7. 月亮王子本生注释(续)
22. 大集义注 · 334 段
食肉汁之食，由沐浴师洗浴，佩耳环，涂阿伽卢与栴檀香；
如日月之贵人被牵去，令众人心生悲忧。
‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā; Nīyanti candasūriyā, janassa katvā hadayasokaṃ.
过去，当其被最上等的象牵引着前行时，人们以象群跟在后面随行；
今天，月亮和太阳这两者，都徒步而行。
‘‘Yassu pubbe hatthivaradhuragate, hatthīhi anuvajanti; Tyajja candasūriyā, ubhova pattikā yanti.
往昔，当殊胜之马处于辕位时，众马以马随行其后；
今天，月亮和太阳两者都步行而去。
‘‘Yassu pubbe assavaradhuragate, assehi anuvajanti; Tyajja candasūriyā, ubhova pattikā yanti.
昔者安坐于宝车辕上，众车随后而行；
今朝日与月，二者俱徒步而行。
‘‘Yassu pubbe rathavaradhuragate, rathehi anuvajanti; Tyajja candasūriyā, ubhova pattikā yanti.
“昔日乘金饰骏马而去者，
今唯日月二者徒步而行。”
‘‘Yehissu pubbe niyyaṃsu, tapanīyakappanehi turaṅgehi; Tyajja candasūriyā, ubhova pattikā yantī’’ti.
在这里，穿着迦尸国洁净衣服的意思是穿着迦尸国出产的洁净衣服。月和日指的是月王子和日王子。由沐浴师妥善沐浴的意思是，沐浴师用栴檀粉涂抹身体、做好准备工作后再沐浴，所以叫妥善沐浴。Yassu就是ye assu，assu只是语助词，意思是那些王子。pubbe指在此之前。hatthivaradhuragate指在殊胜大象的背上，也就是坐在装饰华丽的大象背脊上。assavaradhuragate指在殊胜的马，rathavaradhuragate指在殊胜的车乘中央，niyyaṃsu指他们出行、出发。
Tattha kāsikasucivatthadharāti kāsikāni sucivatthāni dhārayamānā. Candasūriyāti candakumāro ca sūriyakumāro ca. Nhāpakasunhāpitāti candanacuṇṇena ubbaṭṭetvā nhāpakehi kataparikammatāya sunhāpitā. Yassūti ye assu. Assūti nipātamattaṃ, ye kumāreti attho. Pubbeti ito pubbe. Hatthivaradhuragateti hatthivarānaṃ dhuragate, alaṅkatahatthikkhandhavaragateti attho. Assavaradhuragateti assavarapiṭṭhigate. Rathavaradhuragateti rathavaramajjhagate. Niyyaṃsūti nikkhamiṃsu.
就在她们这样悲叹的时候，人们把菩萨抬出了城。整座城都骚动起来，大家开始往外涌。人太多了，城门根本不够用。婆罗门看到这么多人，心想：“谁知道会发生什么事呢？”就下令把城门都关上。大众出不去，就聚在城门附近的一座园林旁边，放声大哭。哭声惊动了鸟群，鸟儿纷纷飞上天空。大家就对着那些鸟儿哭诉哀号，说道：
Evaṃ tāsu paridevantīsuyeva bodhisattaṃ nagarā nīhariṃsu. Sakalanagaraṃ saṅkhubhitvā nikkhamituṃ ārabhi. Mahājane nikkhante dvārāni nappahonti. Brāhmaṇo atibahuṃ janaṃ disvā ‘‘ko jānāti, kiṃ bhavissatī’’ti nagaradvārāni thakāpesi. Mahājano nikkhamituṃ alabhanto nagaradvārassa āsannaṭṭhāne uyyānaṃ atthi, tassa santike mahāviravaṃ ravi. Tena ravena sakuṇasaṅgho saṅkhubhito ākāsaṃ pakkhandi. Mahājano taṃ taṃ sakuṇiṃ āmantetvā vilapanto āha –
鸟啊，你若想要肉，就从花城东边飞去吧；
那位独一王在此献祭，因四个儿子而昏惑。
‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā; Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi puttehi.
鸟啊，你若想要肉，就从花城向东飞去；
此处有独一王在祭祀，却被四个少女所迷。
‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā; Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi kaññāhi.
鸟啊，你若想食肉，就朝花城东边飞去吧；
那里独王正行祭祀，为惑所迷，以四位王后为献牲。
‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā; Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi mahesīti.
鸟啊，你要是想要肉，就往花城的东边飞去吧。
那位独一王在这里举行祭祀，却被四位居士迷惑了。
‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā; Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi gahapatīhi.
鸟啊，你若想吃肉，便向东飞往花城吧；
那里的独一王正以四象为祭而祭祀，昏惑痴迷。
‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā; Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi hatthīhi.
鸟啊，如果你想要肉，就往花城的东边飞去吧。
那位独一王就在这里祭祀，却被四匹马搞得晕头转向。
‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā; Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi assehi.
鸟啊，如果你想得到肉，就往花城的东边飞去吧。
那位独一王在这里祭祀，却被四头公牛搞得晕头转向。
‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā; Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi usabhehi.
“如果你想要肉，鸟啊，就往花城东边飞吧；
那位独一王就在那里祭祀，被全部四事弄得昏了头。”
‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā; Yajatettha ekarājā, sammūḷho sabbacatukkenā’’ti.
其中，“想要肉”是说：喂，鸟啊，如果你想要肉，花城东边、东方方向有一个祭祀坑，你去那里。“在此祭祀”是说：在这里，独一王听信了破米家的话，被迷惑了，以四个儿子作为祭品举行祭祀。剩下的偈颂也是同样的道理。
Tattha maṃsamicchasīti ambho sakuṇi, sace maṃsaṃ icchasi, pupphavatiyā pubbena puratthimadisāyaṃ yaññāvāṭo atthi, tattha gaccha. Yajatetthāti ettha khaṇḍahālassa vacanaṃ gahetvā sammūḷho ekarājā catūhi puttehi yaññaṃ yajati. Sesagāthāsupi eseva nayo.
就这样，大众在那个地方悲叹之后，来到菩萨居住的地方，右绕宫殿，一边走一边看着内宫里的尖顶楼阁、园林等，用偈颂悲叹道：
Evaṃ mahājano tasmiṃ ṭhāne paridevitvā bodhisattassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā pāsādaṃ padakkhiṇaṃ karonto antepure kūṭāgārauyyānādīni passanto gāthāhi paridevi –
这是他的宫殿，这是令人心悦的内宫。
那时，四位贵公子被带去处死。
‘‘Ayamassa pāsādo, idaṃ antepuraṃ suramaṇīyaṃ; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.
这是他的那座尖顶楼阁，用黄金造成，撒满了花环。
四位王子，此刻却正被押赴刑场。
‘‘Idamassa kūṭāgāraṃ, sovaṇṇaṃ pupphamalyavikiṇṇaṃ; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.
这是他的园林，花开得正盛，一年四季都赏心悦目。
四位王子，此刻却正被押赴刑场。
‘‘Idamassa uyyānaṃ, supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.
这是他的无忧林，繁花似锦，四季皆美，令人心旷神怡。
四位王子，此刻却正被押赴刑场。
‘‘Idamassa asokavanaṃ, supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.
这是他的迦尼迦罗林，终年繁花盛开，美丽怡人；
四位王子，此刻却正被押赴刑场。
‘‘Idamassa kaṇikāravanaṃ, supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.
这是他的波吒罗树林，繁花盛放，四季常开，令人心旷神怡；
四位王子，此刻却正被押赴刑场。
‘‘Idamassa pāṭalivanaṃ, supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.
这是他的芒果园，四时繁花盛开，令人悦意。
那时，四位贵公子被带去处死。
‘‘Idamassa ambavanaṃ, supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.
“这是他的莲池，上面覆满了红莲和白莲；
还有一艘镶金的船，用花蔓装饰得赏心悦目；
如今，那四位王子正被带去处死。”
‘‘Ayamassa pokkharaṇī, sañchannā padumapuṇḍarīkehi; Nāvā ca sovaṇṇavikatā, pupphavalliyā cittā suramaṇīyā; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā’’ti.
其中，“如今”就是指现在，以月王子为首的那些我们的圣子们，已经舍弃了这样一座宫殿，正被带去处死。“金制的”是指镶了黄金的。
Tattha tedānīti idāni te candakumārappamukhā amhākaṃ ayyaputtā evarūpaṃ pāsādaṃ chaḍḍetvā vadhāya nīyanti. Sovaṇṇavikatāti suvaṇṇakhacitā.
他们在这些地方哀叹过后，又走到象房等处，说道：
Ettakesu ṭhānesu vilapantā puna hatthisālādīni upasaṅkamitvā āhaṃsu –
这是他的象宝，一头名叫伊罗婆那的强壮长牙大象；
四位王子，此刻却正被押赴刑场。
‘‘Idamassa hatthiratanaṃ, erāvaṇo gajo balī dantī; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.
这是他的马宝，一匹单蹄马；
四位王子，此刻却正被押赴刑场。
‘‘Idamassa assaratanaṃ, ekakhuro asso; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.
这是他的马车，声音像鹩哥一样好听，华美，镶满了各种宝石。
在那里，那些释迦族贵公子们，就像天神们在欢喜园里一样光彩夺目。
如今，四位圣子被押去处死。
‘‘Ayamassa assaratho, sāḷiyanigghoso subho ratanavicitto; Yatthassu ayyaputtā, sobhiṃsu nandane viya devā; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.
彼等肤泽深润、端正殊美，身柔宛如栴檀；
国王昏聩，竟以四子献祭。
‘‘Kathaṃ nāma sāmasamasundarehi, candanamudukagattehi; Rājā yajissate yaññaṃ, sammūḷho catūhi puttehi.
究竟是何缘故——那四个肤色黝黑、一般娇美、身肢柔嫩如檀香的少女，
国王竟迷乱颠倒，要举行祭祀献供。
‘‘Kathaṃ nāma sāmasamasundarāhi, candanamudukagattāhi; Rājā yajissate yaññaṃ, sammūḷho catūhi kaññāhi.
名为娑摩般美丽、身如栴檀柔嫩的四位王后，
国王昏聩，竟要拿她们献祭。
‘‘Kathaṃ nāma sāmasamasundarāhi, candanamudukagattāhi; Rājā yajissate yaññaṃ, sammūḷho catūhi mahesīhi.
肤色相若、容颜并美、身柔如旃檀者，何至于此？
国王昏惑，竟以四位家主为牲而设祭。
‘‘Kathaṃ nāma sāmasamasundarehi, candanamudukagattehi; Rājā yajissate yaññaṃ, sammūḷho catūhi gahapatīhi.
“就像有村落、市镇，空旷无人、荒无人烟的大森林一样；
同样地，在花城，当月亮和太阳被祭祀之后，也会变成这样。”
‘‘Yathā honti gāmanigamā, suññā amanussakā brahāraññā; Tathā hessati pupphavatiyā, yiṭṭhesu candasūriyesū’’ti.
在这里，Erāvaṇa 是那头象的名字。Ekakhuro 意思是蹄子没有裂开。Sāḷiyanigghoso 意思是走路时带着像鹩哥一样悦耳的声音。Kathaṃ nāmāti 意思是“因为什么原因”。Sāmasamasundarehi 意思是像金色一样美丽、彼此出身同等、又因为没有过失而俊美。Candanamudukagattehi 意思是柔软且涂了红栴檀香的肢体。Brahāraññā 意思是：就像那些村落和城镇空无一人、成了大林野一样，花城在王子们被献祭之后，也会变得空荡荡的，如同林野一般。
Tattha erāvaṇoti tassa hatthino nāmaṃ. Ekakhuroti abhinnakhuro. Sāḷiyanigghosoti gamanakāle sāḷikānaṃ viya madhurena nigghosena samannāgato. Kathaṃ nāmāti kena nāma kāraṇena. Sāmasamasundarehīti suvaṇṇasāmehi ca aññamaññaṃ jātiyā samehi ca niddosatāya sundarehi. Candanamudukagattehīti lohitacandanalittagattehi. Brahāraññāti yathā te gāmanigamā suññā nimmanussā brahāraññā honti, tathā pupphavatiyāpi yaññe yiṭṭhesu rājaputtesu suññā araññasadisā bhavissatīti.
那时，大众没办法出城，只能在城里到处走动，悲伤哭泣。菩萨也被带到了祭祀场。这时，他的母亲——名叫乔达弥的王后，在国王脚边翻滚着身体，悲泣着说：“大王啊，请让我儿子们活命吧！”
Atha mahājano bahi nikkhamituṃ alabhanto antonagareyeva vicaranto paridevi. Bodhisattopi yaññāvāṭaṃ nīto. Athassa mātā gotamī nāma devī ‘‘puttānaṃ me jīvitaṃ dehi, devā’’ti rañño pādamūle parivattitvā paridevamānā āha –
我会发疯，变成一个疯女人，成为杀胎者，还被尘土撒满；
大王，如果杀害了最殊胜的月亮，我的命就断了。
‘‘Ummattikā bhavissāmi, bhūnahatā paṃsunā ca parikiṇṇā; Sace candavaraṃ hanti, pāṇā me deva rujjhanti.
“我会发疯，变成一个疯女人，一个杀胎者，被尘土撒满全身。
大王，如果杀了太阳王子，我的命就没了。”
‘‘Ummattikā bhavissāmi, bhūnahatā paṃsunā ca parikiṇṇā; Sace sūriyavaraṃ hanti, pāṇā me deva rujjhantī’’ti.
在这里，“堕胎女”指生育能力被毁的女人。“又被尘土覆盖”意思是：我身体沾满尘土，会像个疯女人一样四处游荡。
Tattha bhūnahatāti hatavuḍḍhi. Paṃsunā ca parikiṇṇāti paṃsuparikiṇṇasarīrā ummattikā hutvā vicarissāmi.
她这样悲叹，却没能从国王那里得到任何回话，于是抱住王子的四位妻子，哭着说：“我儿子一定是生了你们的气才走的，你们为什么不把他劝回来？”
Sā evaṃ paridevantīpi rañño santikā kiñci kathaṃ alabhitvā ‘‘mama putto tumhākaṃ kujjhitvā gato bhavissati, kissa naṃ tumhe na nivattethā’’ti kumārassa catasso bhariyāyo āliṅgitvā paridevantī āha –
“何不彼此以亲爱之语，相悦相欢？
打木棍、跳格子、戏莲池、背负重，
在月亮和太阳面前跳舞的她们，没有任何人能与之相比。”
‘‘Kinnumā na ramāpeyyuṃ, aññamaññaṃ piyaṃvadā; Ghaṭṭikā uparikkhī ca, pokkharaṇī ca bhārikā; Candasūriyesu naccantiyo, samā tāsaṃ na vijjatī’’ti.
在这里，“为何不能令他们欢喜”是在问：到底是什么原因，让这四位女子——格提卡等人，彼此说着亲昵可爱的话，在月亮王子与太阳王子面前跳舞，却没能让我的儿子们欢喜，反而让他们心生厌烦？因为在整个赡部洲，无论跳舞还是唱歌，都找不到任何女子能和她们相比。这就是这句话的意思。
Tattha kinnumā na ramāpeyyunti kena kāraṇena imā ghaṭṭikātiādikā catasso aññamaññaṃ piyaṃvadā candasūriyakumārānaṃ santike naccantiyo mama putte na ramāpayiṃsu, ukkaṇṭhāpayiṃsu. Sakalajambudīpasmiñhi nacce vā gīte vā samā aññā kāci tāsaṃ na vijjatīti attho.
于是她跟儿媳们一起痛哭哀叹，又找不到别的可以抓取的对象，就一边骂着堪达哈罗，一边说出这八首偈颂：
Iti sā suṇhāhi saddhiṃ paridevitvā aññaṃ gahetabbaggahaṇaṃ apassantī khaṇḍahālaṃ akkosamānā aṭṭha gāthā abhāsi –
愿你的母亲披上我这心中的悲伤，堪达哈罗；
那便是月亮王子被牵去处死时，我心中的悲伤。
‘‘Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ, paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava mātā; Yo mayhaṃ hadayasoko, candamhi vadhāya ninnīte.
堪达哈罗，愿我此心之苦，落到你母亲身上；
当苏利耶被牵赴刑戮之时，我心头所起的正是这一分苦。
‘‘Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ, paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava mātā; Yo mayhaṃ hadayasoko, sūriyamhi vadhāya ninnīte.
愿我心中的这份悲伤，犍陀诃罗啊，落到你的妻子身上；
我心中的这份悲伤，是在旃陀被押去杀害时（生起）的。
‘‘Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ, paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava jāyā; Yo mayhaṃ hadayasoko, candamhi vadhāya ninnīte.
迦兰达罗，愿我心中此悲，落于汝妻之身；
我心中此悲，乃因苏利耶被押赴刑戮之时。
‘‘Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ, paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava jāyā; Yo mayhaṃ hadayasoko, sūriyamhi vadhāya ninnīte.
犍陀诃罗啊，愿你母亲既不见子亦不见夫——
你这杀害无辜如狮少年的人！
‘‘Mā ca putte mā ca patiṃ, addakkhi khaṇḍahāla tava mātā; Yo ghātesi kumāre, adūsake sīhasaṅkāse.
愿你的母亲，犍陀诃罗啊，既不要见到儿子，也不要见到丈夫；
你杀害了那些被一切世间所珍爱的王子们。
‘‘Mā ca putte mā ca patiṃ, addakkhi khaṇḍahāla tava mātā; Yo ghātesi kumāre, apekkhite sabbalokassa.
犍陀诃罗，愿你的妻子既不见儿子，也不见丈夫；
你竟杀害了无辜的、如狮子般的王子们。
‘‘Mā ca putte mā ca patiṃ, addakkhi khaṇḍahāla tava jāyā; Yo ghātesi kumāre, adūsake sīhasaṅkāse.
“不要儿子也不要丈夫，你的妻子没看见，孔达哈拉。
杀害了被一切世间所珍视的王子们的那个人。”
‘‘Mā ca putte mā ca patiṃ, addakkhi khaṇḍahāla tava jāyā; Yo ghātesi kumāre, apekkhite sabbalokassā’’ti.
在这里，“我的这份”就是指我心里这份悲伤和痛苦。“穿透”就是进入、到达的意思。“谁杀害”就是你杀害。“被期待者”是说被全世界注视、看着的人，你杀害了他，这就是它的意思。
Tattha imaṃ mayhanti mayhaṃ imaṃ hadayasokaṃ dukkhaṃ. Paṭimuñcatūti pavisatu pāpuṇātu. Yo ghātesīti yo tvaṃ ghātesi. Apekkhiteti sabbalokena olokite dissamāne māresīti attho.
菩萨在祭祀场里向父亲恳求，说道：
Bodhisatto yaññāvāṭepi pitaraṃ yācanto āha –
大王啊，请不要杀我们，把我们交给堪达哈拉当奴隶吧。
就算戴着脚镣，我们也照样能照看大象和马。
‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa; Api nigaḷabandhakāpi, hatthī asse ca pālema.
大王啊，请不要杀我们，把我们交给堪达哈拉大臣当奴隶吧；
就算戴着脚镣，我们也愿意去清理大象的粪便。
‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa; Api nigaḷabandhakāpi, hatthichakaṇāni ujjhema.
大王，请不要杀我们，把我们当奴隶交给堪达哈拉吧。
即使被枷锁绑缚，我们也得清理马粪。
‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa; Api nigaḷabandhakāpi, assachakaṇāni ujjhema.
大王，请不要杀我们，把我们交给堪达哈拉大臣当奴仆吧。
即使他拥有你的那些欲乐，哪怕他被王国放逐，
我们将去行乞。
‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa; Yassa honti tava kāmā, api raṭṭhā pabbājitā; Bhikkhācariyaṃ carissāma.
人们也向天神祈求，即使贫穷的求子者也是如此；
有些人就算放下了种种才智，也还是得不到儿子。
‘‘Dibbaṃ deva upayācanti, puttatthikāpi daliddā; Paṭibhānānipi hitvā, putte na labhanti ekaccā.
他们许愿说：愿我们生儿子，再生孙子。
那么，大王啊，你无缘无故地为了祭祀杀害我们。
‘‘Āsīsikāni karonti, puttā no jāyantu tato paputtā; Atha no akāraṇasmā, yaññatthāya deva ghātesi.
父亲啊，儿子须靠祈求方得，莫要伤害我等；
切莫以万难求来的儿子，献此祭祀。
‘‘Upayācitakena puttaṃ labhanti, mā tāta no aghātesi; Mā kicchāladdhakehi puttehi, yajittho imaṃ yaññaṃ.
1104（此段无对应巴利原文内容，无法翻译。）
1104.
“我们是求来的孩子，父亲啊，请不要伤害我们。
别让我们这些像乞丐一样求来的孩子，跟妈妈分开。”
‘‘Upayācitakena puttaṃ labhanti, mā tāta no aghātesi; Mā kapaṇaladdhakehi puttehi, ammāya no vippavāsehī’’ti.
在这里，“天神的”指的是天神。那些没有儿子、贫穷的女人，为了求子，备办许多供品，向天神祈求：“愿我们得到儿子或女儿。” “即使舍弃了供品”是指，纵然放弃了心中的渴望，也还是得不到，这就是它的意思。这里说的是：大王，女人心中生起的渴望如果得不到满足，胎儿就会枯萎、坏灭。其中，有些女人虽然祈求，却得不到儿子；有些女人即使得到了所渴望的东西，却把它放弃、不去享用，因此也得不到；有些女人则是根本得不到所渴望的东西。可是我的母亲，她生起的渴望得到了、享用了，没有损害腹中的胎儿，因此得到了儿子。她这样乞求：既然他是这样得来的，请不要杀害我们。
Tattha dibbanti deva, aputtikā daliddāpi nāriyo puttatthikā hutvā bahuṃ paṇṇākāraṃ karitvā puttaṃ vā dhītaraṃ vā labhāmāti dibyaṃ upayācanti. Paṭibhānānipi hitvāti dohaḷāni chaḍḍetvāpi, alabhitvāpīti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, nārīnañhi uppannaṃ dohaḷaṃ alabhitvā gabbho sussitvā nassati. Tattha ekaccā yācantāpi putte alabhamānā, kāci laddhampi dohaḷaṃ pahāya aparibhuñjitvā na labhanti, kāci dohaḷaṃ alabhamānā na labhanti. Mayhaṃ pana mātā uppannaṃ dohaḷaṃ labhitvā paribhuñjitvā uppannaṃ gabbhaṃ anāsetvā putte paṭilabhi. Evaṃ paṭiladdhe mā no avadhīti yācati.
大王，所谓“有所希求”，是说这些众生会做祈求。求什么呢？求“愿我们的儿子出生”。接着又求“乃至孙子”，意思是愿我们儿子的儿子也出生。然后说“而无故地”，意思是：你毫无理由地为了祭祀要把我们杀掉。所谓“由祈求而得”，是指通过向天神乞求才得到的。所谓“如乞丐般求得”，是指像穷人一样乞讨才得到的。所谓“儿子们”，是说：请不要让我们这些儿子和我们的母亲分离，不要让我们和母亲分开——他这样说道。
Āsīsikānīti mahārāja, ime sattā āsīsaṃ karonti. Kinti? Puttā no jāyantūti. Tato paputtāti puttānampi no puttā jāyantūti. Atha no akāraṇasmāti atha tvaṃ amhe akāraṇena yaññatthāya ghātesi. Upayācitakenāti devatānaṃ āyācanena. Kapaṇaladdhakehīti kapaṇā viya hutvā laddhakehi. Puttehīti amhehi saddhiṃ amhākaṃ ammāya mā vippavāsehi, mā no mātarā saddhiṃ vippavāsaṃ karīti vadati.
他这样说着，却没能从父亲那里得到任何回应，就扑倒在母亲脚边，一边哭诉一边说：
So evaṃ vadantopi pitu santikā kiñci kathaṃ alabhitvā mātu pādamūle nipatitvā paridevamāno āha –
母亲啊，你受了那么多苦，才把这月亮般的儿子养大，如今却要失去他；
我向您的双足顶礼，愿父亲能到达他世。
‘‘Bahudukkhā posiya candaṃ, amma tuvaṃ jīyase puttaṃ; Vandāmi kho te pāde, labhataṃ tāto paralokaṃ.
来吧，母亲，抱抱我，让我礼敬你的双脚。
我现在就要离家远行，去为那位唯一的国王献祭。
‘‘Handa ca maṃ upagūha, pāde te amma vandituṃ dehi; Gacchāmi dāni pavāsaṃ, yaññatthāya ekarājassa.
来吧，母亲，抱抱我，让我礼敬你的双脚。
我现在就要离家远行，让母亲心里悲伤。
‘‘Handa ca maṃ upagūha, pāde te amma vandituṃ dehi; Gacchāmi dāni pavāsaṃ, mātu katvā hadayasokaṃ.
“来吧，母亲，抱抱我，让我礼敬你的双脚。
我现在就要远行，让众人心里生起悲伤。”
‘‘Handa ca maṃ upagūha, pāde te amma vandituṃ dehi; Gacchāmi dāni pavāsaṃ, janassa katvā hadayasoka’’nti.
在那里，所谓“多苦所养”，即被众多痛苦所养育。旃陀，是说把我旃陀王子这样养育之后，如今，母亲，你失去了儿子。愿父亲得到他世，是说愿我的父亲得到受用丰足的他世。拥抱，就是抱紧、搂住。远行，是说我一去不再回来，永远地远别离。
Tattha bahudukkhā posiyāti bahūhi dukkhehi posiya. Candanti maṃ candakumāraṃ evaṃ posetvā idāni, amma, tvaṃ jīyase puttaṃ. Labhataṃ tāto paralokanti pitā me bhogasampannaṃ paralokaṃ labhatu. Upagūhāti āliṅga parissaja. Pavāsanti puna anāgamanāya accantaṃ vippavāsaṃ gacchāmi.
这时，他的母亲一边悲泣哀叹，一边说出四首偈颂：
Athassa mātā paridevantī catasso gāthā abhāsi –
来吧，用莲花瓣编一顶花冠戴上吧，乔达摩之子；
掺着瞻波花的花瓣，这正是你从前的习惯。
‘‘Handa ca padumapattānaṃ, moḷiṃ bandhassu gotamiputta; Campakadalamissāyo, esā te porāṇikā pakati.
来吧，把这最后一点栴檀香膏涂在你身上吧。
你涂上这些香膏之后，在国王的众人之中就显得光彩照人。
‘‘Handa ca vilepanaṃ te, pacchimakaṃ candanaṃ vilimpassu; Yehi ca suvilitto, sobhasi rājaparisāyaṃ.
来吧，把这些柔软的衣服穿上，这最后的迦尸衣。
你穿上这些之后，在国王的集会中显得光彩照人。
‘‘Handa ca mudukāni vatthāni, pacchimakaṃ kāsikaṃ nivāsehi; Yehi ca sunivattho, sobhasi rājaparisāyaṃ.
“用珍珠、摩尼宝和黄金装饰的手饰，你拿去吧；
你戴上这些手饰，在国王的众人中光彩照人。”
‘‘Muttāmaṇikanakavibhūsitāni , gaṇhassu hatthābharaṇāni; Yehi ca hatthābharaṇehi, sobhasi rājaparisāya’’nti.
这里，“莲花叶”是一种叫做莲花叶缠头巾的装饰，就是针对它才这么说。意思是：把你散乱的发髻挽起来，用莲花叶缠头巾系好扎紧。“乔达弥之子”是在叫月亮王子。“与瞻波花瓣混杂的”：就是用里面的瞻波花瓣混在一起、颜色和香气都具足的种种花环，你戴上吧。“这是你的”：这是你从前的习惯，你就照这个来吧，孩子——他这样悲叹着说。“用哪些”：你用哪些红栴檀涂香涂了之后在王宫众人中光彩照人，你就涂那些，这就是意思。“迦尸布”：价值十万的迦尸地方产的布。“你拿去吧”：你戴上吧。
Tattha padumapattānanti padumapattaveṭhanaṃ nāmekaṃ pasādhanaṃ, taṃ sandhāyevamāha. Tava vippakiṇṇaṃ moḷiṃ ukkhipitvā padumapattaveṭhanena yojetvā bandhāti attho. Gotamiputtāti candakumāraṃ ālapati. Campakadalamissāyoti abbhantarimehi campakadalehi missitā vaṇṇagandhasampannā nānāpupphamālā pilandhassu. Esā teti esā tava porāṇikā pakati, tameva gaṇhassu puttāti paridevati. Yehi cāti yehi lohitacandanavilepanehi vilitto rājaparisāya sobhasi, tāni vilimpassūti attho. Kāsikanti satasahassagghanakaṃ kāsikavatthaṃ. Gaṇhassūti pilandhassu.
这时，他的正妃旃德扑倒在他脚下，一边悲泣一边说道：
Idānissa candā nāma aggamahesī tassa pādamūle nipatitvā paridevamānā āha –
“这个赖吒和罗确实不是大地之主、不是这个国家的继承者。
伟大的世间主宰，会对儿子们生起疼爱。”
‘‘Na hi nūnāyaṃ raṭṭhapālo, bhūmipati janapadassa dāyādo; Lokissaro mahanto, putte snehaṃ janayatī’’ti.
国王听了这话，就说了一首偈颂：
Taṃ sutvā rājā gāthamāha –
“我的儿子们是我所爱，我自己是我所爱，你们妻子们也是我所爱；
我渴望天界，因此要杀掉他们。”
‘‘Mayhampi piyā puttā, attā ca piyo tumhe ca bhariyāyo; Saggañca patthayāno, tenāhaṃ ghātayissāmī’’ti.
这段话的意思是：为什么我不生起对儿子的爱呢？并不只是乔达弥这样，其实我的儿子们也是可爱的，同样，我自己、你们，以及媳妇和妻子们也都是可爱的。尽管如此，我因为希求生天，所以为了这个缘故要杀害他们。你们不必担心，他们全都会和我一起同生天界。
Tassattho – kiṃkāraṇā puttasinehaṃ na janemi? Na kevalaṃ gotamiyā eva, atha kho mayhampi piyā puttā, tathā attā ca tumhe ca suṇhāyo bhariyāyo ca piyāyeva. Evaṃ santepi saggañca patthayāno ahaṃ saggaṃ patthento, tena kāraṇena ete ghātayissāmi, mā cintayittha, sabbepete mayā saddhiṃ devalokaṃ ekato gamissantīti.
先杀了我吧，别让痛苦撕裂我的心；
大王，您的儿子打扮得漂漂亮亮，长得又俊，娇嫩得很。
‘‘Maṃ paṭhamaṃ ghātehi, mā me hadayaṃ dukkhaṃ phālesi; Alaṅkato sundarako, putto deva tava sukhumālo.
“来吧，尊主，杀了我吧，来世我会与旃陀一起。
你要多修广大的福德，让我们两个人在来世一起游历。”
‘‘Handayya maṃ hanassu, paraloke candakena hessāmi; Puññaṃ karassu vipulaṃ, vicarāma ubhopi paraloke’’ti.
在这里，大王，请先于我的丈夫把我杀掉。不要让旃陀的死苦撕裂我的心。所谓“庄严具足”，是说我这儿子一个人就已经足够、圆满了，所以叫庄严具足。这是在表明：大王，请不要杀害这样的儿子。“来，尊者”：这是她呼唤国王时说的“来，尊者”。“在来世与旃陀”：我将和旃陀一起在来世。“我们二人都游历于来世”：被您一起杀死后，我们二人在来世享受安乐、共同游历，请不要阻碍我们生天。
Tattha paṭhamanti deva, mama sāmikato paṭhamataraṃ maṃ ghātehi. Dukkhanti candassa maraṇadukkhaṃ mama hadayaṃ mā phālesi. Alaṅkatoti ayaṃ mama ekova alaṃ pariyattoti evaṃ alaṅkato. Evarūpaṃ nāma puttaṃ mā ghātayi, mahārājāti dīpeti. Handayyāti handa, ayya, rājānaṃ ālapantī evamāha. Paraloke candakenāti candena saddhiṃ paraloke bhavissāmi. Vicarāma ubhopi paraloketi tayā ekato ghātitā ubhopi paraloke sukhaṃ anubhavantā vicarāma, mā no saggantarāyamakāsīti.
“旃陀，切莫贪恋死亡；大眼女郎，你有很多小叔。
乔答弥之子受祭之时，他们自会取悦你。”
‘‘Mā tvaṃ cande rucci maraṇaṃ, bahukā tava devarā visālakkhi; Te taṃ ramayissanti, yiṭṭhasmiṃ gotamiputte’’ti.
在这里，旃陀，你不要喜欢自己的死亡，意思是：你不要贪爱自己的死。也有写成“Mā ruddī”的版本，意思是“不要哭”。“Devarā”是指小叔子们。
Tattha mā tvaṃ cande ruccīti mā tvaṃ attano maraṇaṃ rocesi. ‘‘Mā ruddī’’tipi pāṭho, mā rodīti attho. Devarāti patibhātukā.
接下来，导师说道：
Tato paraṃ satthā –
‘‘Evaṃ vutte candā attānaṃ, hanti hatthatalakehī’’ti. – upaḍḍhagāthamāha;
从那以后，就只剩下她自己的哭诉了——
Tato paraṃ tassāyeva vilāpo hoti –
‘‘Alamettha jīvitena, pissāmi visaṃ marissāmi.
“这位国王如今确实没有真心待他的朋友和大臣吗？
那些不劝国王“别杀害亲生儿子”的人。
‘‘Na hi nūnimassa rañño, mittāmaccā ca vijjare suhadā; Ye na vadanti rājānaṃ, ‘mā ghātayi orase putte’.
此王实无亲族友朋真心相待者；
无人劝国王：莫杀害己之亲子。
‘‘Na hi nūnimassa rañño, ñātī mittā ca vijjare suhadā; Ye na vadanti rājānaṃ, ‘mā ghātayi atraje putte’.
这些也是我的儿子，他们品德高尚，戴着手镯，国王啊。
就用他们来献祭吧，然后请把乔达弥的儿子们放了吧。
‘‘Ime tepi mayhaṃ puttā, guṇino kāyūradhārino rāja; Tehipi yajassu yaññaṃ, atha muñcatu gotamiputte.
把我切成一百块，大王，再分成七份来献祭吧。
不要杀害那无有过失、犹如雄狮的长子。
‘‘Bilasataṃ maṃ katvāna, yajassu sattadhā mahārāja; Mā jeṭṭhaputtamavadhi, adūsakaṃ sīhasaṅkāsaṃ.
“请将我碎为百块，大王，分作七份以献祭；
莫杀长子，彼为举世所爱念。”
‘‘Bilasataṃ maṃ katvāna, yajassu sattadhā mahārāja; Mā jeṭṭhaputtamavadhi, apekkhitaṃ sabbalokassā’’ti.
这里说的是：那个瞎眼又愚痴的国王这样说完之后，她喊道：“你到底在说什么！”说完就用双手拍打自己。“我要喝”就是“我要喝下去”。“这些人”是指：他们以婆苏童子为首，牵着其余孩子的手，站在国王脚边，这样说道。“有功德的人”是指佩戴花鬘等饰物的人。“戴臂环的人”是指佩戴臂环装饰的人。“百块”是说：大王，请杀了我，把我切成一百块，再分成七份，在七个地方举行祭祀。
Tattha evanti evaṃ andhabālena ekarājena vutte. Hantīti ‘‘kiṃ nāmetaṃ kathesī’’ti vatvā hatthatalehi attānaṃ hanti. Pissāmīti pivissāmi. Ime tepīti vasulakumāraṃ ādiṃ katvā sesadārake hatthe gahetvā rañño pādamūle ṭhitā evamāha. Guṇinoti mālāguṇaābharaṇehi samannāgatā. Kāyūradhārinoti kāyūrapasādhanadharā. Bilasatanti mahārāja, maṃ ghātetvā koṭṭhāsasataṃ katvā sattadhā sattasu ṭhānesu yaññaṃ yajassu.
她就这样在国王面前用这些偈颂悲叹，却得不到任何安慰，于是走到菩萨跟前，一边悲泣一边站着。这时菩萨对她说：“月亮般的女子啊，我活着的时候，在种种事情上，当你说话柔和、谈吐得体时，我曾送给你大大小小的摩尼、珍珠等许多饰物。今天，这是我给你的最后一次布施，我要把戴在身上的饰物给你，你拿去吧。”导师为了说明这个道理，便说了下面的话：
Iti sā rañño santike imāhi gāthāhi paridevitvā assāsaṃ alabhamānā bodhisattasseva santikaṃ gantvā paridevamānā aṭṭhāsi. Atha naṃ so āha – ‘‘cande, mayā jīvamānena tuyhaṃ tasmiṃ tasmiṃ vatthusmiṃ subhaṇite sukathite uccāvacāni maṇimuttādīni bahūni ābharaṇāni dinnāni, ajja pana te idaṃ pacchimadānaṃ, sarīrāruḷhaṃ ābharaṇaṃ dammi, gaṇhāhi na’’nti. Imamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“许多装饰已赠你，种种高下，于善说中；
珍珠、摩尼、琉璃——此是你最后一份布施。”
‘‘Bahukā tava dinnābharaṇā, uccāvacā subhaṇitamhi; Muttāmaṇiveḷuriyā, etaṃ te pacchimakaṃ dāna’’nti.
月天女听了这话，随后又用九首偈颂悲叹道：
Candādevīpi taṃ sutvā tato parāhi navahi gāthāhi vilapi –
往昔于肩颈，花鬘曾绽放又凋落；
今亦利剑锋锐，将挥斩于肩颈。
‘‘Yesaṃ pubbe khandhesu, phullā mālāguṇā vivattiṃsu; Tesajjapi sunisito, nettiṃso vivattissati khandhesu.
那些过去在肩颈上，斑斓的彩鬘曾散落的人，
今日，这柄磨得锋利的剑也将在他们的肩颈上回转。
‘‘Yesaṃ pubbe khandhesu, cittā mālāguṇā vivattiṃsu; Tesajjapi sunisito, nettiṃso vivattissati khandhesu.
不久，此剑便将翻旋于王子们的肩头；
而我的心竟未迸裂，只因我的系缚如此坚牢。
‘‘Aciraṃ vata nettiṃso, vivattissaki rājaputtānaṃ khandhesu; Atha mama hadayaṃ na phalati, tāva daḷhabandhañca me āsi.
穿着迦尸产的洁净衣袍，戴着耳环，身上涂着沉香和栴檀；
日月啊，你们向前行进吧，为了那位独一无二国王的祭祀。
‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā; Niyyātha candasūriyā, yaññatthāya ekarājassa.
穿着迦尸产的细棉布净衣，戴着耳环，身上涂着沉香和栴檀香。
日月啊，你们继续前行吧，让母亲心里忧愁。
‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā; Niyyātha candasūriyā, mātu katvā hadayasokaṃ.
穿着迦尸国出产的细棉布衣，戴着耳环，身上涂着沉香和上等栴檀香；
月亮和太阳啊，你们走吧，你们已经让众生心里留下了悲伤。
‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā; Niyyātha candasūriyā, janassa katvā hadayasokaṃ.
吃带肉汁的食物，由沐浴师伺候洗浴，戴着耳环，身上涂着阿伽卢香和栴檀香；
日月天神啊，为了某位国王的祭祀，请你们出发吧。
‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā; Niyyātha candasūriyā, yaññatthāya ekarājassa.
吃带肉汁的食物，由沐浴师伺候洗浴，戴着耳环，身上涂着阿伽卢香和栴檀香；
日月啊，你们就这样离去，让母亲心里留下悲伤。
‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā; Niyyātha candasūriyā, mātu katvā hadayasokaṃ.
“吃带肉汁的食物，由沐浴师伺候洗浴，戴着耳环，身上涂着阿伽卢香和栴檀香；
日月啊，你们走吧，你们让众生心里留下了悲伤。”
‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā; Niyyātha candasūriyā, janassa katvā hadayasoka’’nti.
在这里，“花鬘”指的是花串。“他们的今日”就是他们今天。“剑”就是刀剑。“将会脱落”意思是将会掉落。“不久啊”就是不久之后。“不破裂”就是不会破碎。“我的心啊，竟是如此坚固的束缚”意思是：我的心将会成为极其牢固的束缚。“你们去吧”就是走、去。
Tattha mālāguṇāti pupphadāmāni. Tesajjāti tesaṃ ajja. Nettiṃsoti asi. Vivattissatīti patissati. Aciraṃ vatāti acirena vata. Na phalatīti na bhijjati. Tāva daḷhabandhañcame āsīti ativiya thirabandhanaṃ me hadayaṃ bhavissatīti attho. Niyyāthāti gacchatha.
就在她这样悲叹的时候，祭祀场里所有该做的事都完成了。他们把王子带过来，让他低下头坐下。刽子手端来金盆，拿起剑，站在那儿说：“我要砍下他的脖子。”月天女看到这一幕，说：“我再没有别的依靠了，我要凭自己说真话的力量，让丈夫平安。”于是她合掌，在人群中来回走动，发下了誓言。为了说明这件事的经过，世尊这样说道——
Evaṃ tassā paridevantiyāva yaññāvāṭe sabbakammaṃ niṭṭhāsi. Rājaputtaṃ netvā gīvaṃ onāmetvā nisīdāpesuṃ. Khaṇḍahālo suvaṇṇapātiṃ upanāmetvā khaggaṃ ādāya ‘‘tassa gīvaṃ chindissāmī’’ti aṭṭhāsi. Taṃ disvā candādevī ‘‘aññaṃ me paṭisaraṇaṃ natthi, attano saccabalena sāmikassa sotthiṃ karissāmī’’ti añjaliṃ paggayha parisāya antare vicarantī saccakiriyaṃ akāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
当一切都已备好，月亮也为祭祀而就位时；
般遮罗王的女儿双手合掌，在整群大众中来回走动。
‘‘Sabbasmiṃ upakkhaṭasmiṃ, nisīdite candasmiṃ yaññatthāya; Pañcālarājadhītā pañjalikā, sabbaparisāya samanupariyāyi.
愚痴的坎陀哈罗以此真语造作恶业；
凭此真语立誓，愿我成为有夫之妇。
‘‘Yena saccena khaṇḍahālo, pāpakammaṃ karoti dummedho; Etena saccavajjena, samaṅginī sāmikena homi.
凡此间一切非人，及夜叉、鬼类、已生当生之众，
愿皆为我效劳，令我成为与夫主和合之人。
‘‘Ye idhatthi amanussā, yāni ca yakkhabhūtabhabyāni; Karontu me veyyāvaṭikaṃ, samaṅginī sāmikena homi.
“凡已来此处的诸天神，以及夜叉、鬼类与当受生为彼者，
请护佑我这寻求归依、无依无怙之人；我恳求，愿丈夫不能胜我。”
‘‘Yā devatā idhāgatā, yāni ca yakkhabhūtabhabyāni; Saraṇesiniṃ anāthaṃ tāyatha maṃ, yācāmahaṃ pati māhaṃ ajeyya’’nti.
这里，“一切已备办”是指所有祭祀所需的东西都已准备好、安排妥当。“具有”是指与之相应、共同生活在一起。“凡在此处有”就是“凡在此处存在的”。“夜叉、已生者、将生者”中：“夜叉”是指被称为天神的夜叉；“已生者”是指已经成长并安住的有情；“将生者”是指现在正在成长的有情。“请作服务”意思是：让他们为我服务。“请保护我”意思是：请守护我，即“Tāyatha maṃ”中“Tāyatha”是保护、“maṃ”是我。“我乞求”意思是：我向你们请求。“愿我不要战胜夫主”意思是：愿我不要战胜夫主。
Tattha upakkhaṭasminti sabbasmiṃ yaññasambhāre sajjite paṭiyatte. Samaṅginīti sampayuttā ekasaṃvāsā. Ye idhatthīti ye idha atthi. Yakkhabhūtabhabyānīti devasaṅkhātā yakkhā ca vaḍḍhitvā ṭhitasattasaṅkhātā bhūtā ca idāni vaḍḍhanakasattasaṅkhātāni bhabyāni ca. Veyyāvaṭikanti mayhaṃ veyyāvaccaṃ karontu. Tāyatha manti rakkhatha maṃ. Yācāmahanti ahaṃ vo yācāmi. Pati māhanti patiṃ ahaṃ mā ajeyyaṃ.
这时，天王帝释听到她的悲叹声，知道发生了这件事，就拿起燃烧的铁槌赶过去，把国王吓住，让所有人都被释放了。导师为了说明这件事的含义，说了下面的话：
Atha sakko devarājā tassā paridevasaddaṃ sutvā taṃ pavattiṃ ñatvā jalitaṃ ayakūṭaṃ ādāya gantvā rājānaṃ tāsetvā sabbe vissajjāpesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那非人听了这话，就旋转铁槌并挥舞起来；
为了让他生起恐惧，就对国王说了这番话。
‘‘Taṃ sutvā amanusso, ayokūṭaṃ paribbhametvāna; Bhayamassa janayanto, rājānaṃ idamavoca.
醒醒吧，恶王，别让我敲碎你的脑袋。
不要杀害那无有过失、犹如雄狮的长子。
‘‘Bujjhassu kho rājakali, mā tāhaṃ matthakaṃ nitāḷesiṃ; Mā jeṭṭhaputtamavadhi, adūsakaṃ sīhasaṅkāsaṃ.
恶王啊，你看见了什么？他人的妻儿正被杀害，
商主与居士们本无过咎，一心只愿往生天界。
‘‘Ko te diṭṭho rājakali, puttabhariyāyo haññamānāyo; Seṭṭhi ca gahapatayo, adūsakā saggakāmā hi.
听了这话，堪达哈拉和国王也看见了这件奇事，
他们解开了所有众生的束缚，以不伤害的方式。
‘‘Taṃ sutvā khaṇḍahālo, rājā ca abbhutamidaṃ disvāna; Sabbesaṃ bandhanāni mocesuṃ, yathā taṃ anupaghātaṃ.
“众人皆获释时，其时会聚彼处者，
各各掷一土块，此即堪达哈拉之死。”
‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ; Sabbe ekekaleḍḍukamadaṃsu, esa vadho khaṇḍahālassā’’ti.
这里，“非人”指帝释天神，也就是天王。“你们要觉知”意思是你们要知道、要看清。“王室的灾星”指王室的祸害、王室的败类。“不要让我”意思是：邪恶的国王，醒醒吧，别让我砸碎你的脑袋。“你见过谁？”意思是你以前在哪里见过？“想要生天的人”这里“hi”只是语气词，意思是渴望生天的人。比丘们，“听了那话”是指破米家听了帝释天神说的那番话。“这真是稀奇”是说国王见到帝释天神现身，这是以前从未发生过的事。“像那样”意“如是”：如同安全释放生命那般，他们确实这样释放了。“每人抛掷一个土块”：当时聚集在祭祀场的所有人，一同鼓噪，各向破米家投掷了一个土块。“这就是诛杀”意思是：这就是破米家受诛，他们就在那里断送了他的性命。
Tattha amanussoti sakko devarājā. Bujjhassūti jānassu sallakkhehi. Rājakalīti rājakāḷakaṇṇi rājalāmaka. Mā tāhanti pāparāja, bujjha, mā te ahaṃ matthakaṃ nitāḷesiṃ. Ko te diṭṭhoti kuhiṃ tayā diṭṭhapubbo. Saggakāmā hīti ettha hīti nipātamattaṃ, saggakāmā saggaṃ patthayamānāti attho. Taṃ sutvāti, bhikkhave, taṃ sakkassa vacanaṃ khaṇḍahālo sutvā. Abbhutamidanti rājā ca idaṃ sakkassa dassanaṃ pubbe abhūtaṃ disvā. Yathā tanti yathā anupaghātaṃ pāṇaṃ mocenti, evameva mocesuṃ. Ekekaleḍḍukamadaṃsūti bhikkhave, yattakā tasmiṃ yaññāvāṭe samāgatā, sabbe ekakolāhalaṃ katvā khaṇḍahālassa ekekaleḍḍupahāraṃ adaṃsu. Esa vadhoti esova khaṇḍahālassa vadho ahosi, tattheva naṃ jīvitakkhayaṃ pāpesunti attho.
杀了那个人之后，大众就开始要杀国王。菩萨抱住父亲，不让他们杀。大众说：“我们饶了这个恶王的命，但不准他在城里用王伞、也不准他住在城里。把他贬为旃陀罗，让他住到城外去。”说完，就脱掉他的王服，让他穿上袈裟，用姜黄碎布缠住他的头，把他贬为旃陀罗，然后送到旃陀罗住的地方。至于那些亲自杀生祭祀、指使别人祭祀、以及随喜的人，全都堕入了地狱。导师为了说明这件事，说道：
Taṃ pana māretvā mahājano rājānaṃ māretuṃ ārabhi. Bodhisatto pitaraṃ parissajitvā māretuṃ na adāsi. Mahājano ‘‘jīvitaṃ etassa pāparañño dema, chattaṃ panassa nagare ca vāsaṃ na dassāma, caṇḍālaṃ katvā bahinagare vasāpessāmā’’ti vatvā rājavesaṃ hāretvā kāsāvaṃ nivāsāpetvā haliddipilotikāya sīsaṃ veṭhetvā caṇḍālaṃ katvā caṇḍālavasanaṭṭhānaṃ taṃ pahiṇi. Ye panetaṃ pasughātayaññaṃ yajiṃsu ceva yajāpesuñca anumodiṃsu ca, sabbe nirayaparāyaṇāva ahesuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“所有造了恶业的人，都像这样堕入了地狱；
造了恶业之后，是不可能从人间往生到善趣去的。”
‘‘Sabbe paviṭṭhā nirayaṃ, yathā taṃ pāpakaṃ karitvāna; Na hi pāpakammaṃ katvā, labbhā sugatiṃ ito gantu’’nti.
那位大众也把两个黑耳者赶走，就在那里备齐灌顶所需的东西，给月光王子灌了顶。导师为了说明这件事，说道：
Sopi kho mahājano dve kāḷakaṇṇiyo hāretvā tattheva abhisekasambhāre āharitvā candakumāraṃ abhisiñci. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
当一切（人）解脱时，那时聚集在那里的那些人——
聚集而来的王族众人，为月亮王子举行了灌顶礼。
‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ; Candaṃ abhisiñciṃsu, samāgatā rājaparisā ca.
当一切已得解脱之时，凡于彼处聚集者，
众公主亦聚集，为月王子行灌顶礼。
‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ; Candaṃ abhisiñciṃsu, samāgatā rājakaññāyo ca.
当一切（众生）皆得解脱时，那时聚集在那里的天众，
为月王子举行了灌顶礼。
‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ; Candaṃ abhisiñciṃsu, samāgatā devaparisā ca.
一切皆得解脱时，彼时聚集于彼处者，
诸天女众齐云集，共为月天行灌顶礼。
‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ; Candaṃ abhisiñciṃsu, samāgatā devakaññāyo ca.
一切解脱者，及尔时会集，
王宫诸大众，扬衣齐作庆。
‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ; Celukkhepamakaruṃ, samāgatā rājaparisā ca.
众皆解脱时，凡于彼处共集者，
公主诸女众，扬衣齐致贺。
‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ; Celukkhepamakaruṃ, samāgatā rājakaññāyo ca.
一切解脱之时，凡彼处共集者，
及诸天神众，同挥衣袍。
‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ; Celukkhepamakaruṃ, samāgatā devaparisā ca.
当所有人都已解脱时，那时聚集在那里的那些人，
聚集而来的天女们也做了抛衣的动作。
‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ; Celukkhepamakaruṃ, samāgatā devakaññāyo ca.
“当一切皆已解脱时，众多欢喜生起；
他进入难提城，解脱之音遍传。”
‘‘Sabbesu vippamuttesu, bahū ānanditā ahuṃ; Nandiṃ pavesi nagaraṃ, bandhanā mokkho aghositthā’’ti.
在这其中，国王的随从们也以三种螺号为月轮王子灌顶。刹帝利的女儿们也为月轮王子灌顶。帝释天王拿着名为“胜利至上”的螺号，与天众一起为他灌顶。善生也与天女们一起为他灌顶。他们挥衣，是指用各种颜色的布升起旗帜，把上衣抛向空中，做出挥衣的动作。国王的随从以及其他三类人，即举行灌顶仪式的四类人，全都这样做了。他们欢喜了，是指他们感到高兴、愉悦。欢喜地进入都城，是指当月轮王子撑开伞盖进入都城时，城中响起了欢喜的鼓声。说了什么呢？正如我们的月亮王子从束缚中得解脱，同样一切人也从束缚中得解脱。因此说，宣告了从束缚中得解脱。
Tattha rājaparisā cāti rājaparisāpi tīhi saṅkhehi abhisiñciṃsu. Rājakaññāyo cāti khattiyadhītaropi naṃ abhisiñciṃsu. Devaparisā cāti sakko devarājā vijayuttarasaṅkhaṃ gahetvā devaparisāya saddhiṃ abhisiñci. Devakaññāyo cāti sujāpi devadhītarāhi saddhiṃ abhisiñci. Celukkhepamakarunti nānāvaṇṇehi vatthehi dhaje ussāpetvā uttarisāṭakāni ākāse khipantā celukkhepaṃ kariṃsu. Rājaparisā ca itare tayo koṭṭhāsā cāti abhisekakārakā cattāropi koṭṭhāsā kariṃsuyeva. Ānanditā ahunti āmoditā ahesuṃ. Nandiṃ pavesi nagaranti candakumārassa chattaṃ ussāpetvā nagaraṃ paviṭṭhakāle nagare ānandabheri cari. ‘‘Kiṃ vatvā’’ti? Yathā ‘‘amhākaṃ candakumāro bandhanā mutto, evameva sabbe bandhanā muccantū’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘bandhanā mokkho aghositthā’’ti.
菩萨尽到了对父亲的义务，却不能进入内宫。等到生活费花完的时候，菩萨为了去花园游玩等事，走近父王，不行礼，只是合掌说：“主人，愿您长寿。”父王问：“你有什么事？”他就把来意说了。于是父王让人给了他生活费。他如法治理国家，命终之后投生到了天界。
Bodhisatto pitu vattaṃ paṭṭhapesi. Antonagaraṃ pana pavisituṃ na labhati. Paribbayassa khīṇakāle bodhisatto uyyānakīḷādīnaṃ atthāya gacchanto taṃ upasaṅkamitvā ‘‘patimhī’’ti na vandati, añjaliṃ pana katvā ‘‘ciraṃ jīva sāmī’’ti vadati. ‘‘Kenattho’’ti vutte ārocesi. Athassa paribbayaṃ dāpesi. So dhammena rajjaṃ kāretvā āyupariyosāne devalokaṃ pūrayamāno agamāsi.
导师讲完这段法后，说道：“比丘们，提婆达多不只是现在，过去也曾依靠我一人而试图杀害许多人。”接着，他把本生故事联系起来：那时的高脚婆罗门是提婆达多，乔达弥妃是摩耶夫人，月天女是罗睺罗的母亲，婆苏罗是罗睺罗，谢喇是莲华色，苏罗·瓦玛果多是迦叶，跋陀谢那是目犍连，日王子是舍利弗，而月王就是我——正自觉者。
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto maṃ ekaṃ nissāya bahū māretuṃ vāyāmamakāsī’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi. Tadā khaṇḍahālo devadatto ahosi, gotamīdevī mahāmāyā, candādevī rāhulamātā, vasulo rāhulo, selā uppalavaṇṇā, sūro vāmagotto kassapo, bhaddaseno moggallāno, sūriyakumāro sāriputto, candarājā pana ahameva sammāsambuddho ahosinti.
