第二十二集·9. 维都拉本生注释
22. 大集义注 · 262 段
9. 维都拉本生注释巴利
[546] 9. Vidhurajātakavaṇṇanā
“般度族女子变得消瘦、羸弱”这句话,是导师住在祇园精舍时,围绕自己的智慧波罗蜜而说的。有一天,比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,导师有大智慧、广博的智慧、甚深的智慧、敏捷的智慧、敏锐的智慧、锐利的智慧、决择的智慧,能摧破别人的论点。他凭自己的智慧之力,破解了刹帝利智者等人精心设计的微细问题,调伏了他们,让他们不再执取,安住在三皈依和五戒中,引导他们走上通往不死涅槃的道路。”导师来了之后问:“比丘们,你们现在聚在一起讨论什么?”他们回答:“是在说这些。”导师说:“比丘们,如来已经证得无上正觉,能摧破别人的论点、调伏刹帝利等人,这并不稀奇。因为在过去生中,如来还在寻求菩提智的时候,就已经有智慧,就已经能摧破别人的论点了。就像我做维杜罗的那一世,在高达六十由旬的迦罗黑山顶上,仅凭智慧之力,就调伏了名叫富那迦的夜叉将军,让他不再执取,安住在五戒中,还让他(夜叉)保全了我的生命。”说完之后,应比丘们的请求,导师讲述了过去世的故事。巴利
Paṇḍukisiyāsi dubbalāti idaṃ satthā jetavane viharanto attano paññāpāramiṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, satthā mahāpañño puthupañño gambhīrapañño javanapañño hāsapañño tikkhapañño nibbedhikapañño parappavādamaddano, attano paññānubhāvena khattiyapaṇḍitādīhi abhisaṅkhate sukhumapañhe bhinditvā te dametvā nibbisevane katvā tīsu saraṇesu ceva sīlesu ca patiṭṭhāpetvā amatagāmimaggaṃ paṭipādesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘anacchariyaṃ, bhikkhave, yaṃ tathāgato paramābhisambodhippatto parappavādaṃ bhinditvā khattiyādayo dameyya. Purimabhavasmiñhi bodhiñāṇaṃ pariyesantopi tathāgato paññavā parappavādamaddanoyeva. Tathā hi ahaṃ vidhurakāle saṭṭhiyojanubbedhe kāḷapabbatamuddhani puṇṇakaṃ nāma yakkhasenāpatiṃ attano ñāṇabaleneva dametvā nibbisevanaṃ katvā pañcasīlesu patiṭṭhāpento attano jīvitaṃ dāpesi’’nti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
过去,在拘卢国的因陀罗帕塔城里,有一位名叫达难阇耶·俱卢的国王治理着国家。他有一位大臣名叫维杜罗智者,负责向国王进谏义利与法义。这位智者言语甜美动听,是一位大法讲师。整个赡部洲的国王们都被他那甘美的说法吸引住了,就像大象被自己所爱听的琵琶声诱住一样,舍不得回到自己的国家。他又以佛陀般的威仪为大众说法,在那座城里住着,享有极大的声誉。巴利
Atīte kururaṭṭhe indapatthanagare dhanañcayakorabyo nāma rājā rajjaṃ kāresi. Vidhurapaṇḍito nāma amacco tassa atthadhammānusāsako ahosi. So madhurakatho mahādhammakathiko sakalajambudīpe rājāno hatthikantavīṇāsarena paluddhahatthino viya attano madhuradhammadesanāya palobhetvā tesaṃ sakasakarajjāni gantuṃ adadamāno buddhalīlāya mahājanassa dhammaṃ desento mahantena yasena tasmiṃ nagare paṭivasi.
那时,在波罗奈也有四位家资丰厚的婆罗门俗家朋友。到了年老时,他们看到诸欲的过患,就进入雪山,出家成为隐士,修得神通与禅定,以林中树根果实为食,就在那里住了很久。后来为了受用咸酸之味而四处游方,来到盎伽国的迦罗瞻波城,住在王苑里,第二天又进城乞食。城里有四位身为家主的俗家朋友,看到这些苦行者的威仪后生起净信,顶礼他们,接过钵,请他们各自到自己家里坐下,用精美的食物供养,得到他们应允后,就让他们住在王苑里。那四位苦行者便在四位家主家中固定受食。至于日间休息,一位苦行者去三十三天,一位去龙界,一位去金翅鸟界,一位去俱卢王弥伽的林苑。他们当中,谁去天界作日间休息,看到帝释天神的荣光后,就对自己的护持者赞叹那种荣光;谁去龙界作日间休息,看到龙王的成就后,就对自己的护持者赞叹那种成就;谁去金翅鸟界作日间休息,看到金翅鸟王的辉煌后,就对自己的护持者赞叹那种辉煌;谁去达难阇耶俱卢王的林苑作日间休息,看到达难阇耶俱卢王的吉祥庄严后,就对自己的护持者赞叹那种吉祥庄严。巴利
Tadā hi bārāṇasiyampi gihisahāyakā cattāro brāhmaṇamahāsālā mahallakakāle kāmesu ādīnavaṃ disvā himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā vanamūlaphalāhārā tattheva ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya cārikaṃ caramānā aṅgaraṭṭhe kālacampānagaraṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase bhikkhāya nagaraṃ pavisiṃsu. Tattha cattāro sahāyakā kuṭumbikā tesaṃ iriyāpathesu pasīditvā vanditvā bhikkhābhājanaṃ gahetvā ekekaṃ attano nivesane nisīdāpetvā paṇītena āhārena parivisitvā paṭiññaṃ gāhāpetvā uyyāneyeva vāsāpesuṃ. Te cattāro tāpasā catunnaṃ kuṭumbikānaṃ gehesu nibaddhaṃ bhuñjitvā divāvihāratthāya eko tāpaso tāvatiṃsabhavanaṃ gacchati, eko nāgabhavanaṃ, eko supaṇṇabhavanaṃ, eko korabyarañño migājinauyyānaṃ gacchati. Tesu yo devalokaṃ gantvā divāvihāraṃ karoti, so sakkassa yasaṃ oloketvā attano upaṭṭhākassa tameva vaṇṇeti. Yo nāgabhavanaṃ gantvā divāvihāraṃ karoti, so nāgarājassa sampattiṃ oloketvā attano upaṭṭhākassa tameva vaṇṇeti. Yo supaṇṇabhavanaṃ gantvā divāvihāraṃ karoti, so supaṇṇarājassa vibhūtiṃ oloketvā attano upaṭṭhākassa tameva vaṇṇeti. Yo dhanañcayakorabyarājassa uyyānaṃ gantvā divāvihāraṃ karoti, so dhanañcayakorabyarañño sirisobhaggaṃ oloketvā attano upaṭṭhākassa tameva vaṇṇeti.
那四个人都向往各自相应的地方,做了布施等种种善行。命终时,一个转生为帝释天神,一个带着妻儿转生到龙界做了龙王,一个转生到金翅鸟界的丝棉树宫殿里做了金翅鸟王,还有一个投生到达难阇耶俱卢王正后的腹中。那几位苦行者的禅定都没有退失,命终后转生到了梵天界。俱卢王子渐渐长大,父亲去世后继承了王位,依法公正地治理国家。但他嗜好赌博。后来他听从维杜罗智者的劝导,行布施、持戒、守布萨。巴利
Te cattāropi janā taṃ tadeva ṭhānaṃ patthetvā dānādīni puññāni katvā āyupariyosāne eko sakko hutvā nibbatti, eko saputtadāro nāgabhavane nāgarājā hutvā nibbatti, eko supaṇṇabhavane simbalivimāne supaṇṇarājā hutvā nibbatti. Eko dhanañcayakorabyarañño aggamahesiyā kucchimhi nibbatti. Tepi tāpasā aparihīnajjhānā kālaṃ katvā brahmaloke nibbattiṃsu. Korabyakumāro vuḍḍhimanvāya pitu accayena rajje patiṭṭhahitvā dhammena samena rajjaṃ kāresi. So pana jūtavittako ahosi. So vidhurapaṇḍitassa ovāde ṭhatvā dānaṃ deti, sīlaṃ rakkhati, uposathaṃ upavasati.
有一天,他受持了布萨戒,心想“我要修习远离”,就去了园林,在一个舒服的地方坐下,修行沙门之法。帝释天神也受持了布萨戒,心想“天界是障碍”,就来到人间这座园林,在一个舒服的地方坐下,修行沙门之法。婆楼那龙王也受持了布萨戒,心想“龙界是障碍”,也来到这里,在一个舒服的地方坐下,修行沙门之法。金翅鸟王也受持了布萨戒,心想“金翅鸟界是障碍”,也来到这里,在一个舒服的地方坐下,修行沙门之法。傍晚时分,这四个人从各自的住处出来,来到吉祥池岸边聚在一起,互相看了看,因为过去世结下的情谊,和合欢喜,彼此生起慈心,互相说了亲切问候的话。其中,帝释天神坐在吉祥石板上,其余几位也各自找到适合自己的座位坐下。这时帝释天神对他们说:“我们四个都是王,那我们之中,谁的戒德更大呢?”于是婆楼那龙王对他说:“比起你们三位,我的戒德更大。”“这有什么理由呢?”“这位金翅鸟王,对我们已出生的和未出生的族人来说都是仇敌。我见到这样能断送我们性命的仇敌,心里也不生嗔怒。因为这个缘故,我的戒德更大。”说完之后,他诵出《十集·四布萨本生》中的第一首偈颂:巴利
So ekadivasaṃ samādinnuposatho ‘‘vivekamanubrūhissāmī’’ti uyyānaṃ gantvā manuññaṭṭhāne nisīditvā samaṇadhammaṃ akāsi. Sakkopi samādinnuposatho ‘‘devaloke palibodho hotī’’ti manussaloke tameva uyyānaṃ āgantvā ekasmiṃ manuññaṭṭhāne nisīditvā samaṇadhammaṃ akāsi. Varuṇanāgarājāpi samādinnuposatho ‘‘nāgabhavane palibodho hotī’’ti tatthevāgantvā ekasmiṃ manuññaṭṭhāne nisīditvā samaṇadhammaṃ akāsi. Supaṇṇarājāpi samādinnuposatho ‘‘supaṇṇabhavane palibodho hotī’’ti tatthevāgantvā ekasmiṃ manuññaṭṭhāne nisīditvā samaṇadhammaṃ akāsi. Tepi cattāro janā sāyanhasamaye sakaṭṭhānehi nikkhamitvā maṅgalapokkharaṇitīre samāgantvā aññamaññaṃ oloketvā pubbasinehavasena samaggā sammodamānā hutvā aññamaññaṃ mettacittaṃ upaṭṭhapetvā madhurapaṭisanthāraṃ kariṃsu. Tesu sakko maṅgalasilāpaṭṭe nisīdi, itarepi attano attano yuttāsanaṃ ñatvā nisīdiṃsu. Atha ne sakko āha ‘‘mayaṃ cattāropi rājānova , amhesu pana kassa sīlaṃ mahanta’’nti? Atha naṃ varuṇanāgarājā āha ‘‘tumhākaṃ tiṇṇaṃ janānaṃ sīlato mayhaṃ sīlaṃ mahanta’’nti. ‘‘Kimettha kāraṇa’’nti? ‘‘Ayaṃ supaṇṇarājā amhākaṃ jātānampi ajātānampi paccāmittova, ahaṃ evarūpaṃ amhākaṃ jīvitakkhayakaraṃ paccāmittaṃ disvāpi kodhaṃ na karomi, iminā kāraṇena mama sīlaṃ mahanta’’nti vatvā idaṃ dasakanipāte catuposathajātake paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 面对本该让人发怒的事却不发怒,真正的善士任何时候都不会生气;
就算他动了怒,也不把怒气表现出来,世间确实称这样的人为沙门。”巴利
‘‘Yo kopaneyye na karoti kopaṃ, na kujjhati sappuriso kadāci; Kuddhopi so nāvikaroti kopaṃ, taṃ ve naraṃ samaṇamāhu loke’’ti. (jā. 1.10.24);
在这里,“谁”指刹帝利等各类人中的任何一个。“对可瞋之人”是指:面对那些本该让人生气的人,却能像忍辱苦行者那样不生气。“有时”是指某时某刻根本不发怒。“即使发怒”是说,如果这位善人真的生气了,那么即使发怒,也不把怒气表现出来,就像小菩提苦行者那样。大王们!世人称这种人为沙门:世间的智者因为此人止息了恶行,便称这样的人为沙门。而这些德行在我身上都有,因此我的戒德更为殊胜。巴利
Tattha yoti khattiyādīsu yo koci. Kopaneyyeti kujjhitabbayuttake puggale khantīvādītāpaso viya kopaṃ na karoti. Kadācīti yo kismiñci kāle na kujjhateva. Kuddhopīti sace pana so sappuriso kujjhati, atha kuddhopi taṃ kopaṃ nāvikaroti cūḷabodhitāpaso viya. Taṃ ve naranti mahārājāno taṃ ve purisaṃ samitapāpatāya loke paṇḍitā ‘‘samaṇa’’nti kathenti. Ime pana guṇā mayi santi, tasmā mameva sīlaṃ mahantanti.
金翅鸟王听了这话,心想:“这条龙是我最好的食物。可是,我即使见到这样上等的食物,也能忍住饥饿,不为了食物去作恶,所以我的戒德更殊胜。”说完这话,他说了下面这首偈颂:巴利
Taṃ sutvā supaṇṇarājā ‘‘ayaṃ nāgo mama aggabhakkho, yasmā panāhaṃ evarūpaṃ aggabhakkhaṃ disvāpi khudaṃ adhivāsetvā āhārahetu pāpaṃ na karomi, tasmā mameva sīlaṃ mahanta’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
“ 空腹却能忍受饥饿,已调御自己,是苦行僧,饮食都适量节制;
不因为食物而造恶,世间确实称这样的人为沙门。”巴利
‘‘Ūnūdaro yo sahate jighacchaṃ, danto tapassī mitapānabhojano; Āhārahetu na karoti pāpaṃ, taṃ ve naraṃ samaṇamāhu loke’’ti. (jā. 1.10.25);
在这里,“调伏”是指通过调伏诸根而具足。“苦行者”是指依靠苦行而活。“因食物”是说,即使被极度饥饿所逼迫,也不造作卑劣的恶行,就像法将舍利弗长老那样。而我今天不因为食物而造恶,所以我的戒才是殊胜的。巴利
Tattha dantoti indriyadamanena samannāgato. Tapassīti tapanissitako. Āhārahetūti atijighacchapiḷitopi yo pāpaṃ lāmakakammaṃ na karoti dhammasenāpatisāriputtatthero viya. Ahaṃ panajja āhārahetu pāpaṃ na karomi, tasmā mameva sīlaṃ mahantanti.
这时,帝释天王说:“我舍弃了种种快乐所依的天界福报,为了守护戒律来到人间,所以只有我的戒才是伟大的。”说完,便说了这首偈颂:巴利
Tato sakko devarājā ‘‘ahaṃ nānappakāraṃ sukhapadaṭṭhānaṃ devalokasampattiṃ pahāya sīlarakkhaṇatthāya manussalokaṃ āgato, tasmā mameva sīlaṃ mahanta’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
“ 舍弃了一切嬉戏和享乐,在世间也不说任何虚妄不实的话;
远离了装饰打扮的因由,也远离了淫欲,世间确实称这样的人为沙门。”巴利
‘‘Khiḍḍaṃ ratiṃ vippajahitvāna sabbaṃ, na cālikaṃ bhāsati kiñci loke; Vibhūsaṭṭhānā virato methunasmā, taṃ ve naraṃ samaṇamāhu loke’’ti. (jā. 1.10.26);
这里,“嬉戏”指身体和言语的嬉戏。“欢乐”指天界的五种欲乐。“任何”指哪怕极少的一点。“装饰之物”有两种:肉体的装饰和皮肤的装饰。其中,能吞食的食物叫肉体的装饰,花环、香料等叫皮肤的装饰;以不善心佩戴这些,那就是它的依处。远离了这些,也远离了淫欲之行,就是远离者。“世间确实称那样的男子为沙门”:我今天舍弃天女,来到这里修习沙门法,所以我的戒才是最殊胜的。这样,帝释天神也称赞了自己的戒。巴利
Tattha khiḍḍanti kāyikavācasikakhiḍḍaṃ. Ratinti dibbakāmaguṇaratiṃ. Kiñcīti appamattakampi. Vibhūsaṭṭhānāti maṃsavibhūsā chavivibhūsāti dve vibhūsā. Tattha ajjhoharaṇīyāhāro maṃsavibhūsā nāma, mālāgandhādīni chavivibhūsā nāma, yena akusalacittena dhārīyati, taṃ tassa ṭhānaṃ, tato virato methunasevanato ca yo paṭivirato. Taṃ ve naraṃ samaṇamāhu loketi ahaṃ ajja devaccharāyo pahāya idhāgantvā samaṇadhammaṃ karomi, tasmā mameva sīlaṃ mahantanti. Evaṃ sakkopi attano sīlameva vaṇṇeti.
财胜王听了这话,说道:“我今天已经舍弃了那拥有一万六千舞女、圆满具足的广大后宫,在园林里修习沙门法,所以我的戒才是最大的。”说完,他说了这首偈颂:巴利
Taṃ sutvā dhanañcayarājā ‘‘ahaṃ ajja mahantaṃ pariggahaṃ soḷasasahassanāṭakitthiparipuṇṇaṃ antepuraṃ cajitvā uyyāne samaṇadhammaṃ karomi, tasmā mameva sīlaṃ mahanta’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
“ 所有财物、贪欲之法以及一切,谁真正遍知之后就能舍弃;
已调伏、安住、无我所、无欲求,世间确实称这样的人为沙门。”巴利
‘‘Pariggahaṃ lobhadhammañca sabbaṃ, yo ve pariññāya pariccajeti; Dantaṃ ṭhitattaṃ amamaṃ nirāsaṃ, taṃ ve naraṃ samaṇamāhu loke’’ti. (jā. 1.10.27);
在这里,“执取”指的是各种各样的感官对象欲。“贪法”指的是对它们生起的渴爱。“遍知”是指通过知遍知、审察遍知、断遍知这三种遍知来了知。其中,了知蕴等法的苦、无常等本质,是知遍知;观察它们的过患之后加以审察,是审察遍知;看到它们的过失后,去除欲贪、将其舍弃,是断遍知。任何人通过这三种遍知来了知之后,舍弃感官对象的欲和烦恼欲,把它们抛掉、放下而离去。“调伏”是指不攀缘。“安住”是指因为远离邪寻思而安住于其本性。“无我”是指没有“我”和“我所”的渴爱。“无欲求”是指对妻儿等没有欲贪。所谓“这样的人”,是指对如此这般的人说“沙门”。巴利
Tattha pariggahanti nānappakāraṃ vatthukāmaṃ. Lobhadhammanti tasmiṃ uppajjanataṇhaṃ. Pariññāyāti ñātapariññā, tīraṇapariññā, pahānapariññāti imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā. Tattha khandhādīnaṃ dukkhādisabhāvajānanaṃ ñātapariññā, tesu aguṇaṃ upadhāretvā tīraṇaṃ tīraṇapariññā, tesu dosaṃ disvā chandarāgassāpakaḍḍhanaṃ pahānapariññā. Yo imāhi tīhi pariññāhi jānitvā vatthukāmakilesakāme pariccajati, chaḍḍetvā gacchati. Dantanti nibbisevanaṃ. Ṭhitattanti micchāvitakkābhāvena ṭhitasabhāvaṃ. Amamanti ahanti mamāyanataṇhārahitaṃ. Nirāsanti puttadārādīsu nicchandarāgaṃ. Taṃ ve naranti taṃ evarūpaṃ puggalaṃ ‘‘samaṇa’’nti vadanti.
他们每个人都把自己所持的戒夸赞为最崇高、最广大。接着,帝释天神等人问财胜王:“大王,您身边有没有哪位智者,能为我们解除这个疑惑?”财胜王回答:“有的,诸位大王,我有一位教导我法与义的智者,名叫维杜罗,他智慧广大,无人能比。他会为我们解除这个疑惑,我们到他那里去吧。”于是众人都同意说:“好。”随后,所有人从园林出来,前往法堂,让人把结跏趺座装饰好,请菩萨坐在最殊胜的结跏趺座中央。彼此问候款待之后,众人退坐一边,说道:“智者,我们心中生起了疑惑,请您为我们解除。”接着说出这首偈颂:巴利
Iti te sabbepi attano attano sīlameva mahantanti vaṇṇetvā sakkādayo dhanañcayaṃ pucchiṃsu ‘‘atthi pana, mahārāja, koci tumhākaṃ santike paṇḍito, yo no imaṃ kaṅkhaṃ vinodeyyā’’ti . ‘‘Āma, mahārājāno mama atthadhammānusāsako mahāpañño asamadhuro vidhurapaṇḍito nāma atthi, so no imaṃ kaṅkhaṃ vinodessati, tassa santikaṃ gacchāmā’’ti. Atha te sabbe ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchiṃsu. Atha sabbepi uyyānā nikkhamitvā dhammasabhaṃ gantvā pallaṅkaṃ alaṅkārāpetvā bodhisattaṃ pallaṅkavaramajjhe nisīdāpetvā paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisinnā ‘‘paṇḍita, amhākaṃ kaṅkhā uppannā, taṃ no vinodehī’’ti vatvā imaṃ gāthamāhaṃsu –
“ 我们想问那位能作评判、具足无上智慧的人:我们在讨论中没有产生争论。
今天你断除疑惑和犹豫,让我们今天都能超越疑惑。”巴利
‘‘Pucchāma kattāramanomapaññaṃ, kathāsu no viggaho atthi jāto; Chindajja kaṅkhaṃ vicikicchitāni, tadajja kaṅkhaṃ vitaremu sabbe’’ti. (jā. 1.10.28);
在这里,“能作者”指的是有能力、应当去做那件事的行动者。“生起了一场争论”:意思是出现了一场关于戒的争论、一场关于戒的辩论。“今日便请断除”:就像用金刚杵击打须弥山那样,请你在今天击碎我们的那份疑惑和那些犹豫。“将超脱”:意思是我们将能超脱它们。巴利
Tattha kattāranti kattabbayuttakakārakaṃ. Viggaho atthi jātoti eko sīlaviggaho sīlavivādo uppanno atthi. Chindajjāti amhākaṃ taṃ kaṅkhaṃ tāni ca vicikicchitāni vajirena sineruṃ paharanto viya ajja chinda. Vitaremūti vitareyyāma.
智者听了他们的话,说道:“诸位大王,我要弄清楚你们因为戒而起的这场争论,谁说得对、谁说得不对。”说完,他说了下面这首偈颂:巴利
Paṇḍito tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘mahārājāno tumhākaṃ sīlaṃ nissāya uppannaṃ vivādakathaṃ sukathitadukkathitaṃ jānissāmī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
“ 有智慧的人能看清真正的义理,他们会在合适的时机如理地宣说。
善巧的人又怎么能对没有说出来的话,凭智慧去领会其中的含义呢?诸位人主啊!”巴利
‘‘Ye paṇḍitā atthadasā bhavanti, bhāsanti te yoniso tattha kāle; Kathaṃ nu kathānaṃ abhāsitānaṃ, atthaṃ nayeyyuṃ kusalā janindā’’ti. (jā. 1.10.29);
在这里,“见义者”就是指有能力看清义理的人。这里的“适时”,是指在那个诤论被报告出来、适合说与不适合说的时机,那些智者解说这个义理时,是如理地宣说。善巧者能领会义理,意思是:善巧者,也就是聪明有智慧的人,对于还没有说出来的话,他们怎么能用智慧去推究、审察其中的义理呢?“人主”是对国王们的称呼。所以,请你们现在先为我说明这一点。巴利
Tattha atthadasāti atthadassanasamatthā. Tattha kāleti tasmiṃ viggahe ārocite yuttappayuttakāle te paṇḍitā tamatthaṃ ācikkhantā yoniso bhāsanti. Atthaṃ nayeyyuṃ kusalāti kusalā chekāpi samānā abhāsitānaṃ kathānaṃ kathaṃ nu atthaṃ ñāṇena nayeyyuṃ upaparikkheyyuṃ. Janindāti rājāno ālapati. Tasmā idaṃ tāva me vadetha.
“ 龙王到底说了什么?金翅鸟王又说了什么?
乾闼婆王又说了什么?俱卢国那位最尊贵的国王又是怎么说的?”巴利
‘‘Kathaṃ have bhāsati nāgarājā, garuḷo pana venateyyo kimāha; Gandhabbarājā pana kiṃ vadeti, kathaṃ pana kurūnaṃ rājaseṭṭho’’ti. (jā. 1.10.30);
这里说到“乾闼婆王”,指的就是帝释天神。巴利
Tattha gandhabbarājāti sakkaṃ sandhāyāha.
于是他们对他说了这首偈颂:巴利
Athassa te imaṃ gāthamāhaṃsu –
“ 龙王所赞为安忍,金翅鸟所赞为少食;
乾闼婆王赞舍离欲乐,俱卢最胜王赞无所有。”巴利
‘‘Khantiṃ have bhāsati nāgarājā, appāhāraṃ garuḷo venateyyo; Gandhabbarājā rativippahānaṃ, akiñcanaṃ kurūnaṃ rājaseṭṭho’’ti. (jā. 1.10.31);
这句话的意思是:智者啊,龙王首先称赞的是即使面对容易发怒的人也不动摇的安忍;金翅鸟称赞的是为了不因饮食而造恶的少食;帝释天神称赞的是舍离对五种欲乐的贪爱;俱卢王称赞的是没有牵挂的状态。巴利
Tassattho – paṇḍita, nāgarājā tāva kopaneyyepi puggale akuppanasaṅkhātaṃ adhivāsanakhantiṃ vaṇṇeti, garuḷo appāhāratāsaṅkhātaṃ āhārahetu pāpassa akaraṇaṃ, sakko pañcakāmaguṇaratīnaṃ vippahānaṃ, kururājā nippalibodhabhāvaṃ vaṇṇetīti.
这时,大士听了他们的话,说了这首偈颂:巴利
Atha tesaṃ kathaṃ sutvā mahāsatto imaṃ gāthamāha –
“ 所有这些话都是善说,其中没有一句是恶说。
这些(善说)无论安住在谁身上,都像辐条牢牢嵌合在轮毂里一样。
具足四种法的人,世间确实称他为沙门。”巴利
‘‘Sabbāni etāni subhāsitāni, na hettha dubbhāsitamatthi kiñci; Yasmiñca etāni patiṭṭhitāni, arāva nābhyā susamohitāni; Catubbhi dhammehi samaṅgibhūtaṃ, taṃ ve naraṃ samaṇamāhu loke’’ti. (jā. 1.10.32);
在这里,“这些”就是指这四种功德。它们在一个人的身上很好地聚合在一起,就像辐条稳稳地安装在车毂上一样;具足这四种法的人,世间的智者们就称他为“沙门”。巴利
Tattha etānīti etāni cattāripi guṇajātāni yasmiṃ puggale sakaṭanābhiyaṃ suṭṭhu samohitāni arā viya patiṭṭhitāni, catūhipetehi dhammehi samannāgataṃ puggalaṃ paṇḍitā ‘‘samaṇa’’nti āhu loketi.
大士就这样把四人的戒行完全统一成一种。四位国王听了以后,满心欢喜,赞叹他,说出下面这首偈颂:巴利
Evaṃ mahāsatto catunnampi sīlaṃ ekasamameva akāsi. Taṃ sutvā cattāropi rājāno tassa tuṭṭhā thutiṃ karontā imaṃ gāthamāhaṃsu –
“ 你才是最高的,你是无上的,你是通法者、明法者、善慧者;
用智慧彻底掌握了问题之后,这位智者断除了种种疑惑;巴利
‘‘Tuvañhi seṭṭho tvamanuttarosi, tvaṃ dhammagū dhammavidū sumedho; Paññāya pañhaṃ samadhiggahetvā, acchecchi dhīro vicikicchitāni;
你已断除犹豫和疑惑,就像牙匠用利器切断象牙一样。”巴利
Acchecchi kaṅkhaṃ vicikicchitāni, cundo yathā nāgadantaṃ kharenā’’ti. (jā. 1.10.33).
这里,“你是无上者”意思是:你是最高的,没有人比你更殊胜。“护法者”意思是:既是法的守护者,也是知法者。“知法者”意思是:对法清清楚楚、明明白白。“善慧者”意思是:有善妙的智慧,也就是用自己的智慧,把我们的问题好好把握住,如实知道“这就是其中的道理”。“你断除”意思是:你是智者,断除了我们的疑惑;你这样断除,就圆满了我们“请断除今日的犹豫和迷惑”这个请求,你已断除了犹豫和迷惑。“犹如工匠以利器切断象牙”意思是:就像牙匠用锯子切断象牙那样,你就是如此断除的。巴利
Tattha tvamanuttarosīti tvaṃ anuttaro asi, natthi tayā uttaritaro nāma. Dhammagūti dhammassa gopako ceva dhammaññū ca. Dhammavidūti pākaṭadhammo. Sumedhoti sundarapañño paññāyāti attano paññāya amhākaṃ pañhaṃ suṭṭhu adhigaṇhitvā ‘‘idamettha kāraṇa’’nti yathābhūtaṃ ñatvā. Acchecchīti tvaṃ dhīro amhākaṃ vicikicchitāni chindi, evaṃ chindanto ca ‘‘chindajja kaṅkhaṃ vicikicchitānī’’ti idaṃ amhākaṃ āyācanaṃ sampādento acchecchi kaṅkhaṃ vicikicchitāni . Cundo yathā nāgadantaṃ kharenāti yathā dantakāro kakacena hatthidantaṃ chindeyya, evaṃ chindīti attho.
这样,那四位国王也都因为他的问题解答而心满意足。于是,帝释天神用天衣供养他,金翅鸟用金花环供养他,水天龙王用宝珠供养他,财胜王则用一千头牛等财物供养他。因此说道:巴利
Evaṃ te cattāropi rājāno tassa pañhabyākaraṇena tuṭṭhamānasā ahesuṃ. Atha naṃ sakko dibbadukūlena pūjesi, garuḷo suvaṇṇamālāya, varuṇo nāgarājā maṇinā, dhanañcayarājā gavasahassādīhi pūjesi. Tenevāha –
这件衣服像青色睡莲一样,清净无垢,价值无量,颜色如同烟云。
我因为你对问题的解答而欢喜,智者,我把这个供养给你作为法的供养。
一条金花环,百瓣盛开,具足花蕊,以千颗宝石装饰;
你解答了我的问题,我很满意,智者啊,我以此作为法的供养献给你。
我脖子上挂着一颗无价的宝珠,光彩夺目,明亮闪耀,是用宝石装饰的。
因为您解答了我的问题,我满心欢喜,智者啊,我把这个作为法的供养献给您。
“ 一千头牛、一头公牛和一头大象,还有这十辆配着良马的战车;
因为您解答了我的问题,我很满意,所以我要送给您十六座上等的村庄。”巴利
‘‘Nīluppalābhaṃ vimalaṃ anagghaṃ, vatthaṃ idaṃ dhūmasamānavaṇṇaṃ; Pañhassa veyyākaraṇena tuṭṭho, dadāmi te dhammapūjāya dhīra. ‘‘Suvaṇṇamālaṃ satapattaphullitaṃ, sakesaraṃ ratnasahassamaṇḍitaṃ; Pañhassa veyyākaraṇena tuṭṭho, dadāmi te dhammapūjāya dhīra. ‘‘Maṇiṃ anagghaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ, kaṇṭhāvasattaṃ maṇibhūsitaṃ me; Pañhassa veyyākaraṇena tuṭṭho, dadāmi te dhammapūjāya dhīra. ‘‘Gavaṃ sahassaṃ usabhañca nāgaṃ, ājaññayutte ca rathe dasa ime; Pañhassa veyyākaraṇena tuṭṭho, dadāmi te gāmavarāni soḷasā’’ti. (jā. 1.10.34-37);
帝释天神等天众这样供养了菩萨之后,就各自回到了自己的住处。巴利
Evaṃ sakkādayo mahāsattaṃ pūjetvā sakaṭṭhānameva agamiṃsu.
龙王有一位妻子,名叫维玛喇天女。她没看见龙王脖子上戴的宝珠,就问:“大王,您那颗宝珠去哪儿了?”龙王回答:“夫人,我听了月亮婆罗门之子维度拉智者的说法,心里生起清净的信心,就把那颗宝珠供养给了他。不只是我,帝释天神也用天衣供养了他,金翅鸟王用金鬘供养,财富王用一千头牛马等供养。”她说:“大王,他就是说法的人吗?”龙王说:“夫人,你说什么?他就像佛陀教法出现在赡部洲大地上一样。整个赡部洲有一百位国王,都被他那甜美的说法所吸引,就像被象师弹奏的琵琶声迷醉的大象一样,个个都不想回自己的国家。他就是这样一位说法甜美的人。”龙王这样称赞维度拉智者的功德。维玛喇听了对维度拉智者的功德的讲述后,想听他说法,心里盘算:“如果我说‘大王,我想听他说法,把他带到这里来’,他肯定不会带。不如我装作生病,说‘我心里对他生起了渴望’。”她就这样做了,走进内室,给侍女们使了个眼色,躺在华丽的大床上。到了该来侍奉的时候,龙王没看见她,就问侍女们:“维玛喇在哪里?”她们说“夫人病了,大王”,龙王就从座位上起身,走到她身边,坐在床边,一边抚摸她的身体,一边说出第一首偈颂:巴利
Tesu nāgarājassa bhariyā vimalādevī nāma. Sā tassa gīvāya piḷandhanamaṇiṃ apassantī pucchi ‘‘deva, kahaṃ pana te maṇī’’ti? ‘‘Bhadde, candabrāhmaṇaputtassa vidhurapaṇḍitassa dhammakathaṃ sutvā pasannacitto ahaṃ tena maṇinā taṃ pūjesiṃ. Na kevalañca ahameva, sakkopi taṃ dibbadukūlena pūjesi, supaṇṇarājā suvaṇṇamālāya, dhanañcayarājā gavassasahassādīhi pūjesī’’ti. ‘‘Dhammakathiko so, devā’’ti. ‘‘Bhadde, kiṃ vadesi, jambudīpatale buddhuppādo viya pavattati, sakalajambudīpe ekasatarājāno tassa madhuradhammakathāya bajjhitvā hatthikantavīṇāsarena paluddhamattavāraṇā viya attano attano rajjāni gantuṃ na icchanti, evarūpo so madhuradhammakathiko’’ti tassa guṇaṃ vaṇṇesi. Sā vidhurapaṇḍitassa guṇakathaṃ sutvā tassa dhammakathaṃ sotukāmā hutvā cintesi ‘‘sacāhaṃ vakkhāmi ‘deva, tassa dhammakathaṃ sotukāmā, idha naṃ ānehī’ti, na metaṃ ānessati. Yaṃnūnāhaṃ ‘tassa me hadaye dohaḷo uppanno’ti gilānālayaṃ kareyya’’nti. Sā tathā katvā siragabbhaṃ pavisitvā attano paricārikānaṃ saññaṃ datvā sirisayane nipajji. Nāgarājā upaṭṭhānavelāya taṃ apassanto ‘‘kahaṃ vimalā’’ti paricārikāyo pucchitvā ‘‘gilānā, devā’’ti vutte uṭṭhāyāsanā tassā santikaṃ gantvā sayanapasse nisīditvā sarīraṃ parimajjanto paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 你脸色苍白,消瘦又虚弱,容貌已经不像从前那样了。
维玛拉,你被问到了,请回答:你身体的感受怎么样?”巴利
‘‘Paṇḍu kisiyāsi dubbalā, vaṇṇarūpaṃ na tavedisaṃ pure; Vimale akkhāhi pucchitā, kīdisī tuyhaṃ sarīravedanā’’ti.
这里,“苍白”是指像枯叶一样的颜色。“消瘦”就是瘦。“虚弱”是指没有力气。“你的容貌不像从前那样了”:你那个叫作容貌的色,从前不是这样的,那时没有缺陷、没有过失,如今却变了,变成了让人不喜欢的模样。“维玛喇”:这是在称呼她。巴利
Tattha paṇḍūti paṇḍupalāsavaṇṇā. Kisiyāti kisā. Dubbalāti appathāmā. Vaṇṇarūpaṃ na tavedisaṃ pureti tava vaṇṇasaṅkhātaṃ rūpaṃ pure edisaṃ na hoti, niddosaṃ anavajjaṃ, taṃ idāni parivattitvā amanuññasabhāvaṃ jātaṃ. Vimaleti taṃ ālapati.
于是她对他解说,说出第二首偈:巴利
Athassa sā ācikkhantī dutiyaṃ gāthamāha –
“ 大王啊,人间为母之天性,名唤胎望;
龙象啊,我渴慕如法所得的维杜罗之心。”巴利
‘‘Dhammo manujesu mātīnaṃ, dohaḷo nāma janinda vuccati; Dhammāhaṭaṃ nāgakuñjara, vidhurassa hadayābhipatthaye’’ti.
这里,“法”指自性。Mātīnaṃ 指女人们。Janinda 指龙众之主。Dhammāhaṭaṃ nāgakuñjara, vidhurassa hadayābhipatthaye:龙中至尊啊,我希求维杜罗的心,那是由法、以平等、不以暴力手段得来的;我若得到它,就有命在,若得不到,就死在这里。她是针对他的智慧这样说的——巴利
Tattha dhammoti sabhāvo. Mātīnanti itthīnaṃ. Janindāti nāgajanassa inda. Dhammāhaṭaṃ nāgakuñjara, vidhurassa hadayābhipatthayeti nāgaseṭṭha, ahaṃ dhammena samena asāhasikakammena āhaṭaṃ vidhurassa hadayaṃ abhipatthayāmi, taṃ me labhamānāya jīvitaṃ atthi, alabhamānāya idheva maraṇanti tassa paññaṃ sandhāyevamāha –
龙王听完这话,说出了第三首偈颂:巴利
Taṃ sutvā nāgarājā tatiyaṃ gāthamāha –
“ 你确实是在渴求月亮、太阳,或者是风;
要见到维杜罗实在太难了,在这里谁会尊敬维杜罗呢?”巴利
‘‘Candaṃ kho tvaṃ dohaḷāyasi, sūriyaṃ vā atha vāpi mālutaṃ; Dullabhañhi vidhurassa dassanaṃ, ko vidhuramidha mānayissatī’’ti.
在这件事上,要见到维杜罗确实很难;要见到那位肩负无比重任的维杜罗,本身就是非常难得的。因为整个阎浮提洲的国王们都安排了如法的守护、防卫和保护才出行,谁也没法见到他,那谁能把他带到这里来呢?他这样说。巴利
Tattha dullabhañhi vidhurassa dassananti asamadhurassa vidhurassa dassanameva dullabhaṃ. Tassa hi sakalajambudīpe rājāno dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ paccupaṭṭhāpetvā vicaranti, passitumpi naṃ koci na labhati, taṃ ko idha ānayissatīti vadati.
她听了他的话,心想:“要是得不到,我就死在这里。”于是转过身去,背对着他,用衣角遮住脸躺下了。龙王心里很不高兴,走进内室,坐在床座上,认定“维玛喇是要人取来维杜罗智者的心肉”,便想:“要是维玛喇得不到智者的心肉,她就活不成了,我怎样才能得到他的心肉呢?”这时,他的女儿——名叫伊兰达提的龙女,佩戴着一切装饰,仪容光彩盛大,前来侍奉父亲。她礼敬父亲后站在一旁,看出父亲神情有异,就问道:“父亲,您看起来非常忧愁,是什么缘故呢?”接着说了这首偈颂——巴利
Sā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘alabhamānāya me idheva maraṇa’’nti parivattitvā piṭṭhiṃ datvā sāḷakakaṇṇena mukhaṃ pidahitvā nipajji. Nāgarājā anattamano sirigabbhaṃ pavisitvā sayanapiṭṭhe nisinno ‘‘vimalā vidhurapaṇḍitassa hadayamaṃsaṃ āharāpetī’’ti saññī hutvā ‘‘paṇḍitassa hadayaṃ alabhantiyā vimalāya jīvitaṃ natthi, kathaṃ nu kho tassa hadayamaṃsaṃ labhissāmī’’ti cintesi. Athassa dhītā irandhatī nāma nāgakaññā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā mahantena sirivilāsena pitu upaṭṭhānaṃ āgantvā pitaraṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhitā, sā tassa indriyavikāraṃ disvā ‘‘tāta, ativiya domanassappattosi, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti pucchantī imaṃ gāthamāha –
“ 孩子啊,你为何这般沉思?你的脸就像手中拿着的莲花。
主上啊,你为何神色愁苦?莫要悲泣,你令仇敌痛苦。”巴利
‘‘Kiṃ nu tāta tuvaṃ pajjhāyasi, padumaṃ hatthagataṃva te mukhaṃ; Kiṃ nu dummanarūposi issara, mā tvaṃ soci amittatāpanā’’ti.
在那里,“反复思虑”是指一再地想。“握在手中”是说你的脸变得像被手揉搓过的莲花。“主宰者”是指五百由旬龙宫的主人,即“主人”。巴利
Tattha pajjhāyasīti punappunaṃ cintesi. Hatthagatanti hatthena parimadditaṃ padumaṃ viya te mukhaṃ jātaṃ. Issarāti pañcayojanasatikassa mandiranāgabhavanassa, sāmīti.
龙王听完女儿的话,就把这件事说明给她听,说道:巴利
Dhītu vacanaṃ sutvā nāgarājā tamatthaṃ ārocento āha –
“ 你的母亲确实是伊兰陀提,维杜罗的心在渴望;
见到维杜罗本来就很难得,在这里谁还会敬重他呢?”巴利
‘‘Mātā hi tava irandhati, vidhurassa hadayaṃ dhaniyati; Dullabhañhi vidhurassa dassanaṃ, ko vidhuramidha mānayissatī’’ti.
在这里,“渴望”(dhaniyati)的意思是希望、想要。巴利
Tattha dhaniyatīti pattheti icchati.
于是龙王打发她走,说道:“女儿啊,我身边没有人能把维杜罗带来。你救救母亲的性命吧,去找一个有能力把维杜罗带来的丈夫。”他说着半首偈颂——巴利
Atha naṃ nāgarājā ‘‘amma, mama santike vidhuraṃ ānetuṃ samattho natthi, tvaṃ mātu jīvitaṃ dehi, vidhuraṃ ānetuṃ samatthaṃ bhattāraṃ pariyesāhī’’ti uyyojento upaḍḍhagāthamāha –
“ 你去为他寻找一个能在此地尊敬维杜罗的丈夫吧。”巴利
‘‘Tassa bhattupariyesanaṃ cara, yo vidhuramidha mānayissatī’’ti.
在这里,“行”就是游走。巴利
Tattha carāti vicara.
就这样,他因为沉迷于烦恼,对女儿说了不合适的话。导师为了说明这件事,说道:巴利
Iti so kilesābhiratabhāvena dhītu ananucchavikaṃ kathaṃ kathesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“ 她听了父亲的话,就在夜里出去,走上了漏泄之路。”巴利
‘‘Pituno ca sā sutvāna vākyaṃ, rattiṃ nikkhamma avassutiṃ carī’’ti.
比丘们,这里“漏泄”的意思是:那位龙女听了父亲的话,先安慰了父亲,又到母亲那里安慰了母亲,然后回到自己的吉祥寝宫,用各种装饰把自己打扮好,穿上一件红花色的衣服,把一端搭在肩上。就在那天夜里,她把水分开,从龙宫出来,前往雪山一带的大海边。那里有一座叫安阇那山的黑山,高六十由旬,整座山是一整块岩石。她到了那里之后,就“行于漏泄”——也就是行烦恼的漏泄,行寻找丈夫之事。巴利
Tattha avassutinti bhikkhave, sā nāgamāṇavikā pitu vacanaṃ sutvā pitaraṃ assāsetvā mātu santikaṃ gantvā tampi assāsetvā attano sirigabbhaṃ gantvā sabbālaṅkārehi attānaṃ alaṅkaritvā ekaṃ kusumbharattavatthaṃ nivāsetvā ekaṃ ekaṃse katvā tameva rattiṃ udakaṃ dvidhā katvā nāgabhavanato nikkhamma himavantappadese samuddatīre ṭhitaṃ saṭṭhiyojanubbedhaṃ ekagghanaṃ kāḷapabbataṃ nāma añjanagiriṃ gantvā avassutiṃ cari kilesaavassutiṃ bhattupariyesanaṃ carīti attho.
她在雪山中游走时,采来那些色香具足的花朵,把整座山装饰得像用宝石镶成一样,又在山顶铺好花席,以令人欢喜的姿态起舞,唱着甜美的歌,说出第七首偈颂:巴利
Carantī ca yāni himavante vaṇṇagandhasampannāni pupphāni, tāni āharitvā sakalapabbataṃ maṇiagghiyaṃ viya alaṅkaritvā uparitale pupphasanthāraṃ katvā manoramenākārena naccitvā madhuragītaṃ gāyantī sattamaṃ gāthamāha –
“ 乾闼婆、罗刹与龙,紧那罗及人之中,
能赐一切欲的智者,谁将长久为我夫?”巴利
‘‘Ke gandhabbe rakkhase ca nāge, ke kimpurise cāpi mānuse; Ke paṇḍite sabbakāmadade, dīgharattaṃ bhattā me bhavissatī’’ti.
在这其中,“谁是乾闼婆、罗刹或龙”,是问:谁是乾闼婆,或罗刹,或龙?“谁是能赐予一切欲乐的智者”,是问:在这些乾闼婆等当中,谁是智者,有能力赐予一切欲乐?他能取来维杜罗的心肉,满足我母亲——她渴望维杜罗的心肉——的心愿,让她彻底如愿,就会长久做我的丈夫。巴利
Tattha ke gandhabbe rakkhase ca nāgeti ko gandhabbo vā rakkhaso vā nāgo vā. Ke paṇḍite sabbakāmadadeti ko etesu gandhabbādīsu paṇḍito sabbakāmaṃ dātuṃ samattho, so vidhurassa hadayamaṃsadohaḷiniyā mama mātu manorathaṃ matthakaṃ pāpetvā mayhaṃ dīgharattaṃ bhattā bhavissatīti.
就在那一刻,多闻天王的的外甥,名叫富那迦的夜叉将军,骑着一匹高约三拘卢舍的意所成神马,正从黑山山顶前往夜叉集会。他听到了她的歌声。那歌声来自一个在过去生中曾与他有过情缘的女子,穿透了他的皮肤等,直抵骨髓,牢牢停在那里。他因此对她心生贪恋,掉转马头,就坐在马背上安慰她说:“贤女啊,我能凭自己的智慧,以如法、公正的方式取来维杜罗的心脏,你不必担忧。”接着,他说出了第八首偈颂:巴利
Tasmiṃ khaṇe vessavaṇamahārājassa bhāgineyyo puṇṇako nāma yakkhasenāpati tigāvutappamāṇaṃ manomayasindhavaṃ abhiruyha kāḷapabbatamatthakena yakkhasamāgamaṃ gacchanto taṃ tāya gītasaddaṃ assosi. Anantare attabhāve anubhūtapubbāya itthiyā gītasaddo tassa chaviādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsi. So tāya paṭibaddhacitto hutvā nivattitvā sindhavapiṭṭhe nisinnova ‘‘bhadde, ahaṃ mama paññāya dhammena samena vidhurassa hadayaṃ ānetuṃ samatthomhi, tvaṃ mā cintayī’’ti taṃ assāsento aṭṭhamaṃ gāthamāha –
“ 我会成为你的依靠,也会做你的丈夫,明净无瑕的女子啊。
我的智慧就是这样,你将成为我的妻子,成为我的依靠。”巴利
‘‘Assāsa hessāmi te pati, bhattā te hessāmi anindalocane; Paññā hi mamaṃ tathāvidhā, assāsa hessasi bhariyā mamā’’ti.
在这里,“无可指责的眼睛”是指无可挑剔的眼睛。“这样的”是指有能力取来维杜罗的心脏。巴利
Tattha anindalocaneti aninditabbalocane. Tathāvidhāti vidhurassa hadayamaṃsaṃ āharaṇasamatthā.
这时,伊兰达提对他说:“那就来吧,我们一起去我父亲那里。”说完就带他去了。导师为了说明这件事的含意,说道:巴利
Atha naṃ irandhatī ‘‘tena hi ehi, gacchāma me pitu santika’’nti ānesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“ 伊兰达提怀着随顺往昔道路的心,对富那迦说:
来吧,我们一起去我父亲那里,他会亲自把这件事跟你说清楚。”巴利
‘‘Avacāsi puṇṇakaṃ irandhatī, pubbapathānugatena cetasā; Ehi gacchāma pitu mamantike, esova te etamatthaṃ pavakkhatī’’ti.
这里,“随顺前道”指的是:在紧挨着的上一世,对于那个曾是她前世丈夫的人,她正是随顺那前世之道而跟随。“来吧,我们走”——比丘们,那位夜叉将军说完这话,心里想:“让她坐上马背,我带她走。”就从山顶下来,伸手要抓她。她不肯把手交给他抓,反而自己抓住他伸过来的手,说:“主人,我不是没有依靠的人。我父亲是龙王瓦鲁纳,母亲是天后维玛喇。来吧,我们一起到我父亲那里去,他会亲自为你说明这件事——也就是我们的吉祥仪式应该怎么办。”巴利
Tattha pubbapathānugatenāti anantare attabhāve bhūtapubbasāmike tasmiṃ pubbapatheneva anugatena. Ehi gacchāmāti bhikkhave, so yakkhasenāpati evaṃ vatvā ‘‘imaṃ assapiṭṭhiṃ āropetvā nessāmī’’ti pabbatamatthakā otaritvā tassā gahaṇatthaṃ hatthaṃ pasāresi. Sā attano hatthaṃ gaṇhituṃ adatvā tena pasāritahatthaṃ sayaṃ gahetvā ‘‘sāmi, nāhaṃ anāthā, mayhaṃ pitā varuṇo nāma nāgarājā, mātā vimalā nāma devī, ehi mama pitu santikaṃ gacchāma, eso eva te yathā amhākaṃ maṅgalakiriyāya bhavitabbaṃ, evaṃ etamatthaṃ pavakkhatī’’ti avacāsi.
说完这些话,她抓住那个夜叉,来到父亲面前。导师为了说明这件事,说道:巴利
Evaṃ vatvā sā yakkhaṃ gahetvā pitu santikaṃ agamāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“ 她打扮得漂漂亮亮,穿着华丽衣裳,戴着花环,身上涂满栴檀香。
她抓住夜叉的手,来到父亲面前。”巴利
‘‘Alaṅkatā suvasanā, mālinī candanussadā; Yakkhaṃ hatthe gahetvāna, pitusantikupāgamī’’ti.
在这里,“来到父亲面前”的意思是:她来到自己父亲那位龙王面前。巴利
Tattha pitusantikupāgamīti attano pituno nāgarañño santikaṃ upāgami.
富那迦夜叉也施展神通,来到龙王面前,恳求迎娶伊兰达提,说道:巴利
Puṇṇakopi yakkho paṭiharitvā nāgarājassa santikaṃ gantvā irandhatiṃ yācanto āha –
尊贵的龙啊,请听我说,请你好好接受这份聘礼。
我渴望伊兰达提,请你让她和我在一起。巴利
‘‘Nāgavara vaco suṇohi me, patirūpaṃ paṭipajja suṅkiyaṃ; Patthemi ahaṃ irandhatiṃ, tāya samaṅgiṃ karohi maṃ tuvaṃ.
“ 一百头象,一百匹马,一百辆骡车,
诸善士的楼阁满满当当,全都是各种珍宝。
龙啊,你应当照那样做,把女儿伊兰达给我吧。”巴利
‘‘Sataṃ hatthī sataṃ assā, sataṃ assatarīrathā; Sataṃ valabhiyo puṇṇā, nānāratnassa kevalā; Te nāga paṭipajjassu, dhītaraṃ dehirandhati’’nti.
在那里,聘礼就是与自家门第相称、用来迎娶女儿的财物,你收下吧。使她与我结合,就是让她和我成为一对。valabhiyo 是指运货的车。nānāratnassa kevalā 的意思是各种宝物满满当当,一样不缺。巴利
Tattha suṅkiyanti attano kulapadesānurūpaṃ dhitu suṅkaṃ dhanaṃ paṭipajja gaṇha. Samaṅgiṃ karohīti maṃ tāya saddhiṃ samaṅgibhūtaṃ karohi. Valabhiyoti bhaṇḍasakaṭiyo. Nānāratnassa kevalāti nānāratanassa sakalaparipuṇṇā.
这时,龙王对他说:巴利
Atha naṃ nāgarājā āha –
“ 先让我告知亲属、朋友和心地善良的人,
没打招呼就擅自做的事,事后总会让人后悔。”巴利
‘‘Yāva āmantaye ñātī, mitte ca suhadajjane; Anāmanta kataṃ kammaṃ, taṃ pacchā anutappatī’’ti.
在这里,“直到我通知亲属们”的意思是:“喂,夜叉将军,我把女儿给你,不是不给,只是请你稍等一会儿,等我也通知一下亲属们。”那件事后来会让人后悔,是因为女人无论到了哪里,都有觉得称心的时候,也有觉得不称心的时候;在不称心的时候,亲属等人就会说:“不跟我们商量就做的事,就是这样。”因此他们不予关心,那件事后来会带来后悔。巴利
Tattha yāva āmantaye ñātīti bho yakkhasenāpati, ahaṃ tuyhaṃ dhītaraṃ demi, no na demi, thokaṃ pana āgamehi, yāva ñātakepi jānāpemi. Taṃ pacchā anutappatīti itthiyo hi gatagataṭṭhāne abhiramantipi anabhiramantipi, anabhiratikāle ñātakādayo amhehi saddhiṃ anāmantetvā kataṃ kammaṃ nāma evarūpaṃ hotīti ussukkaṃ na karonti, evaṃ taṃ kammaṃ pacchā anutāpaṃ āvahatīti.
说完这些话,他就去了妻子住的地方,和她交谈起来。导师为了说明这件事的涵义,说道:巴利
Evaṃ vatvā so bhariyāya vasanaṭṭhānaṃ gantvā tāya saddhiṃ sallapi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
于是,那位名叫婆楼那的龙象进入住所后,
吩咐妻子后,他说了这些话:巴利
‘‘Tato so varuṇo nāgo, pavisitvā nivesanaṃ; Bhariyaṃ āmantayitvāna, idaṃ vacanamabravi.
“ 这位就是普那迦夜叉,他向我求娶伊兰达提。
凭藉获得大量财富,我们就把我心爱的她给他吧。”巴利
‘‘‘Ayaṃ so puṇṇako yakkho, yācatī maṃ irandhatiṃ; Bahunā vittalābhena, tassa dema piyaṃ mama’’’nti.
这里,“进入”是说:婆楼那让富那迦就留在那里,自己起身,走进他妻子躺卧的那座住所。“我可爱的”是说:他问——以他获得的众多财富,我们就把我心爱的女儿给他吧?巴利
Tattha pavisitvāti varuṇo puṇṇakaṃ tattheva ṭhapetvā sayaṃ uṭṭhāya yatthassa bhariyā nipannā, taṃ nivesanaṃ pavisitvā. Piyaṃ mamanti mama piyaṃ dhītaraṃ tassa bahunā vittalābhena demāti pucchati.
“ 非以财非以富,我等伊兰达提不可得;
若智者之心依法而得,则当携来此地。
凭这样的财富就能得到这位少女,我们不贪求别的更殊胜的财富。”巴利
‘‘Na dhanena na vittena, labbhā amhaṃ irandhatī; Sace ca kho hadayaṃ paṇḍitassa, dhammena laddhā idha māhareyya; Etena vittena kumāri labbhā, nāññaṃ dhanaṃ uttari patthayāmā’’ti.
在这里,“amhaṃ irandhatī”的意思是“我们的女儿伊兰达提”。“etena vittena”的意思是“因为这个让人欢喜的原因”(etena tuṭṭhikāraṇena)。巴利
Tattha amhaṃ irandhatīti amhākaṃ dhītā irandhatī. Etena vittenāti etena tuṭṭhikāraṇena.
他和她商量完,又和富那迦商量了一遍。导师为了说明这件事,就说了下面这番话:巴利
So tāya saddhiṃ mantetvā punadeva puṇṇakena saddhiṃ mantesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
尔时婆楼那龙王,从己居所而出;
呼唤富那迦已毕,彼乃自说如是言。巴利
‘‘Tato so varuṇo nāgo, nikkhamitvā nivesanā; Puṇṇakāmantayitvāna, idaṃ vacanamabravi.
“ 不是靠财富,也不是靠金钱,就能得到我们的伊兰达提;
如果你能以如法的方式得到智者的心脏,并把它带到这里来,
靠这笔财富才能得到这位少女,我们不求别的更多的财富。”巴利
‘‘‘Na dhanena na vittena, labbhā amhaṃ irandhatī; Sace tuvaṃ hadayaṃ paṇḍitasa, dhammena laddhā idha māharesi; Etena vittena kumāri labbhā, nāññaṃ dhanaṃ uttari patthayāmā’’’ti.
其中,puṇṇakāmantayitvāna 的意思是呼唤了富那迦之后。巴利
Tattha puṇṇakāmantayitvānāti puṇṇakaṃ āmantayitvā.
“ 世间有些人说他是智者,另一些人又说他是愚者;
请告诉我,龙啊,在这里人们各说各话、互相争论,你说谁是智者?”巴利
‘‘Yaṃ paṇḍitotyeke vadanti loke, tameva bāloti punāhu aññe; Akkhāhi me vippavadanti ettha, kaṃ paṇḍitaṃ nāga tuvaṃ vadesī’’ti.
在那里,他听到“智者的心脏”这句话后,心里想:“有些人说他是智者,另一些人却说他是愚人。虽然伊兰达提已经向我指明(智者是)维杜罗,但我还是要问个明白,以便如实了解。”所以他说了这样的话。巴利
Tattha yaṃpaṇḍitotyeketi so kira ‘‘hadayaṃ paṇḍitassā’’ti sutvā cintesi ‘‘yaṃ eke paṇḍitoti vadanti, tameva aññe bāloti kathenti. Kiñcāpi me irandhatiyā vidhuroti akkhātaṃ, tathāpi tathato jānituṃ pucchissāmi na’’nti. Tasmā evamāha.
“ 你若曾听闻:俱卢王达南迦耶有位智者,名为维杜罗——
便将那智者带来,愿如法而得的伊兰达提成为你的妻室。”巴利
‘‘Korabyarājassa dhanañcayassa, yadi te suto vidhuro nāma kattā; Ānehi taṃ paṇḍitaṃ dhammaladdhā, irandhatī padacarā te hotū’’ti.
其中,dhammaladdhā 的意思是如法获得;padacarā 指的是足侍者,也就是跟在脚边随行服侍的人。巴利
Tattha dhammaladdhāti dhammena labhitvā. Padacarāti pādaparicārikā.
富那迦听了这话,满心欢喜,就命令侍者去把信度马牵来。导师为了说明这件事,说道:巴利
Taṃ sutvā puṇṇako somanassappatto sindhavaṃ nayanatthāya upaṭṭhākaṃ āṇāpesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“ 闻婆罗那此言已,药叉欢喜踊跃而起;
即于彼处,寂静者告一人言:牵良驹来,就此备之。”巴利
‘‘Idañca sutvā varuṇassa vākyaṃ, uṭṭhāya yakkho paramappatīto; Tattheva santo purisaṃ asaṃsi, ānehi ājaññamidheva yutta’’nti.
在那里,所谓“吩咐了那个男子”,是指他命令了自己的侍者。骏马,是指能分辨该做与不该做的良马。备好,是指已经配好马具。巴利
Tattha purisaṃ asaṃsīti attano upaṭṭhākaṃ āṇāpesi. Ājaññanti kāraṇākāraṇajānanakasindhavaṃ. Yuttanti kappitaṃ.
“ 耳朵是黄金做的,蹄子是玻璃做的;
成熟的阎浮金饰品,即黄金的胸饰。”巴利
‘‘Jātarūpamayā kaṇṇā, kācamhicamayā khurā; Jambonadassa pākassa, suvaṇṇassa uracchado’’ti.
这里,为了描述那匹信度马,才说“耳朵是黄金做的”。因为这匹意所成的信度马,耳朵是黄金做的,蹄子是玻璃做的,而它的蹄子其实是红宝石做的,这就是这句话的意思。“成熟的阎浮金”,指的是成熟阎浮赤金的胸饰。巴利
Tattha jātarūpamayā kaṇṇāti tameva sindhavaṃ vaṇṇento āha. Tassa hi manomayassa sindhavassa jātarūpamayā kaṇṇā, kācamhicamayā khurā, tassa khurā rattamaṇimayāti attho. Jambonadassa pākassāti jambonadassa pakkassa rattasuvaṇṇassa uracchado.
那个人立刻就把那匹信度马牵了过来。普纳迦骑上它,从空中前往多闻天王那里,描述了龙宫的情形之后,把这件事禀报了。为了说明这个意思,才说了下面这段话——巴利
So puriso tāvadeva taṃ sindhavaṃ ānesi. Puṇṇako taṃ abhiruyha ākāsena vessavaṇassa santikaṃ gantvā nāgabhavanaṃ vaṇṇetvā taṃ pavattiṃ ārocesi. Tassatthassa pakāsanatthaṃ idaṃ vuttaṃ –
富那迦跨上那载运天神的骏马,
严饰其身,修整发须,腾空而起,飞入虚空天际。巴利
‘‘Devavāhavahaṃ yānaṃ, assamāruyha puṇṇako; Alaṅkato kappitakesamassu, pakkāmi vehāyasamantalikkhe.
1369 第1369段没有可翻译的巴利文内容。巴利
1369.
那个普纳迦被欲贪迷住了心,一心想要得到龙女伊兰达提。
他走到那位声名显赫的鬼类之主——毗沙门多闻天王面前,这样说道:巴利
‘‘So puṇṇako kāmarāgena giddho, irandhatiṃ nāgakaññaṃ jigīsaṃ; Gantvāna taṃ bhūtapatiṃ yasassiṃ, iccabravī vessavaṇaṃ kuveraṃ.
有一座宫殿名叫博伽瓦蒂,其中的住所被称为金瓦蒂;
当黄金所造的城市建成时,曼达拉龙王的宫殿已经落成。巴利
‘‘Bhogavatī nāma mandire, vāsā hiraññavatīti vuccati; Nagare nimmite kañcanamaye, maṇḍalassa uragassa niṭṭhitaṃ.
有望楼与骆驼颈[饰件],用红宝石和猫眼石做成。
这里的宫殿是石头造的,用黄金和珍宝覆盖着。巴利
‘‘Aṭṭālakā oṭṭhagīviyo, lohitaṅkassa masāragallino; Pāsādettha silāmayā, sovaṇṇaratanehi chāditā.
1372 第1372段没有可翻译的巴利文内容。巴利
1372.
芒果树、提罗迦树、阎浮树、七叶树、目支邻陀树和凯达迦树。
粟树、伍答拉咖树一起,还有上跋陀迦树、因陀罗花树。巴利
‘‘Ambā tilakā ca jambuyo, sattapaṇṇā mucalindaketakā; Piyaṅgu uddālakā sahā, uparibhaddakā sinduvārakā.
瞻波迦树、龙茉莉,姊妹鬘树与此间拘利;
这些树已转化,庄严龙之宫殿。巴利
‘‘Campeyyakā nāgamallikā, bhaginīmālā atha mettha koliyā; Ete dumā pariṇāmitā, sobhayanti uragassa mandiraṃ.
这里有许多石头做的枣椰树,开满了永不凋谢的金色花朵。
在那里,住着一位化生的龙王,名叫婆楼那,有大神通。巴利
‘‘Khajjurettha silāmayā, sovaṇṇadhuvapupphitā bahū; Yattha vasatopapātiko, nāgarājā varuṇo mahiddhiko.
他的妻子是位纯洁无瑕的少女,身姿宛如金色藤蔓;
迦罗正当青春初长成,双乳如楝果,容貌明丽动人。巴利
‘‘Tassa komārikā bhariyā, vimalā kañcanavelliviggahā; Kālā taruṇāva uggatā, pucimandatthanī cārudassanā.
她的皮肤像紫胶汁染过一样红润光洁,又像无风处盛开的翅子树花。
就像住在三十三天的天女,又像从乌云中放出的闪电。巴利
‘‘Lākhārasarattasucchavī , kaṇikārāva nivātapupphitā; Tidivokacarāva accharā, vijjuvabbhaghanā vinissaṭā.
“ 那位满怀渴望、光彩照人的女子,搅动着维杜罗的心。
主宰者啊,我把它交给他们,因此他们就把伊兰达提交给了我。”巴利
‘‘Sā dohaḷinī suvimhitā, vidhurassa hadayaṃ dhaniyati; Taṃ tesaṃ demi issara, tena te denti irandhatiṃ mama’’nti.
这里,“天神之车乘”指:被运载的东西叫“承载物”;运载着被称为天神的承载物,所以叫“天神之车乘”。用它来运载的,就是“车乘”。“整理须发”指为了装饰而把须发打理得很好。不过天人其实没有剃须理发这回事,这只是善于讲故事的人说的。“求取”就是渴望得到。“多闻天王”指毗沙那王城的主宰之王。“库维罗”就是他的名字。“富有”是因为财富圆满而得名。“殿堂”指宫殿,也就是楼阁的意思。被称为“住处”和“金带”:因为这是龙王的住处,所以叫“住处”;又因为被黄金城墙环绕,所以叫“金带”。“城中所化”指化现出来的都城。“金制的”指用黄金造成的。“具备圆坛”指拥有龙身圆坛的。“已完成”指工艺已经圆满完成。“唇颈楼阁”指按照嘴唇和颈项的形状,用红宝石和琉璃造成的楼阁。“此处宫殿”指在这座龙殿里的宫殿。“石制的”指用宝石造成的。“以金宝”指用称为金的宝物,也就是用金砖覆盖的意思。“素馨”指素馨一类的树。“上部吉祥树”指伍答拉咖树一类的树。“瞻波、龙树、茉莉”指瞻波树、龙树和茉莉花。“姊妹花环”以及这里的拘利树:指姊妹花环,以及在这座龙殿中还有名叫拘利的树。“这些树木繁茂”指这些开花结果的树,因为枝条互相碰触交织,长得非常繁盛杂乱。“此处有枣椰树”指这里有枣椰树。“石制的”指用靛蓝宝石造成的。“金花常开”指它们总是用黄金花朵来装饰,好像永远在盛开。“那里住着化生者”指在这座龙殿里,住着一位化生的龙王。“身如金藤”指身体就像一堆黄金那样,光耀美丽。“黑美妙龄”指因为姿态优美,就像被微风轻轻吹拂的黑藤嫩叶那样挺拔可爱。“苦楝乳”指乳头的形状像苦楝的果实。“虫胶红肤”这是就她手足脚掌的皮肤而说的。“行于天界”指游走在三十三天的宫殿里。“如云中电”指就像从浓密的雨云中闪射出来的电光。“我把它交给他们”意思是“我把他的心交给他们”,你应当这样理解。“主宰者”这是对舅父的称呼。巴利
Tattha devavāhavahaṃ yānanti vahitabboti vāho, devasaṅkhātaṃ vāhaṃ vahatīti devavāhavahaṃ. Yanti etenāti yānaṃ. Kappitakesamassūti maṇḍanavasena susaṃvihitakesamassu. Devānaṃ pana kesamassukaraṇakammaṃ nāma natthi, vicittakathikena pana kathitaṃ. Jigīsanti patthayanto. Vessavaṇanti visāṇāya rājadhāniyā issararājānaṃ. Kuveranti evaṃnāmakaṃ. Bhogavatī nāmāti sampannabhogatāya evaṃladdhanāmaṃ. Mandireti mandiraṃ, bhavananti attho. Vāsā hiraññavatīti nāgarājassa vasanaṭṭhānattā vāsāti ca, kañcanavatiyā suvaṇṇapākārena parikkhittattā hiraññavatīti ca vuccati. Nagare nimmiteti nagaraṃ nimmitaṃ. Kañcanamayeti suvaṇṇamayaṃ. Maṇḍalassāti bhogamaṇḍalena samannāgatassa. Niṭṭhitanti karaṇapariniṭṭhitaṃ. Oṭṭhagīviyoti oṭṭhagīvāsaṇṭhānena katā rattamaṇimasāragallamayā aṭṭālakā. Pāsādetthāti ettha nāgabhavane pāsādā. Silāmayāti maṇimayā. Sovaṇṇaratanehīti suvaṇṇasaṅkhātehi ratanehi, suvaṇṇiṭṭhakāhi chāditāti attho. Sahāti sahakārā. Uparibhaddakāti uddālakajātikāyeva rukkhā. Campeyyakā nāgamallikāti campakā ca nāgā ca mallikā ca. Bhaginīmālā atha mettha koliyāti bhaginīmālā ceva atha ettha nāgabhavane koliyā nāma rukkhā ca. Ete dumā pariṇāmitāti ete pupphūpagaphalūpagarukkhā aññamaññaṃ saṅghaṭṭasākhatāya pariṇāmitā ākulasamākulā. Khajjuretthāti khajjurirukkhā ettha. Silāmayāti indanīlamaṇimayā. Sovaṇṇadhuvapupphitāti te pana suvaṇṇapupphehi niccapupphitā. Yattha vasatopapātikoti yattha nāgabhavane opapātiko nāgarājā vasati. Kañcanavelliviggahāti suvaṇṇarāsisassirikasarīrā. Kālā taruṇāva uggatāti vilāsayuttatāya mandavāteritā kālavallipallavā viya uggatā. Pucimandatthanīti nimbaphalasaṇṭhānacūcukā . Lākhārasarattasucchavīti hatthapādatalachaviṃ sandhāya vuttaṃ. Tidivokacarāti tidasabhavanacarā. Vijjuvabbhaghanāti abbhaghanavalāhakantarato nissaṭā vijjulatā viya. Taṃ tesaṃ demīti taṃ tassa hadayaṃ ahaṃ tesaṃ demi, evaṃ jānassu. Issarāti mātulaṃ ālapati.
于是,他因为没有得到多闻天王的允许,不敢擅自离开,为了求得允许,就说了这几首偈颂。可是多闻天王没有听他说的话。为什么呢?因为他正在裁定两位天子的宫殿归属。富楼那知道自己的话没有被听到,就站在胜者天子身边。多闻天王裁决了争端,让败诉的一方起来之后,对另一方说:“你走吧,回你自己的宫殿里去住。”富楼那在听到“你走吧”的那一刻,就请几位天子作证:“请你们知道,我是受舅父派遣来的。”然后,他就像前面说的那样,让人牵来骏马,骑上去就离开了。为了说明这件事,导师说了下面的话:巴利
Iti so vessavaṇena ananuññāto gantuṃ avisahitvā taṃ anujānāpetuṃ etā ettakā gāthā kathesi. Vessavaṇo pana tassa kathaṃ na suṇāti. Kiṃkāraṇā? Dvinnaṃ devaputtānaṃ vimānaaḍḍaṃ paricchindatīti. Puṇṇako attano vacanassa assutabhāvaṃ ñatvā jinakadevaputtassa santike aṭṭhāsi. Vessavaṇo aḍḍaṃ vinicchinitvā parājitaṃ anuṭṭhāpetvā itaraṃ ‘‘gaccha tvaṃ, tava vimāne vasāhī’’ti āha. Puṇṇako ‘‘gaccha tva’’nti vuttakkhaṇeyeva ‘‘mayhaṃ mātulena mama pesitabhāvaṃ jānāthā’’ti katipayadevaputte sakkhiṃ katvā heṭṭhā vuttanayeneva sindhavaṃ āharāpetvā abhiruyha pakkāmi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
布那迦扬声,唤声名赫赫的众生之主——毗沙门、拘毗罗;
其人即于彼处,语一人言:牵良骏来,即在此间,其轭已备。巴利
‘‘So puṇṇako bhūtapatiṃ yasassiṃ, āmantaya vessavaṇaṃ kuveraṃ; Tattheva santo purisaṃ asaṃsi, ānehi ājaññamidheva yuttaṃ.
耳朵是纯金做的,蹄子是水晶做的;
胸甲由精炼的阎浮檀金制成。巴利
‘‘Jātarūpamayā kaṇṇā, kācamhicamayā khurā; Jambonadassa pākassa, suvaṇṇassa uracchado.
“ 富那迦严饰仪容,须发修齐,跨上那驮载天神之乘的神驹;
腾空而起,飞入苍穹。”巴利
‘‘Devavāhavahaṃ yānaṃ, assamāruyha puṇṇako; Alaṅkato kappitakesamassu, pakkāmi vehāyasamantalikkhe’’ti.
在这里,“召唤”就是“已经召唤了”的意思。巴利
Tattha āmantayāti āmantayitvā.
他在空中飞行的时候心里盘算:“维杜罗智者随从众多,没法硬抓。不过财胜俱卢王是个赌徒,只要在赌局里赢了他,就能把维杜罗弄到手。可这国王家里宝贝多得很,要是拿只值十万的赌注,他肯定不肯跟我赌,得带一件极贵重的宝物才行。普通的宝物国王看不上。正好王舍城附近毗富罗山里面,有一颗转轮王用过、有大神力的宝珠。我拿这颗宝珠去引诱国王,就能赢他。”他就这么做了。导师为了说明这件事,说了下面的话:巴利
So ākāsena gacchantoyeva cintesi ‘‘vidhurapaṇḍito mahāparivāro, na sakkā taṃ gaṇhituṃ, dhanañcayakorabyo pana jūtavittako, taṃ jūtena jinitvā vidhuraṃ gaṇhissāmi, ghare panassa bahūni ratanāni, appagghena lakkhena jūtaṃ na kīḷissati, mahaggharatanaṃ harituṃ vaṭṭati, aññaṃ ratanaṃ rājā na gaṇhissati, rājagahassa sāmantā vepullapabbatabbhantare cakkavattirañño paribhogamaṇiratanaṃ atthi mahānubhāvaṃ, taṃ gahetvā tena rājānaṃ palobhetvā jinissāmī’’ti. So tathā akāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他去了非常可爱的王舍城,以及鸯伽王难以攻破的都城。
食物丰盛,饭食饮料充足,就像伐娑婆(帝释)的摩娑迦娑罗一样。巴利
‘‘So aggamā rājagahaṃ surammaṃ, aṅgassa rañño nagaraṃ durāyutaṃ; Pahūtabhakkhaṃ bahuannapānaṃ, masakkasāraṃ viya vāsavassa.
孔雀和苍鹭成群鸣叫,声音回荡;各种鸟儿高声啼叫,这里成了鸟群的栖息之地。
各种鸟雀婉转鸣叫的花园,遍地撒满鲜花,就像雪山一样。巴利
‘‘Mayūrakoñcāgaṇasampaghuṭṭhaṃ , dijābhighuṭṭhaṃ dijasaṅghasevitaṃ; Nānāsakuntābhirudaṃ suvaṅgaṇaṃ, pupphābhikiṇṇaṃ himavaṃva pabbataṃ.
“ 补那迦登上韦波勒山,那石峦层叠、紧那罗常游其间;
他为遍寻殊胜摩尼宝,终在山峰之中得见。”巴利
‘‘So puṇṇako vepulamābhirūhi, siluccayaṃ kimpurisānuciṇṇaṃ; Anvesamāno maṇiratanaṃ uḷāraṃ, tamaddasā pabbatakūṭamajjhe’’ti.
这里,“鸯伽王的”是指:当时摩揭陀国的王位正是鸯伽王的。因此说“鸯伽王的城”。“难以接近”是指被敌人难以接近。就像帝释天神的宫殿“摩萨迦萨罗”一样:因为它建在须弥山顶上,而须弥山又叫“摩萨迦萨罗”,所以帝释天神的住所得到了“摩萨迦萨罗”这个名字。“众鸟高声鸣叫”是指被其他鸟类高声鸣叫,声音回荡。“种种飞鸟鸣和”是指像被各种鸟儿用甜美的声音歌唱一样被鸣和,意思就是“被歌唱”。“美好的庭院”是指美丽的、令人惬意的庭院。像雪山一样:像雪山一样。“他登上了广大”是指诸比丘啊,那个补纳卡登上了这样广大的山。在山峰之间:在山峰之间,他看见了那颗摩尼珠。巴利
Tattha aṅgassa raññoti tadā aṅgassa raññova magadharajjaṃ ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘aṅgassa rañño nagara’’nti. Durāyutanti paccatthikehi durāyuttaṃ. Masakkasāraṃ viya vāsavassāti masakkasārasaṅkhāte sinerupabbatamatthake māpitattā ‘‘masakkasāra’’nti laddhanāmaṃ vāsavassa bhavanaṃ viya. Dijābhighuṭṭhanti aññehi ca pakkhīhi abhisaṅghuṭṭhaṃ ninnāditaṃ. Nānāsakuntābhirudanti madhurassarena gāyantehi viya nānāvidhehi sakuṇehi abhirudaṃ, abhigītanti attho. Suvaṅgaṇanti sundaraaṅgaṇaṃ manuññatalaṃ. Himavaṃva pabbatanti himavantapabbataṃ viya. Vepulamābhirūhīti bhikkhave, so puṇṇako evarūpaṃ vepullapabbataṃ abhiruhi. Pabbatakūṭamajjheti pabbatakūṭaantare taṃ maṇiṃ addasa.
看见一颗明亮、天生尊贵、令人心生欢喜的殊胜摩尼宝珠,
光辉灿烂、以声誉著称者,如同闪电在天空中闪耀。巴利
‘‘Disvā maṇiṃ pabhassaraṃ jātimantaṃ, manoharaṃ maṇiratanaṃ uḷāraṃ; Daddallamānaṃ yasasā yasassinaṃ, obhāsatī vijjurivantalikkhe.
“ 夺取价值连城的琉璃宝珠,名为悦意,具大威神;
跨上良骏神驹,身相如心所现,腾空逝去,没入苍冥。”巴利
‘‘Tamaggahī veḷuriyaṃ mahagghaṃ, manoharaṃ nāma mahānubhāvaṃ; Ājaññamāruyha manomavaṇṇo, pakkāmi vehāyasamantalikkhe’’ti.
在这里,“悦意”是指能招来心中想要的财富。“光芒闪耀”是指光辉炽盛。“以随从的珠群”是指以围绕的摩尼珠群。“照耀”是指那颗摩尼宝珠在空中像闪电一样发光。“他拿取了它”是指他拿到了那颗摩尼宝珠。不过,那颗摩尼宝珠由一个名叫鸠毗罗的夜叉守护,身边有上千鸠槃荼随从。补纳迦只是对他一生气,瞪了他一眼,那个夜叉就吓得发抖,逃到轮围山,到了那里还浑身颤抖地回头张望。就这样,补纳迦把他赶跑后,拿到了那颗摩尼宝珠。所谓“名为悦意”,就是它能带来心里所想的财富,因此得到了这样的名字。巴利
Tattha manoharanti manasābhipatthitassa dhanassa āharaṇasamatthaṃ. Daddallamānanti ujjalamānaṃ. Yasasāti parivāramaṇigaṇena. Obhāsatīti taṃ maṇiratanaṃ ākāse vijjuriva obhāsati. Tamaggahīti taṃ maṇiratanaṃ aggahesi. Taṃ pana maṇiratanaṃ kumbhiro nāma yakkho kumbhaṇḍasahassaparivāro rakkhati. So pana tena kujjhitvā olokitamatteneva bhītatasito palāyitvā cakkavāḷapabbataṃ patvā kampamāno olokento aṭṭhāsi. Iti taṃ palāpetvā puṇṇako maṇiratanaṃ aggahesi. Manoharaṃ nāmāti manasā cintitaṃ dhanaṃ āharituṃ sakkotīti evaṃladdhanāmaṃ.
就这样,他拿了那颗宝珠,从空中飞走,到了那座城。导师为了说明这件事,就说了下面的话:巴利
Iti so taṃ gahetvā ākāsena gacchanto taṃ nagaraṃ patto. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他到了因陀钵他城,下车后走进俱卢人的集会厅。
一百人聚集在一起并且团结一致时,那个夜叉毫不畏惧地说道:巴利
‘‘So aggamā nagaramindapatthaṃ, oruyhupāgacchi sabhaṃ kurūnaṃ; Samāgate ekasataṃ samagge, avhettha yakkho avikampamāno.
“ 谁于此间以胜财赢得国王?我等以胜财当胜谁?
我等当胜何等无上胜宝?谁复以胜财胜我等?”巴利
‘‘Ko nīdha raññaṃ varamābhijeti, kamābhijeyyāma varaddhanena; Kamanuttaraṃ ratanavaraṃ jināma, ko vāpi no jeti varaddhanenā’’ti.
比丘们,在那里,那位富楼那从马背上下来,把马变成看不见的样子,然后以青年婆罗门的模样进入俱卢族的集会。所谓“一百位”,就是那位夜叉毫无惧色地以赌博向一百位国王挑衅,说“谁在这里”等话。“谁在这里”是说:在国王们的这场集会中,这到底是谁?“诸王”是指在众王之间。“能赢得最胜宝”是说:能赢走我们所有的最上等宝物,还敢说“我赢了”。“我们该赢谁”是说:我们该去赢谁呢?“以最胜之财”是用最上等的财富。“哪个无上”是说:赢的时候,我们到底赢的是哪位国王的无上珍宝?“或者有谁能赢我们”是说:又有哪位国王能用最上等的财富赢我们?就这样,他用这四句话直接向俱卢族后裔挑衅。巴利
Tattha oruyhupāgacchi sabhaṃ kurūnanti bhikkhave, so puṇṇako assapiṭṭhito oruyha assaṃ adissamānarūpaṃ ṭhapetvā māṇavakavaṇṇena kurūnaṃ sabhaṃ upagato. Ekasatanti ekasatarājāno achambhīto hutvā ‘‘ko nīdhā’’tiādīni vadanto jūtena avhettha. Ko nīdhāti ko nu imasmiṃ rājasamāgame. Raññanti rājūnaṃ antare. Varamābhijetīti amhākaṃ santakaṃ seṭṭharatanaṃ abhijeti, ‘‘ahaṃ jināmī’’ti vattuṃ ussahati. Kamābhijeyyāmāti kaṃ vā mayaṃ jineyyāma. Varaddhanenāti uttamadhanena. Kamanuttaranti jinanto ca kataraṃ rājānaṃ anuttaraṃ ratanavaraṃ jināma. Ko vāpi no jetīti atha vā ko nāma rājā amhe varadhanena jeti. Iti so catūhi padehi korabyameva ghaṭṭeti.
这时,国王心想:“以前我从没见过有人这样勇敢地说话,这个人到底是谁?”他这样想着,就开口问,说了一首偈颂:巴利
Atha rājā ‘‘mayā ito pubbe evaṃ sūro hutvā kathento nāma na diṭṭhapubbo, ko nu kho eso’’ti cintetvā pucchanto gāthamāha –
“ 你的出生地到底在哪个国家?你这话可不像俱卢族的人说的。
你不怕我们任何人的容貌光彩,请告诉我你的名字和亲属。”巴利
‘‘Kuhiṃ nu raṭṭhe tava jātibhūmi, na korabyasseva vaco tavedaṃ; Abhītosi no vaṇṇanibhāya sabbe, akkhāhi me nāmañca bandhave cā’’ti.
在这件事上,“不像俱卢人那样”的意思是:你的话不像俱卢国居民说的话。巴利
Tattha na korabyassevāti kururaṭṭhavāsikasseva tava vacanaṃ na hoti.
他听完后心想:“这位国王问的是我的名字,而‘富那迦’是奴仆的名字。我要是说‘我是富那迦’,他就会看不起我,觉得‘这家伙是个奴仆,所以才敢这么放肆地说话’。我还是把紧接着的前一世的名字告诉他吧。”这样想过之后,他说出了偈颂:巴利
Taṃ sutvā itaro ‘‘ayaṃ rājā mama nāmaṃ pucchati, puṇṇako ca nāma dāso hoti. Sacāhaṃ ‘puṇṇakosmī’ti vakkhāmi, ‘esa dāso, tasmā maṃ pagabbhatāya evaṃ vadetī’ti avamaññissati, anantarātīte attabhāve nāmamassa kathessāmī’’ti cintetvā gāthamāha –
“ 我是迦旃延族的青年,大王,人们都叫我‘无减’。
我的亲戚和族人都在鸯伽国,我是因为掷骰子才来到这里的,大王。”巴利
‘‘Kaccāyano māṇavakosmi rāja, anūnanāmo iti mavhayanti; Aṅgesu me ñātayo bandhavā ca, akkhena devasmi idhānupatto’’ti.
在这里,“无减名”就是名字没有欠缺。他这样把自己的本名“富楼那”隐藏起来,才这么说。“他们这样称呼我”,意思是他们这样叫我、呼唤我。“在鸯伽国”,指住在鸯伽国的迦罗占婆城。“因骰子而来,大王”,意思是:大王,我是因为掷骰赌博才来到这里的。巴利
Tattha anūnanāmoti na ūnanāmo. Iminā attano puṇṇakanāmameva paṭicchannaṃ katvā katheti. Iti mavhayantīti iti maṃ avhayanti pakkosanti . Aṅgesūti aṅgaraṭṭhe kālacampānagare vasanti. Akkhena devasmīti deva, jūtakīḷanatthena idha anuppattosmi.
这时,国王问他:“青年,你赌输了,能拿出什么?你有什么?”接着说了这首偈颂:巴利
Atha rājā ‘‘māṇava, tvaṃ jūtena jito kiṃ dassasi, kiṃ te atthī’’ti pucchanto gāthamāha –
“ 这位年轻人有什么宝物,是赢了他的赌徒可以拿走的呢?
国王有很多宝物,你这么穷,怎么还敢来挑战他呢?”巴利
‘‘Kiṃ māṇavassa ratanāni atthi, ye taṃ jinanto hare akkhadhutto; Bahūni rañño ratanāni atthi, te tvaṃ daliddo kathamavhayesī’’ti.
这句话的意思是:这位年轻人到底有多少宝物,能让赢了他的赌徒说一声“拿来”就拿走?可是国王的住处有很多宝物,那些国王这么有钱,你这么穷,怎么还敢用赌博去向他们挑战呢?巴利
Tassattho – kittakāni bhoto māṇavassa ratanāni atthi, ye taṃ jinanto akkhadhutto ‘‘āharā’’ti vatvā hareyya. Rañño pana nivesane bahūni ratanāni atthi, te rājāno evaṃ bahudhane tvaṃ daliddo samāno kathaṃ jūtena avhayasīti.
接着,富楼那说了一首偈颂:巴利
Tato puṇṇako gāthamāha –
“ 我有一颗名叫‘悦意’的宝珠,这颗悦意宝珠非常殊胜;
这匹名叫‘折磨敌人’的骏马,等我赌输了之后,赌徒就会把它也一起拿走。”巴利
‘‘Manoharo nāma maṇī mamāyaṃ, manoharaṃ maṇiratanaṃ uḷāraṃ; Imañca ājaññamamittatāpanaṃ, etaṃ me jinitvā hare akkhadhutto’’ti.
不过在贝叶经里写的是“我有红宝石”。但那颗宝石其实是琉璃,所以只有这个说法才对得上。巴利
Pāḷipotthakesu pana ‘‘maṇi mama vijjati lohitaṅko’’ti likhitaṃ. So pana maṇi veḷuriyo, tasmā idameva sameti.
这里,“骏马”是指这匹良马和这颗宝石,即“你把我这两样都拿走吧”,他出示马后对赌徒这样说道。巴利
Tattha ājaññanti imaṃ ājānīyassañca maṇiñcāti etaṃ me ubhayaṃ hareyya akkhadhuttoti assaṃ dassetvā evamāha.
国王听了之后,说了这样一首偈颂:巴利
Taṃ sutvā rājā gāthamāha –
“ 一个青年,一颗宝珠能做什么?一匹良马又能做什么?
国王有很多宝珠,还有数不清的良马,跑起来快得像风一样。”巴利
‘‘Eko maṇī māṇava kiṃ karissati, ājāniyeko pana kiṃ karissati; Bahūni rañño maṇiratanāni atthi, ājāniyā vātajavā anappakā’’ti.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24