10. 须大拏本生注释·《曼坻品》的注释
22. 大集义注 · 310 段
《曼坻品》的注释巴利
Maddīpabbavaṇṇanā
当国王让大地轰鸣,又把心爱的孩子们布施给婆罗门时,那喧闹声一直传到梵天世界。住在雪山的天人们因为这件事,心仿佛要碎裂了。他们听到那个婆罗门驱赶孩子们时孩子们的哭喊声,就互相商量说:“如果曼坻天还没黑就回到茅棚,在那里看不到孩子,追问须大拏,听说孩子已经布施给婆罗门之后,因为强烈的母爱,一定会跟着脚印一路跑过去,遭受极大的痛苦。”于是他们命令三位天子:“你们三个变化成狮子、老虎和豹子的样子,堵住天后回来的路。即使她苦苦哀求,在太阳落山之前也不要让路,要让她借着月光才走进茅棚。同时也要周密守护,不让她受到狮子等猛兽的伤害。”为了说明这件事,导师说道——巴利
Yaṃ pana taṃ raññā pathaviṃ unnādetvā brāhmaṇassa piyaputtesu dinnesu yāva brahmalokā ekakolāhalaṃ jātaṃ, tenapi bhijjamānahadayā viya himavantavāsino devā tesaṃ brāhmaṇena niyamānānaṃ taṃ vilāpaṃ sutvā mantayiṃsu ‘‘sace maddī kālasseva assamaṃ āgamissati, tattha puttake adisvā vessantaraṃ pucchitvā brāhmaṇassa dinnabhāvaṃ sutvā balavasinehena padānupadaṃ dhāvitvā mahantaṃ dukkhaṃ anubhaveyyā’’ti. Atha te tayo devaputte ‘‘tumhe sīhabyagghadīpivese nimminitvā deviyā āgamanamaggaṃ sannirumbhitvā yāciyamānāpi yāva sūriyatthaṅgamanā maggaṃ adatvā yathā candālokena assamaṃ pavisissati, evamassā sīhādīnampi aviheṭhanatthāya ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ kareyyāthā’’ti āṇāpesuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
2182 第2182段没有可翻译的巴利文内容。巴利
2182.
听到他们的哀叫后,林中的三种猛兽,
狮子、老虎和豹子,说出了这番话。巴利
‘‘Tesaṃ lālappitaṃ sutvā, tayo vāḷā vane migā; Sīho byaggho ca dīpi ca, idaṃ vacanamabravuṃ.
愿我公主莫于薄暮从拾穗处归来;
莫令我辈无食,于林中恼害诸兽。巴利
‘‘Mā heva no rājaputtī, sāyaṃ uñchāto āgamā; Mā hevamhāka nibbhoge, heṭhayittha vane migā.
“ 如果狮子伤害他,老虎和豹也会伤害这位具足相好的人,
既没有扎利王子的黑鹿皮,黑鹿皮又从何而来?
她无论从哪方面来说都会失去丈夫和孩子们,这位具足相好的王后。”巴利
‘‘Sīho ce naṃ viheṭheyya, byaggho dīpi ca lakkhaṇaṃ; Neva jālīkumārassa, kuto kaṇhājinā siyā; Ubhayeneva jīyetha, patiṃ putte ca lakkhaṇā’’ti.
在这里,那些天神对三位天子说了这句话:“你们三个变成三种凶猛的林中野兽——狮子、老虎和豹子。”他们说“千万不要”:曼迪王女不要傍晚从觅食处回来,让她借着月光在晚上回来。他们说“愿她不要在我们的无主之地”:在我们的无主领地、这片丛林地带,不要让任何凶猛的野兽伤害她。他们说的是:“不要这样伤害她,你们要这样为她提供守护。”“倘若狮子”:假如没有这样的守护,狮子等野兽中有哪一个伤害了她,那么当她生命终结之后,贾利王子就不复存在了,更何谈黑肤女呢?如此,这位具足相好的王后将在两方面都失去——丈夫和孩子们,也就是说在两个方面都将失去;因此,你们要为她妥善安排好守护。巴利
Tattha idaṃ vacanamabravunti ‘‘tumhe tayo janā sīho ca byaggho ca dīpi cāti evaṃ tayo vāḷā vane migā hothā’’ti idaṃ tā devatā tayo devaputte vacanamabravuṃ. Mā heva noti maddī rājaputtī uñchāto sāyaṃ mā āgami, candālokena sāyaṃ āgacchatūti vadanti. Mā hevamhāka nibbhogeti amhākaṃ nibbhoge vijite vanaghaṭāyaṃ mā naṃ kocipi vane vāḷamigo viheṭhesi. Na yathā viheṭheti, evamassā ārakkhaṃ gaṇhathāti vadanti. Sīho ce nanti sace hi taṃ anārakkhaṃ sīhādīsu koci viheṭheyya, athassā jīvitakkhayaṃ pattāya neva jālikumāro assa, kuto kaṇhājinā siyā. Evaṃ sā lakkhaṇasampannā ubhayeneva jīyetha patiṃ putte cāti dvīhi koṭṭhāsehi jīyetheva, tasmā susaṃvihitamassā ārakkhaṃ karothāti.
这时,那三位天子答应了一声“好的”,听完那些天女的话,就化作狮子、老虎和豹子,来到她回来的路上,一个接一个地趴下。曼坻心想:“今天我做了个噩梦,我得早点去取了根茎和果子,赶回茅庵去。”她一边发抖,一边收拾根茎和果子。这时,锄头从她手里掉了下来,扁担也从肩上滑落,右眼不停地跳。结果的树看起来像不结果,不结果的树看起来像结果,十个方向都看不清了。她想:“这到底是怎么回事?以前从来没发生过这样的事,今天却发生在我身上。会发生什么呢?是我自己要遭难,还是我的孩子们要遭难,或者是须大拏要遭难?”这样想着,她说道——巴利
Atha te tayo devaputtā ‘‘sādhū’’ti tāsaṃ devatānaṃ taṃ vacanaṃ paṭissuṇitvā sīhabyagghadīpino hutvā āgantvā tassā āgamanamagge paṭipāṭiyā nipajjiṃsu. Maddīpi kho ‘‘ajja mayā dussupino diṭṭho, kālasseva mūlaphalāphalaṃ gahetvā assamaṃ gamissāmī’’ti kampamānā mūlaphalāphalāni upadhāresi. Athassā hatthato khaṇitti pati, tathā aṃsato uggīvañca pati, dakkhiṇakkhica phandati, phalino rukkhā aphalā viya aphalā ca phalino viya khāyiṃsu, dasa disā na paññāyiṃsu. Sā ‘‘kiṃ nu kho idaṃ, pubbe abhūtapubbaṃ ajja me hoti, kiṃ bhavissati, mayhaṃ vā antarāyo bhavissati, mama puttānaṃ vā, udāhu vessantarassā’’ti cintetvā āha –
“ 我的小锄头掉落了,右眼也在不停跳动;
不结果的树却像结了果,四面八方都让我晕头转向。”巴利
‘‘Khaṇittikaṃ me patitaṃ, dakkhiṇakkhi ca phandati; Aphalā phalino rukkhā, sabbā muyhanti me disā’’ti.
她就这样一边哀叹着,一边离开了。巴利
Evaṃ sā paridevantī pakkāmi.
傍晚时分,她回草庵之时;
太阳落山时,猛兽出现在路上。巴利
‘‘Tassā sāyanhakālasmiṃ, assamāgamanaṃ pati; Atthaṅgatamhi sūriye, vāḷā panthe upaṭṭhahuṃ.
太阳低垂,快要落山了,可这修行的地方还远着呢。
凡他们从这里有的食物,他们都可以食用。巴利
‘‘Nīce colambate sūriyo, dūre ca vata assamo; Yañca nesaṃ ito hassaṃ, taṃ te bhuñjeyyu bhojanaṃ.
那位刹帝利一定独自待在树叶搭的茅屋里。
安抚着饥饿的孩子们,看见我还没回来。巴利
‘‘So nūna khattiyo eko, paṇṇasālāya acchati; Tosento dārake chāte, mamaṃ disvā anāyatiṃ.
想必这些是我的孩儿,是我这穷苦薄命女人的;
傍晚就寝时分,他们便如饮了奶一般安卧着。巴利
‘‘Te nūna puttakā mayhaṃ, kapaṇāya varākiyā; Sāyaṃ saṃvesanākāle, khīrapītāva acchare.
这确是我的孩儿,可怜孤苦的妇人所生;
暮时就寝时分,他们如饮罢清水,安然卧着。巴利
‘‘Te nūna puttakā mayhaṃ, kapaṇāya varākiyā; Sāyaṃ saṃvesanākāle, vāripītāva acchare.
这些确实是我的孩子们啊,对于我这贫苦不幸的可怜女人。巴利
‘‘Te nūna puttakā mayhaṃ, kapaṇāya varākiyā;
他们站在那里迎候我,如同幼小的牛犊迎向母亲。巴利
Paccuggatā maṃ tiṭṭhanti, vacchā bālāva mātaraṃ.
这些确实是我的孩子们啊,可我这可怜又命苦的女人。巴利
‘‘Te nūna puttakā mayhaṃ, kapaṇāya varākiyā;
它们迎上前来,站在我面前,就像天鹅停在莲叶间。巴利
Paccuggatā maṃ tiṭṭhanti, haṃsāvuparipallale.
这些确实是我的孩子们啊,可我这可怜又命苦的女人。巴利
‘‘Te nūna puttakā mayhaṃ, kapaṇāya varākiyā;
他们迎上前来迎接我,从遥远的隐修处站立着。巴利
Paccuggatā maṃ tiṭṭhanti, assamassāvidūrato.
这是一道、一径,对见者而言(周围)是池沼与坑陷;
我不见有其他路,可趣向寂静处。巴利
‘‘Ekāyano ekapatho, sarā sobbhā ca passato; Aññaṃ maggaṃ na passāmi, yena gaccheyya assamaṃ.
向林中那些有大威力的鹿王们礼敬;
你们要以法为兄弟,我请求你们给我一条路。巴利
‘‘Migā namatthu rājāno, kānanasmiṃ mahabbalā; Dhammena bhātaro hotha, maggaṃ me detha yācitā.
我是那位被阻碍的吉祥王子的妻子。(“avaruddhassa”:被阻碍的/被囚禁的/被排斥的,“rājaputtassa sirīmato”意思是吉祥王子,“bhariyā”即妻子)
我绝不轻视他,那位与悉多同行的罗摩。巴利
‘‘Avaruddhassāhaṃ bhariyā, rājaputtassa sirīmato; Taṃ cāhaṃ nātimaññāmi, rāmaṃ sītāvanubbatā.
你们在傍晚睡觉时,也会看到儿子们。
我也愿见到我的子女——阇利与迦那希那两者。巴利
‘‘Tumhe ca putte passatha, sāyaṃ saṃvesanaṃ pati; Ahañca putte passeyyaṃ, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
块根果实此地丰,此食亦复不为少;
我当分半赠与你们,恳乞让路容我过。巴利
‘‘Bahuṃ cidaṃ mūlaphalaṃ, bhakkho cāyaṃ anappako; Tato upaḍḍhaṃ dassāmi, maggaṃ me detha yācitā.
“ 我们的母亲是公主,我们的父亲是王子。
请你们如法地做兄弟,我恳求你们,给我让条路。”巴利
‘‘Rājaputtī ca no mātā, rājaputto ca no pitā; Dhammena bhātaro hotha, maggaṃ me detha yācitā’’ti.
这里说的“她的”,是指“我的”。“朝着隐修处而来”,是说她因为惦记着隐修处,所以正往那边回来。“站着迎接”,是说起身站着。据说,他们一开始是按顺序躺着的;她来的时候,他们就起身,伸了伸懒腰,然后排成一排横着站,把路挡住了。“以及他们的”,是说:我也会把从这里采来的块根和果子带给他们,就这些食物。须大拏和两个儿子,三个人一起吃,他们没有别的食物。“没有回来”,是说他知道我没有回来,想必正一个人坐着哄孩子们。“到了睡觉的时候”:在别的日子,当他亲自喂孩子们吃喝的时候——“像喝过奶的小鹿”意思是,就像那些喝过奶的小鹿,为了要奶而哭,得不到奶就一直哭着睡着了;我的儿子们也会为了要果子而哭,得不到果子,一定也是哭着睡着的。她这样说。巴利
Tattha tassāti tassā mama. Assamāgamanaṃ patīti assamaṃ paṭicca sandhāya āgacchantiyā. Upaṭṭhahunti uṭṭhāya ṭhitā. Te kira paṭhamaṃ paṭipāṭiyā nipajjitvā tāya āgamanakāle uṭṭhāya vijambhitvā maggaṃ rumbhantā paṭipāṭiyā tiriyaṃ aṭṭhaṃsu. Yañca tesanti ahañca yaṃ ito mūlaphalāphalaṃ tesaṃ harissaṃ, tameva vessantaro ca ubho puttakā cāti te tayopi janā bhuñjeyyuṃ, aññaṃ tesaṃ bhojanaṃ natthi. Anāyatinti anāgacchantiṃ maṃ ñatvā ekakova nūna dārake tosento nisinno. Saṃvesanākāleti aññesu divasesu attano khādāpanapivāpanakāle khīrapītāvāti yathā khīrapītā migapotakā khīratthāya kanditvā taṃ alabhitvā kandantāva niddaṃ okkamanti, evaṃ me puttakā phalāphalatthāya kanditvā taṃ alabhitvā kandantāva niddaṃ upagatā bhavissantīti vadati.
就像口渴的小鹿为了找水喝而啼哭,找不到水,就一边哭一边睡着了;应当按这个道理来理解。“Acchare”就是坐着、停留。“迎接我而站着”,意思是它们上前迎接我,然后站在那里。也有写成“paccuggantunā”的版本,意思是迎接之后。“唯一道”,就是只容一个人走的小路。“唯一路”,是说只有这一条,没有第二条,没法走下去再通过。为什么?因为两边都能看到湖和深坑。“兽群,我向你们致敬”:她看不到别的路,心想“我求求它们,让它们退开吧”,就把头顶的水果篮取下来,合掌行礼,这样说道。“兄弟”:我也是人王的女儿,你们是兽王的儿子,所以按道理你们就是我的兄弟。巴利
Vāripītāvāti yathā pipāsitā migapotakā pānīyatthāya kanditvā taṃ alabhitvā kandantāva niddaṃ okkamantīti imināva nayena attho veditabbo. Acchareti acchanti. Paccuggatā maṃ tiṭṭhantīti maṃ paccuggatā hutvā tiṭṭhanti. ‘‘Paccuggantunā’’tipi pāṭho, paccuggantvāti attho. Ekāyanoti ekasseva ayano ekapadikamaggo. Ekapathoti so ca ekova, dutiyo natthi, okkamitvā gantuṃ na sakkā. Kasmā? Yasmā sarā sobbhā ca passato. Migā namatthūti sā aññaṃ maggaṃ adisvā ‘‘ete yācitvā paṭikkamāpessāmī’’ti phalapacchiṃ sīsato otāretvā añjaliṃ paggayha namassamānā evamāha. Bhātaroti ahampi manussarājaputtī, tumhīpi migarājaputtā, iti me dhammena bhātaro hotha.
“被流放者”指被逐出国土的人。“悉塔随顺罗摩”是说:就像十车王之子罗摩,他的妹妹悉塔天女成为他的正宫王后后,随顺于他,以丈夫为天,毫不放逸地侍奉他;我也同样侍奉须大拏王子,不敢轻视。而你们,请让路给我,傍晚觅食时再去看你们的儿子,这样我也能见到自己的儿子——请把路让给我吧,她这样恳求。巴利
Avaruddhassāti raṭṭhato pabbājitassa. Rāmaṃ sītāvanubbatāti yathā dasaratharājaputtaṃ rāmaṃ tassa kaniṭṭhabhaginī sītādevī tasseva aggamahesī hutvā taṃ anubbatā patidevatā hutvā appamattā upaṭṭhāsi, tathā ahampi vessantaraṃ upaṭṭhahāmi, nātimaññāmīti vadati. Tumhe cāti tumhe ca mayhaṃ maggaṃ datvā sāyaṃ gocaraggahaṇakāle putte passatha, ahañca attano putte passeyyaṃ, detha me magganthi yācati.
这时,那三位天子看了看时辰,知道“现在该让路了”,就起身离开了。导师为了说明这件事的义理,说道:巴利
Atha te tayo devaputtā velaṃ oloketvā ‘‘idānissā maggaṃ dātuṃ velā’’ti ñatvā uṭṭhāya apagacchiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“ 她正悲泣自语,话语中饱含深切的悲悯;
听了那位无过失者的话,猛兽们就从路上退开了。”巴利
‘‘Tassā lālappamānāya, bahuṃ kāruññasañhitaṃ; Sutvā nelapatiṃ vācaṃ, vāḷā panthā apakkamu’’nti.
在这里,“nelapatiṃ”不是指善谈者,而是指无过失(无流涎)、流畅自然、甜美悦耳的话语。巴利
Tattha nelapatinti na elapatiṃ elapātavirahitaṃ visaṭṭhaṃ madhuravācaṃ.
那些猛兽离开之后,她也去了修行的地方。那时正好是满月布萨日。她走到经行道的尽头,以前在哪些地方能见到儿子们,如今在那些地方都见不到了,于是说道:巴利
Sāpi vāḷesu apagatesu assamaṃ agamāsi. Tadā ca puṇṇamuposatho hoti. Sā caṅkamanakoṭiṃ patvā yesu yesu ṭhānesu pubbe putte passati, tesu tesu ṭhānesu apassantī āha –
就在这个地方,我的孩子们满身尘土。
他们站在那里迎候我,如同幼小的牛犊迎向母亲。巴利
‘‘Imamhi naṃ padesamhi, puttakā paṃsukuṇṭhitā; Paccuggatā maṃ tiṭṭhanti, vacchā bālāva mātaraṃ.
此地孩童满身尘土;
他们起身相迎,伫立待我,宛如池上群鹅。巴利
‘‘Imamhi naṃ padesamhi, puttakā paṃsukuṇṭhitā; Paccuggatā maṃ tiṭṭhanti, haṃsāvuparipallale.
就在此地,那些孩子满身尘土;
他们迎上前来,站在我不远处,离草庵不远。巴利
‘‘Imamhi naṃ padesamhi, puttakā paṃsukuṇṭhitā; Paccuggatā maṃ tiṭṭhanti, assamassāvidūrato.
就像两只竖起耳朵的鹿,从四面八方向我奔来;
他们欢喜愉悦,如雀跃般颤动。
今天我不见两个儿子阇利与迦那耆那。巴利
‘‘Dve migā viya ukkaṇṇā, samantā mabhidhāvino; Ānandino pamuditā, vaggamānāva kampare; Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
就像母山羊舍弃幼崽,就像鸟儿从笼中挣脱;
我丢下儿子们离开了,就像一头贪吃肉的母狮。
如今我看不到儿子们,也就是阇利与黑阇那这两个。巴利
‘‘Chakalīva migī chāpaṃ, pakkhī muttāva pañjarā; Ohāya putte nikkhamiṃ, sīhīvāmisagiddhinī; Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
此即彼等行经之迹,宛如山中巨象的脚印;
柴堆四散罗列,距草庵不甚远。
今天我见不到子女,见不到阇利与黑鹿这两个。巴利
‘‘Idaṃ nesaṃ padakkantaṃ, nāgānamiva pabbate; Citakā parikiṇṇāyo, assamassāvidūrato; Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
孩子们身上也撒满了沙粒,小儿子们被尘土弄得脏兮兮的。
他们从四面八方奔跑过来,我却看不到那些孩子。巴利
‘‘Vālikāyapi okiṇṇā, puttakā paṃsukuṇṭhitā; Samantā abhidhāvanti, te na passāmi dārake.
昔日,那些从我远处林中归来时起身迎接我的人——
如今我见不到儿子迦利与黑鹿。巴利
‘‘Ye maṃ pure paccuṭṭhenti, araññā dūramāyatiṃ; Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
就像幼鹿奔向母鹿一样,
那些在远处望着我的孩子们,我却看不到他们。巴利
‘‘Chakaliṃva migiṃ chāpā, paccuggantuna mātaraṃ; Dūre maṃ pavilokenti, te na passāmi dārake.
此乃他们的玩物,一枚坠落的淡黄木苹果;
如今我却望不见我的儿女——迦利与黑鹿。巴利
‘‘Idaṃ nesaṃ kīḷanakaṃ, patitaṃ paṇḍubeluvaṃ; Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
双乳胀满,胸口迸裂;
今日却不见我的儿女——迦利与黑鹿。巴利
‘‘Thanā ca mayhime pūrā, uro ca sampadālati; Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
一个在怀中摸索,一个攀着乳房;
今日却不见我的孩子们——迦利与黑鹿。巴利
‘‘Ucchaṅgeko vicināti, thanamekāvalambati; Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
傍晚时分,那些被尘土弄脏的孩子们在我怀中翻来覆去;
这些孩子,我看不见了。巴利
‘‘Yassu sāyanhasamayaṃ, puttakā paṃsukuṇṭhitā; Ucchaṅge me vivattanti, te na passāmi dārake.
昔时此庐于我眼,宛如集市闹喧喧;
今不见子而徘徊,草庐恍若转如轮。巴利
‘‘Ayaṃ so assamo pubbe, samajjo paṭibhāti maṃ; Tyajja putte apassantyā, bhamate viya assamo.
此处何以如此寂静?这隐居处令我觉得不寻常;
乌鸦都不叫了,我的孩子们肯定已经死了。巴利
‘‘Kimidaṃ appasaddova, assamo paṭibhāti maṃ; Kākolāpi na vassanti, matā me nūna dārakā.
“ 此处何以如此寂静?这隐居处令我觉得不寻常;
连飞鸟都不再鸣叫了,我的孩子们一定已经死了。”巴利
‘‘Kimidaṃ appasaddova, assamo paṭibhāti maṃ; Sakuṇāpi na vassanti, matā me nūna dārakā’’ti.
这里“na”只是个语气词。“沾满尘土”就是被尘土弄脏了。“前来迎接我”意思是他们迎着我走过来。也有写成“Paccuggantunā”的读法,意思同样是迎接之后。“竖起耳朵”:就像小鹿看见母亲,竖起耳朵,伸长脖子,跑到母亲跟前,欢欢喜喜地从四面奔过来。“蹦蹦跳跳地跑着”,就是那样来回跑动,仿佛要把母亲的心头肉都震动了——以前我的孩子们就是这样。“Tyajja”就是‘今天我见不到他们’。“犹如母鹧鸪与母鹿及其雏鸟”:就像母鹧鸪、母鹿以及笼子般的巢穴中脱出的鸟儿,还有贪求肉食的母狮,都舍弃自己的幼崽,前往觅食之处;同样,我也舍弃孩子们,出去觅食——她这样说。“这是他们离去后的足迹”:就像雨季里在喜马拉雅山中的大象的足迹和行迹一样,这是他们在玩耍之处来回奔跑的足迹,清晰可见。“Citakā”就是堆积起来的小沙堆。“Parikiṇṇāyo”就是散落各处的。“Samantā mabhidhāvantī”就是在别的日子里从四面奔来。巴利
Tattha nanti nipātamattaṃ. Paṃsukuṇṭhitāti paṃsumakkhitā. Paccuggatā manti maṃ paccuggatā hutvā. ‘‘Paccuggantunā’’tipi pāṭho, paccuggantvāicceva attho. Ukkaṇṇāti yathā migapotakā mātaraṃ disvā kaṇṇe ukkhipitvā gīvaṃ pasāretvā mātaraṃ upagantvā haṭṭhatuṭṭhā samantā abhidhāvino. Vaggamānāvakamparetivajjamānāyeva mātu hadayamaṃsaṃ kampenti viya evaṃ pubbe mama puttā. Tyajjāti te ajja na passāmi. Chakalīva migī chāpanti yathā chakalī ca migī ca pañjarasaṅkhātā kulāvakā muttā pakkhī ca āmisagiddhinī sīhī ca attano chāpaṃ ohāya gocarāya pakkamanti, tathāhampi ohāya putte gocarāya nikkhaminti vadati. Idaṃ nesaṃ padakkantanti vassāratte sānupabbate nāgānaṃ padavalañjaṃ viya idaṃ nesaṃ kīḷanaṭṭhāne ādhāvanaparidhāvanapadakkantaṃ paññāyati. Citakāti sañcitanicitā kavālukapuñjā. Parikiṇṇāyoti vippakiṇṇāyo. Samantā mabhidhāvantīti aññesu divasesu samantā abhidhāvanti.
站起来就是起身迎上来。从远处来指从远方走来。像母山羊、母鹿的幼崽:是说它们把自己的母亲看成母山羊、母鹿一样。这是它们玩耍的东西:当它们玩着大象形状之类的玩具时,这个金色的木苹果玩具从它们手里滑落,掉在地上。是我的:我这些充满乳汁的乳房是我的。胸口像要裂开:心也像要裂开一样。它们在我怀里翻来滚去:在我怀里滚来滚去、翻来翻去。像集会一样出现在眼前:就像集会的地方一样出现在我眼前。“Tyajja”即“今天它们”。看不见:即看不见它们的我。像旋转一样:像陶轮一样旋转。乌鸦:林中的乌鸦。一定死了:想必是死了,或者被谁带走了。鸟:其余的鸟。巴利
Paccuṭṭhentīti paccuggacchanti. Dūramāyatinti dūrato āgacchantiṃ. Chakaliṃva migiṃ chāpāti attano mātaraṃ chakaliṃ viya migiṃ viya ca chāpā. Idaṃ nesaṃ kīḷanakanti hatthirūpakādīhi kīḷantānaṃ idañca tesaṃ hatthato suvaṇṇavaṇṇaṃ kīḷanabeluvaṃ parigaḷitvā patitaṃ. Mayhimeti mayhaṃ ime thanā ca khīrassa pūrā. Uro ca sampadālatīti hadayañca phalati. Ucchaṅge me vivattantīti mama ucchaṅge āvattanti vivattanti. Samajjo paṭibhāti manti samajjaṭṭhānaṃ viya mayhaṃ upaṭṭhāti. Tyajjāti te ajja. Apassantyāti apassantiyā mama. Bhamate viyāti kulālacakkaṃ viya bhamati. Kākolāti vanakākā. Matā nūnāti addhā matā vā kenaci nītā vā bhavissanti. Sakuṇāti avasesasakuṇā.
她就这样哭诉着,走到大士跟前,放下果篮,看见大士默然静坐,又看不到孩子们在他身边,便说道:巴利
Iti sā vilapantī mahāsattassa santikaṃ gantvā phalapacchiṃ otāretvā mahāsattaṃ tuṇhimāsīnaṃ disvā dārake cassa santike apassantī āha –
你这是怎么了,沉默不语?我的心却好像烦躁不安。
乌鸦都不叫了,我的孩子们肯定已经死了。巴利
‘‘Kimidaṃ tuṇhibhūtosi, api ratteva me mano; Kākolāpi na vassanti, matā me nūna dārakā.
你这是怎么了,竟默然不语?我的心却仍恋慕着你;
连鸟雀也不再啼鸣,我的孩儿想必已然死去。巴利
‘‘Kimidaṃ tuṇhibhūtosi, api ratteva me mano; Sakuṇāpi na vassanti, matā me nūna dārakā.
我的公子啊,难道是野兽把我的孩子们吃掉了吗?
我的孩子们被谁带到了森林、荆棘林和荒野?巴利
‘‘Kacci nu me ayyaputta, migā khādiṃsu dārake; Araññe iriṇe vivane, kena nītā me dārakā.
是你派去的使者吗?还是那些说甜言蜜语的人睡着了吗?
难道我们的(人)已外出,正热衷于嬉戏玩乐吗?巴利
‘‘Adu te pahitā dūtā, adu suttā piyaṃvadā; Adu bahi no nikkhantā, khiḍḍāsu pasutā nu te.
“ 连头发都看不见了,那网状的手足也(还在);
还有鸟俯冲下来——我的孩子们到底被谁带走了?”巴利
‘‘Nevāsaṃ kesā dissanti, hatthapādā ca jālino; Sakuṇānañca opāto, kena nītā me dārakā’’ti.
在这里,即使夜里,我的心,是说:即使在强黎明时,我的心也如同正在做梦者的心一样。野兽,指狮子之类的猛兽。荒地,指没有水草的地方。僻静处,指远离人群的地方。使者,是说:是不是你把他们当作使者,派到捷都塔拉城尸毗王那里去了?睡着,是说进入叶屋后躺下睡了。还是在外面,她是问:还是那些孩子贪玩,跑到外面去了?他们的头发都不见了,须大拏主人啊,他们那像黑眼药一样颜色的头发都看不见了。有网者,是说手脚以金网装饰。还有鸟的俯冲,在雪山地带有一种叫象肢的鸟,它们俯冲下来抓住后就腾空而去。因此我问你:是被那些鸟带走了吗?还是这里其他人也发生了像那些鸟一样的俯冲袭击?请告诉我,我的孩子们被谁带走了?巴利
Tattha api ratteva me manoti api balavapaccūse supinaṃ passantiyā viya me mano. Migāti sīhādayo vāḷamigā. Iriṇeti niroje. Vivaneti vivitte. Dūtāti adu jetuttaranagare sivirañño santikaṃ tayā dūtā katvā pesitā. Suttāti antopaṇṇasālaṃ pavisitvā sayitā. Adu bahi noti adu te dārakā khiḍḍāpasutā hutvā bahi nikkhantāti pucchati. Nevāsaṃ kesā dissantīti sāmi vessantara, neva tesaṃ kāḷañjanavaṇṇā kesā dissanti. Jālinoti kañcanajālavicittā hatthapādā. Sakuṇānañca opātoti himavantapadese hatthiliṅgasakuṇā nāma atthi, te opatitvā ādāya ākāseneva gacchanti. Tena taṃ pucchāmi ‘‘kiṃ tehi sakuṇehi nītā, ito aññesampi kesañci tesaṃ sakuṇānaṃ viya opāto jāto, akkhāhi, kena nītā me dārakā’’ti?
她这样说的时候,大士仍然一句话也没说。于是她对他说:“大王,您为什么不跟我说话?我有什么错?”巴利
Evaṃ vuttepi mahāsatto na kiñci āha. Atha naṃ sā ‘‘deva, kasmā mayā saddhiṃ na kathesi, ko mama doso’’ti vatvā āha –
这比那更苦,就像被箭射中的伤口。
今天我怎么也看不到我的儿子们——迦利和黑阿吉那这两个。巴利
‘‘Idaṃ tato dukkhataraṃ, sallaviddho yathā vaṇo; Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
这也是第二支箭,它让我的心震动。
我看不到儿子们,你也不跟我说话。巴利
‘‘Idampi dutiyaṃ sallaṃ, kampeti hadayaṃ mama; Yañca putte na passāmi, tvañca maṃ nābhibhāsasi.
“ 王子啊,就在今天这一夜,这一夜对我来说不会延续。
我想我已经走到生命尽头了,明天一早你就会看到我死去。”巴利
‘‘Ajjeva me imaṃ rattiṃ, rājaputta na saṃsati; Maññe okkantasantaṃ maṃ, pāto dakkhisi no mata’’nti.
须大拏主人啊,在这里,跟那相比,这才是更苦的:我被逐出国,住在森林里,又见不到儿子们,这固然是苦;但你不跟我说话,对我来说比那更苦。你以沉默折磨我,就如同给被火烧着的人再添火,如同用棍子打坠下悬崖的人,如同用箭刺他的伤口。因为我这颗心就像被箭射穿的伤口一样,既在颤抖,又在剧痛。也有写成“Sampaviddho”的版本,意思是“被彻底刺穿”。“Okkantasantaṃ”指的是已经失去生命的我。“Dakkhisi no mataṃ”里的“no”只是个语气助词,整句的意思是:你天亮时就会看到我已经死了。巴利
Tattha idaṃ tato dukkhataranti sāmi vessantara, yaṃ mama raṭṭhā pabbājitāya araññe vasantiyā putte ca apassantiyā dukkhaṃ, idaṃ tava mayā saddhiṃ akathanaṃ mayhaṃ tato dukkhataraṃ. Tvañhi maṃ aggidaḍḍhaṃ paṭidahanto viya papātā patitaṃ daṇḍena pothento viya sallena vaṇaṃ vijjhanto viya tuṇhībhāvena kilamesi. Idañhi me hadayaṃ sallaviddho yathā vaṇo tatheva kampati ceva rujati ca. ‘‘Sampaviddho’’tipi pāṭho, sampatividdhoti attho. Okkantasantaṃmanti apagatajīvitaṃ maṃ. Dakkhisi no matanti ettha no-kāro nipātamatto, mataṃ maṃ kālasseva tvaṃ passissasīti attho.
这时,大士心想:“我要用严厉的话让她放下对儿子的悲伤。”于是说了这首偈颂:巴利
Atha mahāsatto ‘‘kakkhaḷakathāya naṃ puttasokaṃ jahāpessāmī’’ti cintetvā imaṃ gāthamāha –
“ 曼坻啊,你确实身材端庄,是位有名望的公主。
你清早出门去捡拾,为什么傍晚才回来?”巴利
‘‘Nūna maddī varārohā, rājaputtī yasassinī; Pāto gatāsi uñchāya, kimidaṃ sāyamāgatā’’ti.
这时他问:“为什么傍晚才回来?”接着就责备又哄骗地说:“曼坻,你长得美丽动人、令人悦目,而雪山里确实有许多林居者、苦行者和持明者之类的人到处游走。谁知道会发生什么事,谁知道你做了什么。你一大早就出门,为什么到傍晚才回来?丢下年幼的孩子们,独自跑到山林里去的女人,凡是有丈夫的女人都不会这样。你心里连一点‘我的孩子们怎么样了?我丈夫会怎么想?’的念头都没有。你一大早就出门,直到借着月光才回来,这都是我命苦的过错啊。”巴利
Tattha kimidaṃ sāyamāgatāti ‘‘maddi, tvaṃ abhirūpā pāsādikā, himavante ca nāma bahū vanacarakā tāpasavijjādharādayo vicaranti. Ko jānāti, kiṃ bhavissati, kiñci tayā kataṃ, tvaṃ pātova gantvā kimidaṃ sāyamāgacchasi, daharakumārake ohāya araññagatitthiyo nāma sasāmikitthiyo evarūpā na honti, ‘kā nu kho me dārakānaṃ pavatti, kiṃ vā me sāmiko cintessatī’ti ettakampi te nāhosi. Tvaṃ pātova gantvā candālokena āgacchasi, mama duggatabhāvassevesa doso’’ti tajjetvā vañcetvā kathesi.
她听了他的话之后,说道:巴利
Sā tassa kathaṃ sutvā āha –
你难道没听见那些来喝水的人的声音吗?
狮子吼叫时,老虎的叫声也响起。巴利
‘‘Nanu tvaṃ saddamassosi, ye saraṃ pātumāgatā; Sīhassapi nadantassa, byagghassa ca nikujjitaṃ.
我在大林中游走时,曾有过这样的预兆:
我的锄头从手里滑落,挂在肩颈上的采果篮也从肩膀那里掉了下来。巴利
‘‘Ahu pubbanimittaṃ me, vicarantyā brahāvane; Khaṇitto me hatthā patito, uggīvañcāpi aṃsato.
那时我惊恐战栗,向四面八方合掌行礼;
我向一切方向行礼,愿由此得到平安。巴利
‘‘Tadāhaṃ byathitā bhītā, puthu katvāna añjaliṃ; Sabbadisā namassissaṃ, api sotthi ito siyā.
千万别让我们的王子被狮子或豹子伤害了。
或者小男孩们被熊、豺和鬣狗抓住。巴利
‘‘Mā heva no rājaputto, hato sīhena dīpinā; Dārakā vā parāmaṭṭhā, acchakokataracchihi.
“ 狮子、老虎和豹,这三种是林中的猛兽;
它们挡住了我的去路,所以我到傍晚才回来。”巴利
‘‘Sīho byaggho ca dīpi ca, tayo vāḷā vane migā; Te maṃ pariyāvaruṃ maggaṃ, tena sāyamhi āgatā’’ti.
在这里,那些“为饮水来到湖边的”,是指那些为了喝水而来到这个湖的动物。“老虎的”等等,是在问:难道你没有听到老虎,以及其他大象等四足动物和鸟群的齐声鸣叫吗?不过那声音,是那位大士在布施孩子们的时候发出的。“那是我的预兆”:大王啊,那是为了让我承受这份痛苦而出现的预兆。“伸着脖子”,是指挂在肩上的篮子。“各自”,是指各自分开。“向一切方敬礼”,是指向所有十方敬礼。“但愿不要”:怀着“愿我们的王子不要被狮子等伤害,愿孩子们不要被熊等碰触”的愿望而敬礼。“它们围住了我的路”:须大拏夫君啊,我颤抖着想:“这些可怕又巨大的景象,还有我做的噩梦,今天一定要早点回去。”于是我去采集根和果实,可那时,结果的树在我看来像是不结果,不结果的树却像是结果。我好不容易才采到根和果实,来到山口。这时,那些狮子等看到我,就一个接一个地堵住了路,站在那里。因此我傍晚才回来,请原谅我,夫君。巴利
Tattha ye saraṃ pātumāgatāti ye pānīyaṃ pātuṃ imaṃ saraṃ āgatā. Byagghassa cāti byagghassa ca aññesaṃ hatthiādīnaṃ catuppadānañceva sakuṇasaṅghassa ca nikūjitaṃ ekaninnādasaddaṃ kiṃ tvaṃ na assosīti pucchati. So pana mahāsattena puttānaṃ dinnavelāya saddo ahosi. Ahu pubbanimittaṃ meti deva, imassa me dukkhassa anubhavanatthāya pubbanimittaṃ ahosi. Uggīvanti aṃsakūṭe pacchilagganakaṃ. Puthūti visuṃ visuṃ. Sabbadisā namassissanti sabbā dasa disā namassiṃ. Mā heva noti amhākaṃ rājaputto sīhādīhi hato mā hotu, dārakāpi acchādīhi parāmaṭṭhā mā hontūti patthayantī namassissaṃ. Te maṃ pariyāvaruṃ magganti sāmi vessantara, ahaṃ ‘‘imāni ca bhīsanakāni mahantāni, dussupino ca me diṭṭho, ajja sakālasseva gamissāmī’’ti kampamānā mūlaphalāphalāni upadhāresiṃ, atha me phalitarukkhāpi aphalā viya aphalā ca phalino viya dissanti, kicchena phalāphalāni gahetvā giridvāraṃ sampāpuṇiṃ. Atha te sīhādayo maṃ disvā maggaṃ paṭipāṭiyā rumbhitvā aṭṭhaṃsu. Tena sāyaṃ āgatāmhi, khamāhi me, sāmīti.
大士和她只说了这么几句话,之后直到天亮都没有再说什么。从那时起,曼坻便以种种方式悲泣着说道:巴利
Mahāsatto tāya saddhiṃ ettakameva kathaṃ vatvā yāva aruṇuggamanā na kiñci kathesi. Tato paṭṭhāya maddī nānappakārakaṃ vilapantī āha –
我侍奉丈夫和孩子,就像学生侍奉老师一样;
日夜精勤不懈,结发梵行女。巴利
‘‘Ahaṃ patiñca putte ca, āceramiva māṇavo; Anuṭṭhitā divārattiṃ, jaṭinī brahmacārinī.
披着兽皮衣,在树林里采集树根和果实;
我日夜奔走,都是为了你们的意愿,孩子们。巴利
‘‘Ajināni paridahitvā, vanamūlaphalahāriyā; Vicarāmi divārattiṃ, tumhaṃ kāmā hi puttakā.
我带来金黄姜黄,携回淡黄木苹果;
又采来树上果子,孩子们,这些是给你们玩的。巴利
‘‘Ahaṃ suvaṇṇahaliddiṃ, ābhataṃ paṇḍubeluvaṃ; Rukkhapakkāni cāhāsiṃ, ime vo putta kīḷanā.
刹帝利啊,你与儿子们一起吃这藕茎、酸角和根菜,
拌着蜜的。巴利
‘‘Imaṃ mūḷālivattakaṃ, sālukaṃ ciñcabhedakaṃ; Bhuñja khuddehi saṃyuttaṃ, saha puttehi khattiya.
把红莲给阇利,把白莲给少女;
戴花环者,看那些跳舞的,叫尸毗的儿子们来。巴利
‘‘Padumaṃ jālino dehi, kumudañca kumāriyā; Māline passa naccante, sivi puttāni avhaya.
车王啊,接下来也请你听听黑皮公主女的话。
声音甜美悦耳的她,正走向修行林。巴利
‘‘Tato kaṇhājināyapi, nisāmehi rathesabha; Mañjussarāya vagguyā, assamaṃ upayantiyā.
同甘共苦我俩,双双被逐出国邦;
尸毗王之儿女,迦利、迦诃支那,汝曾见否?巴利
‘‘Samānasukhadukkhamhā, raṭṭhā pabbājitā ubho; Api sivi putte passesi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
“ 那些以梵行为最终归宿的沙门和婆罗门,
我曾在这世间辱骂过持戒的人和多闻的人;
如今我再也见不到我的两个孩子——迦利和迦诃支那了。”巴利
‘‘Samaṇe brāhmaṇe nūna, brahmacariyaparāyaṇe; Ahaṃ loke abhissapiṃ, sīlavante bahussute; Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho’’ti.
在那里,就像学生侍奉老师一样,一个具足行仪的弟子会像照料老师那样照料师父。所谓“已实行”,是指通过服侍侍奉而实行,我不放逸地照料着。“为了你们”:因为对你们的欲求,也就是渴求你们。“孩子们啊!”:她这样呼唤男孩们,悲叹着。“金色姜黄”:孩子们,我为了给你们洗澡,把金色的姜黄磨好带来了。“白色孟加拉苹果”:为了给你们玩耍,我也带来了这颗金色的孟加拉苹果。“树果”:为了给你们玩耍,我还带来了其他悦意的树果。“这些给你们”:孩子们,这些是给你们玩耍的。她这样说着。“莲藕环”:就是莲藕做的环饰。“莲茎”:青莲等的莲茎,我也带来了许多。“ciñcabhedaka”:指甜瓜。“吃吧”:这一切都调了少量蜂蜜,和孩子们一起吃吧!她这样悲叹。“尸毗,把孩子们叫回来吧”:主人尸毗王啊,从他们睡在草屋的地方,快把孩子们叫回来吧。“尸毗,你看见孩子们了吗?”:主人尸毗王啊,你到底看见孩子们了吗?如果看见了,就指给我看,为什么要让我如此疲惫?“诅咒”:这必定是在这样诅咒:愿你们再也见不到自己的儿女。巴利
Tattha āceramiva māṇavoti vattasampanno antevāsiko ācariyaṃ viya paṭijaggati. Anuṭṭhitāti pāricariyānuṭṭhānena anuṭṭhitā appamattā hutvā paṭijaggāmi. Tumhaṃ kāmāti tumhākaṃ kāmena tumhe patthayantī. Puttakāti kumāre ālapantī paridevati. Suvaṇṇahaliddinti puttakā ahaṃ tumhākaṃ nhāpanatthāya suvaṇṇavaṇṇaṃ haliddiṃ ghaṃsitvā ādāya āgatā. Paṇḍubeluvanti kīḷanatthāya ca vo idaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ beluvapakkaṃ mayā ābhataṃ. Rukkhapakkānīti tumhākaṃ kīḷanatthāya aññānipi manāpāni rukkhaphalāni āhāsiṃ. Ime voti puttakā ime vo kīḷanāti vadati. Mūḷālivattakanti mūḷālakuṇḍalakaṃ. Sālukanti idaṃ uppalādisālukampi me bahu ābhataṃ. Ciñcabhedakanti siṅghāṭakaṃ. Bhuñjāti idaṃ sabbaṃ khuddamadhunā saṃyuttaṃ puttehi saddhiṃ bhuñjāhīti paridevati. Sivi puttāni avhayāti sāmi sivirāja, paṇṇasālāya sayāpitaṭṭhānato sīghaṃ puttake pakkosāhi. Api sivi putte passesīti sāmi sivirāja, api putte passasi, sace passasi, mama dassehi, kiṃ maṃ ativiya kilamesi. Abhissapinti tumhākaṃ puttadhītaro mā passitthāti evaṃ nūna akkosinti.
她这样哭诉着,大士却一句话也没对她说。她见他不作声,浑身发抖,借着月光四处寻找孩子们,走到他们从前玩耍过的那些阎浮树等树下,每到一处就哀号着说:巴利
Evaṃ vilapamānāyapi tāya saddhiṃ mahāsatto na kiñci kathesi. Sā tasmiṃ akathente kampamānā candālokena putte vicinantī yesu yesu jamburukkhādīsu pubbe kīḷiṃsu, tāni tāni patvā paridevantī āha –
这些是你的阎浮树、维地萨的辛杜瓦拉卡树;
各种树木虽然品类繁多,却看不到那些童子的身影。巴利
‘‘Ime te jambukā rukkhā, vedisā sinduvārakā; Vividhāni rukkhajātāni, te kumārā na dissare.
这些是阿说他树、波罗蜜树,还有榕树和迦毗陀树;
各种各样的果实都还在,那些男孩却已经看不见了。巴利
‘‘Assatthā panasā ceme, nigrodhā ca kapitthanā; Vividhāni phalajātāni, te kumārā na dissare.
这些园林还立在那里,这条清凉的河水也还在;
往昔他们嬉戏之处,如今那些少年都已不见。巴利
‘‘Ime tiṭṭhanti ārāmā, ayaṃ sītūdakā nadī; Yatthassu pubbe kīḷiṃsu, te kumārā na dissare.
在这座山顶上,有各种各样的花。
那些少年从前戴过它,如今他们已不再可见。巴利
‘‘Vividhāni pupphajātāni, asmiṃ uparipabbate; Yānassu pubbe dhāriṃsu, te kumārā na dissare.
在这座山顶上,有各种各样的果实。
从前在这里吃过果子的那些童子,现在一个也看不到了。巴利
‘‘Vividhāni phalajātāni, asmiṃ uparipabbate; Yānassu pubbe bhuñjiṃsu, te kumārā na dissare.
“ 这些是你的象,这些是你的马,这些是你的公牛。
过去曾一起玩耍的那些孩子,如今都看不见了。”巴利
‘‘Ime te hatthikā assā, balibaddā ca te ime; Yehissu pubbe kīḷiṃsu, te kumārā na dissare’’ti.
在那里,她没在山顶上看见孩子们,一边悲叹一边从那里下来,又回到苦行处,在那里仔细寻找,看到他们的玩具后,这样说道:“这些是那些小象。”巴利
Tattha ime te hatthikāti sā pabbatūpari dārake adisvā paridevamānā tato oruyha puna assamapadaṃ āgantvā tattha te upadhārentī tesaṃ kīḷanabhaṇḍakāni disvā evamāha.
于是,因她的悲叹声和脚步声,鹿群和飞鸟都受惊而动。她看见它们,这样说道:巴利
Athassā paridevanasaddena ceva padasaddena ca migapakkhino caliṃsu. Sā te disvā āha –
这些黑鹿、兔与猫头鹰,还有众多的芭蕉鹿;
那些往昔一同嬉戏的少年,如今都看不见了。巴利
‘‘Ime sāmā sasolūkā, bahukā kadalīmigā; Yehissu pubbe kīḷiṃsu, te kumārā na dissare.
“ 这些天鹅、鹭,还有羽色斑斓的孔雀;
从前跟它们一起玩耍的那些孩子,如今都看不见了。”巴利
‘‘Ime haṃsā ca koñcā ca, mayūrā citrapekhuṇā; Yehissu pubbe kīḷiṃsu, te kumārā na dissare’’ti.
在这里,“萨玛”是指金色的小鹿;“萨索卢卡”是指兔子和猫头鹰。巴利
Tattha sāmāti khuddakā sāmā suvaṇṇamigā. Sasolūkāti sasā ca ulūkā ca.
她没在修行林里见到心爱的儿子们,就走了出来,走进繁花盛开的树林,四处张望,说道——巴利
Sā assamapade piyaputte adisvā nikkhamitvā pupphitavanaghaṭaṃ pavisitvā taṃ taṃ ṭhānaṃ olokentī āha –
这些林间树丛,一年四季都开着花;
往昔他们嬉戏之处,如今那些少年都已不见。巴利
‘‘Imā tā vanagumbāyo, pupphitā sabbakālikā; Yatthassu pubbe kīḷiṃsu, te kumārā na dissare.
“ 这些莲池可爱怡人,鸳鸯鸣叫声声回荡;
白睡莲密覆水面,又有红莲青莲遍布。
从前一起嬉戏的那些男孩,如今再也见不到了。”巴利
‘‘Imā tā pokkharaṇī rammā, cakkavākūpakūjitā; Mandālakehi sañchannā, padumuppalakehi ca; Yatthassu pubbe kīḷiṃsu, te kumārā na dissare’’ti.
在这里,“vanagumbāyo”指的是成片的丛林。巴利
Tattha vanagumbāyoti vanaghaṭāyo.
她到处都找不到心爱的儿子,于是又回到大士身边,看见他愁容满面地坐在那里,便说道——巴利
Sā katthaci piyaputte adisvā puna mahāsattassa santikaṃ āgantvā taṃ dummukhaṃ nisinnaṃ disvā āha –
你的柴没有被劈开,你的水也没有被取来;
火也没给你点燃,你怎么像个傻子一样发呆?巴利
‘‘Na te kaṭṭhāni bhinnāni, na te udakamāhaṭaṃ; Aggipi te na hāpito, kiṃ nu mandova jhāyasi.
“ 与所爱之人相聚时,我的劳苦就消除了。
如今我见不到儿子们——佳利和迦腻哈吉那在哭泣。”巴利
‘‘Piyo piyena saṅgamma, samo me byapahaññati; Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho’’ti.
这里,“没有点燃”就是没有烧起来。这段话的意思是:“主人啊,以前您会劈柴、打水放好、在炭盆里生火;今天这些事一件都不做,怎么像傻子一样发呆?您这样的做法,我不喜欢。”
“亲爱的人与亲爱的人”:须大拏是我亲爱的人,对我来说没有比他更亲爱的人了。过去,我只要和这位亲爱的人相聚相见,我同等的痛苦就会消除,忧愁就会散去。可是今天,即使我见到他,我的忧愁也不散去,这到底是什么原因呢?
“今日那些”:算了,我见到原因了——今天我见不到儿子们,所以即使见到他,我的忧愁也不散去。巴利
Tattha na hāpitoti na jalito. Idaṃ vuttaṃ hoti – sāmi, tvaṃ pubbe kaṭṭhāni bhindasi, udakaṃ āharitvā ṭhapesi, aṅgārakapalle aggiṃ karosi, ajja tesu ekampi akatvā kiṃ nu mandova jhāyasi, tava kiriyā mayhaṃ na ruccatīti. Piyo piyenāti vessantaro mayhaṃ piyo, ito me piyataro natthi, iminā me piyena saṅgamma samāgantvā pubbe samo me byapahaññati dukkhaṃ vigacchati, ajja pana me imaṃ passantiyāpi soko na vigacchati, kiṃ nu kho kāraṇanti. Tyajjāti hotu, diṭṭhaṃ me kāraṇaṃ, te ajja putte na passāmi, tena me imaṃ passantiyāpi soko na vigacchatīti.
她这样说了以后,大士还是默然坐着。见他不出声,她忧愁缠身,像一只被击打的母鸡那样浑身发抖,又把先前走过的地方重新走了一遍,然后回到大士跟前,说道——巴利
Tāya evaṃ vuttepi mahāsatto tuṇhībhūtova nisīdi. Sā tasmiṃ akathente sokasamappitā pahaṭakukkuṭī viya kampamānā puna paṭhamaṃ vicaritaṭṭhānāni vicaritvā mahāsattassa santikaṃ paccāgantvā āha –
大王啊,我实在看不出他们是被什么夺去性命而死的。
乌鸦都不啼叫了,我的孩子们肯定已经死了。巴利
‘‘Na kho no deva passāmi, yena te nīhatā matā; Kākolāpi na vassanti, matā me nūna dārakā.
“ 天神啊,我实在看不见他们是被什么杀死而死的。
连鸟儿也不啼叫了,我的孩子们肯定已经死了。”巴利
‘‘Na kho no deva passāmi, yena te nīhatā matā; Sakuṇāpi na vassanti, matā me nūna dārakā’’ti.
这里,“确实没有”的意思是:天神啊,我确实看不到我们的儿子们。“他们被谁带走了”的意思是:他们究竟被谁带走,我甚至不知道他们被带走这件事。她这样说,就是为了表达这个意思。巴利
Tattha na kho noti deva, na kho amhākaṃ putte passāmi. Yena te nīhatāti kenaci tesaṃ nīhatabhāvampi na jānāmīti adhippāyenevamāha.
她这样说时,大士仍然一句话也没回应。她因丧子之痛而受煎熬,心里一直挂念着儿子们,第三次又以疾风之速四处奔走。她一夜之间奔走所经过的地方,算起来大约有十五由旬。后来夜色退去,天亮了。她又走回来,站在大士面前哀叹。为了说明这件事的经过,导师说道:巴利
Evaṃ vuttepi mahāsatto na kiñci kathesiyeva. Sā puttasokena phuṭṭhā putte upadhārentī tatiyampi tāni tāni ṭhānāni vātavegena vicari. Tāya ekarattiṃ vicaritaṭṭhānaṃ pariggayhamānaṃ pannarasayojanamattaṃ ahosi. Atha ratti vibhāsi, aruṇodayo jāto. Sā puna gantvā mahāsattassa santike ṭhitā paridevi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
她于彼处悲啼,遍历群山与树林;
复归庵舍,在夫主近侧哭泣。巴利
‘‘Sā tattha paridevitvā, pabbatāni vanāni ca; Punadevassamaṃ gantvā, rodi sāmikasantike.
天神啊,我实在看不到那个使你的亲人被带走而死去的原因。
乌鸦都不叫了,我的孩子们肯定已经死了。巴利
‘‘Na kho no deva passāmi, yena te nīhatā matā; Kākolāpi na vassanti, matā me nūna dārakā.
天神啊,我看不到他们是以什么方式被带走而死的。
连鸟都不叫了,我的孩子们肯定已经死了。巴利
‘‘Na kho no deva passāmi, yena te nīhatā matā; Sakuṇāpi na vassanti, matā me nūna dārakā.
天人啊,我是否看见他们——由此被带走、已死之人?
他们游荡在树根下、山上和洞窟中。巴利
‘‘Nu kho no deva passāmi, yena te nīhatā matā; Vicarantī rukkhamūlesu, pabbatesu guhāsu ca.
“ 就这样,曼坻这位体态优美的王女,名声显赫。
举起双臂痛哭,当场就倒在地上。”巴利
‘‘Iti maddī varārohā, rājaputtī yasassinī; Bāhā paggayha kanditvā, tattheva patitā chamā’’ti.
在这里,“在丈夫身边”的意思是:比丘们,那位曼坻在弯曲的山腹和遍布山丘的树林中徘徊悲叹之后,又回到丈夫那里,依着丈夫,站在他身边,为了孩子们而哭泣,说着“我们的孩子确实不在了”等话而悲泣——这就是其含义。至于“体态优美的曼坻”,比丘们,就是说这位容貌最胜、体态优美的曼坻,就这样在树下等处游走,见不到孩子们,心想“他们必定死了”,于是举起双臂悲泣,随即就在须大拏的脚边,像被砍断的金色芭蕉树一样倒在地上。巴利
Tattha sāmikasantiketi bhikkhave, sā maddī tattha vaṅkapabbatakucchiyaṃ sānupabbatāni vanāni ca vicarantī paridevitvā puna gantvā sāmikaṃ nissāya tassa santike ṭhitā puttānaṃ atthāya rodi, ‘‘na kho no’’tiādīni vadantī paridevīti attho. Iti maddī varārohāti bhikkhave, evaṃ sā uttamarūpadharā varārohā maddī rukkhamūlādīsu vicarantī dārake adisvā ‘‘nissaṃsayaṃ matā bhavissantī’’ti bāhā paggayha kanditvā tattheva vessantarassa pādamūle chinnasuvaṇṇakadalī viya chamāyaṃ pati.
这时,大士以为“曼坻死了”,浑身颤抖,心想:“曼坻死在了不该死的地方。如果她是在杰图塔拉城里寿终,那会有盛大的眷属围绕,两个国家都会震动。可我在这荒野里孤身一人,又能怎么办呢?”虽然生起了强烈的悲伤,他还是提起正念,想:“我先弄清楚再说。”于是起身,把手放在她心口,知道还有温热,便用净瓶取来水。虽然此前七个月他从未碰触过她的身体,但此刻被强烈的悲痛所压倒,竟察觉不到自己已是出家人。他双眼满是泪水,托起她的头放在自己大腿上,用水洒在她身上,一边抚摩她的脸和心口,一边坐着。曼坻过了一会儿缓过气来,恢复了正念,生起了惭愧心,便起身向大士行礼,说道:“夫君须大拏,孩子们去哪儿了?”大士答道:“王后啊,我把他们送给一个婆罗门做奴仆了。”导师为了说明这件事,这样说道:巴利
Atha mahāsatto ‘‘matā maddī’’ti saññāya kampamāno ‘‘aṭṭhāne padese matā maddī. Sace hissā jetuttaranagare kālakiriyā abhavissa, mahanto parivāro abhavissa, dve raṭṭhāni caleyyuṃ. Ahaṃ pana araññe ekakova, kiṃ nu kho karissāmī’’ti uppannabalavasokopi satiṃ paccupaṭṭhāpetvā ‘‘jānissāmi tāvā’’ti uṭṭhāya tassā hadaye hatthaṃ ṭhapetvā santāpapavattiṃ ñatvā kamaṇḍalunā udakaṃ āharitvā satta māse kāyasaṃsaggaṃ anāpannapubbopi balavasokena pabbajitabhāvaṃ sallakkhetuṃ asakkonto assupuṇṇehi nettehi tassā sīsaṃ ukkhipitvā ūrūsu ṭhapetvā udakena paripphositvā mukhañca hadayañca parimajjanto nisīdi. Maddīpi kho thokaṃ vītināmetvā satiṃ paṭilabhitvā hirottappaṃ paccupaṭṭhāpetvā uṭṭhāya mahāsattaṃ vanditvā ‘‘sāmi vessantara, dārakā te kuhiṃ gatā’’ti āha. ‘‘Devi, ekassa brāhmaṇassa dāsatthāya dinnā’’ti. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“ 你们用水为那位昏迷的公主灌顶;
知她已苏醒,便对她说了这番话。”巴利
‘‘Tamajjhapattaṃ rājaputtiṃ, udakenābhisiñcatha; Assatthaṃ naṃ viditvāna, atha naṃ etadabravī’’ti.
在这里,“来到自己跟前”是指来到自己身边,倒在脚边、失去知觉的意思。“说了这话”是指说出了“为了成为一位婆罗门的奴仆而给予我”这句话。巴利
Tattha ajjhapattanti attano santikaṃ pattaṃ, pādamūle patitvā visaññibhūtanti attho. Etadabravīti etaṃ ‘‘ekassa me brāhmaṇassa dāsatthāya dinnā’’ti vacanaṃ abravi.
这时,她这样说:“天王,你把儿子送给那个婆罗门以后,我整夜悲泣,四处游走,你为什么不告诉我?”被这样说了之后,大士回答道:巴利
Tato tāya ‘‘deva, putte brāhmaṇassa datvā mama sabbarattiṃ paridevitvā vicarantiyā kiṃ nācikkhasī’’ti vutte mahāsatto āha –
玛德依啊,我从一开始就不想向你诉说苦;
一个穷困年迈的乞丐婆罗门,已来到家门。巴利
‘‘Ādiyeneva te maddi, dukkhaṃ nakkhātumicchisaṃ; Daliddo yācako vuḍḍho, brāhmaṇo gharamāgato.
我把儿子们给了他了,曼坻,你别害怕,安心吧——你要平静安稳,不必忧虑。
看着我吧,曼坻,不要为孩子们过度悲伤;
愿我们活着时能得子,且健康无病。巴利
‘‘Tassa dinnā mayā puttā, maddi mā bhāyi assasa; Maṃ passa maddi mā putte, mā bāḷhaṃ paridevasi; Lacchāma putte jīvantā, arogā ca bhavāmase.
“ 儿女牲畜与谷粮,家中余财皆可施;
善士见乞者前来,即行布施。
曼坻,请你随喜我把孩子布施出去这一无上的布施。”巴利
‘‘Putte pasuñca dhaññañca, yañca aññaṃ ghare dhanaṃ; Dajjā sappuriso dānaṃ, disvā yācakamāgataṃ; Anumodāhi me maddi, puttake dānamuttama’’nti.
这里“从一开始”就是“从最初就”。这段话的意思是:如果我一开始就把那件事告诉你,你因为承受不住悲伤,心脏会裂开,所以我从一开始就不想把这苦事说给你听。“回到家里”是指回到我们住的地方。“我们都还算健康”是说:我们无论如何都还活着,就算孩子被婆罗门带走了,也一定能再见到。“其他”是指家里其他有知觉的财物。“善士行布施”是说:善士追求最上利益时,就算剖开胸膛取出心肉,也会拿来布施。巴利
Tattha ādiyenevāti ādikeneva. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace te ahaṃ āditova tamatthaṃ ācikkhissaṃ, tato tava sokaṃ sandhāretuṃ asakkontiyā hadayaṃ phaleyya, tasmā ādikeneva te maddi dukkhaṃ na akkhātuṃ icchissanti. Gharamāgatoti imaṃ amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ āgato. Arogā ca bhavāmaseti yathā tathā mayaṃ arogā homa, jīvamānā avassaṃ putte brāhmaṇena nītepi passissāma. Yañca aññanti yañca aññaṃ ghare saviññāṇakaṃ dhanaṃ. Dajjā sappuriso dānanti sappuriso uttamatthaṃ patthento uraṃ bhinditvā hadayamaṃsampi gahetvā dānaṃ dadeyyāti.
天王,我随喜你布施儿子这无上的布施。
布施之后,要让心清净欢喜;你要继续布施,成为一个常行布施的人。巴利
‘‘Anumodāmi te deva, puttake dānamuttamaṃ; Datvā cittaṃ pasādehi, bhiyyo dānaṃ dado bhava.
“ 人主啊,你身处这些吝啬的人当中,
他布施给婆罗门,是尸毗国的繁荣者。”巴利
‘‘Yo tvaṃ maccherabhūtesu, manussesu janādhipa; Brāhmaṇassa adā dānaṃ, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano’’ti.
在这里,她随喜“我随喜你”这句话:菩萨把儿子布施出去时,她想到自己曾十月怀胎,每天给儿子洗两三次澡,喂奶、喂饭,把他抱在胸前躺卧,悉心养育,于是亲自随喜菩萨布施爱子,这样说道。由此可知:“父亲才是孩子的主人。”大王,你要更多地布施——大王,你还要一次又一次地继续布施,继续做施主,让心清净信解:“我的布施是善妙的布施。”因为你在悭吝的众生当中,布施了自己心爱的儿子。巴利
Tattha anumodāmi teti dasa māse kucchiyā dhāretvā divasassa dvattikkhattuṃ nhāpetvā pāyetvā bhojetvā ure nipajjāpetvā paṭijaggitaputtakesu bodhisattena dinnesu sayaṃ puttadānaṃ anumodantī evamāha. Iminā kāraṇena jānitabbaṃ ‘‘pitāva puttānaṃ sāmiko’’ti. Bhiyyo dānaṃdado bhavāti mahārāja, uttaripi punappunaṃ dānaṃ dāyakova hohi, ‘‘sudinnaṃ me dāna’’nti cittaṃ pasādehi, yo tvaṃ maccherabhūtesu sattesu piyaputte adāsīti.
听她这样说,大士说道:“曼坻,你为什么这样说呢?如果我布施了儿子之后,心却不能变得清净明澈,那么这些稀有之事就不会在我身上出现了。”说完,他讲述了大地轰鸣等所有稀有之事。于是,曼坻称述了那些稀有之事,随喜这项布施,说道:巴利
Evaṃ vutte mahāsatto ‘‘maddi, kinnāmetaṃ kathesi, sace hi mayā putte datvā cittaṃ pasādetuṃ nābhavissa, imāni pana me acchariyāni na pavatteyyu’’nti vatvā sabbāni pathavininnādādīni kathesi. Tato maddī tāni acchariyāni kittetvā dānaṃ anumodantī āha –
“ 大地为你轰鸣,声音传到了天界;
闪电从四面八方涌来,就像群山的回声一样。”巴利
‘‘Ninnāditā te pathavī, saddo te tidivaṅgato; Samantā vijjutā āguṃ, girīnaṃva patissutā’’ti.
在那里,不合时节的闪电出现在雪山一带,从四面八方纷纷划出。各种声音纷纷响起,就像群山的回响一般。巴利
Tattha vijjutā āgunti akālavijjulatā himavantapadese samantā nicchariṃsu. Girīnaṃva patissutāti girīnaṃ patissutasaddā viya viravā uṭṭhahiṃsu.
那罗陀山和跋跋多山这两座山,都随喜你。
帝释天神、梵天神、生主、苏摩、阎摩、毗沙门;
所有天神都随喜,三十三天的众神连同帝释天神也随喜。巴利
‘‘Tassa te anumodanti, ubho nāradapabbatā; Indo ca brahmā pajāpati, somo yamo vessavaṇo; Sabbe devānumodanti, tāvatiṃsā saindakā.
“ 曼坻公主就这样说道,她美丽端庄,声名远扬:
她随喜须大拏把儿子们作无上布施。”巴利
‘‘Iti maddī varārohā, rājaputtī yasassinī; Vessantarassa anumodi, puttake dānamuttama’’nti.
在这里,那两座那罗陀山,指的是这两群天众,他们各自站在自己的天宫门口,就随喜说:“你这份布施真是善妙啊。”包括帝释在内的三十三天众,也就是以帝释为首领的三十三天天人,他们也随喜那份布施。巴利
Tattha ubho nāradapabbatāti imepi dve devanikāyā attano vimānadvāre ṭhitāva ‘‘sudinnaṃ te dāna’’nti anumodanti. Tāvatiṃsā saindakāti indajeṭṭhakā tāvatiṃsāpi devā te dānaṃ anumodantīti.
大士这样称赞自己的布施之后,曼坻也将此事转过来,同样称赞布施说:“大王须大拏,你的布施真是苏定那。”她这样随喜之后,就坐下了。于是,导师说出这首偈颂:“曼坻是美臀的……”巴利
Evaṃ mahāsattena attano dāne vaṇṇite tamevatthaṃ parivattetvā ‘‘mahārāja vessantara, sudinnaṃ nāma te dāna’’nti maddīpi tatheva dānaṃ vaṇṇayitvā anumodamānā nisīdi. Tena satthā ‘‘iti maddī varārohā’’ti gāthamāha.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24