10. 须大拏本生注释·大王篇章的注释
22. 大集义注 · 246 段
大王篇章的注释
Mahārājapabbavaṇṇanā
菩萨和曼坻和和睦睦地住在帝释天神赐给他们的茅屋里。居楼抓住两个孩子,踏上了六十由旬的路程。天神们一路守护着两个孩子。太阳落山时,居楼把两个孩子绑起来,让他们躺在地上,自己因为害怕凶猛的野兽,爬上树,在树枝间睡觉。就在那时,一位天子变成须大拏的样子,一位天女变成曼坻的样子,前来给两个孩子松绑,揉搓他们的手脚,给他们洗澡、打扮,喂他们天界的食物,让他们睡在天界的床铺上。等到天快亮时,又让他们恢复成被绑着的样子躺下,然后消失了。就这样,靠着天神的照顾,两个孩子一路无病无痛地赶路。居楼也被天神控制了心智,一边想着“我要去羯陵伽国”,一边赶路,半个月后到达了胜上城。那天清晨,珊阇耶大王做了一个梦。梦是这样的:大王坐在裁决大厅里审理事务,一个肤色黝黑的人拿来两朵莲花,放在大王手里。大王把莲花戴在两只耳朵上。莲花的花粉散落下来,掉在大王的胸口上。大王醒来后,一大早就去问众婆罗门。他们回答说:“大王,您久别的亲人就要回来了。”于是大王一早洗了头,吃了各种上等美味的食物,穿戴整齐,坐到裁决大厅里。天神们把那个婆罗门连同两个孩子一起带到王宫庭院里,让他们站在那里。就在那时,大王望向道路,看见两个孩子,说道——
Bodhisatto ca maddī ca sammodamānā sakkadattiye assame vasiṃsu. Jūjakopi kumāre gahetvā saṭṭhiyojanamaggaṃ paṭipajji. Devatā kumārānaṃ ārakkhamakaṃsu. Jūjakopi sūriye atthaṅgate kumāre gacche bandhitvā bhūmiyaṃ nipajjāpetvā sayaṃ caṇḍavāḷamigabhayena rukkhaṃ āruyha viṭapantare sayati. Tasmiṃ khaṇe eko devaputto vessantaravaṇṇena, ekā devadhītā maddivaṇṇena āgantvā kumāre mocetvā hatthapāde sambāhitvā nhāpetvā maṇḍetvā dibbabhojanaṃ bhojetvā dibbasayane sayāpetvā aruṇuggamanakāle baddhākāreneva nipajjāpetvā antaradhāyi. Evaṃ te devatāsaṅgahena arogā hutvā gacchanti. Jūjakopi devatādhiggahito hutvā ‘‘kāliṅgaraṭṭhaṃ gacchāmī’’ti gacchanto aḍḍhamāsena jetuttaranagaraṃ patto. Taṃ divasaṃ paccūsakāle sañjayo mahārājā supinaṃ passi. Evarūpo supino ahosi – rañño mahāvinicchaye nisinnassa eko puriso kaṇho dve padumāni āharitvā rañño hatthe ṭhapesi. Rājā tāni dvīsu kaṇṇesu piḷandhi. Tesaṃ reṇu bhassitvā rañño ure patati. So pabujjhitvā pātova brāhmaṇe pucchi. Te ‘‘cirapavutthā vo, deva, bandhavā āgamissantī’’ti byākariṃsu. So pātova sīsaṃ nhāyitvā nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā alaṅkaritvā vinicchaye nisīdi. Devatā brāhmaṇaṃ dvīhi kumārehi saddhiṃ ānetvā rājaṅgaṇe ṭhapayiṃsu. Tasmiṃ khaṇe rājā maggaṃ olokento kumāre disvā āha –
这是谁的面容在放光,像被火炼过的黄金一样?
就像一块从熔炉口取出来、擦得发亮的纯金金锭。
‘‘Kassetaṃ mukhamābhāti, hemaṃ-vuttattamagginā; Nikkhaṃva jātarūpassa, ukkāmukhapahaṃsitaṃ.
两人肢节皆相似,相貌特征亦复同;
其一宛如阇利貌,其一恰似金罗容。
‘‘Ubho sadisapaccaṅgā, ubho sadisalakkhaṇā; Jālissa sadiso eko, ekā kaṇhājinā yathā.
“犹如雄狮出洞而来,二者面貌一般无二;
这些男孩看来就如同纯金所铸。”
‘‘Sīhā bilāva nikkhantā, ubho sampatirūpakā; Jātarūpamayāyeva, ime dissanti dārakā’’ti.
在这里,“像被火煅烧过的金子”意思是就像被火煅烧过的金子;“像从洞穴里走出来的狮子”意思是就像从金窟里走出来的狮子。
Tattha hemaṃvuttattamaggināti hemaṃ iva uttattaṃ agginā. Sīhā bilāva nikkhantāti kañcanaguhato nikkhantā sīhā viya.
国王用三首偈颂称赞了王子们之后,就命令一位大臣:“去,把那个婆罗门和孩子们一起带来。”那位大臣迅速前去,把婆罗门带来了。于是国王对婆罗门说:
Evaṃ rājā tīhi gāthāhi kumāre vaṇṇetvā ekaṃ amaccaṃ āṇāpesi ‘‘gacchetaṃ brāhmaṇaṃ dārakehi saddhiṃ ānehī’’ti. So vegena gantvā brāhmaṇaṃ ānesi. Atha rājā brāhmaṇaṃ āha –
“婆罗堕阇尊者,您到底是从哪里把这些孩子带来的?
今天你已经到了这个国家,婆罗门,你要去哪里呢?”
‘‘Kuto nu bhavaṃ bhāradvāja, ime ānesi dārake; Ajja raṭṭhaṃ anuppatto, kuhiṃ gacchasi brāhmaṇā’’ti.
“散阇耶耶大王啊,这些孩子是我以财施与你的;
自我得到这些孩子起,至今已十五夜。”
‘‘Mayhaṃ te dārakā deva, dinnā vittena sañjaya; Ajja pannarasā ratti, yato laddhā me dārakā’’ti.
这里,“以欢喜”是指满足、清净。所谓“今天已经是第十五夜”,他是从得到这些孩子的当天算起,说今天已经是第十五夜了。
Tattha vittenāti tuṭṭhena pasannena. Ajja pannarasā rattīti imesaṃ laddhadivasato paṭṭhāya ajja pannarasā rattīti vadati.
“到底是被什么样的劝诫话语、什么样的正理说服,才生起信心的?
是谁把最殊胜的布施——自己的孩子——布施给了你?”
‘‘Kena vā vācapeyyena, sammāñāyena saddahe; Ko tetaṃ dānamadadā, puttake dānamuttama’’nti.
在这里,“以怎样的爱语”是指:婆罗门,你是靠怎样的爱语才得到他们的?“以正理让我们相信”是指:你不要说妄语,要以正理为理由让我们信服。“亲爱子”是指你自己的宝贝孩子——你把他们作了最上的布施,是谁给了你这样的布施呢?
Tattha kena vā vācapeyyenāti brāhmaṇa, kena piyavacanena te tayā laddhā. Sammāñāyena saddaheti musāvādaṃ akatvā sammāñāyena kāraṇena amhe saddahāpeyyāsi. Puttaketi attano piyaputtake uttamaṃ dānaṃ katvā ko te etaṃ dānaṃ adadāti.
他像大地之于众生一样,成为乞求者的依靠。
他,须大拏王,在林中居住之时,将自己的孩子施舍给了我。
‘‘Yo yācataṃ patiṭṭhāsi, bhūtānaṃ dharaṇīriva; So me vessantaro rājā, puttedāsi vane vasaṃ.
“他成了乞求者的归宿,就像大海是众河流的归宿一样。
那位须大拏王住在林中的时候,把自己的儿女布施给了我。”
‘‘Yo yācataṃ gatī āsi, savantīnaṃva sāgaro; So me vessantaro rājā, puttedāsi vane vasa’’nti.
在这里,“patiṭṭhāsi”就是“patiṭṭhā āsi”,意思是“是依止处”。
Tattha patiṭṭhāsīti patiṭṭhā āsi.
大臣们听了这话,就责备须大拏,说道:
Taṃ sutvā amaccā vessantaraṃ garahamānā āhaṃsu –
贤友们,那位有信心的在家国王确实做了恶行。
被困在森林里的人,怎么能把儿女送出去呢?
‘‘Dukkaṭaṃ vata bho raññā, saddhena gharamesinā; Kathaṃ nu puttake dajjā, araññe avaruddhako.
尊敬的各位,请听我说,凡是在这里聚集的人;
须大拏王住在林中时,是怎样把自己的儿女施舍出去的?
‘‘Imaṃ bhonto nisāmetha, yāvantettha samāgatā; Kathaṃ vessantaro rājā, puttedāsi vane vasaṃ.
“他可以把女奴和男奴施舍出去,把马、骡子和车乘也施舍出去;
他连大象和象王都能施舍,又怎么会施舍孩子呢?”
‘‘Dāsiṃ dāsañca so dajjā, assaṃ cassatarīrathaṃ; Hatthiñca kuñjaraṃ dajjā, kathaṃ so dajja dārake’’ti.
在这里,具备信心、具足信且具念的人,即使是在家居住的国王也会说:这确实是恶行,确实做了不合宜的事。被驱逐出国土、住在山林里的人,叫做“被逐者”。“诸位请听这个”——诸位城里的居民,凡是在这里聚集的,你们都来听、来仔细想想:他怎么能把孩子当作奴隶送出去?究竟是凭什么做出这样的事?他们说这话就是这个意思。“让他给”——让他把奴隶之类的任何财物给出去。“他怎么能把孩子给出去”——他到底是出于什么原因把这些孩子给出去的?
Tattha saddhenāti saddhāya sampannenapi satā gharaṃ āvasantena raññā idaṃ dukkaṭaṃ vata, ayuttaṃ vata kataṃ. Avaruddhakoti raṭṭhā pabbājito araññe vasanto. Imaṃ bhontoti bhonto nagaravāsino yāvanto ettha samāgatā, sabbe imaṃ nisāmetha upadhāretha, kathaṃ nāmeso puttake dāse katvā adāsi, kena nāma evarūpaṃ katapubbanti adhippāyenevamāhaṃsu. Dajjāti dāsādīsu yaṃ kiñci dhanaṃ detu. Kathaṃ so dajja dāraketi ime pana dārake kena kāraṇena adāsīti.
王子听到这话,无法忍受父亲的指责,就像被狂风吹打的须弥山抖动手臂一样,说出了这首偈颂:
Taṃ sutvā kumāro pitu garahaṃ asahanto vātābhihatassa sineruno bāhaṃ oḍḍento viya imaṃ gāthamāha –
“家中无奴仆,无马、骡与车;
无象,无牙象,无龙象;祖父啊,此人能施何物?”
‘‘Yassa nassa ghare dāso, asso cassatarīratho; Hatthī ca kuñjaro nāgo, kiṃ so dajjā pitāmahā’’ti.
“孩子们,我们称赞布施,并不责备;
把你们布施给那些乞讨者之后,心是怎样的呢?”
‘‘Dānamassa pasaṃsāma, na ca nindāma puttakā; Kathaṃ nu hadayaṃ āsi, tumhe datvā vanibbake’’ti.
在这里,“称赞布施”意思是:孩子们,我们称赞你们父亲的布施,不是批评他。
Tattha dānamassa pasaṃsāmāti puttakā mayaṃ tava pitu dānaṃ pasaṃsāma na nindāma.
听了这话,王子说道:
Taṃ sutvā kumāro āha –
“那是痛苦的心,你也看到热;
父亲那双像罗希尼河一样红褐色的眼睛流下了眼泪。”
‘‘Dukkhassa hadayaṃ āsi, atho uṇhampi passasi; Rohinīheva tambakkhī, pitā assūni vattayī’’ti.
在那里,听到黑姬所说的这番话——“心是苦的”——之后,祖父啊,他的心就痛苦起来。那时,我的父亲双眼如罗希尼一般呈铜色,以如同红铜色的红眼睛,流下了眼泪。
Tattha dukkhassa hadayaṃ āsīti pitāmaha kaṇhājināya vuttaṃ etaṃ vacanaṃ sutvā tassa hadayaṃ dukkhaṃ āsi. Rohinīheva tambakkhīti tambavaṇṇehi viya rattaakkhīhi mama pitā tasmiṃ khaṇe assūni pavattayi.
现在,为了说明她说的那句话,他这样说道:
Idānissā taṃ vacanaṃ dassento āha –
黑姬曾向父亲这般诉说:
这婆罗门以杖打我,犹如家中生养的婢女一般。
‘‘Yaṃ taṃ kaṇhājināvoca, ayaṃ maṃ tāta brāhmaṇo; Laṭṭhiyā paṭikoṭeti, ghare jātaṃva dāsiyaṃ.
“亲爱的,这人不是婆罗门;婆罗门都是如法的。
父亲啊,那是个夜叉,以婆罗门的形貌,要把我们带走吃掉。
孩子,你正被毗舍遮拖着,为什么只是看着呢?”
‘‘Na cāyaṃ brāhmaṇo tāta, dhammikā honti brāhmaṇā; Yakkho brāhmaṇavaṇṇena, khādituṃ tāta neti no; Nīyamāne pisācena, kiṃ nu tāta udikkhasī’’ti.
这时,国王看见那些孩子不肯放开婆罗门,就说了一首偈颂:
Atha ne kumāre brāhmaṇaṃ amuñcante disvā rājā gāthamāha –
“你们的母亲是公主,你们的父亲是王子;
从前你们爬上我的膝头,现在为什么远远地站着?”
‘‘Rājaputtī ca vo mātā, rājaputto ca vo pitā; Pubbe me aṅkamāruyha, kiṃ nu tiṭṭhatha ārakā’’ti.
在这里,“从前我”的意思是:你们以前看见我的时候,就赶紧跑过来,爬上我的膝头;现在为什么远远地站着呢?
Tattha pubbe meti tumhe ito pubbe maṃ disvā vegenāgantvā mama aṅkamāruyha, idāni kiṃ nu ārakā tiṭṭhathāti?
“我们的母亲是公主,我们的父亲是王子;
我们是婆罗门的奴仆,所以才远远地站着。”
‘‘Rājaputtī ca no mātā, rājaputto ca no pitā; Dāsā mayaṃ brāhmaṇassa, tasmā tiṭṭhāma ārakā’’ti.
在这里,“我们是奴仆”的意思是:可是现在我们是婆罗门的奴仆。
Tattha dāsā mayanti idāni pana mayaṃ brāhmaṇassa dāsā bhavāma.
你们别这样说,我的心在燃烧;
我的身体如同在火葬堆上,在座位上得不到安乐。
‘‘Mā sammevaṃ avacuttha, ḍayhate hadayaṃ mama; Citakāyaṃva me kāyo, āsane na sukhaṃ labhe.
你们别这样对我说,那只会让我更加忧愁。
我会用财物把你们赎回来,你们不会再做奴隶了。
‘‘Mā sammevaṃ avacuttha, bhiyyo sokaṃ janetha maṃ; Nikkiṇissāmi dabbena, na vo dāsā bhavissatha.
“孩子们,你们的父亲给了那婆罗门什么身价?
请如实告诉我,让婆罗门得到偿还。”
‘‘Kimagghiyañhi vo tāta, brāhmaṇassa pitā adā; Yathābhūtaṃ me akkhātha, paṭipādentu brāhmaṇa’’nti.
在这里,“sammā”是亲昵的称呼。“Citakāyaṃva me kāyo”的意思是:现在我的身体就像被放上了火葬的柴堆一样。“Janetha maṃ”就是“janetha me”,也可以这样读。“Nikkiṇissāmi dabbena”的意思是:我用财物赎回。“Kimagghiyanti”是指以什么价钱。“Paṭipādentū”是指让婆罗门们接受财物。
Tattha sammāti piyavacanaṃ. Citakāyaṃva me kāyoti idāni mama kāyo aṅgāracitakāyaṃ āropito viya jāto. Janetha manti janetha me, ayameva vā pāṭho. Nikkiṇissāmi dabbenāti dhanaṃ datvā mocessāmi. Kimagghiyanti kiṃ agghaṃ katvā. Paṭipādentūti dhanaṃ paṭicchāpentu.
“亲爱的,父亲以千金之价将我施与那位婆罗门;
而迦诃吉娜少女,则以一头象及一百(金)为价。”
‘‘Sahassagghañhi maṃ tāta, brāhmaṇassa pitā adā; Atha kaṇhājinaṃ kaññaṃ, hatthinā ca satena cā’’ti.
大王,当时我父亲把我估价一千个尼卡沙之后,才把我送了出去。然后说到“迦那吉那”:我最小的妹妹就是迦那吉那。说到“象和马各一百”等等:意思是象、马、公牛、尼卡沙,所有这些都以一百计,甚至连床、椅、拖鞋在内的一切物品,也全都按一百来估价。
Tattha sahassagghaṃ hīti deva, maṃ pitā tadā nikkhasahassaṃ agghāpetvā adāsi. Atha kaṇhājinanti kaniṭṭhaṃ pana me kaṇhājinaṃ. Hatthinā ca satena cāti hatthīnañca assānañca usabhānañca nikkhānañcāti sabbesaṃ etesaṃ satena antamaso mañcapīṭhapāduke upādāya sabbasatena agghāpesīti.
国王令人为王子们支付赎金,说道:
Rājā kumārānaṃ nikkayaṃ dāpento āha –
“起来吧,能办事的贤友,赶快去给婆罗门备好酬劳;
一百个女奴、一百个男奴,一百头牛、一百头象和公牛;
再给一千黄金,作为赎回儿子们的赎金吧。”
‘‘Uṭṭhehi katte taramāno, brāhmaṇassa avākara; Dāsisataṃ dāsasataṃ, gavaṃ hatthusabhaṃ sataṃ; Jātarūpasahassañca, puttānaṃ dehi nikkaya’’nti.
在这里,“avākara”的意思是“给”。
Tattha avākarāti dehi.
“于是,那位作事者急忙向婆罗门倾洒:
一百个女奴、一百个男奴,一百头牛、一百头象与公牛。
他为赎回儿子们,付了一千块黄金作为赎金。”
‘‘Tato kattā taramāno, brāhmaṇassa avākari; Dāsisataṃ dāsasataṃ, gavaṃ hatthusabhaṃ sataṃ; Jātarūpasahassañca, puttānaṃdāsi nikkaya’’nti.
在那里,“avākarī”的意思是“给与”。“nikkaya”指价值原本的价钱,也就是赎金。
Tattha avākarīti adāsi. Nikkayanti agghassa mūlaṃ.
就这样,他给婆罗门支付了一百枚金币和一千枚金币作为孩子们的赎金,还有一座七层高的宫殿。这个婆罗门有了很多随从。他把财物收好,登上宫殿,吃了美味的饮食,然后躺在大床上。孩子们洗了头、吃了饭、打扮好之后,祖父把一个抱在膝上,祖母把一个抱在膝上。导师为了说明这件事,说道:
Evaṃ brāhmaṇassa sabbasatañca nikkhasahassañca kumārānaṃ nikkayaṃ adāsi, sattabhūmikañca pāsādaṃ, brāhmaṇassa parivāro mahā ahosi. So dhanaṃ paṭisāmetvā pāsādaṃ abhiruyha sādurasabhojanaṃ bhuñjitvā mahāsayane nipajji. Kumāre sīsaṃ nahāpetvā bhojetvā alaṅkaritvā ekaṃ ayyako, ekaṃ ayyikāti dvepi ucchaṅge upavesesuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
‘‘Nikkiṇitvā nahāpetvā, bhojayitvāna dārake; Samalaṅkaritvā bhaṇḍena, ucchaṅge upavesayuṃ.
头洗过了,穿着干净的衣服,全身佩戴着各种装饰。
国王把他抱到膝上,祖父便开口询问。
‘‘Sīsaṃ nhāte sucivatthe, sabbābharaṇabhūsite; Rājā aṅke karitvāna, ayyako paripucchatha.
耳环叮当作响,花环垂挂,全身佩戴着一切装饰。
国王把他抱到膝上,说了这番话。
‘‘Kuṇḍale ghusite māle, sabbābharaṇabhūsite; Rājā aṅke karitvāna, idaṃ vacanamabravi.
阇利,你的父母双亲都还好吗?
他们靠捡拾落穗过活吗?树根和果实多不多?
‘‘Kacci ubho arogā te, jāli mātāpitā tava; Kacci uñchena yāpenti, kacci mūlaphalā bahū.
“牛虻和蚊子是不是很少,爬虫是不是也不多?
在这猛兽遍布的树林里,难道就没有伤害吗?”
‘‘Kacci ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā; Vane vāḷamigākiṇṇe, kacci hiṃsā na vijjatī’’ti.
在那里,kuṇḍala(耳环)是指让人戴上耳环。ghusita(响彻)是指发出悦耳动听的声音。māla(花环)是指让人戴上花环。aṅke karitvāna(抱到膝上)是指让迦离小王子坐到膝上。
Tattha kuṇḍaleti kuṇḍalāni pilandhāpetvā. Ghusiteti ugghosite manoramaṃ ravaṃ ravante. Māleti pupphāni pilandhāpetvā. Aṅke karitvānāti jālikumāraṃ aṅke nisīdāpetvā.
大王,我父母双亲皆无病,
他们靠拾穗维生,根果亦丰。
‘‘Atho ubho arogā me, deva mātāpitā mama; Atho uñchena yāpenti, atho mūlaphalā bahū.
还有牛虻和蚊子,以及极少的爬虫。
在野兽出没的森林里,他们也不会受到伤害。
‘‘Atho ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā; Vane vāḷamigākiṇṇe, hiṃsā nesaṃ na vijjati.
她掘取芋根与块茎,
采来枣子、印炼子与木苹果,携归养育我们。
‘‘Khaṇantālukalambāni, bilāni takkalāni ca; Kolaṃ bhallātakaṃ bellaṃ, sā no āhatva posati.
她带回来的那些林中根果,
我们大家聚在一起,只在夜里吃,白天不吃。
‘‘Yañceva sā āharati, vanamūlaphalahāriyā; Taṃ no sabbe samāgantvā, rattiṃ bhuñjāma no divā.
犹如我们的母亲,消瘦而苍白,采来树上的果子;
娇柔之身受风吹日晒,宛如一朵落入掌中的莲花。
‘‘Ammāva no kisā paṇḍu, āharantī dumapphalaṃ; Vātātapena sukhumālī, padumaṃ hatthagatāmiva.
母亲发已秃,漫游大林间;
林中群兽聚,犀牛与豹所栖处。
‘‘Ammāya patanū kesā, vicarantyā brahāvane; Vane vāḷamigākiṇṇe, khaggadīpinisevite.
“把头发编成发髻,腋下夹着汗垢;
身着皮衣,卧于地上,礼敬火神。”
‘‘Kesesu jaṭaṃ bandhitvā, kacche jallamadhārayi; Cammavāsī chamā seti, jātavedaṃ namassatī’’ti.
这里,“挖块根和甘蓝”是说她挖块根和甘蓝。以此说明父母生活的艰难。“taṃ no”里的“no”只是个没有实义的助词。“像手中的莲花一样”是说,她像被手揉搓过的莲花那样娇弱。“头发脱落”是说:天神啊,我母亲在大林中游走时,她那像蜂翼一样颜色的黑发被树枝等钩扯,变得稀疏。“积存尘垢”是说她用两腋积存垢秽,以污秽的样子四处行走。
Tattha khaṇantālukalambānīti khaṇantī ālūni ca kalambāni ca. Iminā mātāpitūnaṃ kicchajīvikaṃ vaṇṇeti. Taṃ noti ettha noti nipātamattaṃ. Padumaṃ hatthagatāmivāti hatthena parimadditaṃ padumaṃ viya jātā. Patanū kesāti deva, ammāya me mahāvane vicarantiyā te bhamarapattavaṇṇā kāḷakesā rukkhasākhādīhi viluttā patanū jātā. Jallamadhārayīti ubhohi kacchehi jallaṃ dhāreti, kiliṭṭhavesena vicaratīti.
他这样讲了母亲的痛苦之后,又去催促祖父,说出了下面这首偈颂:
So evaṃ mātu dukkhitabhāvaṃ kathetvā ayyakaṃ codento imaṃ gāthamāha –
“儿子是世人心中所爱的,他们在这世间出生了;
看来我们的祖父确实没有对儿子们生起慈爱啊。”
‘‘Puttā piyā manussānaṃ, lokasmiṃ udapajjisuṃ; Na hi nūnamhākaṃ ayyassa, putte sneho ajāyathā’’ti.
在这里,“生起了”就是“出生了”的意思。
Tattha udapajjisunti uppajjiṃsu.
于是国王坦白了自己的过错,说道:
Tato rājā attano dosaṃ āvikaronto āha –
儿啊,我实已造下恶业、杀生之罪;
我因听信尸毗人之言,放逐了那无辜者。
‘‘Dukkaṭañca hi no putta, bhūnahaccaṃ kataṃ mayā; Yohaṃ sivīnaṃ vacanā, pabbājesimadūsakaṃ.
2341第2341段没有可翻译的巴利文内容。
2341.
“我在这里无论有什么,不管是财富还是粮食,只要存在——
愿须大拏王回来,统治尸毗国。”
‘‘Yaṃ me kiñci idha atthi, dhanaṃ dhaññañca vijjati; Etu vessantaro rājā, siviraṭṭhe pasāsatū’’ti.
在这里,“孩子”指的是:“孩子阇利,这是我们做的坏事。”“毁灭成长”是指伤害孩子长大的行为。“凡是我所有的”意思是:“孩子,我在这里拥有的一切,全都给你父亲。”“在尸毗国统治”意思是:让他在这座城市里成为国王,治理国家。
Tattha puttāti putta jāli etaṃ amhākaṃ dukkaṭaṃ. Bhūnahaccanti vuḍḍhighātakammaṃ. Yaṃ me kiñcīti tāta, yaṃ me kiñci idha atthi, sabbaṃ te pitu demi. Siviraṭṭhe pasāsatūti imasmiṃ nagare so rājā hutvā pasāsatūti.
“尸毗最胜者不会因我的话而来;
愿大王亲自前往,以诸财宝浇灌亲子。”
‘‘Na deva mayhaṃ vacanā, ehiti sivisuttamo; Sayameva devo gantvā, siñca bhogehi atraja’’nti.
在这里,“尸毗最胜”(sivisuttama)指的是尸毗族中最殊胜的须大拏。“灌洒”(siñca)的意思是,像大云降雨一样,用财富来灌洒。
Tattha sivisuttamoti siviseṭṭho vessantaro. Siñcāti mahāmegho viya vuṭṭhiyā bhogehi abhisiñca.
于是,国王散阇耶对将军这样说道:
让象、马、战车和步兵都武装起来,组成他的军队。
让市镇居民和婆罗门国师都跟从我。
‘‘Tato senāpatiṃ rājā, sañjayo ajjhabhāsatha; Hatthī assā rathā pattī, senā sannāhayantu naṃ; Negamā ca maṃ anventu, brāhmaṇā ca purohitā.
尔时六万容华士,
速疾披甲当来集;种种色饰以严身。
‘‘Tato saṭṭhisahassāni, yodhino cārudassanā; Khippamāyantu sannaddhā, nānāvaṇṇehilaṅkatā.
许多人穿着蓝布衣,另一些人穿着黄衣;
另一些人头裹红巾,还有不少人穿着洁白的衣服。
迅速全副武装而来,以种种色彩庄严其身。
‘‘Nīlavatthadharā neke, pītāneke nivāsitā; Aññe lohitauṇhīsā, suddhāneke nivāsitā; Khippamāyantu sannaddhā, nānāvaṇṇehilaṅkatā.
如雪山含香,香醉山峦;
众木覆盖,诸大群生所栖。
‘‘Himavā yathā gandhadharo, pabbato gandhamādano; Nānārukkhehi sañchanno, mahābhūtagaṇālayo.
以天界药草,四方光耀、香芬流溢;
愿被甲之众速来,愿四方光耀、香芬飘散。
‘‘Osadhehi ca dibbehi, disā bhāti pavāti ca; Khippamāyantu sannaddhā, disā bhantu pavantu ca.
然后,让一万四千头大象套上配具。
那些金腰带的大象,披着黄金装饰的衣袍。
‘‘Tato nāgasahassāni, yojayantu catuddasa; Suvaṇṇakacchā mātaṅgā, hemakappanavāsasā.
首领们手持长矛和象钩骑乘着。
全副武装的人赶快来,在象背上现身。
‘‘Ārūḷhā gāmaṇīyehi, tomaraṅkusapāṇibhi; Khippamāyantu sannaddhā, hatthikkhandhehi dassitā.
然后,让他们配上十四千匹马;
良马本就出身高贵,信度马奔驰迅疾。
‘‘Tato assasahassāni, yojayantu catuddasa; Ājānīyāva jātiyā, sindhavā sīghavāhanā.
村主们佩剑持弓,
披挂齐整,跨上鞍辔鲜明的骏马,速速前来。
‘‘Ārūḷhā gāmaṇīyehi, illiyācāpadhāribhi; Khippamāyantu sannaddhā, assapiṭṭhehīlaṅkatā.
然后,让他们套上那一万四千辆战车;
铁制的轮辋,黄金装饰的轮辐。
‘‘Tato rathasahassāni, yojayantu catuddasa; Ayosukatanemiyo, suvaṇṇacitapakkhare.
“把旗帜、皮革和铠甲都挂到那里去;
让坚弦的射手们拉开诸弓,他们是能射中者;
愿已披挂整齐的战车御者迅速来到战车上。”
‘‘Āropentu dhaje tattha, cammāni kavacāni ca; Vippālentu ca cāpāni, daḷhadhammā pahārino; Khippamāyantu sannaddhā, rathesu rathajīvino’’ti.
在这里,“令其披挂”就是让他们穿戴好铠甲。“六万”指的是和我儿子同一天出生的六万大臣。“着青衣而来”是说让一些人穿上青衣前来。“大种众的住处”是众多夜叉群的居所。“照耀并吹拂诸方”是说像前面说的那样,用种种璎珞、涂香等装饰,让他们像雪山一样既放光又飘香。“以象肩”是说让那些骑象的首领们用象肩驮着,赶快前来。“示现”就是展示种种庄严装饰。“铁制善作轮辋”是用铁精心包覆而成的轮辋。“黄金镶嵌轮毂”是用黄金镶嵌的轮毂。他说:“像这样的车,一共一万四千辆,都准备好。”“令张设”的意思是让人把弓弦装上。
Tattha sannāhayantunanti sannayhantu. Saṭṭhisahassānīti mama puttena sahajātā saṭṭhisahassā amaccā. Nīlavatthadharā neketi eke nīlavatthanivāsitā hutvā āyantu. Mahābhūtagaṇālayoti bahuyakkhagaṇānaṃ ālayo. Disā bhantu pavantu cāti vuttappakāro himavā viya ābharaṇavilepanādīhi obhāsentu ceva pavāyantu ca. Hatthikkhandhehīti te hatthigāmaṇino hatthikkhandhehi khippamāyantu. Dassitāti dassitavibhūsanā. Ayosukatanemiyoti ayena suṭṭhu parikkhittanemiyo. Suvaṇṇacitapakkhareti suvaṇṇena khacitapakkhare. Evarūpe cuddasa sahasse rathe yojayantūti vadati. Vippālentūti āropentu.
国王这样检阅了四军之后,下令道:“为了我的儿子,你们要把从北胜城到弯山这一段来路修得平坦,拓宽到八乌沙巴,并且为了装饰道路,做这做那。”他这样吩咐说:
Evaṃ rājā senaṅgaṃ vicāretvā ‘‘puttassa me jetuttaranagarato yāva vaṅkapabbatā aṭṭhusabhavitthāraṃ āgamanamaggaṃ samatalaṃ katvā maggālaṅkāratthāya idañcidañca karothā’’ti āṇāpento āha –
炒米、碎米、花,还有花环、香料和涂身香膏;
让那些供品都留在原地吧,在他将要前来的那条路上。
‘‘Lājā olopiyā pupphā, mālāgandhavilepanā; Agghiyāni ca tiṭṭhantu, yena maggena ehiti.
村村皆有百罐美拉酒与苏拉酒,
愿它们立于他将行经之路旁。
‘‘Gāme gāme sataṃ kumbhā, merayassa surāya ca; Maggamhi patitiṭṭhantu, yena maggena ehiti.
肉、糕点、油煎饼,还有拌着鱼的凝乳食品;
愿它们安立于路上,他将沿着那条路到来。
‘‘Maṃsā pūvā saṅkuliyo, kummāsā macchasaṃyutā; Maggamhi patitiṭṭhantu, yena maggena ehiti.
酥油、油、酪、乳,黍谷和许多酒;
愿它们安立于道上,凭那条道,他将会到来。
‘‘Sappi telaṃ dadhi khīraṃ, kaṅgubījā bahū surā; Maggamhi patitiṭṭhantu, yena maggena ehiti.
厨师和侍者,还有跳舞的、演戏的和唱歌的。
击掌的人、鼓手,还有慢奏者和那些驱除忧愁的人。
‘‘Āḷārikā ca sūdā ca, naṭanaṭṭakagāyino; Pāṇissarā kumbhathūṇiyo, mandakā sokajjhāyikā.
愿所有的维那琴、大鼓和小鼓都被敲响,
让那些佉罗号角吹响吧,让单面鼓轰鸣起来。
‘‘Āhaññantu sabbavīṇā, bheriyo dindimāni ca; Kharamukhāni dhamentu, nadantu ekapokkharā.
“腰鼓、法螺、贝螺,还有巨蜥皮做的乐器也一起响着;
让手鼓和家用手鼓也都被敲响吧。”
‘‘Mudiṅgā paṇavā saṅkhā, godhā parivadentikā; Dindimāni ca haññantu, kutumpadindimāni cā’’ti.
在那里,他吩咐道:“撒炒米的人们,把掺有炒米、以炒米为第五种的花准备好,用来撒花。”所谓“花鬘、香、涂香”,指的是挂在道路华盖上的花鬘,以及香和涂香。所谓“供物”,指的是花供物和宝供物,让它们摆在我儿子将要经过的路上。所谓“在每个村落”,就是在每个村口。所谓“安放”,是指为了给口渴的人喝,把已经备好的酒、米酒和酒精罐子摆在那里。所谓“配有鱼的”,是指和鱼搭配在一起。所谓“谷粉所成”,是指用谷粉做成的。所谓“柔和的歌唱者”,是指声音柔和的歌唱者。所谓“除忧者”,是指魔术师,或者其他任何能消除忧愁的人,都叫除忧者;意思是,当人们忧愁时,他们以自己的笛声相续和舞蹈,让人摆脱忧愁而安睡。所谓“粗口”,是指海产的大口螺。所谓“螺”,是指右旋的拳螺和管螺这两种螺。所谓“鳄鱼琴、帕利瓦登提卡、手鼓与家用手鼓”,这四种也都是乐器。
Tattha lājā olopiyā pupphāti lājehi saddhiṃ lājapañcamakāni pupphāni okirantānaṃ okiraṇapupphāni paṭiyādethāti āṇāpeti. Mālāgandhavilepanāti maggavitāne olambakamālā ceva gandhavilepanāni ca. Agghiyāni cāti pupphaagghiyāni ceva ratanaagghiyāni ca yena maggena mama putto ehiti, tattha tiṭṭhantu. Gāme gāmeti gāmadvāre gāmadvāre. Patitiṭṭhantūti pipāsitānaṃ pivanatthāya paṭiyāditā hutvā surāmerayamajjakumbhā tiṭṭhantu. Macchasaṃyutāti macchehi saṃyuttā. Kaṅgubījāti kaṅgupiṭṭhamayā. Mandakāti mandakagāyino. Sokajjhāyikāti māyākārā, aññepi vā ye keci uppannasokaharaṇasamatthā sokajjhāyikāti vuccanti, socante jane attano vaṃsaghosaparamparānaṃ nacce kate nissoke katvā sayāpakāti attho. Kharamukhānīti sāmuddikamahāmukhasaṅkhā. Saṅkhāti dakkhiṇāvaṭṭā muṭṭhisaṅkhā , nāḷisaṅkhāti dve saṅkhā. Godhā parivadentikā dindimāni kutumpadindimānīti imānipi cattāri tūriyāneva.
国王就这样安排好了道路上的装饰。朱迦卡因为吃得太多,消化不了,就当场死了。国王命人办理了他的丧事,然后击鼓巡城宣告:“城里如果有这位婆罗门的亲戚,就来领走这份财产。”结果找不到任何亲戚,财产就又归了国王。到了第七天,全部军队集合起来。于是国王带着庞大的随从队伍,让迦离做向导,出发了。世尊为了说明这件事,说道:
Evaṃ rājā maggālaṅkārāni vicāresi. Jūjakopi pamāṇātikkantaṃ bhuñjitvā jīrāpetuṃ asakkonto tattheva kālamakāsi. Rājā tassa sarīrakiccaṃ kārāpetvā ‘‘nagare koci brāhmaṇassa ñātako atthi, idaṃ gaṇhātū’’ti bheriṃ carāpesi. Na kañcissa ñātakaṃ passi, dhanaṃ puna raññoyeva ahosi. Atha sattame divase sabbā senā sannipati. Atha rājā mahantena parivārena jāliṃ magganāyakaṃ katvā nikkhami. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那支大军浩荡,尸毗部众整装出征;
以迦离为向导,大军径向温迦山。
‘‘Sā senā mahatī āsi, uyyuttā sivivāhinī; Jālinā magganāyena, vaṅkaṃ pāyāsi pabbataṃ.
一头六十岁的象,发出鹤鸣般的叫声;
肚带束紧的时候,大象发出像苍鹭一样的鸣叫声。
‘‘Koñcaṃ nadati mātaṅgo, kuñjaro saṭṭhihāyano; Kacchāya baddhamānāya, koñcaṃ nadati vāraṇo.
良马们发出嘶鸣,车辋之声随之而生起。
尘土遮住了天空,尸毗军已出征。
‘‘Ājānīyā hasiyanti, nemighoso ajāyatha; Abbhaṃ rajo acchādesi, uyyuttā sivivāhinī.
那支大军甚庞大,整装待发掠夺行;
阇利以向导之道,引向温迦曲峰山。
‘‘Sā senā mahatī āsi, uyyuttā hārahārinī; Jālinā magganāyena, vaṅkaṃ pāyāsi pabbataṃ.
他们进入了广阔的大森林,那里枝繁叶茂,水源充足。
开花的树与结果的树遍覆其间,二者兼备。
‘‘Te pāviṃsu brahāraññaṃ, bahusākhaṃ mahodakaṃ; Puppharukkhehi sañchannaṃ, phalarukkhehi cūbhayaṃ.
在那里,许多鸟儿叫声悦耳,色彩斑斓。
鸟儿们在应时开花的树上,一声声互相应和着鸣叫。
‘‘Tattha bindussarā vaggū, nānāvaṇṇā bahū dijā; Kūjantamupakūjanti, utusampupphite dume.
“他们走了很远很远,日日夜夜都过去了;
他们来到了须大拏当时所在的那个地方。”
‘‘Te gantvā dīghamaddhānaṃ, ahorattānamaccaye; Padesaṃ taṃ upāgacchuṃ, yattha vessantaro ahū’’ti.
在这里,“大”指的是由十二个“不动”数所组成的军队。“已出发”就是已经开拔。“发出鹤鸣声”:当时,羯陵伽国的婆罗门们在自己国家下雨之后,把那头象带来交给了珊阇耶。那头象心想“我总算能见到主人了”,一高兴就发出了鹤鸣般的声音。这句话就是针对这件事说的。“以金腰带”:即使在被系上金腰带时,它也因欢喜而发出鹤鸣声。“发出笑声”就是发出了笑声。“能携者”就是有能力携带所应携带之物。“进入了”就是进入。“多枝的”就是有很多树枝。“长时”就是长达六十由旬的路程。“到达了”就是他们到达了须大拏所在的那个地方。
Tattha mahatīti dvādasaakkhobhaṇisaṅkhātā senā. Uyyuttāti payātā. Koñcaṃ nadatīti tadā kāliṅgaraṭṭhavāsino brāhmaṇā attano raṭṭhe deve vuṭṭhe taṃ nāgaṃ āharitvā sañjayassa adaṃsu. So hatthī ‘‘sāmikaṃ vata passituṃ labhissāmī’’ti tuṭṭho koñcanādamakāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Kacchāyāti suvaṇṇakacchāya baddhamānāyapi tussitvā koñcaṃ nadati. Hasiyantīti hasasaddamakaṃsu . Hārahārinīti haritabbaharaṇasamatthā. Pāviṃsūti pavisiṃsu. Bahusākhanti bahurukkhasākhaṃ. Dīghamaddhānanti saṭṭhiyojanamaggaṃ. Upāgacchunti yattha vessantaro ahosi, taṃ padesaṃ upagatāti.