10. 须大拏本生注释(续) §1825
22. 大集义注 · 341 段
他们人或鹿,即使已经来到跟前,
用身体把他们团团围住,让他们乖乖听自己的话。
‘‘Te manussaṃ migaṃ vāpi, api māsannamāgataṃ; Parikkhipitvā bhogehi, vasamānenti attano.
另有黑毛结发者,名为acchā的凶恶野兽;
人若被它们看见,爬上树也逃脱不了。
‘‘Aññepi kaṇhajaṭino, acchā nāma aghammigā; Na tehi puriso diṭṭho, rukkhamāruyha muccati.
用角互相顶撞,尖锐的角猛烈地攻击;
水牛们在这里游荡,朝着梭敦巴河。
‘‘Saṅghaṭṭayantā siṅgāni, tikkhaggātippahārino; Mahiṃsā vicarantettha, nadiṃ sotumbaraṃ pati.
看见鹿群和牛群在树林里走动,
就像母牛舍不得牛犊一样,曼坻,你又能怎么办?
‘‘Disvā migānaṃ yūthānaṃ, gavaṃ sañcarataṃ vane; Dhenuva vacchagiddhāva, kathaṃ maddi karissasi.
见可怕的猕猴从树梢飞扑而下;
曼坻,你不辨宜处,大恐怖将至。
‘‘Disvā sampatite ghore, dumaggesu plavaṅgame; Akhettaññāya te maddi, bhavissate mahabbhayaṃ.
从前你听到豺狼的叫声,就一次次吓得发抖;
你如今落到这条弯路上,曼坻,你该怎么办呢?
‘‘Yā tvaṃ sivāya sutvāna, muhuṃ uttasayī pure; Sā tvaṃ vaṅkamanuppattā, kathaṃ maddi karissasi.
“正午炎热时分,鸟儿们聚集停歇着;
大森林发出巨响,你到底想去那里做什么?”
‘‘Ṭhite majjhanhike kāle, sannisinnesu pakkhisu; Saṇateva brahāraññaṃ, tattha kiṃ gantumicchasī’’ti.
在那里,他对那个儿媳说。再看看其他那些吓人的景象吧,也就是看其他那些令人恐惧的东西。依止河边,意思是住在河流附近、河岸边。无毒,就是没有毒。又说“已经来到身边”,意思是已经靠近、接触到自己身体了。带来祸害的野兽,就是造成伤害的野兽,意思是带来痛苦的野兽。在名为梭敦巴拉的河边,就是在名叫梭敦巴拉的河岸上。群兽,就是兽群,也有版本就是这样读的。像贪恋牛犊的母牛一样,意思是:你看不到自己的孩子时,就像那头贪恋牛犊的母牛一样,你要怎么办呢?这里的“va”只是语助词。跳跃,就是蹦跳。恐怖,就是可怕、丑陋。猴子,就是猕猴。由于不熟悉林地,就是因为不熟悉森林地带。将会发生,就是将会出现。听到豺狼的声音,就是听到母豺的声音。再三地,就是一次又一次。你害怕,就是你恐惧。发出声响,就是像吼叫一样,像在发出响声一样。
Tattha tamabravīti taṃ suṇhaṃ abravi. Apare passa santāpeti aññepi santāpe bhayajanake pekkha. Nadīnupaniseviteti nadīnaṃ upanisevite āsannaṭṭhāne, nadīkūle vasanteti attho. Avisāti nibbisā. Api māsannanti āsannaṃ attano sarīrasamphassaṃ āgatanti attho. Aghammigāti aghakarā migā, dukkhāvahā migāti attho. Nadiṃ sotumbaraṃ patīti sotumbarāya nāma nadiyā tīre. Yūthānanti yūthāni, ayameva vā pāṭho. Dhenuva vacchagiddhāvāti tava dārake apassantī vacchagiddhā dhenu viya kathaṃ karissasi. Va-kāro panettha nipātamattova. Sampatiteti sampatante. Ghoreti bhīsanake virūpe. Plavaṅgameti makkaṭe. Akhettaññāyāti araññabhūmiakusalatāya. Bhavissateti bhavissati. Sivāya sutvānāti siṅgāliyā saddaṃ sutvā. Muhunti punappunaṃ. Uttasayīti uttasasi. Saṇatevāti nadati viya saṇantaṃ viya bhavissati.
王女曼坻,众肢端严,对王子说道:
你所宣说林中种种可怖之事,于我实为怖畏。
我要把这一切都承受克服,就在前行的路上,车中之王啊。
‘‘Tamabravi rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā; Yāni etāni akkhāsi, vane paṭibhayāni me; Sabbāni abhisambhossaṃ, gacchaññeva rathesabha.
茅草、姑沙草、波塔基拉草、香根草、文殊草与芦苇;
我以胸膛推开,我不为彼难调者所有。
‘‘Kāsaṃ kusaṃ poṭakilaṃ, usiraṃ muñcapabbajaṃ; Urasā panudahissāmi, nassa hessāmi dunnayā.
少女确实以诸多苦行,获得丈夫;
以收束腹部,及以牛颌缠缚。
‘‘Bahūhi vata cariyāhi, kumārī vindate patiṃ; Udarassuparodhena, gohanuveṭhanena ca.
为了侍奉火神,以及通过从水中浮出。
在这世间,寡居之苦如此苦涩难当,车中之王啊,你却依然一路前行。
‘‘Aggissa pāricariyāya, udakummujjanena ca; Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.
彼未得者纵残食,亦不得食此剩饭。
若人捉手强拖拽,违她心愿曳之行;
在这世间,寡居之苦是剧苦,车中之王啊,你只管继续前行。
‘‘Apissā hoti appatto, ucchiṭṭhamapi bhuñjituṃ; Yo naṃ hatthe gahetvāna, akāmaṃ parikaḍḍhati; Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.
抓住头发往上提,又在地上摔打;
给了我们之后便离开,许多、不少的痛苦。
世间这寡居之苦,既折磨人又惨烈;车中之雄啊,你就直接去吧。
‘‘Kesaggahaṇamukkhepā, bhūmyā ca parisumbhanā; Datvā ca no pakkamati, bahuṃ dukkhaṃ anappakaṃ; Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.
肤色白皙的寡妇之子、恶棍们,施与之后便自矜风流;
他们强拽硬拖那不愿之人,恰似群鸦拖曳猫头鹰。
在这世间,寡居是极其惨烈的痛苦;车乘之王啊,你就只管往前走吧。
‘‘Sukkacchavī vedhaverā, datvā subhagamānino; Akāmaṃ parikaḍḍhanti, ulūkaññeva vāyasā; Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.
纵住亲族繁盛家,铜灯朗照共安居;
兄弟女伴亦难免,恶语苛责必及身。
在这世间,寡居之苦真是苦不堪言;车中之王啊,你就这样一直往前走。
‘‘Api ñātikule phīte, kaṃsapajjotane vasaṃ; Nevātivākyaṃ na labhe, bhātūhi sakhinīhipi; Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.
无水的河流是赤裸的,没有国王的国家也是赤裸的;
女人是寡妇也裸露,即使她有十个兄弟。
在这世间,被箭射中真是苦不堪言,车中之王啊,你确实还在继续往前走。
‘‘Naggā nadī anudakā, naggaṃ raṭṭhaṃ arājakaṃ; Itthīpi vidhavā naggā, yassāpi dasa bhātaro; Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.
“旌旗是战车的标志,烟是火的标志。
国王是国家的标志,丈夫是女人的标志。
在这世间,被箭射穿是刺痛的;车中之王啊,你就这样一直往前走。
‘‘Dhajo rathassa paññāṇaṃ, dhūmo paññāṇamaggino; Rājā raṭṭhassa paññāṇaṃ, bhattā paññāṇamitthiyā; Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.
穷女配穷夫,富女配富夫,有名望之女配有威望之夫。
天人确实会称赞她,因为她做的是很难做到的事。
‘‘Yā daliddī daliddassa, aḍḍhā aḍḍhassa kittimā; Taṃ ve devā pasaṃsanti, dukkarañhi karoti sā.
我愿常随夫,恒披袈裟衣;
纵使大地裂,亦胜恶妇之寡苦。
‘‘Sāmikaṃ anubandhissaṃ, sadā kāsāyavāsinī; Pathabyāpi abhijjantyā, vedhabyaṃ kaṭukitthiyā.
纵令大地以四海为边,蕴财无量,众宝充满;
若无韦桑塔拉,我终不贪求。
‘‘Api sāgarapariyantaṃ, bahuvittadharaṃ mahiṃ; Nānāratanaparipūraṃ, nicche vessantaraṃ vinā.
这些女人的心究竟是怎样的?女人实在狠戾无情啊!
丈夫身陷苦痛之时,她们却只顾自己求取安乐。
‘‘Kathaṃ nu tāsaṃ hadayaṃ, sukharā vata itthiyo; Yā sāmike dukkhitamhi, sukhamicchanti attano.
“当那位使尸毗国国土增长的大王离去时,
我要一直跟着他,因为他确实会满足我的一切愿望。”
‘‘Nikkhamante mahārāje, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane; Tamahaṃ anubandhissaṃ, sabbakāmadado hi me’’ti.
在这里,“她那样说”是指:比丘们,曼坻听了国王的话以后,对那位国王这样说。“我将忍受”是指:我能承受,我能忍耐。“Poṭakila”是指一种叫 poṭakila 的草。“我将驱除”是指:分成两半后,走在须大拏的前面。“因为腹部受阻”是指:因为断食、忍受饥饿。“以及用牛筋缠绕”是指:女人们认为臀部宽大、侧腹低垂的就能得到丈夫,所以用牛筋敲打臀板,再通过缠绕让侧腹向下弯,这样少女就能得到丈夫。“苦涩”是指不悦意。“一定会走”就是:我一定会走。
Tattha tamabravīti bhikkhave, maddī rañño vacanaṃ sutvā taṃ rājānaṃ abravi. Abhisambhossanti sahissāmi adhivāsessāmi. Poṭakilanti poṭakilatiṇaṃ. Panudahissāmīti dvedhā katvā vessantarassa purato gamissāmi. Udarassuparodhenāti upavāsena khudādhivāsena. Gohanuveṭhanena cāti visālakaṭiyo onatapassā ca itthiyo sāmikaṃ labhantīti katvā gohanunā kaṭiphalakaṃ koṭṭāpetvā veṭhanena ca passāni onāmetvā kumārikā patiṃ labhati. Kaṭukanti asātaṃ. Gacchaññevāti gamissāmiyeva.
她连残羹剩饭都不配吃,对那个寡妇来说就是这样。所谓“Yo naṃ”,是说有个低种姓的人,根本不管那寡妇愿不愿意,就抓住她的手硬把她拖走。抓头发、往上提、又摔到地上,是说对一个没有丈夫的女人,揪住她的头发,把她提起来,再摔到地上——他们就是用这些方式来轻贱她。所谓“Datvā”,是说那个男人给了这个无主女人这么多、这么重的痛苦之后,还是不离开,毫无顾忌地站在那里盯着她看。
Apissā hoti appattoti tassā vidhavāya ucchiṭṭhakampi bhuñjituṃ ananucchavikova. Yo nanti yo nīcajacco taṃ vidhavaṃ anicchamānaññeva hatthe gahetvā kaḍḍhati. Kesaggahaṇamukkhepā, bhūmyā ca parisumbhanāti asāmikaṃ itthiṃ hatthapādehi kesaggahaṇaṃ, ukkhepā, bhūmiyaṃ pātananti etāni avamaññanāni katvā atikkamanti. Datvā cāti asāmikāya itthiyā evarūpaṃ bahuṃ anappakaṃ dukkhaṃ parapuriso datvā ca no pakkamati nirāsaṅko olokentova tiṭṭhati.
肤色明净,是指用沐浴粉洗过之后皮肤呈现出的色泽。贪恋寡妇的男人,是指那些对寡妇有淫欲之心的男人。给了之后,是指给了那么一点点微不足道的财物之后。自以为有福,是指自认为“我们是有福之人”。不情愿,是指那位没有丈夫的寡妇并不愿意。像乌鸦拖猫头鹰一样,是说乌鸦们像拖猫头鹰那样把她拖走。在金器光辉中,是指在金器般的光辉照耀之下。住,是说即使住在这样的亲戚家里。也不会遭到恶语,是说兄弟们和女伴们说“这个女人没有丈夫,一辈子都是我们的负担”之类的话来指责她时,她也不会遭到这种严厉的责骂。标识,是指让她显露出来的原因。
Sukkacchavīti nhānīyacuṇṇena uṭṭhāpitacchavivaṇṇā. Vedhaverāti vidhavitthikāmā purisā. Datvāti kiñcideva appamattakaṃ dhanaṃ datvā. Subhagamāninoti mayaṃ subhagāti maññamānā. Akāmanti taṃ vidhavaṃ asāmikaṃ akāmaṃ. Ulūkaññeva vāyasāti kākā viyaulūkaṃ parikaḍḍhanti. Kaṃsapajjotaneti suvaṇṇabhājanābhāya pajjotante. Vasanti evarūpepi ñātikule vasamānā. Nevātivākyaṃ na labheti ‘‘ayaṃ itthī nissāmikā, yāvajīvaṃ amhākaññeva bhāro jāto’’tiādīni vacanāni vadantehi bhātūhipi sakhinīhipi ativākyaṃ garahavacanaṃ neva na labhati. Paññāṇanti pākaṭabhāvakāraṇaṃ.
大王,所谓“Yādaliddī daliddassa”,意思是:有名声的女子,在自己丈夫贫穷、受苦的时候,即使她自己也很穷,也只是一味地痛苦;而当丈夫富有时,她就和丈夫一起富足、快乐。这样的女子,天神们确实会称赞。“Abhijjantyā”就是“abhijjantiyā”(贪求着)的意思。即使整个大地不因为这个女子而裂开,她成了整个大地的主宰,她仍然还是吝啬刻薄,这就是这里的意思。“Sukharā vata itthiyo”是说女人确实非常苛刻,也就是说女性实在是非常严厉难相处。
Yādaliddī daliddassāti deva, kittisampannā yā itthī attano sāmikassa daliddassa dukkhappattakāle sayampi daliddī samānā dukkhāva hoti, tassa aḍḍhakāle teneva saddhiṃ aḍḍhā sukhappattā hoti, taṃ ve devā pasaṃsanti. Abhijjantyāti abhijjantiyā. Sacepi hi itthiyā sakalapathavī na bhijjati, tāya sakalāya pathaviyā sāva issarā hoti, tathāpi vedhabyaṃ kaṭukamevāti attho. Sukharā vata itthiyoti suṭṭhu kharā vata itthiyo.
“大王对众相庄严的玛蒂这样说道:
这是你年幼的儿女二人:贾利与迦那希那。
放下有吉祥相的孩子,你走吧,我们来抚养他们。”
‘‘Tamabravi mahārājā, maddiṃ sabbaṅgasobhanaṃ; Ime te daharā puttā, jālī kaṇhājinā cubho; Nikkhippa lakkhaṇe gaccha, mayaṃ te posayāmase’’ti.
在这里,贾利和黑皮公主,就是贾利与黑皮公主两者吗?放下,就是放下这两个人,然后走吧。
Tattha jālī kaṇhājinā cubhoti jālī ca kaṇhājinā cāti ubho. Nikkhippāti ime nikkhipitvā gacchāhīti.
“曼迪公主容貌具足一切美好,她这样说道:
大王,我的孩子们很可爱——贾利和迦那吉那。
我们的那些孩子将在那里、在森林中,使忧伤未消的人内心欢喜。”
‘‘Tamabravi rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā; Piyā me puttakā deva, jālī kaṇhājinā cubho; Tyamhaṃ tattha ramessanti, araññe jīvasokina’’nti.
在这里,“tyamhaṃ”指的是那些孩子,也就是“我们的”,在那片森林里。“jīvasokinan”的意思是:他们能让那些忧伤还未离去的人内心感到欢喜。
Tattha tyamhanti te dārakā amhākaṃ tattha araññe. Jīvasokinanti avigatasokānaṃ hadayaṃ ramayissantīti attho.
尸毗国那位使国土繁荣的大王这样说道:
吃了粳米饭,还喝了干净的肉汤。
吃着树果的男孩们,该怎么办呢?
‘‘Tamabravi mahārājā, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano; Sālīnaṃ odanaṃ bhutvā, suciṃ maṃsūpasecanaṃ; Rukkhaphalāni bhuñjantā, kathaṃ kāhanti dārakā.
曾用百帕拉铜钵、百金纹之器而食,
今在树叶上进食,诸童子将如何?
‘‘Bhutvā satapale kaṃse, sovaṇṇe satarājike; Rukkhapattesu bhuñjantā, kathaṃ kāhanti dārakā.
曾身着迦尸细布,以及亚麻、拘昙婆罗衣;
今穿库沙草衣,这班男孩将如何?
‘‘Kāsiyāni ca dhāretvā, khomakoṭumbarāni ca; Kusacīrāni dhārentā, kathaṃ kāhanti dārakā.
孩子们曾乘肩舆、坐轿与车而行;
如今徒步奔跑,他们将怎么办?
‘‘Vayhāhi pariyāyitvā, sivikāya rathena ca; Pattikā paridhāvantā, kathaṃ kāhanti dārakā.
在尖顶楼阁里躺下,门窗紧闭、风吹不进来;
孩子们睡在树根下,该怎么办呢?
‘‘Kūṭāgāre sayitvāna, nivāte phusitaggaḷe; Sayantā rukkhamūlasmiṃ, kathaṃ kāhanti dārakā.
‘‘Pallaṅkesu sayitvāna, gonake cittasanthate; Sayantā tiṇasanthāre, kathaṃ kāhanti dārakā.
曾以香膏、沉香与檀香涂身,
如今却沾满尘垢的孩子们,将如何是好?
‘‘Gandhakena vilimpitvā, agarucandanena ca; Rajojallāni dhārentā, kathaṃ kāhanti dārakā.
“被拂尘和孔雀羽扇扇着身体,在安乐中被养育长大;
被牛虻和蚊子叮咬的孩子们,该怎么办呢?”
‘‘Cāmaramorahatthehi, bījitaṅgā sukhedhitā; Phuṭṭhā ḍaṃsehi makasehi, kathaṃ kāhanti dārakā’’ti.
在这其中,所谓“百帕拉重的金钵”,就是用一百帕拉黄金打造的金钵。所谓“铺着黑毛毯和彩饰垫褥”,是指在大靠背床上铺着黑毛毯和彩色花纹的垫褥。所谓“用拂尘和孔雀羽扇”,是指用拂尘和孔雀羽扇给他扇风。
Tattha palasate kaṃseti palasatena katāya kañcanapātiyā. Gonake cittasanthateti mahāpiṭṭhiyaṃ kāḷakojave ceva vicittake santhare ca. Cāmaramorahatthehīti cāmarehi ceva morahatthehi ca bījitaṅgā.
他们这样交谈着,那一夜就过去了,太阳升起来了。人们把一辆套着四匹骏马、装饰华丽的车乘牵来,停在王宫门前。曼坻也向公婆行礼告别,又向其余的女眷辞别,然后带着两个孩子,比须大拏先一步走到车前,站在车上等候。导师为了说明这件事,说道:
Evaṃ tesaṃ sallapantānaññeva ratti vibhāyi, sūriyo uggañchi. Mahāsattassa catusindhavayuttaṃ alaṅkatarathaṃ ānetvā rājadvāre ṭhapayiṃsu. Maddīpi sassusasure vanditvā sesitthiyo apaloketvā dve putte ādāya vessantarato paṭhamataraṃ gantvā rathe aṭṭhāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
王女曼蒂,众相端严,如是告彼:
大王勿悲泣,亦莫怀忧恼。
就像我们将来会成为什么样,这些孩子也会成为那样。
‘‘Tamabravi rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā; Mā deva paridevesi, mā ca tvaṃ vimano ahu; Yathā mayaṃ bhavissāma, tathā hessanti dārakā.
“说完这话,曼坻便离开了——她容貌具足一切美好,具诸吉相;
她带着孩子们,沿着尸毗之路追寻。”
‘‘Idaṃ vatvāna pakkāmi, maddī sabbaṅgasobhanā; Sivimaggena anvesi, putte ādāya lakkhaṇā’’ti.
在这里,沿着尸毗的道路,指的是尸毗王应当走的那条路。去追寻,意思是她去了他那里,也就是从高楼下来,登上车。
Tattha sivimaggenāti sivirañño gantabbamaggena. Anvesīti taṃ agamāsi, pāsādā otaritvā rathaṃ abhiruhīti attho.
“那时,须大拏王,这位刹帝利,行布施已;
向父亲和母亲行礼,然后右绕他们。
‘‘Tato vessantaro rājā, dānaṃ datvāna khattiyo; Pitu mātu ca vanditvā, katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ.
“登上由四匹骏马所拉的迅捷马车,
带着妻子儿女,向弯山出发了。”
‘‘Catuvāhiṃ rathaṃ yuttaṃ, sīghamāruyha sandanaṃ; Ādāya puttadārañca, vaṅkaṃ pāyāsi pabbata’’nti.
比丘们,“那时”是指曼坻登上车、站在车上的时候。“布施之后”是指昨天做了布施之后。“并右绕”是指右绕之后。“naṃ”只是一个没有实义的小品词。
Tattha tatoti bhikkhave, tassā maddiyā rathaṃ abhiruhitvā ṭhitakāle. Datvāti hiyyo dānaṃ datvā. Katvā ca naṃ padakkhiṇanti padakkhiṇañca katvā. Nanti nipātamattaṃ.
“从那以后,须大拏王去到人群聚集的地方。
我们向你们告辞了,愿亲友们无病无患。”
‘‘Tato vessantaro rājā, yenāsi bahuko jano; Āmanta kho taṃ gacchāma, arogā hontu ñātayo’’ti.
这段话的意思是:比丘们,那时,须大拏王派人把车赶到众人聚集等候的地方——大家在那里站着,是想“我们要见须大拏王”——他向大众告辞说:“我们要走了,愿亲友们无病安康。”这里的“taṃ”只是个语气助词,没有实际意义。比丘们,随后须大拏王对亲友们说:“我们向你们告辞之后就出发了,愿你们快乐、没有痛苦。”
Tassattho – bhikkhave, tato vessantaro rājā yattha ‘‘vessantaraṃ rājānaṃ passissāmā’’ti bahuko jano ṭhito āsi, tattha rathaṃ pesetvā mahājanaṃ āpucchanto ‘‘āmanta kho taṃ gacchāma, arogā hontu ñātayo’’ti āha. Tattha tanti nipātamattaṃ. Bhikkhave, tato vessantaro rājā ñātake āha – ‘‘tumhe āmantetvā mayaṃ gacchāma, tumhe sukhitā hotha nidukkhā’’ti.
大士这样向大众告别,劝导他们说:“你们不要放逸,要勤修布施等福德。”这样教导他们之后,就离开了。菩萨往前走的时候,母亲心想:“我儿子是个喜欢布施的人,让他去布施吧。”于是派人把装满七宝、配着饰物的车子,送到道路两边。菩萨也把身上佩戴的饰物解下来,遇到来乞讨的人,前后布施了十八次,剩下的也全都给了出去。他出城之后,又想回头看一眼,就在他动念的那一刻,在车身那么宽的地方,大地裂开,像陶轮一样旋转,把车子转向了城市。他因此望见了父母住的地方。由于这个原因,大地发生了震动。因此这样说——
Evaṃ mahāsatto mahājanaṃ āmantetvā ‘‘appamattā hotha, dānādīni puññāni karothā’’ti tesaṃ ovaditvā pakkāmi. Gacchante pana bodhisatte mātā ‘‘putto me dānavittako dānaṃ detū’’ti ābharaṇehi saddhiṃ sattaratanapūrāni sakaṭāni ubhosu passesu pesesi. Sopi attano kāyāruḷhameva ābharaṇabhaṇḍaṃ omuñcitvā sampattayācakānaṃ aṭṭhārasa vāre datvā avasesaṃ sabbaṃ adāsi. So nagarā nikkhamitvā ca nivattitvā oloketukāmo ahosi. Athassa manaṃ paṭicca rathappamāṇaṭṭhāne mahāpathavī bhijjitvā kulālacakkaṃ viya parivattitvā rathaṃ nagarābhimukhaṃ akāsi. So mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ olokesi. Tena kāraṇena pathavīkampo ahosi. Tena vuttaṃ –
“出了城之后,又转过身来回头张望。
那时以须弥山林为花冠的大地也震动了。”
‘‘Nikkhamitvāna nagarā, nivattitvā vilokite; Tadāpi pathavī kampi, sineruvanavaṭaṃsakā’’ti. (cariyā. 1.93);
他自己看过之后,为了让玛蒂也能看一看,就说了一首偈颂:
Sayaṃ pana oloketvā maddimpi olokāpetuṃ gāthamāha –
“来吧,曼坻,你察看吧,这看起来就像一幅美丽的画卷。
这是尸毗族最胜者的住处,是我父亲传下来的家。”
‘‘Iṅgha maddi nisāmehi, rammarūpaṃva dissati; Āvāsaṃ siviseṭṭhassa, pettikaṃ bhavanaṃ mamā’’ti.
在这里,“你要仔细听”就是“你要看”的意思。
Tattha nisāmehīti olokehi.
于是,大士让同日出生的六万大臣和其他随从都回去,自己驾着马车,对曼坻说:“贤善的女子,如果后面有乞讨的人追来,你要留意。”她也坐下来,回头张望。那时,有四位婆罗门因为没能赶上他那场“七百”大布施,就进城问:“须大拏王在哪里?”听说“他布施完就走了”,又问:“他走的时候带了什么?”听说“是坐马车走的”,就说:“那我们就去向他讨那几匹马。”于是追了上来。这时曼坻看见他们追来,就禀报说:“大王,有乞讨的人追来了。”大士停下车。那几位婆罗门走到跟前,开口讨马。大士就把马布施给了他们。为了说明这件事的经过,导师说道——
Atha mahāsatto sahajāte saṭṭhisahassaamacce ca sesajanañca nivattāpetvā rathaṃ pājento maddiṃ āha – ‘‘bhadde, sace pacchato yācakā āgacchanti, upadhāreyyāsī’’ti. Sāpi olokentī nisīdi. Athassa sattasatakaṃ mahādānaṃ sampāpuṇituṃ asakkontā cattāro brāhmaṇā nagaraṃ āgantvā ‘‘kuhiṃ vessantaro rājā’’ti pucchitvā ‘‘dānaṃ datvā gato’’ti vutte ‘‘kiñci gahetvā gato’’ti pucchitvā ‘‘rathena gato’’ti sutvā ‘‘asse naṃ yācissāmā’’ti anubandhiṃsu. Atha maddī te āgacchante disvā ‘‘yācakā āgacchanti, devā’’ti ārocesi. Mahāsatto rathaṃ ṭhapesi. Te āgantvā asse yāciṃsu. Mahāsatto asse adāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“那些婆罗门一路跟着他,向他讨要那些马。
被乞求后,他把四匹马分别送给了那四位。”
‘‘Taṃ brāhmaṇā anvagamuṃ, te naṃ asse ayācisuṃ; Yācito paṭipādesi, catunnaṃ caturo haye’’ti.
马匹布施出去之后,车辕就停在半空中。那些婆罗门刚一离开,四位天子就化作红鹿的样子赶来,接住车辕后离去。大士知道他们是天子,便说出这首偈颂——
Assesu pana dinnesu rathadhuraṃ ākāseyeva aṭṭhāsi. Atha brāhmaṇesu gatamattesuyeva cattāro devaputtā rohiccamigavaṇṇena āgantvā rathadhuraṃ sampaṭicchitvā agamaṃsu. Mahāsatto tesaṃ devaputtabhāvaṃ ñatvā imaṃ gāthamāha –
“来吧,曼坻,请你仔细听,这看起来就像一幅美丽的画。
毛色像鹿又像金色鹿的骏马,正拉着我向右前行。”
‘‘Iṅgha maddi nisāmehi, cittarūpaṃva dissati; Migarohiccavaṇṇena, dakkhiṇassā vahanti ma’’nti.
在这里,所谓“驯良之马”,即像训练有素的马一样载着我前行。
Tattha dakkhiṇassāti susikkhitā assā viya maṃ vahanti.
这时,当他这样往前走的时候,另一位婆罗门走过来,向他讨要那辆车。大士就让妻儿下车,把车给了他。可是车一布施出去,那些天子就消失了。导师为了说明车已经布施出去,说道:
Atha naṃ evaṃ gacchantaṃ aparo brāhmaṇo āgantvā rathaṃ yāci. Mahāsatto puttadāraṃ otāretvā tassa rathaṃ adāsi. Rathe pana dinne devaputtā antaradhāyiṃsu. Rathassa dinnabhāvaṃ pakāsento satthā āha –
尔时第五人亦来,向汝索求此车乘;
汝闻其求即施与,施已汝心无恼害。
‘‘Athettha pañcamo āgā, so taṃ rathamayācatha; Tassa taṃ yācitodāsi, na cassupahato mano.
“此后,须大拏王让自己的随从们下了车;
他让那个想得到钱财的婆罗门满意,把车交给了他。”
‘‘Tato vessantaro rājā, oropetvā sakaṃ janaṃ; Assāsayi assarathaṃ, brāhmaṇassa dhanesino’’ti.
在那里,也就是在那片树林里。“他的心没有被击垮”,意思是他的心没有消沉下去。“使他安心”意思是给予安慰、让他感到满意之后,就交托了。
Tattha athetthāti atha tasmiṃ vane. Na cassupahato manoti na cassa mano olīno. Assāsayīti paritosento niyyādesi.
从那时起,他们所有人也都改成步行了。于是,大士对曼坻说:
Tato paṭṭhāya pana te sabbepi pattikāva ahesuṃ. Atha mahāsatto maddiṃ avoca –
“曼坻抱迦那,这小丫头轻;
遮梨由我抱,为兄身量沉。”
‘‘Tvaṃ maddi kaṇhaṃ gaṇhāhi, lahu esā kaniṭṭhikā; Ahaṃ jāliṃ gahessāmi, garuko bhātiko hi so’’ti.
这样说完之后,两位刹帝利都把两个孩子抱在怀里,就离开了。导师为了说明这件事,说道:
Evañca pana vatvā ubhopi khattiyā dve dārake aṅkenādāya pakkamiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“国王带着王子,公主带着小女孩;
他们彼此说着亲爱的话,欢欢喜喜地离开了。”
‘‘Rājā kumāramādāya, rājaputtī ca dārikaṃ; Sammodamānā pakkāmuṃ, aññamaññaṃ piyaṃvadā’’ti.
他们看见迎面走来的人,就问:“弯山在哪里?”那些人说:“很远。”因此说:
Te paṭipathaṃ āgacchante manusse disvā ‘‘kuhiṃ vaṅkapabbato’’ti pucchanti. Manussā ‘‘dūre’’ti vadanti. Tena vuttaṃ –
如果有些人沿着小路、迎着道路走来;
我们向你问路:弯山在哪里?
‘‘Yadi keci manujā enti, anumagge paṭipathe; Maggaṃ te paṭipucchāma, ‘kuhiṃ vaṅkatapabbato’.
“他们看见我们在那里,就悲伤地哀哭;
他们向你诉说着痛苦:弯山还很远呢。”
‘‘Te tattha amhe passitvā, kalunaṃ paridevayuṃ; Dukkhaṃ te paṭivedenti, dūre vaṅkatapabbato’’ti.
孩子们看见道路两旁那些结着各种果实的树,就哭了起来。靠着大士的威神力,那些结果的树弯下枝条,来到手能碰到的地方。于是大士摘下熟透和未熟的果子,递给他们。曼坻看到这一幕,感到十分惊奇。因此说道:
Maggassa ubhosu passesu vividhaphaladhārino rukkhe disvā dārakā kandanti. Mahāsattassānubhāvena phaladhārino rukkhā onamitvā hatthasamphassaṃ āgacchanti. Tato supakkaphalāphalāni uccinitvā tesaṃ deti. Taṃ disvā maddī acchariyaṃ pavedesi. Tena vuttaṃ –
如果孩子们在森林里看见结满果实的树,
孩子们因为那些果实而哭闹起来。
‘‘Yadi passanti pavane, dārakā phaline dume; Tesaṃ phalānaṃ hetumhi, uparodanti dārakā.
看见孩子们在哭泣,那些高耸粗壮的大树……
它们自己就弯下身子,走近孩子们。
‘‘Rodante dārake disvā, ubbiddhā vipulā dumā; Sayamevonamitvāna, upagacchanti dārake.
看到这稀有、奇妙、令人毛发直竖的景象,
曼坻全身端庄美丽,发出了赞叹之声。
‘‘Idaṃ accherakaṃ disvā, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ; Sādhukāraṃ pavattesi, maddī sabbaṅgasobhanā.
“在这世间,真是奇妙啊,不可思议,令人毛发竖立;
凭须大拏的威德力,树木自己就弯下腰来。”
‘‘Accheraṃ vata lokasmiṃ, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ; Vessantarassa tejena, sayamevonatā dumā’’ti.
从喜乐城到金萨山是五由旬,从那里到康提玛拉河是五由旬,从那里到安遮罗山是五由旬,从那里到难住婆罗门村是五由旬,从那里到舅父城是十由旬。这样一来,从喜乐城到那里的路程一共是三十由旬。天神们把这条路缩短了,他们一天之内就到了舅父城。因此这样说道:
Jetuttaranagarato suvaṇṇagiritālo nāma pabbato pañca yojanāni, tato kontimārā nāma nadī pañca yojanāni, tato añcaragiri nāma pabbato pañca yojanāni, tato dunniviṭṭhabrāhmaṇagāmo nāma pañca yojanāni, tato mātulanagaraṃ dasa yojanāni. Iti taṃ maggaṃ jetuttaranagarato tiṃsayojanaṃ hoti. Devatā taṃ maggaṃ saṃkhipiṃsu. Te ekadivaseneva mātulanagaraṃ pāpuṇiṃsu. Tena vuttaṃ –
“夜叉们因为心疼这些孩子,就把路缩短了;
就在出发的当天,他们就到了支提国。”
‘‘Saṅkhipiṃsu pathaṃ yakkhā, anukampāya dārake; Nikkhantadivaseneva, cetaraṭṭhaṃ upāgamu’’nti.
那些前往的人,在早餐时分从喜乐城出发,傍晚时就到了支提国的舅父城。导师为了说明这件事,说道:
Upagacchantā ca pana jetuttaranagarato pātarāsasamaye nikkhamitvā sāyanhasamaye cetaraṭṭhe mātulanagaraṃ pattā. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“他们走了很远的路,来到了支提国。
这是一个物产丰饶、繁荣富庶的地方,盛产肉、酒和米饭。”
‘‘Te gantvā dīghamaddhānaṃ, cetaraṭṭhaṃ upāgamuṃ; Iddhaṃ phītaṃ janapadaṃ, bahumaṃsasurodana’’nti.
那时,在舅父的都城里住着六万名刹帝利。菩萨没有进入内城,就坐在城门旁的厅堂里。这时,曼坻擦去菩萨脚上的尘土,按摩他的双脚,心想:“我要让人知道须大拏回来了。”于是她从厅堂出来,站在厅堂门口、菩萨看得见的地方。城里进进出出的女人们看见她,都围了过来。导师为了说明这件事,说道——
Tadā mātulanagare saṭṭhi khattiyasahassāni vasanti. Mahāsatto antonagaraṃ apavisitvā nagaradvāreyeva sālāyaṃ nisīdi. Athassa maddī bodhisattassa pādesu rajaṃ puñchitvā pāde sambāhitvā ‘‘vessantarassa āgatabhāvaṃ jānāpessāmī’’ti sālāto nikkhamitvā tassa cakkhupathe sālādvāre aṭṭhāsi. Nagaraṃ pavisantiyo ca nikkhamantiyo ca itthiyo taṃ disvā parivāresuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
切提国的人民围拢而来,看见具足相好者到来;
这位贵族女子真是娇生惯养,如今却赤着脚四处奔走。
‘‘Cetiyo parivāriṃsu, disvā lakkhaṇamāgataṃ; Sukhumālī vata ayyā, pattikā paridhāvati.
“她曾乘坐轿子、肩舆与车乘出行;
如今曼坻在林中徒步奔走。”
‘‘Vayhāhi pariyāyitvā, sivikāya rathena ca; Sājja maddī araññasmiṃ, pattikā paridhāvatī’’ti.
其中,“具足相好而来”是指具备圆满相好的摩帝来了。“徒步奔走”是说她原本这样娇生惯养,如今却只能靠双脚行走。“游历过”是指在杰多塔拉城里游历过。“金轿”是指黄金做的轿子。
Tattha lakkhaṇamāgatanti lakkhaṇasampannaṃ maddiṃ āgataṃ. Paridhāvatīti evaṃ sukhumālī hutvā pattikāva vicarati. Pariyāyitvāti jetuttaranagare vicaritvā. Sivikāyāti suvaṇṇasivikāya.
大众看到曼坻、须大拏和他们的两个儿子无依无靠地回来,就前去禀告各位国王。六万名国王哭着、哀叹着来到他面前。导师为了说明这件事,说道:
Mahājano maddiñca vessantarañca dve putte cassa anāthāgamanena āgate disvā gantvā rājūnaṃ ācikkhi. Saṭṭhisahassā rājāno rodantā paridevantā tassa santikaṃ āgamaṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那些看见她的支提国首领们,哭着走上前来。
大王,您还好吗?您没有病痛吧?
您的父亲是否无病安康?尸毗国的人们也都平安无事吗?
‘‘Taṃ disvā cetapāmokkhā, rodamānā upāgamuṃ; Kacci nu deva kusalaṃ, kacci deva anāmayaṃ; Kacci pitā arogo te, sivīnañca anāmayaṃ.
“大王,你的兵力是什么?你的战车队伍又是什么?
你没有马匹也没有车乘,走了很远的路才来到这里。
我被敌人所害,才到达了这个地方。”
‘‘Ko te balaṃ mahārāja, ko nu te rathamaṇḍalaṃ; Anassako arathako, dīghamaddhānamāgato; Kaccāmittehi pakato, anuppattosimaṃ disa’’nti.
在这里,“看见”是指从远处就看到了。“支提国诸王”是指支提国的国王们。“走上前来”是指他们靠近了。“健康”是指身体安好。“无病”是指没有痛苦。“你的军队在哪里”是指你的兵力在什么地方?“车乘”是问:你是坐什么车来的,那车又在哪里?“无马”是指没有马。“无车”是指没有车乘。“长途跋涉而来”是指走了很远的路才来到这里。“被征服”是指被打败了。
Tattha disvāti dūratova passitvā. Cetapāmokkhāti cetarājāno. Upāgamunti upasaṅkamiṃsu. Kusalanti ārogyaṃ. Anāmayanti niddukkhabhāvaṃ. Ko te balanti kuhiṃ tava balakāyo. Rathamaṇḍalanti yenāsi rathena āgato, so kuhinti pucchanti. Anassakoti assavirahito. Arathakoti ayānako. Dīghamaddhānamāgatoti dīghamaggaṃ āgato. Pakatoti abhibhūto.
于是,大士把自己前来的原因讲给他们听,说道:
Atha nesaṃ mahāsatto attano āgatakāraṇaṃ kathento āha –
我确实安好,也确实没有病痛;
还有,我的父亲无病,尸毗国的人也平安无恙。
‘‘Kusalañceva me sammā, atho sammā anāmayaṃ; Atho pitā arogo me, sivīnañca anāmayaṃ.
我曾布施了一头大象,象牙像犁辕一样弯曲,身躯高大雄壮;
它熟悉一切战阵,全身纯白,是最殊胜的象王。
‘‘Ahañhi kuñjaraṃ dajjaṃ, īsādantaṃ urūḷhavaṃ; Khettaññuṃ sabbayuddhānaṃ, sabbasetaṃ gajuttamaṃ.
披着黄色毛毯,狂暴发情,能击溃敌军。
一头长着象牙、带着牛尾拂尘的白象,洁白得像雪山一样。
‘‘Paṇḍukambalasañchannaṃ, pabhinnaṃ sattumaddanaṃ; Dantiṃ savālabījaniṃ, setaṃ kelāsasādisaṃ.
白伞覆顶,从者相随,象夫与阿闼婆祭司侍侧;
我将那最胜之乘、载王之车,布施与诸婆罗门。
‘‘Sasetacchattaṃ saupādheyyaṃ, sāthabbanaṃ sahatthipaṃ; Aggayānaṃ rājavāhiṃ, brāhmaṇānaṃ adāsahaṃ.
“因为这件事,尸毗国的臣民对我发怒,父王也心怀怨恨;
大王,您已将我放逐,我将前往弯迦山;
你们要好好知道时机,就是我们将在林中居住的地方。”
‘‘Tasmiṃ me sivayo kuddhā, pitā cupahatomano; Avaruddhasi maṃ rājā, vaṅkaṃ gacchāmi pabbataṃ; Okāsaṃ sammā jānātha, vane yattha vasāmase’’ti.
在那里,因为那件事,我的尸毗国臣民对我发怒了。“心受损害”是指心被伤害、正处在愤怒中的人,他把我从国土中驱逐了出去。“哪里”是指:我们应该住在哪片树林里,你们要知道那里的住处。
Tattha tasmiṃ meti tasmiṃ kāraṇe mayhaṃ sivayo kuddhā. Upahatomanoti upahatacitto kuddhova maṃ raṭṭhā pabbājesi. Yatthāti yasmiṃ vane mayaṃ vaseyyāma, tattha vasanokāsaṃ jānāthāti.
那些国王说道:
Te rājāno āhaṃsu –
大王,善来!来非不善。
汝为自在者,今已到达;此间所有,请尽管吩咐。
‘‘Svāgataṃ te mahārāja, atho te adurāgataṃ; Issarosi anuppatto, yaṃ idhatthi pavedaya.
“蔬菜、莲藕、蜂蜜、肉,还有纯净的香稻米饭;
大王,请享用吧,您是客人,已经来到我们这里了。”
‘‘Sākaṃ bhisaṃ madhuṃ maṃsaṃ, suddhaṃ sālīnamodanaṃ; Paribhuñja mahārāja, pāhuno nosi āgato’’ti.
在那里,“请告知”就是“请说吧,我们把一切都准备好之后会供养给您”。“藕根”就是藕的根,或者任何一种块茎类植物。
Tattha pavedayāti kathehi, sabbaṃ paṭiyādetvā dassāma. Bhisanti bhisamūlaṃ, yaṃkiñci kandajātaṃ vā.
“凡所受施、所与之物,于一切皆已成恭敬之供;
大王,您已放逐我,我今当往弯迦山。
请允许并正确知道,我们将在林中住哪里。”
‘‘Paṭiggahitaṃ yaṃ dinnaṃ, sabbassa agghiyaṃ kataṃ; Avaruddhasi maṃ rājā, vaṅkaṃ gacchāmi pabbataṃ; Okāsaṃ sammā jānātha, vane yattha vasāmase’’ti.
在这里,“已领受”的意思是:你们布施的一切,我都已经领受了,愿这一切都归于你们;你们也已经把一切物品的价值向我说明了。可是国王把我监禁并逐出了国境,所以我要往那弯曲的地方去,请你们告知我在那片树林里居住的地方。
Tattha paṭiggahitanti sabbametaṃ tumhehi dinnaṃ mayā ca paṭiggahitameva hotu, sabbassa tumhehi mayhaṃ agghiyaṃ nivedanaṃ kataṃ. Rājā pana maṃ avaruddhasi raṭṭhā pabbājesi, tasmā vaṅkameva gamissāmi, tasmiṃ me araññe vasanaṭṭhānaṃ jānāthāti.
那些国王说:
Te rājāno āhaṃsu –
车乘之主啊,请暂且留在此处,留在支提国;
直到这些支提人前往国王面前乞求。
‘‘Idheva tāva acchassu, cetaraṭṭhe rathesabha; Yāva cetā gamissanti, rañño santika yācituṃ.
“为使尸毗国增盛之大王信解,
支提之民置前,得资具已,欢喜踊跃。
他们围绕着他一同前往,刹帝利啊,你要这样知道。”
‘‘Nijjhāpetuṃ mahārājaṃ, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhanaṃ; Taṃ taṃ cetā purakkhatvā, patītā laddhapaccayā; Parivāretvāna gacchanti, evaṃ jānāhi khattiyā’’ti.
在那里,为了到国王跟前去乞求,他们将会前往。Nijjhāpetun(使确信)的意思是使你们知道你们没有过失。得到依托,就是获得了立足之处。Gacchanti(去)的意思是他们将会去。
Tattha rañño santika yācitunti rañño santikaṃ yācanatthāya gamissanti. Nijjhāpetunti tumhākaṃ niddosabhāvaṃ jānāpetuṃ. Laddhapaccayāti laddhapatiṭṭhā. Gacchantīti gamissanti.
你们不要想着去国王那里乞求。
想说服大王,可国王在那件事上也做不了主。
‘‘Mā vo ruccittha gamanaṃ, rañño santika yācituṃ; Nijjhāpetuṃ mahārājaṃ, rājāpi tattha nissaro.
“尸毗人、武装队伍与市镇里的人都已极度愤怒。
他们想为了我的缘故推翻国王。”
‘‘Accuggatā hi sivayo, balaggā negamā ca ye; Te vidhaṃsetumicchanti, rājānaṃ mama kāraṇā’’ti.
在这里,所谓“在此处”,是指在使人相信我清白无罪这件事上,连国王也做不了主。“极度高涨”就是极度愤怒。“军队之首”指武装队伍。“摧毁”是指把国王赶下王位。“国王”则包括国王本人。
Tattha tatthāti tasmiṃ mama niddosabhāvaṃ nijjhāpane rājāpi anissaro. Accuggatāti atikuddhā. Balaggāti balakāyā. Vidhaṃsetunti rajjato nīharituṃ. Rājānanti rājānampi.
那些国王说:
Te rājāno āhaṃsu –
如果这件事真在这国中发生,国家繁荣者啊,
就在这儿治理王国吧,被这些人围绕着。
‘‘Sace esā pavattettha, raṭṭhasmiṃ raṭṭhavaḍḍhana; Idheva rajjaṃ kārehi, cetehi parivārito.
“这个国家富足又繁荣,这片国土广大又昌盛。
大王,请您下定决心治理国家吧。”
‘‘Iddhaṃ phītañcidaṃ raṭṭhaṃ, iddho janapado mahā; Matiṃ karohi tvaṃ deva, rajjassa manusāsitu’’nti.
在这里,如果“这件事发生”是说:假如这件事发生在这片国土里。“统治王位”则是说:治理国家;或者,正确的读法本来就是这一种。
Tattha sace esā pavattetthāti sace etasmiṃ raṭṭhe esā pavatti. Rajjassa manusāsitunti rajjaṃ samanusāsituṃ, ayameva vā pāṭho.
我对统治王国既没有欲望,也没有心思。
被逐出国土的我,车提族的人们,请听我说。
‘‘Na me chando mati atthi, rajjassa anusāsituṃ; Pabbājitassa raṭṭhasmā, cetaputtā suṇātha me.
尸毗人不满,力军与诸商镇之人亦不满;
支提人为被逐出国者灌顶,立之为王。
‘‘Atuṭṭhā sivayo āsuṃ, balaggā negamā ca ye; Pabbājitassa raṭṭhasmā, cetā rajjebhisecayuṃ.
就算你们彼此不和睦,那也完全是因为我的缘故。
就算和尸毗人争吵、起冲突,我也一点都不喜欢。
‘‘Asammodiyampi vo assa, accantaṃ mama kāraṇā; Sivīhi bhaṇḍanaṃ cāpi, viggaho me na ruccati.
届时将起可怕之争斗,打斗纷纭不可胜数;
因我一人之故,众人将加害于他。
‘‘Athassa bhaṇḍanaṃ ghoraṃ, sampahāro anappako; Ekassa kāraṇā mayhaṃ, hiṃseyya bahuko jano.
“凡是接受下来的布施,都被做成对一切人有价值之物;
你,国王,把我囚禁了,我要去往那座弯曲的山。
请你们正确了解那个地方——我们要居住的那片林地。”
‘‘Paṭiggahitaṃ yaṃ dinnaṃ, sabbassa agghiyaṃ kataṃ; Avaruddhasi maṃ rājā, vaṅkaṃ gacchāmi pabbataṃ; Okāsaṃ sammā jānātha, vane yattha vasāmase’’ti.
在这里,所谓“cetā rajjebhisecayuṃ”是说:据说,那些住在支提国的人曾为须大拏灌顶立为王,所以他们也成了令你们不满的人。“Asammodiyaṃ”的意思是不和睦。“Assa”的意思是可能会有。“Athassa”的意思是:那么,因为我一人的缘故,你们之间将会发生争吵。
Tattha cetā rajjebhisecayunti cetaraṭṭhavāsino kira vessantaraṃ rajje abhisiñciṃsūti tumhākampi te atuṭṭhā āsuṃ. Asammodiyanti asāmaggiyaṃ. Assāti bhaveyya. Athassāti atha mayhaṃ ekassa kāraṇā tumhākaṃ bhaṇḍanaṃ bhavissatīti.
就这样,虽然那些国王用种种方式再三请求,大士仍然不肯接受王位。于是那些国王就对他表达了极大的敬意。他还是不愿意进城。他们就把那座厅堂装饰好,用布幔围起来,铺设好大床,并安排了一切守卫。他在那些人的护卫下,在厅堂里睡了一夜。第二天清晨,他沐浴之后,吃了各种美味食物,便在众人的围绕下出发了。六万刹帝利和他一起走了十五由旬的路,然后停在森林入口处,向他说明前方十五由旬的路程,这样说道:
Evaṃ mahāsatto anekapariyāyena yācitopi rajjaṃ na icchi. Athassa te cetarājāno mahantaṃ sakkāraṃ kariṃsu. So nagaraṃ pavisituṃ na icchi. Atha naṃ sālameva alaṅkaritvā sāṇiyā parikkhepaṃ katvā mahāsayanaṃ paññāpetvā sabbe ārakkhaṃ kariṃsu. So ekarattiṃ tehi saṅgahitārakkho sālāyaṃ sayitvā punadivase pātova nhatvā nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā tehi parivuto nikkhami. Saṭṭhisahassā khattiyā tena saddhiṃ pannarasayojanamaggaṃ gantvā vanadvāre ṭhatvā purato pannarasayojanamaggaṃ ācikkhantā āhaṃsu –
我们确实要对你说明,就像善巧者那样;
在那里,诸王仙与持火祭者、心得定者皆得寂止。
‘‘Taggha te mayamakkhāma, yathāpi kusalā tathā; Rājisī yattha sammanti, āhutaggī samāhitā.
大王,这座山就是香醉山;
你将会和儿子们、妻子一起住在那里。
‘‘Esa selo mahārāja, pabbato gandhamādano; Yattha tvaṃ saha puttehi, saha bhariyāya cacchasi.
这些比丘尼眼里流着泪、满脸哭泣地这样劝告他:
大王,从这里径直朝北走吧。
‘‘Taṃ cetā anusāsiṃsu, assunettā rudaṃmukhā; Ito gaccha mahārāja, ujuṃ yenuttarāmukho.
尊者,那时您将会看到一座名叫毗富罗的山;
各种树木丛生,清凉的树荫令人心生愉悦。
‘‘Atha dakkhisi bhaddante, vepullaṃ nāma pabbataṃ; Nānādumagaṇākiṇṇaṃ, sītacchāyaṃ manoramaṃ.
尊者,越过它后,您将见到一条河;
名为计都末底河,深幽如山窟。
‘‘Tamatikkamma bhaddante, atha dakkhisi āpagaṃ; Nadiṃ ketumatiṃ nāma, gambhīraṃ girigabbharaṃ.
各种宽鳞鱼群聚、有良好渡口、水量丰沛的大水域;
在那里洗过澡、喝过水,又抚慰了孩子们。
‘‘Puthulomamacchākiṇṇaṃ, supatitthaṃ mahodakaṃ; Tattha nhatvā pivitvā ca, assāsetvā saputtake.
那么,尊者,你将会看到一棵结蜜果的孟加拉榕树;
生长在然玛卡山顶,清凉的树荫让人心生欢喜。
‘‘Atha dakkhisi bhaddante, nigrodhaṃ madhupipphalaṃ; Rammake sikhare jātaṃ, sītacchāyaṃ manoramaṃ.
那时你会看见,尊者,一座名叫那利迦的山。
各种鸟群聚满的、与紧那罗为伴的岩石山。
‘‘Atha dakkhisi bhaddante, nāḷikaṃ nāma pabbataṃ; Nānādijagaṇākiṇṇaṃ, selaṃ kimpurisāyutaṃ.
在它的东北方,有一个湖叫目支邻陀。
被白莲花和白素馨花覆盖着。
‘‘Tassa uttarapubbena, mucalindo nāma so saro; Puṇḍarīkehi sañchanno, setasogandhikehi ca.
那片森林像云一样,恒常翠绿,绿草如茵;
就像狮子盯着肉一样,一头扎进密林深处;
开花的树与结果的树遍覆其间,二者兼备。
‘‘So vanaṃ meghasaṅkāsaṃ, dhuvaṃ haritasaddalaṃ; Sīhovāmisapekkhīva, vanasaṇḍaṃ vigāhaya; Puppharukkhehi sañchannaṃ, phalarukkhehi cūbhayaṃ.
在那里,有许多叫声悦耳、羽色各异的鸟儿;
鸟儿在应季开满花的树上互相鸣叫应和。
‘‘Tattha bindussarā vaggū, nānāvaṇṇā bahū dijā; Kūjantamupakūjanti, utusaṃpupphite dume.
越群山之险隘,溯众河之源头;
汝当见一清池,绕以迦兰遮拘陀。
‘‘Gantvā girividuggānaṃ, nadīnaṃ pabhavāni ca; So dakkhisi pokkharaṇiṃ, karañjakakudhāyutaṃ.
到处是宽鳞大鱼,渡口好走,水面宽阔。
平坦方正,味道甘美,没有异味。
‘‘Puthulomamacchākiṇṇaṃ , supatitthaṃ mahodakaṃ; Samañca caturaṃsañca, sāduṃ appaṭigandhiyaṃ.
“在它的东北方,让人搭一间茅草屋;
搭好树叶屋之后,你们就靠乞食过活,努力修行吧。”
‘‘Tassā uttarapubbena, paṇṇasālaṃ amāpaya; Paṇṇasālaṃ amāpetvā, uñchācariyāya īhathā’’ti.
这里,“王仙”是指原本是国王、后来出家的人。“具等持”是指心专一。“Esā”是说:举起右手,告诉他们“你们从这山脚走吧”。“Acchasī”意思是“你将住下”。“Āpagā”是指带水流的河湾漩涡。“Girigabbhara”是指从山腹中流出的。“Madhupipphala”是指甘甜的果实。“Rammake”是指在可爱悦意的地方。“Kimpurisāyuta”是指被紧那罗围绕、遍布。“Setasogandhīkehi ca”是指被种种白睡莲与香睡莲覆盖。“Sīhovāmisapekkhīvā”是指如同伺求猎物的狮子一般。
Tattha rājisīti rājāno hutvā pabbajitā. Samāhitāti ekaggacittā. Esāti dakkhiṇahatthaṃ ukkhipitvā iminā pabbatapādena gacchathāti ācikkhantā vadanti. Acchasīti vasissasi. Āpaganti udakavāhanadiāvaṭṭaṃ. Girigabbharanti girīnaṃ kucchito pavattaṃ. Madhupipphalanti madhuraphalaṃ. Rammaketi ramaṇīye. Kimpurisāyutanti kimpurisehi āyutaṃ parikiṇṇaṃ. Setasogandhīkehi cāti nānappakārehi setuppalehi ceva sogandhikehi ca sañchanno. Sīhovāmisapekkhīvāti āmisaṃ pekkhanto sīho viya.
声音圆润,是指声音浑厚聚合。婉转,是指声音甜美悦耳。先鸣后和,是指先有一只鸟在鸣叫,随后其他鸟跟着应和。在应季开花的树上,是指到了季节,树木开花时,鸟儿栖在树上鸣唱,其他鸟也跟着应和。你将看见,意思就是你会看到。苦楝树与迦拘陀环绕,是指周围长满了苦楝树和迦拘陀。没有难闻的气味,是指没有令人厌恶的气味,四周环绕着甘甜的水,覆盖着种种莲花、青莲花等。应当建造叶屋,意思是应当盖一座叶屋。建造之后,就是盖好以后。以捡拾落穗为生而安住,意思是:大王,你们以捡拾落穗的方式维持生活,不放逸,安住下来,发起精进。
Bindussarāti sampiṇḍitassarā. Vaggūti madhurassarā. Kūjantamupakūjantīti paṭhamaṃ kūjamānaṃ pakkhiṃ pacchā upakūjanti. Utusaṃpupphite dumeti utusamaye pupphite dume nilīyitvā kūjantaṃ upakūjanti. So dakkhisīti so tvaṃ passissasīti attho. Karañjakakudhāyutanti karañjarukkhehi ca kakudharukkhehi ca samparikiṇṇaṃ. Appaṭigandhiyanti paṭikūlagandhavirahitaṃ madhurodakaparikiṇṇaṃnānappakārapadumuppalādīhi sañchannaṃ. Paṇṇasālaṃ amāpayāti paṇṇasālaṃ māpeyyāsi. Amāpetvāti māpetvā. Uñchācariyāya īhathāti atha tumhe, deva, uñchācariyāya yāpentā appamattā īhatha, āraddhavīriyā hutvā vihareyyāthāti attho.
那些国王给他讲明了通往那里的十五由旬路程,把他送走之后,为了消除须大拏对途中危险的恐惧,心想“绝不能让任何敌人的后代有可乘之机”,就叫来一个熟练且受过良好训练的随从之子,吩咐他说:“来往的人,你都要仔细盯着。”把他安顿在林门口守护,然后众王各自回城去了。须大拏带着妻儿到了香醉山,那天就在那里住下,然后朝北走,沿着广博山山脚前行,在一条叫胜幢河的河边坐下来,吃了林中过客给的蜜和肉,回赠那人一根金针,在那里沐浴饮水,疲劳消除后从河里上来,在一座山峰顶上孟加拉榕树的树荫下稍坐了一会儿,吃了些榕树果,起身继续走,到了那利迦山。绕过这座山,来到目支邻陀湖,沿着湖岸走到东北角,从一条只容一人通过的小路进入密林,穿过密林,在山谷和河流源头前面,到达了一处四方形的池塘。
Evaṃ te rājāno tassa pannarasayojanamaggaṃ ācikkhitvā taṃ uyyojetvā vessantarassa antarāyabhayassa vinodanatthaṃ ‘‘mā kocideva paccāmitto okāsaṃ labheyyā’’ti cintetvā ekaṃ byattaṃ susikkhitaṃ cetaputtaṃ āmantetvā ‘‘tvaṃ gacchante ca āgacchante ca pariggaṇhāhī’’ti vanadvāre ārakkhaṇatthāya ṭhapetvā sakanagaraṃ gamiṃsu. Vessantaropi saputtadāro gandhamādanapabbataṃ patvā, taṃ divasaṃ tattha vasitvā tato uttarābhimukho vepullapabbatapādena gantvā, ketumatiyā nāma nadiyā tīre nisīditvā vanacarakena dinnaṃ madhumaṃsaṃ khāditvā tassa suvaṇṇasūciṃ datvā tattha nhatvā pivitvā paṭippassaddhadaratho nadito uttaritvā sānupabbatasikhare ṭhitassa nigrodhassa mūle thokaṃ nisīditvā nigrodhaphalāni khāditvā uṭṭhāya gacchanto nāḷikaṃ nāma pabbataṃ patvā taṃ pariharanto mucalindasaraṃ gantvā sarassa tīrena pubbuttarakaṇṇaṃ patvā, ekapadikamaggena vanaghaṭaṃ pavisitvā taṃ atikkamma girividuggānaṃ nadippabhavānaṃ purato caturaṃsapokkharaṇiṃ pāpuṇi.
那时,帝释天神在一刹那间观察,知道“大士已经进入雪山”,心想“应该为他弄到一个住处”,于是把毗首羯磨叫来,派他去,说:“去吧,孩子,你在弯山山腹一处宜人的地方建一座修行茅舍,然后回来。”他回答“好的,天王”,就从天界下来,在那里建了两座叶屋、两条经行道,以及夜间住处和白天住处,又在经行道尽头各处变出结满各种果实的树和芭蕉林,把所有出家用具都准备好,写上“凡是想出家的人,都可以拿这些”,然后让非人和会发出恐怖声音的野兽飞禽都退开,就回到自己的地方去了。
Tasmiṃ khaṇe sakko āvajjento ‘‘mahāsatto himavantaṃ paviṭṭho’’ti ñatvā ‘‘tassa vasanaṭṭhānaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā vissakammaṃ pakkosāpetvā ‘‘gaccha, tāta, tvaṃ vaṅkapabbatakujhacchimhi ramaṇīye ṭhāne assamapadaṃ māpetvā ehī’’ti pesesi. So ‘‘sādhu, devā’’ti devalokato otaritvā tattha dve paṇṇasālāyo dve caṅkame rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni ca māpetvā caṅkamakoṭiyaṃ tesu tesu ṭhānesu nānāphaladhare rukkhe ca kadalivanāni ca dassetvā sabbe pabbajitaparikkhāre paṭiyādetvā ‘‘ye keci pabbajitukāmā, te ime gaṇhantū’’ti akkharāni likhitvā amanusse ca bheravasadde migapakkhino ca paṭikkamāpetvā sakaṭṭhānameva gato.
大士看见一条只容一人走的小路,心想:“这应该是出家修行人住的地方。”于是把曼坻和两个孩子留在隐修处门口,自己走进隐修处,看到那些刻写的文字,知道“我被帝释天神发现了”。他走进叶屋,卸下剑和弓,脱掉身上的衣服,换上染红的树皮衣,把羚羊皮搭在肩上,束起发髻,扮成仙人的样子,拿起手杖,从叶屋出来。他洋溢着出家的庄严,发出感叹:“啊,真安乐!啊,真安乐!我已经得到了出家。”然后他登上经行处,来来回回地经行,带着像独觉佛一样寂静安详的神态,回到妻子儿女身边。曼坻也扑倒在大士脚下哭泣,然后和他一起走进隐修处,回到自己的叶屋,也扮成仙人的样子。后来两个孩子也被做成小仙人童子。四位刹帝利就住在弯山的山腹里。那时,曼坻向大士请求一个恩惠:“殿下,您不要为了采果实亲自进森林,带着孩子们留在这里就好,我去采果实回来。”从那时起,她就从森林里采回各种果实,照顾这三个人。
Mahāsatto ekapadikamaggaṃ disvā ‘‘pabbajitānaṃ vasanaṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti maddiñca putte ca assamapadadvāre ṭhapetvā assamapadaṃ pavisitvā akkharāni oloketvā ‘‘sakkenamhi diṭṭho’’ti ñatvā paṇṇasālaṃ pavisitvā khaggañca dhanuñca apanetvā sāṭake omuñcitvā rattavākacīraṃ nivāsetvā ajinacammaṃ aṃse katvā jaṭāmaṇḍalaṃ bandhitvā isivesaṃ gahetvā kattaradaṇḍaṃ ādāya paṇṇasālato nikkhamitvā pabbajitasiriṃ samubbahanto ‘‘aho sukhaṃ, aho sukhaṃ, pabbajjā me adhigatā’’ti udānaṃ udānetvā caṅkamaṃ āruyha aparāparaṃ caṅkamitvā paccekabuddhasadisena upasamena puttadārānaṃ santikaṃ agamāsi. Maddīpi mahāsattassa pādesu patitvā roditvā teneva saddhiṃ assamapadaṃ pavisitvā attano paṇṇasālaṃ gantvā isivesaṃ gaṇhi. Pacchā puttepi tāpasakumārake kariṃsu. Cattāro khattiyā vaṅkapabbatakucchimhi vasiṃsu. Atha maddī mahāsattaṃ varaṃ yāci ‘‘deva, tumhe phalāphalatthāya vanaṃ agantvā putte gahetvā idheva hotha, ahaṃ phalāphalaṃ āharissāmī’’ti. Tato paṭṭhāya sā araññato phalāphalāni āharitvā tayo jane paṭijaggati.
菩萨也向她请求一个承诺:“曼坻,从今以后我们就算是出家修行的人了。女人是清净修行生活的污垢。从今以后,不是合适的时候,不要到我身边来。”她答应说:“好的。”由于大士慈心的力量,周围三由旬之内所有的畜生也都彼此生起了慈心。曼坻夫人清早起来,准备好饮用水和洗漱用水,端来洗脸水,递上齿木,打扫了修行处,把两个儿子放在父亲身边,自己手里拿着篮子、尖锄和钩杖走进森林,采集树根和果实,装满篮子。傍晚时分,她从森林里回来,把果实放在叶屋里,自己沐浴后也给孩子们洗了澡。然后四个人坐在叶屋门口,一起吃果实。吃完后,曼坻带着两个孩子进了自己的叶屋。就这样,他们在山腹中住了七个月。
Bodhisattopi taṃ varaṃ yāci ‘‘bhadde, maddi mayaṃ ito paṭṭhāya pabbajitā nāma, itthī ca nāma brahmacariyassa malaṃ, ito paṭṭhāya akāle mama santikaṃ mā āgacchāhī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Mahāsattassa mettānubhāvena samantā tiyojane sabbe tiracchānāpi aññamaññaṃ mettacittaṃ paṭilabhiṃsu. Maddīdevīpi pātova uṭṭhāya pānīyaparibhojanīyaṃ upaṭṭhāpetvā mukhodakaṃ āharitvā dantakaṭṭhaṃ datvā assamapadaṃ sammajjitvā dve putte pitu santike ṭhapetvā pacchikhaṇittiaṅkusahatthā araññaṃ pavisitvā vanamūlaphalāphalāni ādāya pacchiṃ pūretvā sāyanhasamaye araññato āgantvā paṇṇasālāya phalāphalaṃ ṭhapetvā nhatvā putte nhāpesi. Atha cattāropi janā paṇṇasālādvāre nisīditvā phalāphalaṃ paribhuñjanti. Tato maddī putte gahetvā attano paṇṇasālaṃ pāvisi. Iminā niyāmena te pabbatakucchimhi satta māse vasiṃsūti.