkādinā ghaṭṭitaṃ akkhi pakatisabhāvaṃ jahantaṃ yathā kujjhati nāma, evaṃ kujjhanti, na tesu vissāso kātabbo. Pūjito maññamānoti ahaṃ rājapūjitomhīti maññamāno. Pharusaṃ patimanteyyāti yena so kujjhati, tathārūpaṃ na manteyya.
已得门径更求门,于诸国王莫轻信;
如护烈火自调御,是人可住王宫里。巴利
‘‘Laddhadvāro labhe dvāraṃ, neva rājūsu vissase; Aggīva saṃyato tiṭṭhe, sa rājavasatiṃ vase.
“ 刹帝利荫护提携其子,或其兄弟,
以村邑、市镇,以国土、方域。
保持沉默,具舍心,不说善与恶。”巴利
‘‘Puttaṃ vā bhātaraṃ vā saṃ, sampaggaṇhāti khattiyo; Gāmehi nigamehi vā, raṭṭhehi janapadehi vā; Tuṇhībhūto upekkheyya, na bhaṇe chekapāpaka’’nti.
在这里,如果已经得到进门许可,就不该想“我已经有进门许可,不用再通报”,然后不通报就进去;他应该再次得到许可,通报之后再进去。这就是这段话的意思。“克制”是指保持不放逸。“或兄弟”是指自己的兄弟。“提携”是指当他和侍从们商量“我们把某个村子或某个小镇给他”的时候。那时不该说“善说恶说”,也就是不该说那人的优点或缺点。巴利
Tattha laddhadvārolabhe dvāranti ahaṃ nippaṭihāro laddhadvāroti appaṭihāretvā na paviseyya, punapi dvāraṃ labheyya, paṭihāretvāva paviseyyāti attho. Saṃyatoti appamatto hutvā. Bhātaraṃ vā santi sakaṃ bhātaraṃ vā. Sampaggaṇhātīti ‘‘asukagāmaṃ vā asukanigamaṃ vā assa demā’’ti yadā sevakehi saddhiṃ katheti. Na bhaṇe chekapāpakanti tadā guṇaṃ vā aguṇaṃ vā na bhaṇeyya.
骑象的、作战的、驾战车的、步兵,
国王根据他们的业行功德,增加他们的薪俸;
不要在他们中间行走,而要住在国王的宫殿里。巴利
‘‘Hatthārohe anīkaṭṭhe, rathike pattikārake; Tesaṃ kammāvadānena, rājā vaḍḍheti vetanaṃ; Na tesaṃ antarā gacche, sa rājavasatiṃ vase.
智者纵令腹如弓,亦当如竹能屈从;
莫作违逆不顺行,斯人可住王宫中。巴利
‘‘Cāpovūnudaro dhīro, vaṃsovāpi pakampaye; Paṭilomaṃ na vatteyya, sa rājavasatiṃ vase.
“ 肚子要像弓一样不鼓起来,舌头要像鱼一样沉默不语。
少吃、有智慧又勇敢的人,应该住在王宫里。”巴利
‘‘Cāpovūnudaro assa, macchovassa ajivhavā; Appāsī nipako sūro, sa rājavasatiṃ vase’’ti.
在这里,不要走到他们中间,意思是不要妨碍他们获得利益,不要制造障碍。像竹子一样,是说就像从竹丛里长出来的竹子,被风吹打时会摇晃;同样,国王说话时,他应当随之而动。像没有大肚子的弓,是说就像弓没有大肚子那样,他不应该有大肚子。像无舌一样,是说就像鱼因为没有舌头而不出声;同样,侍从因为说话少,就应当像没有舌头一样。少食,是指对食物知道适量。巴利
Tattha na tesaṃ antarā gaccheti tesaṃ lābhassa antarā na gacche, antarāyaṃ na kareyya. Vaṃsovāpīti yathā vaṃsagumbato uggatavaṃso vātena pahaṭakāle pakampati, evaṃ raññā kathitakāle pakampeyya. Cāpovūnudaroti yathā cāpo mahodaro na hoti, evaṃ mahodaro na siyā. Ajivhavāti yathā maccho ajivhatāya na katheti, tathā sevako mandakathatāya ajivhavā bhaveyya. Appāsīti bhojanamattaññū.
不该拼命去找女人,要看清这会耗尽精力。
他会落得咳嗽、气喘、恐惧和愚痴,智慧耗尽的人就是这样。巴利
‘‘Na bāḷhaṃ itthiṃ gaccheyya, sampassaṃ tejasaṅkhayaṃ; Kāsaṃ sāsaṃ daraṃ bālyaṃ, khīṇamedho nigacchati.
说话不要太过头,但也不要一直沉默不语。
该说话的时候,就说恰到好处、不散乱的话。巴利
‘‘Nātivelaṃ pabhāseyya, na tuṇhī sabbadā siyā; Avikiṇṇaṃ mitaṃ vācaṃ, patte kāle udīraye.
不生气,不与人冲突,说真话,言语柔和,不挑拨离间;
不应说无益的话,这样的人应住在王宫里。巴利
‘‘Akkodhano asaṅghaṭṭo, sacco saṇho apesuṇo; Samphaṃ giraṃ na bhāseyya, sa rājavasatiṃ vase.
“ 他赡养父母,在家族中恭敬年长者;
他说话柔和,语气亲切,应该住在王宫里。”巴利
‘‘Mātāpettibharo assa, kule jeṭṭhāpacāyiko; Saṇho sakhilasambhāso, sa rājavasatiṃ vase’’ti.
在这里,不强烈地:不应因为烦恼的力量而一再去做。威力灭尽:一个人这样去做,就是在走向威力灭尽、达到威力灭尽;看清这一点,就不该强烈地去做。苦恼:指身体的苦恼。虚弱:指软弱无力的状态。慧灭尽者:因为一再沉溺于烦恼之乐而智慧灭尽的人,就会遭遇咳嗽等这些病。不过度:孩子啊,在国王们面前,不该说超出分寸的话。适时:自己该说话的时候到了。不冲突:不与他人冲撞。无益的:没有意义的。语:言语。巴利
Tattha na bāḷhanti punappunaṃ kilesavasena na gaccheyya. Tejasaṅkhayanti evaṃ gacchanto hi puriso tejasaṅkhayaṃ gacchati pāpuṇāti, taṃ sampassanto bāḷhaṃ na gaccheyya. Daranti kāyadarathaṃ. Bālyanti dubbalabhāvaṃ. Khīṇamedhoti punappunaṃ kilesarativasena khīṇapañño puriso ete kāsādayo nigacchati. Nātivelanti tātā rājūnaṃ santike pamāṇātikkantaṃ na bhāseyya . Patte kāleti attano vacanakāle sampatte. Asaṅghaṭṭoti paraṃ asaṅghaṭṭento. Samphanti niratthakaṃ. Giranti vacanaṃ.
受过教导,具备技艺,已调御自己,训练有素,决定不移,柔和。
不放逸、清净、善巧的人,应当住在国王的宫殿里。巴利
‘‘Vinīto sippavā danto, katatto niyato mudu; Appamatto suci dakkho, sa rājavasatiṃ vase.
敬长谦卑而恭顺,怀敬存诚无慢心;
温良和众堪共居,斯人应住王宫殿。巴利
‘‘Nivātavutti vuddhesu, sappatisso sagāravo; Surato sukhasaṃvāso, sa rājavasatiṃ vase.
“ 要远远躲开那些被派来刻意亲近你的人。
只该看着自己的主人,不该看着别的国王。”巴利
‘‘Ārakā parivajjeyya, sahituṃ pahitaṃ janaṃ; Bhattāraññevudikkheyya, na ca aññassa rājino’’ti.
在这里,“已调伏者”是指行为具足的人。“有技艺者”是指具备自己家族中应当学习的技艺。“已调御者”是指在六个根门中没有贪染。“已修成者”是指已经完成自身修养。“决定者”是指依靠名声等而本性不动摇。“柔软者”是指没有过慢。“不放逸者”是指在应做之事上没有疏忽。“善巧者”是指在侍奉上灵巧。“谦逊而行者”是指行为低调。“易于共住者”是指有能与师长共住的习性。“被派来承受者”是指被其他国王派到自己国王身边,或者为了守护秘密,或者为了揭露隐藏之事。因为即使和这样的人说话,也只能当着国王的面说。应当只看自己的主人,不应属于别的国王。巴利
Tattha vinītoti ācārasampanno. Sippavāti attano kule sikkhitabbasippena samannāgato. Dantoti chasu dvāresu nibbisevano. Katattoti sampāditatto. Niyatoti yasādīni nissāya acalasabhāvo. Mudūti anatimānī. Appamattoti kattabbakiccesu pamādarahito. Dakkhoti upaṭṭhāne cheko. Nivātavuttīti nīcavutti. Sukhasaṃvāsoti garusaṃvāsasīlo. Sahituṃ patitanti pararājūhi sakarañño santikaṃ guyharakkhaṇavasena vā paṭicchannapākaṭakaraṇavasenavā pesitaṃ. Tathārūpena hi saddhiṃ kathentopi rañño sammukhāva katheyya. Bhattāraññevudikkheyyāti attano sāmikameva olokeyya. Na ca aññassa rājinoti aññassa rañño santako na bhaveyya.
恭敬侍奉持戒多闻的沙门与婆罗门,
他才能住于王宫。巴利
‘‘Samaṇe brāhmaṇe cāpi, sīlavante bahussute; Sakkaccaṃ payirupāseyya, sa rājavasatiṃ vase.
对于有戒行、多闻的沙门和婆罗门,
谁恭敬地侍奉,他就住在国王的宫殿里。巴利
‘‘Samaṇe brāhmaṇe cāpi, sīlavante bahussute; Sakkaccaṃ anuvāseyya, sa rājavasatiṃ vase.
对持戒、多闻的沙门和婆罗门,
用饭食和饮料让他满足,他就会住在国王的宫殿里。巴利
‘‘Samaṇe brāhmaṇe cāpi, sīlavante bahussute; Tappeyya annapānena, sa rājavasatiṃ vase.
“ 对持戒、多闻的沙门和婆罗门,也应当……
想要自己有所长进,就该主动去亲近有智慧的人。”巴利
‘‘Samaṇe brāhmaṇe cāpi, sīlavante bahussute; Āsajja paññe sevetha, ākaṅkhaṃ vuddhimattano’’ti.
其中,“恭敬地亲近”是指带着敬意一再前往拜访。“随顺而住”是指住在布萨的住处时随顺奉行。“令满足”是指随其所愿以布施令对方满足。“亲近”是指走近之后。“智者”是指有智慧的人,或者指可以亲近的智者,意思是不执着的智者。巴利
Tattha sakkaccaṃ payirupāseyyāti gāravena punappunaṃ upasaṅkameyya. Anuvāseyyāti uposathavāsaṃ vasanto anuvatteyya. Tappeyyāti yāvadatthaṃ dānena tappeyya. Āsajjāti upasaṅkamitvā. Paññeti paṇḍite, āsajjapaññe vā, asajjamānapaññeti attho.
以前给过的布施,不要中断;应当继续布施给沙门和婆罗门。
布施之时,不应拒绝任何乞者。巴利
‘‘Dinnapubbaṃ na hāpeyya, dānaṃ samaṇabrāhmaṇe; Na ca kiñci nivāreyya, dānakāle vaṇibbake.
有慧、具足智慧,精通种种方法。
懂得时机、懂得场合,在国王的住处安住。巴利
‘‘Paññavā buddhisampanno, vidhānavidhikovido; Kālaññū samayaññū ca, sa rājavasatiṃ vase.
“ 在应当做的事上肯下功夫,不放逸,有智慧;
他善于安排事务,就该住在王宫里。”巴利
‘‘Uṭṭhātā kammadheyyesu, appamatto vicakkhaṇo; Susaṃvihitakammanto, sa rājavasatiṃ vase’’ti.
在这里,“过去已经布施过的”是指平时就准备好的布施行为。“沙门或婆罗门”是指对沙门或婆罗门。“乞求者”是指布施的时候,看到乞求者来了,不要阻拦任何东西。“有智慧”是指具备审察的智慧。“具足觉慧”是指觉慧没有欠缺。“善于安排事务”是指善于处理奴仆、工人、佣人等种种人员的分工安排。“知时”是指知道“这是该布施的时候,这是该守护戒律的时候,这是该做布萨羯磨的时候”。“知时节”是指知道“这是耕作的时候,这是播种的时候,这是经商的时候,这是承事服役的时候”。“在应做的事务中”是指在各自应做的事情当中。巴利
Tattha dinnapubbanti pakatipaṭiyattaṃ dānavattaṃ. Samaṇabrāhmaṇeti samaṇe vā brāhmaṇe vā. Vaṇibbaketi dānakāle vaṇibbake āgate disvā kiñci na nivāreyya. Paññavāti vicāraṇapaññāya yutto. Buddhisampannoti avekallabuddhisampanno. Vidhānavidhikovidoti nānappakāresu dāsakammakaraporisādīnaṃ saṃvidahanakoṭṭhāsesu cheko. Kālaññūti ‘‘ayaṃ dānaṃ dātuṃ, ayaṃ sīlaṃ rakkhituṃ, ayaṃ uposathakammaṃ kātuṃ kālo’’ti jāneyya. Samayaññūti ‘‘ayaṃ kasanasamayo, ayaṃ vapanasamayo, ayaṃ vohārasamayo, ayaṃ upaṭṭhānasamayo’’ti jāneyya. Kammadheyyesūti attano kattabbakammesu.
他应该经常去照看打谷场、集会厅、牲畜和田地。
量好谷物再存起来,在家做饭也要量好分量。巴利
‘‘Khalaṃ sālaṃ pasuṃ khettaṃ, gantā cassa abhikkhaṇaṃ; Mitaṃ dhaññaṃ nidhāpeyya, mitaṃva pācaye ghare.
儿子也好,兄弟也好,如果在戒德上不能安定下来;
那些愚者实无依怙,恰如饿鬼一般。
应当给那些坐着的人布施衣物和饭食。巴利
‘‘Puttaṃ vā bhātaraṃ vā saṃ, sīlesu asamāhitaṃ; Anaṅgavā hi te bālā, yathā petā tatheva te; Coḷañca nesaṃ piṇḍañca, āsīnānaṃ padāpaye.
“ 奴仆、工人与佣人,安住于戒行、
能干且勤勉者;应将他们安置于主管之位。”巴利
‘‘Dāse kammakare pesse, sīlesu susamāhite; Dakkhe uṭṭhānasampanne, ādhipaccamhi ṭhāpaye’’ti.
在这里,“牲畜和田地”指的是牛群和种庄稼的地方。“行者”是指有走动习惯的人。“称量好”:是说估量之后知道“就这么多”,然后放进仓库里存起来。“在家里”:是说在家里也要把仆人算清楚,只按称量好的分量让人煮。“在戒上未得定”:意思是,像这样戒行败坏、行为不端的人,不该被安置在任何主管的位置上。那些愚人其实是没有“肢体”的。《本生经》(1.4.58)里说“兄弟在世间被称为人的肢体”。年长和年幼的兄弟因为与“肢体”相似,所以被称为“肢体”;但那些人戒行败坏,因此他们并不与“肢体”相似,他们就像被丢弃在坟场里的死尸一样。所以,这样的人不该被安置在主管的位置上。因为他们会毁坏家族;家族一旦被毁,沦为贫穷的人,那所谓的国王住所便不会成就。“坐着的人”:那些前来并已就座的儿子或兄弟等,应如同为亡者供施死食一般,仅供给他们足以蔽体、果腹的衣物与食物。“具足精进者”:具备奋发与精进素质的人。巴利
Tattha pasuṃ khettanti gokulañceva sassaṭṭhānañca. Gantāti gamanasīlo. Mitanti minitvā ettakanti ñatvā koṭṭhesu nidhāpeyya. Ghareti gharepi parijanaṃ gaṇetvā mitameva pacāpeyya. Sīlesu asamāhitanti evarūpaṃ dussīlaṃ anācāraṃ kismiñci ādhipaccaṭṭhāne na ṭhapeyyāti attho. Anaṅgavā hi te bālāti ‘‘aṅgametaṃ manussānaṃ, bhātā loke pavuccatī’’ti (jā. 1.4.58) kiñcāpi jeṭṭhakaniṭṭhabhātaro aṅgasamānatāya ‘‘aṅga’’nti vuttā, ime pana dussīlā, tasmā aṅgasamānā na honti. Yathā pana susāne chaḍḍitā petā matā, tatheva te. Tasmā tādisā ādhipaccaṭṭhāne na ṭhapetabbā. Kuṭumbañhi te vināsenti, vinaṭṭhakuṭumbassa ca daliddassa rājavasati nāma na sampajjati. Āsīnānanti āgantvā nisinnānaṃ puttabhātānaṃ matasattānaṃ matakabhattaṃ viya dento ghāsacchādanamattameva padāpeyya. Uṭṭhānasampanneti uṭṭhānavīriyena samannāgate.
持戒、不贪求,而且守护国王的人;
他在人前还是人后,都能带来利益,他应该住在王宫里。巴利
‘‘Sīlavā ca alolo ca, anurakkho ca rājino; Āvī raho hito tassa, sa rājavasatiṃ vase.
他应能了解国王的心意,也应能安住于国王的心中;
他的行为方式无需刺棒驱策,他就能住进国王的宫殿。巴利
‘‘Chandaññū rājino cassa, cittaṭṭho assa rājino; Asaṅkusakavuttiṃssa, sa rājavasatiṃ vase.
“ 为他涂香沐浴,俯首为他洗足;
纵遭捶打亦不嗔怒,斯人方得安住王廷。”巴利
‘‘Ucchādaye ca nhāpaye, dhove pāde adhosiraṃ; Āhatopi na kuppeyya, sa rājavasatiṃ vase’’ti.
在这里,“不贪求”就是不贪染。“心安住”就是心稳定安住,意思是心随国王的心意而转。“行为不违逆”指他的行为不顶撞违逆。头朝下:即使是在洗脚的时候,也要把头低下去、面朝下方来洗,不应该抬头看国王的脸。这就是这句话的意思。巴利
Tattha aloloti aluddho. Cittaṭṭhoti citte ṭhito, rājacittavasikoti attho. Asaṅkusakavuttissāti appaṭilomavutti assa. Adhosiranti pāde dhovantopi adhosiraṃ katvā heṭṭhāmukhova dhoveyya, na rañño mukhaṃ ullokeyyāti attho.
向水罐合掌,也绕陶罐右行;
何况对施一切所欲、坚毅无上者,岂能不敬?巴利
‘‘Kumbhampañjaliṃ kariyā, cāṭañcāpi padakkhiṇaṃ; Kimeva sabbakāmānaṃ, dātāraṃ dhīramuttamaṃ.
施床施衣施车乘,施住所与屋宅;
如雨云之于众生,彼以财物遍雨。巴利
‘‘Yo deti sayanaṃ vatthaṃ, yānaṃ āvasathaṃ gharaṃ; Pajjunnoriva bhūtāni, bhogehi abhivassati.
“ 此贤者居王之侍位,行止犹如常人;
善悦王心,得主人之恭敬供养。”巴利
‘‘Esayyo rājavasati, vattamāno yathā naro; Ārādhayati rājānaṃ, pūjaṃ labhati bhattusū’’ti.
在这里,有人想要得到兴旺,看见装满水的罐子就对它合掌,看见乌鸦等鸟类就对它右绕。可是不管他合掌还是右绕,这些东西根本没法给他什么。既然这样,那位能给予一切所欲、又有智慧的人,凭什么不向国王行礼呢?因为国王本来就该被敬礼、该被讨好。“如雨云一般”,就是像雨云一样。“这便是王宫侍奉”:这里所说的“这个”,就是我讲的这套,名叫“王宫侍奉”,是对国王侍从们的教导。“如”的意思是:按照这套王宫侍奉去做的人,能讨国王欢心,还能从国王那里得到恭敬。这就是所谓的王宫侍奉。巴利
Tattha kumbhampañjaliṃ kariyā, cāṭañcāpi padakkhiṇanti vuddhiṃ paccāsīsanto puriso udakapūritaṃ kumbhaṃ disvā tassa añjaliṃ kareyya, cāṭañca sakuṇaṃ padakkhiṇaṃ kareyya. Añjaliṃ vā padakkhiṇaṃ vā karontassa te kiñci dātuṃ na sakkonti. Kimevāti yo pana sabbakāmānaṃ dātā dhīro ca, taṃ rājānaṃ kiṃkāraṇā na namasseyya. Rājāyeva hi namassitabbo ca ārādhetabbo ca. Pajjunnorivāti megho viya. Esayyo rājavasatīti ayyo yā ayaṃ mayā kathitā, esā rājavasati nāma rājasevakānaṃ anusāsanī. Yathāti yāya rājavasatiyā vattamāno naro rājānaṃ ārādheti, rājūnañca santikā pūjaṃ labhati, sā esāti.
维杜罗智者就这样以佛陀般的威仪,讲述了在王宫侍奉的粗涩不平之语。巴利
Evaṃ asamadhuro vidhurapaṇḍito buddhalīlāya rājavasatiṃ kathesi;
他就这样教导着儿子、妻子、亲戚、朋友、同伴等人,三天就这样过去了。他明白日子已经满了,便在清晨沐浴,吃了各种美味食物后,心想:“我先向国王告辞,再和这位青年一起走。”于是被亲戚众人围绕着前往王宫,礼敬国王后站在一旁,说了该说的话。为了说明这件事的含义,导师说道:巴利
Evaṃ puttadārañātimittasuhajjādayo anusāsantasseva tassa tayo divasā jātā. So divasassa pāripūriṃ ñatvā pātova nhatvā nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā ‘‘rājānaṃ apaloketvā māṇavena saddhiṃ gamissāmī’’ti ñātigaṇaparivuto rājanivesanaṃ gantvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhito vattabbayuttakaṃ vacanaṃ avoca. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
这样善巧地教导了亲族之后,这位明辨的智者,
被善友们簇拥着,他来到国王面前。巴利
‘‘Evaṃ samanusāsitvā, ñātisaṅghaṃ vicakkhaṇo; Parikiṇṇo suhadehi, rājānamupasaṅkami.
用头顶礼他的双足,又对他做了右绕之礼;
维杜罗合起掌,对国王说道:巴利
‘‘Vanditvā sirasā pāde, katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ; Vidhuro avaca rājānaṃ, paggahetvāna añjaliṃ.
这个年轻人想随自己的心意把我带走,
我要讲的是亲属的利益,请你听好,调伏怨敌的人。巴利
‘‘Ayaṃ maṃ māṇavo neti, kattukāmo yathāmati; Ñātīnatthaṃ pavakkhāmi, taṃ suṇohi arindama.
你应照看我的儿子们,以及家中其他财物;
以便我去世后,亲族大众不致衰亡。巴利
‘‘Putte ca me udikkhesi, yañca maññaṃ ghare dhanaṃ; Yathā pecca na hāyetha, ñātisaṅgho mayī gate.
“ 就像人在地上滑倒,又靠着这块地站起来;
我确实有这个过失,我看到了这个过错。”巴利
‘‘Yatheva khalatī bhūmyā, bhūmyāyeva patiṭṭhati; Evetaṃ khalitaṃ mayhaṃ, etaṃ passāmi accaya’’nti.
在这里,“善心者”指的是心怀善意的亲戚朋友等人。还有,凡是你和其他国王赐给我、他们认为属于我、留在家里的无量财物,这一切都由你一个人照看。“逝后”指的是以后。khalati 就是失足绊倒的意思。“如是此”就是“正是如此”。因为我就像一个在地上跌倒、又就地站起来的人一样,在你们这里失了足,也就靠着你们重新站稳。我见到过失,说的是:那个青年问我“国王对你怎么样”,我没有顾及你们,只求如实回答,说“我是奴仆”——这是我的过失,我看到了这个过失。除此之外,我再没有别的过错。请你们宽恕我这个过失。希望你们把这件事放在心上,以后不要冒犯我的儿女和妻子。巴利
Tattha suhadehīti suhadayehi ñātimittādīhi. Yañca maññanti yañca me aññaṃ tayā ceva aññehi ca rājūhi dinnaṃ ghare aparimāṇaṃ dhanaṃ, taṃ sabbaṃ tvameva olokeyyāsi. Peccāti pacchākāle. Khalatīti pakkhalati. Evetanti evaṃ etaṃ. Ahañhi bhūmiyaṃ khalitvā tattheva patiṭṭhitapuriso viya tumhesu khalitvā tumhesuyeva patiṭṭhahāmi. Etaṃ passāmīti yo esa ‘‘kiṃ te rājā hotī’’ti māṇavena puṭṭhassa mama tumhe anoloketvā saccaṃ apekkhitvā ‘‘dāsohamasmī’’ti vadantassa accayo, etaṃ accayaṃ passāmi, añño pana me doso natthi, taṃ me accayaṃ tumhe khamatha, etaṃ hadaye katvā pacchā mama puttadāresu mā aparajjhitthāti.
国王听了之后,为了表明自己的心意,说出这样一首偈颂:“智者啊,我不喜欢你离开。我想用计谋把那青年召来,杀掉他,然后用草席盖起来。”巴利
Taṃ sutvā rājā ‘‘paṇḍita, tava gamanaṃ mayhaṃ na ruccati, māṇavaṃ upāyena pakkosāpetvā ghātetvā kilañjena paṭicchādetuṃ mayhaṃ ruccatī’’ti dīpento gāthamāha –
“ 我心里想:可以不去,就在这里把迦旃延砍断、杀死吧。
你就留在这里吧,这正合我的心意;拥有最上深广智慧的人啊,你不要到别处去。”巴利
‘‘Sakkā na gantuṃ iti mayha hoti, chetvā vadhitvā idha kātiyānaṃ; Idheva hohī iti mayha ruccati, mā tvaṃ agā uttamabhūripaññā’’ti.
在这里,“斩断”的意思是:就在这王宫里,把他打死后藏起来。巴利
Tattha chetvāti idheva rājagehe taṃ pothetvā māretvā paṭicchādessāmīti.
大士听了这话,说道:“大王,你们的意乐是这样的,这对你们并不合适。”接着又说:巴利
Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘deva, tumhākaṃ ajjhāsayo evarūpo hoti, so tumhesu ayutto’’ti vatvā āha –
千万不要把心投向非法,你要致力于利益和正法。
可恨的是不善、非圣的业,做了它之后,将来会堕入地狱。巴利
‘‘Mā hevadhammesu manaṃ paṇīdahi, atthe ca dhamme ca yutto bhavassu; Dhiratthu kammaṃ akusalaṃ anariyaṃ, yaṃ katvā pacchā nirayaṃ vajeyya.
“ 此非正法,亦不当复作;大王,主人实是奴仆之主。
纵令杀我、焚我、乃至害我,我心中无嗔,我今辞去。”巴利
‘‘Nevesa dhammo na puneta kiccaṃ, ayiro hi dāsassa janinda issaro; Ghātetuṃ jhāpetuṃ athopi hantuṃ, na ca mayha kodhatthi vajāmi cāha’’nti.
在这里,“千万不要把心投向非法”的意思是:对于非法、无意义、不正当的事,你千万不要让心投向那里。“后来”是说:即使做了那种业,也不会因此变得不老不死,反而后来还是会投生到地狱里去。“这业该受谴责”是说:那业应当受到谴责,应当被斥责。“这并非如此”就是“这确实不是”。“主人”就是支配者。“杀害等”是说:这些杀害等事情,主人作为奴仆的支配者,有权做这一切;但我对摩那婆你,连一点点嗔怒都没有。从你被交给我的那一刻起,你就应该管好自己的心。我要走了,国王啊。他这样说道。巴利
Tattha mā hevadhammesu manaṃ paṇīdahīti adhammesu anatthesu ayuttesu tava cittaṃ mā heva paṇidahīti attho. Pacchāti yaṃ kammaṃ katvāpi ajarāmaro na hoti, atha kho pacchā nirayameva upapajjeyya. Dhiratthu kammanti taṃ kammaṃ garahitaṃ atthu assa bhaveyya. Nevesāti neva esa. Ayiroti sāmiko. Ghātetunti etāni ghātādīni kātuṃ ayiro dāsassa issaro, sabbānetāni kātuṃ labhati, mayhaṃ māṇave appamattakopi kodho natthi, dinnakālato paṭṭhāya tava cittaṃ sandhāretuṃ vaṭṭati, vajāmi ahaṃ narindāti āha –
说完这番话,大士向国王行礼,又叮嘱了国王的后妃、儿女和大臣们。可他们放声大哭起来,大士无法保持镇定,就在这一片哭声中走出了王宫。全城的人也纷纷议论:“听说那位智者要跟那个年轻人一起走了,走,咱们去看看他!”商量定了,大家就在王宫广场上见到了他。大士安慰他们说:“你们别难过。一切行都是无常的,身体靠不住,名声这东西到头来也是要坏的。你们要在布施这些善行上不放逸啊。”这样教导完,让他们回去,自己便朝家的方向走去。就在那时,护法王子在一群兄弟的簇拥下,心想“我要去迎接父亲”,走出家门,正好在自家门口和父亲迎面碰上。大士看见他,自己也控制不住,把他抱在怀里,让他贴在自己胸口,然后走进了家。导师为了说明这件事,说了下面的话——巴利
Evaṃ vatvā mahāsatto rājānaṃ vanditvā rañño orodhe ca puttadāre ca rājaparisañca ovaditvā tesu sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkuṇitvā mahāviravaṃ viravantesuyeva rājanivesanā nikkhami. Sakalanagaravāsinopi ‘‘paṇḍito kira māṇavena saddhiṃ gamissati, etha, passissāma na’’nti mantayitvā rājaṅgaṇeyeva naṃ passiṃsu. Atha ne mahāsatto assāsetvā ‘‘tumhe mā cintayittha, sabbe saṅkhārā aniccā, sarīraṃ addhuvaṃ, yaso nāma vipattipariyosāno, apica tumhe dānādīsu puññesu appamattā hothā’’ti tesaṃ ovādaṃ datvā nivattāpetvā attano gehābhimukho pāyāsi. Tasmiṃ khaṇe dhammapālakumāro bhātikagaṇaparivuto ‘‘pitu paccuggamanaṃ karissāmī’’ti nikkhanto nivesanadvāreyeva pitu sammukho ahosi. Mahāsatto taṃ disvā sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkonto upaguyha ure nipajjāpetvā nivesanaṃ pāvisi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“ 他抱住长子,压下心里的悲伤;
他泪流满面,走进了那座大宅。”巴利
‘‘Jeṭṭhaputtaṃ upaguyha, vineyya hadaye daraṃ; Assupuṇṇehi nettehi, pāvisī so mahāghara’’nti.
他家里还有一千个儿子、一千个女儿、一千个妻子,以及七百名七种姓的女奴。再加上其余的女奴、男奴、佣人、亲戚、朋友、密友等等,整座宅院挤得满满当当,就像被劫末狂风吹倒的娑罗树林一样,密不透风。导师为了说明这件事,说道:巴利
Ghare panassa sahassaputtā, sahassadhītaro, sahassabhariyāyo, ca sattavaṇṇadāsisatāni ca santi, tehi ceva avasesadāsidāsakammakarañātimittasuhajjādīhi ca sakalanivesanaṃ yugantavātābhighātapatitehi sālehi sālavanaṃ viya nirantaraṃ ahosi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
就像被风吹倒的娑罗树林一样,
儿子和妻子们躺在维杜罗的家里。巴利
‘‘Sālāva sammapatitā, mālutena pamadditā; Senti puttā ca dārā ca, vidhurassa nivesane.
一千个妻子,还有七百个女仆;
她们在维杜罗的住处举起双臂痛哭。巴利
‘‘Itthisahassaṃ bhariyānaṃ, dāsisattasatāni ca; Bāhā paggayha pakkanduṃ, vidhurassa nivesane.
宫女们、王子们,还有妓女和婆罗门们;
在维杜罗的住处,他们举起手臂,放声痛哭。巴利
‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, vidhurassa nivesane.
骑象的、前锋、车兵、步兵;
他们举起手臂,在维杜罗的住处放声痛哭。巴利
‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, vidhurassa nivesane.
乡村的人和城里的人都聚到了一起,
在维杜罗的住处,人们高举双臂,放声痛哭。巴利
‘‘Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, vidhurassa nivesane.
千妻与七百婢,
举臂痛哭哀号;为何你舍弃(我们)?巴利
‘‘Itthisahassaṃ bhariyānaṃ, dāsisattasatāni ca; Bāhā paggayha pakkantuṃ, kasmā no vijahissasi.
宫女、王子,还有妓女和婆罗门;
她们举起手臂放声痛哭:“为什么你要抛下我们?”巴利
‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, kasmā no vijahissasi.
骑象的、前军的、战车上的、步兵。
她们举起手臂放声痛哭:“为什么你要抛下我们?”巴利
‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, kasmā no vijahissasi.
“ 乡村的人和城里的人都聚集到了一起,
他们举起手臂大哭:你为什么要丢下我们?”巴利
‘‘Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, kasmā no vijahissasī’’ti.
在这里,所谓“躺着”,是指像被砍断双脚的人倒在大殿地面上那样,翻来覆去地躺着。“一千位妻子”,就是指作为妻子的一千个女人。“你为什么抛弃我们?”意思是:你因为什么原因要抛弃我们?她们这样悲泣。巴利
Tattha sentīti mahātale chinnapādā viya patitā āvattantā parivattantā sayanti. Itthisahassaṃ bhariyānanti bhariyānameva itthīnaṃ sahassaṃ. Kasmā no vijahissasīti kena kāraṇena amhe vijahissasīti parideviṃsu.
大士安慰了那一大群人,把家里剩下该做的事都做完,又教导了内眷和外众,把所有该交代的事都交代清楚后,就来到富那迦面前,告诉他自己该做的事都已经完成了。导师为了说明这件事的义理,说道:巴利
Mahāsatto sabbaṃ taṃ mahājanaṃ assāsetvā ghare avasesakiccāni katvā antojanañca bahijanañca ovaditvā ācikkhitabbayuttakaṃ sabbaṃ ācikkhitvā puṇṇakassa santikaṃ gantvā attano niṭṭhitakiccataṃ ārocesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
家中诸事既已办,训诲亲眷毕其责;
朋友僚属与仆从,妻儿亲族亦如是。巴利
‘‘Katvā gharesu kiccāni, anusāsitvā sakaṃ janaṃ; Mittāmacce ca bhacce ca, puttadāre ca bandhave.
把买卖营生安排妥当,把家中财物交代清楚;
关于宝藏和还债的事,(大士)对富那迦这样说道。巴利
‘‘Kammantaṃ saṃvidhetvāna, ācikkhitvā ghare dhanaṃ; Nidhiñca iṇadānañca, puṇṇakaṃ etadabravi.
“ 您在我家住了三天,我在诸家中该办的事务都已被办妥。
孩子和妻子都已经由我教导好了,迦旃延,我们就按你的心意去做吧。”巴利
‘‘Avasī tuvaṃ mayha tīhaṃ agāre, katāni kiccāni gharesu mayhaṃ; Anusāsitā puttadārā mayā ca, karoma kaccāna yathāmatiṃ te’’ti.
在这里,“把该做的事安排好”,是说心想“应该这样做”,而把家里该做、适合做的事安排好。储蓄,是指存放积攒起来的钱财。借贷,是指因欠债而牵扯来的钱财。按照你的心意,是说:“现在我们就顺着你的心意来做。”巴利
Tattha kammantaṃ saṃvidhetvānāti ‘‘evañca kātuṃ vaṭṭatī’’ti ghare kattabbayuttakaṃ kammaṃ saṃvidahitvā. Nidhinti nidahitvā ṭhapitadhanaṃ. Iṇadānanti iṇavasena saṃyojitadhanaṃ. Yathāmatiṃ teti idāni tava ajjhāsayānurūpaṃ karomāti vadati.
若儿子、妻子与依你而活的眷属,确已由你教诫安顿,
行路的人啊,如今就趁早急急动身吧——须知这前方的路,实在漫长。巴利
‘‘Sace hi katte anusāsitā te, puttā ca dārā anujīvino ca; Handehi dānī taramānarūpo, dīgho hi addhāpi ayaṃ puratthā.
“ 别害怕,你就抓住这匹良马的尾巴。
这是你最后一次看见活人的世界了。”巴利
‘‘Achambhitova gaṇhāhi, ājāneyyassa vāladhiṃ; Idaṃ pacchimakaṃ tuyhaṃ, jīvalokassa dassana’’nti.
在这里,所谓“能干者”,是指那位生起喜悦的夜叉对菩萨说话。因为前方的路确实很长,要走的道路也很长。“不要害怕”这句话,是他不想先下到宫殿底层,就想直接从那里离开时说的。巴利
Tattha katteti somanassappatto yakkho mahāsattaṃ ālapati. Dīgho hi addhāpīti gantabbamaggopi dīgho. ‘‘Achambhitovā’’ti idaṃ so heṭṭhāpāsādaṃ anotaritvā tatova gantukāmo hutvā avaca.
这时,大士对他说:巴利
Atha naṃ mahāsatto āha –
“ 我既然没有造过什么恶业,那我又有什么好怕的呢?
以身、语、意,凡由此而会趋向恶趣者。”巴利
‘‘Sohaṃ kissa nu bhāyissaṃ, yassa me natthi dukkaṭaṃ; Kāyena vācā manasā, yena gaccheyya duggati’’nti.
在这里,菩萨因为对方对它说“不要害怕,抓住吧”,所以才说“为什么他们会害怕呢”。巴利
Tattha sohaṃ kissa nu bhāyissanti idaṃ mahāsatto ‘‘achambhitova gaṇhāhī’’ti vuttattā evamāha.
菩萨这样发出狮子吼之后,像无所畏惧的狮王一样毫无恐惧。他先立下决意波罗蜜:“愿这条布裙不要因为我生起不喜而松脱。”于是把布裙紧紧系好,拨开马王的尾毛,用双手牢牢抓住尾毛,再用两脚缠住马的大腿,说道:“年轻人,我已经抓住尾毛了,你爱怎么走就怎么走吧。”就在那一刻,富那迦对意所成马下达了指令。那马便载着这位智者腾空而起。导师为了说明这件事,说道:巴利
Evaṃ mahāsatto sīhanādaṃ naditvā achambhito kesarasīho viya nibbhayo hutvā ‘‘ayaṃ sāṭako mama aruciyā mā muccatū’’ti adhiṭṭhānapāramiṃ purecārikaṃ katvā daḷhaṃ nivāsetvā assassa vāladhiṃ viyūhitvā ubhohi hatthehi daḷhaṃ vāladhiṃ gahetvā dvīhi pādehi assassa ūrūsu paliveṭhetvā ‘‘māṇava, gahito me vāladhi, yathāruci yāhī’’ti āha. Tasmiṃ khaṇe puṇṇako manomayasindhavassa saññaṃ adāsi. So paṇḍitaṃ ādāya ākāse pakkhandi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“ 那位马王载着维杜罗,飞上了天空,穿行在虚空之中;
不粘着树枝与岩石,迅速来到了黑山。”巴利
‘‘So assarājā vidhuraṃ vahanto, pakkāmi vehāyasamantalikkhe; Sākhāsu selesu asajjamāno, kāḷāgiriṃ khippamupāgamāsī’’ti.
在这件事上,“不粘着于树枝和岩石”的意思是:富那迦心里盘算:“不用走远,就在这雪山地带,用树木和山岩把他撞死,取出心脏,把尸体丢在山谷里,然后直接去龙宫。”于是他完全不避开树木和山岩,策马从正中间冲过去。靠着菩萨的威神力,树木和山岩都从身体两侧退开,让出一寻那么大的距离。他转身朝菩萨的脸看去,想看看“死了没有”,却见菩萨的面容像金镜一样清净明亮,心想:“这人这样都死不了。”于是又在整片雪山地带,朝树木和山岩来回冲撞了三遍。这样冲撞,树木和山岩照样远远地避开。菩萨的身体却疲惫了。这时富那迦想:“他就是不死,现在我要用风团把他碾成粉末!”他被愤怒压倒,冲进第七风团。靠着菩萨的威神力,风团裂成两半,给菩萨让出了空间。他又用猛烈狂风去打,那狂风像十万霹雳同时炸响,可还是给菩萨让出了空间。富那迦见丝毫不能伤害他,就带着他去了黑山。因此才说——巴利
Tattha sākhāsu selesu asajjamānoti puṇṇako kira cintesi ‘‘dūraṃ agantvāva imaṃ himavantappadese rukkhesu pabbatesu ca pothetvā māretvā hadayamaṃsaṃ ādāya kaḷevaraṃ pabbatantare chaḍḍetvā nāgabhavanameva gamissāmī’’ti. So rukkhe ca pabbate ca apariharitvā tesaṃ majjheneva assaṃ pesesi. Mahāsattassānubhāvena rukkhāpi pabbatāpi sarīrato ubhosu passesu ratanamattaṃ paṭikkamanti. So ‘‘mato vā, no vā’’ti parivattitvā mahāsattassa mukhaṃ olokento kañcanādāsamiva vippasannaṃ disvā ‘‘ayaṃ evaṃ na maratī’’ti punapi sakalahimavantappadese rukkhe ca pabbate ca tikkhattuṃ pothento pesesi . Evaṃ pothentopi tatheva rukkhapabbatā dūrameva paṭikkamantiyeva. Mahāsatto pana kilantakāyo ahosi. Atha puṇṇako ‘‘ayaṃ neva marati, idāni vātakkhandhe cuṇṇavicuṇṇaṃ karissāmī’’ti kodhābhibhūto sattamaṃ vātakkhandhaṃ pakkhandi. Bodhisattassānubhāvena vātakkhandho dvidhā hutvā bodhisattassa okāsaṃ akāsi. Tato verambhavātehi paharāpesi, verambhavātāpi satasahassaasanisaddo viya hutvā bodhisattassa okāsaṃ adaṃsu. So puṇṇako tassa antarāyābhāvaṃ passanto taṃ ādāya kāḷapabbataṃ agamāsi. Tena vuttaṃ –
“ 那位马王载着维杜罗,飞上了天空,穿行在虚空之中;
它不被枝干和岩石粘住,迅速来到了黑山。”巴利
‘‘So assarājā vidhuraṃ vahanto, pakkāmi vehāyasamantalikkhe; Sākhāsu selesu asajjamāno, kāḷāgiriṃ khippamupāgamāsī’’ti.
在那里,所谓“不被粘住”,就是不被黏着、不受阻碍,载着维杜罗智者前行,到达了黑山的山顶。巴利
Tattha asajjamānoti alaggamāno appaṭihaññamāno vidhurapaṇḍitaṃ vahanto kāḷapabbatamatthakaṃ upāgato.
富那迦就这样把菩萨掳走离去之后,智者的儿女、妻子等人来到富那迦住的地方,在那里没见到菩萨,就像被砍断双脚一样倒在地上,翻来覆去地打转,放声大哭。导师为了说明这件事,说道:巴利
Evaṃ puṇṇakassa mahāsattaṃ gahetvā gatakāle paṇḍitassa puttadārādayo puṇṇakassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā tattha mahāsattaṃ adisvā chinnapādā viya patitvā aparāparaṃ parivattamānā mahāsaddena parideviṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
一千个妻子,还有七百个女奴;
他们举起双臂大哭:‘有个夜叉以婆罗门的外貌;
带着维杜罗离开。
嫔妃们、王子们、妓女们和婆罗门们,
他们举起双臂大哭:“有个夜叉,变成婆罗门的模样;
他带着维杜罗走了。
骑象的、列阵的、驾战车的、步兵。
他们举起手臂哭喊:“这个夜叉,化作婆罗门的模样;
把维杜罗带走了。巴利
‘‘Itthisahassaṃ bhariyānaṃ, dāsisattasatāni ca; Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘yakkho brāhmaṇavaṇṇena; Vidhuraṃ ādāya gacchati’. ‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘yakkho brāhmaṇavaṇṇena; Vidhuraṃ ādāya gacchati’. ‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘yakkho brāhmaṇavaṇṇena; Vidhuraṃ ādāya gacchati’.
乡村的人们聚集而来,城里的人们也聚集而来;
他们举起手臂放声哭喊:“夜叉,以婆罗门的模样;
他带着维杜罗走了。巴利
‘‘Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘yakkho brāhmaṇavaṇṇena; Vidhuraṃ ādāya gacchati’.
一千个妻子,还有七百个女仆;
他们高举双臂痛哭:那位智者到底去哪儿了?
后宫妃嫔、王子、妓女和婆罗门,
他们高举双臂痛哭:那位智者到底去哪儿了?
骑象的、列阵兵、车兵和步兵,
他们高举双臂痛哭:那位智者到底去哪儿了?巴利
‘‘Itthisahassaṃ bhariyānaṃ, dāsisattasatāni ca; Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘paṇḍito so kuhiṃ gato’. ‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘paṇḍito so kuhiṃ gato’. ‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘paṇḍito so kuhiṃ gato’.
乡下人和城里人都聚到了一起;
他们举起双臂哭喊:那位智者到底去了哪里?巴利
Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘paṇḍito so kuhiṃ gato’’’ti.
他们这样哭喊之后,又和全城居民一起痛哭,然后来到王宫门口。国王听到巨大的悲哭之声,打开狮子窗,问道:“你们为什么悲泣?”于是他们向国王禀告:“大王,听说那个青年并不是婆罗门,而是个夜叉,化作婆罗门的模样,把智者带走了。没有了他,我们活不下去。如果他到第七天还不回来,我们就要用上百辆、上千辆车运来木柴,堆在一起,点起大火,全都跳进去。”他们这样禀告之后,说出这首偈颂:巴利
Evaṃ pakkanditvā ca pana te sabbepi sakalanagaravāsīhi saddhiṃ roditvā rājadvāraṃ agamaṃsu. Rājā mahantaṃ paridevasaddaṃ sutvā sīhapañjaraṃ vivaritvā ‘‘tumhe kasmā paridevathā’’ti pucchi. Athassa te ‘‘deva, so kira māṇavo na brāhmaṇo, yakkho pana brāhmaṇavaṇṇena āgantvā paṇḍitaṃ ādāya gato, tena vinā amhākaṃ jīvitaṃ natthi. Sace so ito sattame divase nāgamissati, sakaṭasatehi sakaṭasahassehi ca dārūni saṅkaḍḍhitvā sabbe mayaṃ aggiṃ ujjāletvā pavisissāmā’’ti imamatthaṃ ārocentā imaṃ gāthamāhaṃsu –
“ 如果那位智者七天七夜之内不回来,
我们全都要跳进火里,活着对我们已经没有意义了。”巴利
‘‘Sace so sattarattena, nāgacchissati paṇḍito; Sabbe aggiṃ pavekkhāma, natthattho jīvitena no’’ti.
即使是在正自觉者般涅槃的时候,也从来没有人说过“我们要跳进火里死掉”这种话。啊,城民们对大士说得真是太好了!国王听了他们的话,安慰道:“你们不要担心,不要悲伤,不要哭泣。那位说话甜美的智者,会用法的开示把那个年轻人吸引过来,让他拜倒在自己脚下,让全城居民都转悲为笑,他不久就会回来的。”他这样安慰大家,说出了偈颂:巴利
Sammāsambuddhassa parinibbutakālepi ‘‘mayaṃ aggiṃ pavisitvā marissāmā’’ti vattāro nāma nāhesuṃ. Aho subhāsitaṃ mahāsatte nāgarehīti. Rājā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘tumhe mā cintayittha, mā socittha, mā paridevittha, madhurakatho paṇḍito māṇavaṃ dhammakathāya palobhetvā attano pādesu pātetvā sakalanagaravāsīnaṃ assumukhaṃ hāsayanto na cirasseva āgamissatī’’ti assāsento gāthamāha –
“ 智者、聪慧、有慧解、明察者,
速令自身解脱;汝勿怖,彼当复来。”巴利
‘‘Paṇḍito ca viyatto ca, vibhāvī ca vicakkhaṇo; Khippaṃ mociya attānaṃ, mā bhāyitthāgamissatī’’ti.
在这里,“有辩才者”是指具备审察、简择之慧,善于分析的人。“有光辉者”是指能辨别利益与非利益、因与非因,并加以解说的人。“明智者”是指具备能在当下随事生起、推度因缘的智慧之人。“你们不要害怕”就是“不要恐惧”,他这样安慰道:“他解脱自己后,很快就会回来。”巴利
Tattha viyattoti veyyattiyā vicāraṇapaññāya samannāgato. Vibhāvīti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ vibhāvetvā dassetvā kathetuṃ samattho. Vicakkhaṇoti taṅkhaṇeyeva ṭhānuppattikāya kāraṇacintanapaññāya yutto. Mā bhāyitthāti mā bhāyatha, attānaṃ mocetvā khippaṃ āgamissatīti assāseti.
城里的人们也听说“那位智者应该是跟国王说完之后就走了”,于是放下心来,各自回自己的家去了。巴利
Nāgarāpi ‘‘paṇḍito kira rañño kathetvā gato bhavissatī’’ti assāsaṃ paṭilabhitvā attano gehāni pakkamiṃsu.
富那迦把大士放在黑山顶上,心里盘算:“只要这个人还活着,我就别想有什么好处。把他杀了,取出他心脏的肉,去龙界交给维玛喇,换来伊兰达提,我就能上天界了。”导师为了说明这件事,说道:巴利
Puṇṇakopi mahāsattaṃ kāḷāgirimatthake ṭhapetvā ‘‘imasmiṃ jīvamāne mayhaṃ vuḍḍhi nāma natthi, imaṃ māretvā hadayamaṃsaṃ gahetvā nāgabhavanaṃ gantvā vimalāya datvā irandhatiṃ gahetvā devalokaṃ gamissāmī’’ti cintesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“ 他到了那里,心里盘算着,种种高高低低的念头就生起来了。
他的命对我来说一点用都没有,我要把他杀了,把他的心脏取来。”巴利
‘‘So tattha gantvāna vicintayanto, uccāvacā cetanakā bhavanti; Nayimassa jīvena mamatthi kiñci, hantvānimaṃ hadayamānayissa’’nti.
这里,“他”指的就是那个富那迦。“到了那里”是说,他到了之后,就站在黑山顶上。种种高低不同的思会生起,意思是每一刹那生起的思,有高尚的,也有低劣的,都在不断生起。然而,确实存在这种可能:我或许也会生起放他一条生路的思。但他心里认定:这个人的性命在那边的龙宫里对我毫无用处,哪怕一丁点也没有;我就在这里把他杀掉,取出他的心脏带回去。这就是这段话的意思。巴利
Tattha soti so puṇṇako. Tattha gantvānāti gantvā tattha kāḷāgirimatthake ṭhito. Uccāvacā cetanakā bhavantīti khaṇe khaṇe uppajjamānā cetanā uccāpi avacāpi uppajjanti. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ mametassa jīvitadānacetanāpi uppajjeyyāti. Imassa pana jīvitena tahiṃ nāgabhavane mama appamattakampi kiñci kiccaṃ natthi, idhevimaṃ māretvā assa hadayaṃ ānayissāmīti sanniṭṭhānamakāsīti attho.
接着他又想:“我何必亲手杀他,不如用恐怖的形象吓得他丧命。”于是他变出恐怖的夜叉模样,冲过来恐吓大士,把他扑倒,夹在獠牙之间,像是要吃掉他一样,可大士连一根汗毛都没有竖起来。接着他又变成狮子和发狂的巨象冲过来,像是要用獠牙和象牙刺穿他。即便如此,大士仍然毫不畏惧。他又变出一条大如独木舟的巨蛇,嘶嘶地呼着气、吸着气,发出“嘶嘶”声爬过来,缠住大士的整个身体,把蛇冠罩在他头顶上停住,大士连一丝害怕都没有。然后他想:“我要把他放到山顶上推下去,摔成粉末。”于是掀起一阵狂风,却连他一根毫毛都动不了。接着他把大士放在山顶上,像大象摇晃枣树那样把整座山来回摇晃,即便如此,也没能让大士从站立的地方移动一根毫毛。巴利
Tato puna cintesi ‘‘yaṃnūnāhaṃ imaṃ sahatthena amāretvā bheravarūpadassanena jīvitakkhayaṃ pāpeyya’’nti. So bheravayakkharūpaṃ nimminitvā mahāsattaṃ tajjento āgantvā taṃ pātetvā dāṭhānaṃ antare katvā khāditukāmo viya ahosi, mahāsattassa lomahaṃsanamattampi nāhosi. Tato sīharūpena mattamahāhatthirūpena ca āgantvā dāṭhāhi ceva dantehi ca vijjhitukāmo viya ahosi. Tathāpi abhāyantassa ekadoṇikanāvappamāṇaṃ mahantaṃ sappavaṇṇaṃ nimminitvā assasanto passasanto ‘‘susū’’ti saddaṃ karonto āgantvā mahāsattassa sakalasarīraṃ veṭhetvā matthake phaṇaṃ katvā aṭṭhāsi, tassa sārajjamattampi nāhosi. Atha ‘‘naṃ pabbatamatthake ṭhapetvā pātetvā cuṇṇavicuṇṇaṃ karissāmī’’ti mahāvātaṃ samuṭṭhāpesi. So tassa kesaggamattampi cāletuṃ nāsakkhi. Atha naṃ tattheva pabbatamatthake ṭhapetvā hatthī viya khajjūrirukkhaṃ pabbataṃ aparāparaṃ cālesi, tathāpi naṃ ṭhitaṭṭhānato kesaggamattampi cāletuṃ nāsakkhi.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24