当胜者如象而行时,于眼门之胜妙直道中,
当胜者之龙象离去时,有情各自之庄严亦闪耀;
有情各自之庄严,
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Nayanatoraṇacārutara’ñjase Parilasanti gate jinakuñjare, Sakasakā’bharaṇāni’pi pāṇinaṃ Itipi so sugato sugato siyā; ()
成为稀有、未曾有之吉祥——
节庆、盛会与嬉戏相续不断
当善逝正行于善逝道时,三界之中
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Bhavati acchariyabbhutamaṅgala- Chaṇamahussavakeḷinirantaraṃ, Tibhuvanaṃ sugate sugate pathe Itipi so sugato sugato siyā; ()
寂静无为之无上界,
最胜妙无漏之处,
已超越生与老死,到达彼岸
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Siva masaṅkhatadhātu manuttaraṃ Paramasundaraṭhāna manāsavaṃ, Vigatajātijarāmaraṇaṃ gato Itipi so sugato sugato siyā; ()
犹如在鼓与腰鼓的孔洞上方,
在虚空之中,上至有顶,无所障碍;
为开示业,如淤泥中所生之莲,
我以此量,譬喻胜者之螺。
Murajadundubhichidda mivo’pari Nabhasi yāvabhavagga masaṃvuṭaṃ, Vivaṭa kameti yadubbhavapaṅkaja- Pamitiyā jinasaṅkha mapādise; ()
善觉庄严之地,
不动之境,非他人所能行处。
此处,殊胜的菩提树犹如娯戏的曼陀罗花束,
至今依然辉耀;
Yadapi maṇḍanabhumi subodhiyā Acalaṭhāna manaññavalañjiyaṃ, Lalitapiñjakalāpanibho yahiṃ Vijayabodhi idāni’pi rājate; ()
初生乍起,终归坏灭,
宛如大地少女之心。
那时也到达了殊胜之处
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Paṭhama mubbhava mantapabhaṅguraṃ Vasumatīyuvatihadayopamaṃ, Tada’pi kasundaraṭhāna mupāgato Itipi so sugato sugato siyā; ()
所谓“菩提道”者,
此处,圣智最为殊胜,无与伦比;
智无障碍,
周遍一切所知境界,涵盖无遗而不逾越。
Yadapi bodhipadanti pavuccati Ariyañāṇamihagga manuttaraṃ, Yada’pi ñāṇa manāvaraṇaṃ tathā Nikhilañeyyapathā’nativattanaṃ; ()
于过去生中圆满诸波罗蜜
依强缘而趣向寂静者
那时亦已到达胜妙之处
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Purimajātisu pūritapārami- Balavapaccayasantiparāyaṇo, Tada’pi sundaraṭhāna mupāgato Itipi so sugato sugato siyā; ()
以四圣道所断除的
百种烦恼之类,不再回转,
因不再来,故称善逝
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Ariyamaggacatukkapahīṇakaṃ Napunare’ti kilesagataṃ sataṃ, Apunarāgamanaṃ sugato yato Itipi so sugato sugato siyā; ()
善意、善逝,皆由发愿
从最初,直至登上胜利座,
圆满三十波罗蜜,
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Sumati suṭhugato paṇidhānato Ppabhuti yāva jayāsanupāsanaṃ, Tidasapāramiyo paripūrayaṃ Itipi so sugato sugato siyā; ()
不堕有无二边见,
行于利乐之道。
因为那行于极善妙道者
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Tadubhayantabhavābhavadiṭṭhiyo Anupagamma gato hitamāvahaṃ, Paṭipadāya hi suṭṭhutarāya yo Itipi so sugato sugato siyā; ()
具足妙色、威光、辩才、威德与威力,
入于四众之中,犹如狮子。
无畏而作狮子吼。
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Rucirabhāratibhattutibhocatu- Parisamajjhagato viyakesari, Gadati vītabhayo giramāsabhiṃ Itipi so sugato sugato siyā; ()
以口中红莲般芬芳的善语——
由善行所生之善说
于法会中宣说,令其遍满
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Surabhinā mukhatāmarase vacī- Sucaritappabhavena subhāsitaṃ, Gadati dhammasabhaṃ parivāsayaṃ Itipi so sugato sugato siyā; ()
如如意鸟之悦耳鸣声,
善巧、易解又悦耳之语,
于大众中说此悦耳之语。
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Ratikaraṃ karavīkavirāvato Paṭutaraṃ sutaraṃ sarasaṃ giraṃ, Gadati sotarasaṃ parisattare Itipi so sugato sugato siyā; ()
凡是远离一切语恶行的人,
志在破除结缚,
以不虚妄、如实之语,疑惑即息;
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Gadati sabbavacīduritehi yo Pavirato abhisandhiya bhindiya, Avitathena tathañca kathaṃkathā Itipi so sugato sugato siyā; ()
坚固之语,不虚诳,无有诤论
宣说缘生法,不动与动摇,
恒常于众中宣说四圣谛者,
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Thirakathaṃ nakadāvi visaṃvado Gadati paccayikaṃ acalācalaṃ, Parisago catusaccadaso sadā Itipi so sugato sugato siyā; ()
于和合与分裂的众中,以悲悯为最上
于密意中,不应有所执取
于言说中,应当领受
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Sahitabhinnajanesudayāparo Anupadāniyameva’bhisandhiyaṃ, Gadatiyovacanaṃpaṭigaṇhiyaṃ Itipi so sugato sugato siyā; ()
可爱之语、极柔软之语,
悦耳、易入、深入人心,
他说无垢之语,故有“无垢喉”之称。
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Piyakaraṃ sukumārataraṃ giraṃ Sutisukhaṃ sugamaṃ hadayaṅgamaṃ, Gadati nela manelagalaṃ yato Itipi so sugato sugato siyā; ()
与善巧安立的妙音庄严相应。
善慧者知晓合宜的时机,
如实说已发生之事,不作颠倒说,
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Vihitavāṇivilāsinisaṅgamo Sumati sāmayikaṃ samayaṃ vidū, Gadati bhuta pavatti manaññathā Itipi so sugato sugato siyā; ()
善知应知义理者恒常演说,
为众生利益,除去无益之患。
所说法义入于人心,成就世间与出世间的双重利益,
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Gadati ñeyyapadatthavido sadā Janahitattha manatthapanūdanaṃ, Gadita matthagataṃ ubhayatthadaṃ Itipi so sugato sugato siyā; ()
从一切有为法中解脱,
于无为界说法,
亦依止于圣道果。
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Sakalasaṅkhatadhammavimuttiyā Gadati damma masaṅkhadhātuyā, Ariyamaggaphalehi’pi nissitaṃ Itipi so sugato sugato siyā; ()
因为他对所调伏者宣说律,
以调伏义、悦僧法则而引导
宣说依止调伏之言说
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Vinayavādi vineyyajane yato Vinayanattha manattanayatvitaṃ, Vinayanissitakaṃ gadate kathaṃ Itipi so sugato sugato siyā; ()
恒具心藏库藏
具足善喻、言辞有节
音声和雅、言辞第一者宣说法语:
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Hadayakosanidhānavatiṃ sadā Sadupamaṃ pariyantavatiṃ kathaṃ, Gadati mañjugado vadanaṃ varo Itipi so sugato sugato siyā; ()
牟尼面如莲绽,
先于大众中出此言。
以八支圣道之月光而辉映
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Muni rasaṅkuvitānanapaṅkajo Purimameva giraṃ parisantare, Gadati aṭṭhavidhaṅgikaka māsabhiṃ Itipi so sugato sugato siyā; ()
不实、实、无义之语,
及所闻可意不可意者,
如来从不曾说这样的话,
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Avitathaṃ vitathampi niratthaka- Mapi kathaṃ suṇataṃ piya mappiyaṃ, Nahivadanti kadāci tathāgatā Itipi so sugato sugato siyā; ()
亲疏爱憎之言,悉能善听;
彼所宣说,唯是相应自利、堪可听闻之语。
于言说之时,善巧通达者,
“如是,彼善逝”者,即彼应为善逝;
Avitthaṃ suṇataṃ pakiya mappiyaṃ Abhivadantī sadatthasitaṃ kathaṃ, Ya’dahivoharaṇe samayaññuno Itipi so sugato sugato siyā; ()
以种种(语言)令众生理解,用各自的语言,
如来——乔达摩族姓之幢——宣说“善来”之教。
以根本摩揭陀语说法,令会众欢喜。
因此,彼于三界中被尊为善逝,名称远闻。
Tāya tāya’bhisāvayaṃ janataṃ sakāya niruttiyā Ehisāgatavādi gotamagottaketu tathāgato, Mūlamāgadhibhāsayā gadate sabhaṃ kaparitosayaṃ Tena so bhuvanattaye sugato siyāti suvissuto; ()
世间与世间之生起
以及世间之灭、世间解脱的方便
以四种现观
护者正确地前往,因此他是善逝
Lokaṃ lokappabhavaṃ Lokanirodhañca lokamokkhūpāyaṃ, Catubhī abhisamayehi Nātho sammā gato tato so sugato; ()
如是,于名为慧喜的牟尼所造、令一切诗人由衷喜悦的《胜者灯史》中,在近因篇集里,阐述了世尊“善逝”这一称号的释义。第二十二品。
Iti medhānandābhidhānena yatināna viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santikeka nidāne bhagavato sutagoti paññattiyā abhidheya paridīpo. Bāvīsatimo saggo.
关于乔达摩尊者,有这样美好的声誉传扬开来:“如此,彼世尊即是世间解。”
Taṃkho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato. Itipiso bhagavā lokavidūti.
彼足底有轮宝相,
众相庄严殊可爱。
乃至有顶,
唯“世间解”一名声生起。
Tassa sa (dodhaka) lakkhaṇacāru- Cakkavara’ṅkitapādatalassa, Lokavidū’tipi yāva bhavaggā Ekasilokaravo udapādi; ()
相之根本寂灭,
以灭与灭道尽知此世间余蕴。
他通达三界,为利益者,为尊者。
因此被称为“世间解”;
Lakkhaṇamūlanirodhanirodho- Pāyavasena paki lokakamasesaṃ, Yo paṭivijjhi tilokahito kagho Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
于此仅以身量为限的世间中,
了知世间之集、世间之灭,
以及通往世间灭的行道。
因此被称为“世间解”;
Lokamidheva kalebaramatte Lokanidānanirodhamavedi, Lokanirodhakaraṃka paṭipattiṃ Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
度越世间大海洋、已至彼岸者——
明辨有情世间、有为世间、器世间之别。
世尊无余遍知
因此被称为“世间解”
Lokamahambudhipāragu satta- Saṅkhatabhājanalokapabhedaṃ, So bhagavā’navasesamavedi Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
那正是有、无有见之自性
智与随顺忍的分别
觉了群生的意乐法
因此被称为“世间解”;
So hi bhavābhavadaṭṭhisabhāva- Ñāṇanulomikakhantipabhedaṃ, Āsayadhamma mabujjhi pajānaṃ Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
因缘具足时便现起者
众生七种随眠
他已通达,善能分别世间
因此,他被称为“世间解”。
Pātubhavaṃ sati kāraṇalābhe Sattavidhānusayampi janānaṃ, So paṭivijjhi vicaṭṭitaloko Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
依染着、瞋恚、愚痴、信……
以慧与寻相杂的方式,
他了知众生的所行,
因此被称为“世间解”。
Rajjanadussanamuyhanasaddhā- Buddhivitakkavimissavasena, So caritaṃ paṭivijjhi pajānaṃ Lokavidūti pavuccati tasmā, ()
依下劣与殊胜之意乐,
彼知意乐唯有二种。
于众生中,他通晓世间言说
因此,他被称为“世间解”;
Hīnapaṇīta’dhimuttivasena Dubbidhameva’dhimutti mavedi, Lokaniruttivido janatāya Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
那些尘垢微薄的人,
而深陷于重恶、尘垢粗厚的人,
因觉二重世间故,
因此被称为“世间解”;
Apparajakkha manussadapāpaṃ Ussadapāpa muḷārarajakkhaṃ, Dubbidhalokamabujjhi yatoso Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
以了知诸根前后次第之智光,
照耀利根世间。
通达钝根世间,
因此被称为“世间解”。
Indriyapubbaparopariyatti- Ñāṇapabho tikhiṇindriyalokaṃ, So paṭivijjhika mudindriyalokaṃ Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
世尊通达善与不善之自性,
轮转还灭皆依彼而住。
了知二法三法及余世间,
因此被称为“世间解”;
Vaṭṭavivaṭṭapatiṭṭha masādhu- Sādhusabhāvagataṃ bhagavā so, Dvāktike’taraloka mavedi Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
为使人了知这由善者所赞叹的自性规则,
无论是易作还是难作,
因他已觉知有情的聚类
因此,被称为“世间解”
Sādhupasatthasadattaniyāmaṃ Ñāpayituṃ sukarāsukarampi, Sattanikāyamavedi yato so Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
业、烦恼、果报、系缚,
已通达解脱与未解脱之境。
他明了可教化者与不可教化者
因此,被称为“世间解”
Kammakilesavipākavibandha- Muttyavimuttigate paṭivijjhi, Bhabbajaneya mabhabbajane so Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
无果之故,无障者未说
无边有情之量。
以智力自证知
因此,他被称为世间解;
Nipphalatāya navuttamananta- Sattapamāṇa manāvaraṇena, Ñāṇabalena sayaṃ viditaṃhi Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
依前所说之理,牟尼于此
洞彻了种种有情世间。
如鹿王于有情莲林
因此被称为“世间解”;
Vuttanayeni’ha so muni satta- Lokamanekavidhaṃ paṭivijjhi Sattanikāyasarojavane’ṇo Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
通达依缘而住之有为世间
见无为者
世间亦被总摄为一种
故称为世间解
Paccayasaṇṭhitikaṃ paṭivijjhi Saṅkhatalokamasaṅkhatadassi, Ekavidhampyavaropitaloko Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
从破坏之相而言,为一切色
以名之自相而言为四名
牟尼主了知二种世间,
因此被称为“世间解”;
Ruppaṇalakkhaṇato’khilarūpaṃ Nāmasalakkhaṇato catunāmaṃ, Dubbidhaloka mavedi munindo Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
世间饶益者,依所感乐、苦、舍三受,
善巧分别。
世尊洞彻三界
故被尊称为“世间解”;
Lokahito sukhadukkhamupekkhā- Vedayitattikato suvibhattaṃ, So bhagavā kapaṭivijjhi tilokaṃ Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
牟尼以五种亲族之军,
以摄持力,了知四种世间。
如照世之灯而证知,
因此被称为“世间解”。
Pañcavidhaṃka muni bandhavasenā- Hāravasena catubbidhalokaṃ, Lokapadīpanibho paṭivijjhi Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
宣说不二法门、了知名为六处之
六种世间之胜者。
亦了知七种心住处世间。
因此被称为世间解;
Advayavādi saḷāyatanākhya- Chabbidhalokamavedi jino so, Sattavidhampi manaṭṭhitilokaṃ Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
利得为首八种世间自性,
因彼如实了知故。
释迦牟尼于九有情居
因此被称为“世间解”;
Lābhapabhutika maṭṭhavidhampi Lokasabhāvamavedi yato so, Sakyamunī navasantanivāse Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
依十二处之差别,
为三界之明灯。
知世间、知三相者,
故称“世间解”
So dasabārasadhā’yatanānaṃ Bhedavasena tilokapadīpo, Lokamavedi tilakkhaṇavedī Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
依界善分别
世间十八种量
他通达了对有为世间的剖析
因此,他被称为世间解;
Dhātuvasena yato suvibhattaṃ Loka matha’ṭṭhadasapparimāṇaṃ, Saṅkhatalokabhido paṭivijjhi Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
摩尼金银行珍珠,
螺贝珊瑚石砾等,如是世间彼了知。
了知世间为诸根所缚,
因此被称为“世间解”;
So maṇikañcanarūpiyamuttā- Saṅkhapavālasilākaṭhalādiṃ, Lokamavedi atindriyabaddhaṃ Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
依树木、藤蔓、果实、嫩芽、叶与花,
种种色泽品类之差别而分。
他了知微细间隔之世间;
因此被称为“世间解”。
Rukkhalatāphalapallavapatta- Pupphapakarāgapabhedavasena, So sukhumantaralokamavedi Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
凡此器世间中,
时节生八法聚所生之色
凡存在者,彼皆无余通达;
因此被称为“世间解”;
Yattakamevu’tujaṭṭhakalāpa- Rapagataṃ ihabhājanaloke, Vijjati tampaṭivijjhi asesaṃ Lokavidūti pavuccati tasmā; ()
世尊,如雪山之量,
八大地狱等的量,
龙与妙翅鸟宫殿之量
梵天与诸天神阿修罗世间之量
So bhagavā himavatta pamāṇaṃ Aṭṭhamahānirayādi pamāṇaṃ, Nāgasupaṇṇavimāna pamāṇaṃ Brahmasurāsuraloka pamāṇaṃ; ()
尘、水、风、地之量
洲岛、河流、海洋之量
量如须弥山与大地山峰,
量如劫波树与日月。
Paṃsujalānilabhumi pamāṇaṃ Dīpasavantisamudda pamāṇaṃ, Merumahidharakūṭa pamāṇaṃ Kappatarūravicanda pamāṇaṃ; ()
一切缘所成的诸法蕴聚,
乃至器世间所含摄的一切,
他于上、下、十方皆遍照了知。
因此被称为“世间解”;
Paccayasaṅkhatadhammasamuhaṃ Bhājanalokagataṃ sakalampi, Uddhamadhotiriyaṃpaṭivijjhi Lokavidūti pavuccatitasmā; ()
世间光明者、三界庄严者,以此有情世间,
以随眠习气等门觉知;行世间亦复如是。
以食等之量度等方式,了知器世间故
因此,胜者被称为“世间解”,已达行世间之终极。
Lokālokakaro tilokatilakoso sattalokaṃ imaṃ Bujjhitthā’nusayāsayādividhinā saṅkhāralokaṃ tathā, Āhārādipamāṇatādividhinā okāsalokaṃ yato Tasmā lokavidūti vuccati jino saṅkhāraloka’ntago; ()
如是,由名为美达难德的修行者所作、能令一切诗人心中喜悦之因的《胜者史灯》中,在近因篇中,对世尊“世间解”这一名称所作的阐明,第二十三诵品。
Itimedhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santikenidāne bhagavatolokavidūti nāmapaññattiyā abhidheyaparidīpo tevīsatimosaggo.
然而,关于乔达摩尊者,这般美好善妙的声誉已传扬开来:“彼世尊即是无上调御丈夫。”
Taṃkho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato itipi so bhagavā anuttaro purisadammasārathīti.
因无有比彼更殊胜之人,
彼以自身众德之流布
彼牟尼以复合词训释之道,
为无上明月,面容皎然如莲。
Abhāvato paramatarassa kassaci Janassa sagguṇavisarehi attanā, Samāsanibbacananayena so muni Anuttaro sasi (rucirā)’nanambujo; ()
如是,那位人中狮子以戒具足——
以此诸功德,超越含天世间;
以定、以殊胜智慧、以解脱、
以解脱智见之功德圆满具足。
Tathāhi so narahari sīlasampadā- Guṇeni’maṃ abhibhavate sadevakaṃ, Samādhinā varamatiyā vimuttiyā Vimuttidassanaguṇasampadāyapi; ()
于增上戒具足、
定与神通等功德中,无有与他相等者。
于此何处可寻胜彼者?
纵与彼较,此大牟尼亦无可等伦。
Yato navijjati adhisīlasampadā- Samādhidhipabhutiguṇehi tassamo, Kutonu vijjati’ha taduttarītaro Siyā tatopya’ya masamo mahāmuti; ()
彼牟尼无可比拟,与诸无等牟尼(相比)亦无等;
以无有与彼相等者,故彼为无等等。
如来于此无有第二者,
是故如来无第二,独绝等伦。
Nirūpamo asamamunīhi somuni Yato samo asamasamo siyā tato, Tathāgatassi’ha dutiyassa kassaci Abhāvato adutiyako tathāgato; ()
世间无有可与彼相匹者,
纵于无等之身成就,亦无与彼等者。
已证悟正觉者,实无伴侣,
是故,彼为无与伦比、独行无侣之牟尼;
Yato navijjati paṭimāpi tassamā Samo tadā’samatanusampadāyapi, Sahāyako nahi paṭividdhabodhiyā Tato yamappaṭima’sahāyako muni; ()
即使凭其身形,亦具令人倾慕的俊美。
论其功德,世间无有能及者;
于圣教的善巧辨析与解说,亦无人能及。
于此世间,除他自身之外,无有匹敌之人;
Kalebarenapi abhirūpahārinā Guṇehi tappaṭisamapuggalo nahi, Nacatthi pāvacanavibhāgakapakpane Sayaṃ vinā bhuvi paṭibhāgapuggalo; ()
以无上行境之殊胜菩提成就故,
我乃自生者,实无有匹敌之人。
除其自身,无人能作此宣言;
无上丈夫,亦号人中调御。
Anaññagocaravarabodhisiddhiyā Sa’haṃ sayambhuti paṭipuggalonahi, Paṭiññamappayitu malaṃ sayaṃ vinā, Anuttaro’tipi naradammasārathi; ()
已调伏者与应调伏者,
调御、驱策未调御之人,
因为胜者善巧于调伏方便,
“无上”者,亦是“调御丈夫”。
Sudantapuggaladamitabbapuggale Dameti sārayati adantapuggale, Yato jino vinayanupāyakovido Anuttaro’tipi naradammasārathi; ()
犹如御者调御柔顺与刚强之马
如来以善趣之语、如法之语,
于如来如是调御、策励,
彼无上者亦是人中调御丈夫。
Yathā haye mudukaguṇekhana sārathi Tathāgato sugatikathāya dhammiyā, Dameti sārayati tathā tathāgate Anuttaro’tipi naradammasārathi; ()
譬如御者用粗绳调御马匹,
如来则以恶趣怖畏之法予以调伏。
调御、引导,由此故名如来。
“无上”者,亦即“人调御者”。
Yathā haye pharusaguṇena sārathi Apāyatajjanavidhinā tathāgato, Dameti sārayati tathā tathāgate Anuttaro’tipi naradammasārathi; ()
调御者以柔软与刚强之法,调御那未调伏者。
如来亦复如是,随其所应而调御。
他舍弃那不可教诫、不应教导的人;
所谓“无上”,也就是“调御丈夫”。
Adammiye mudupharusena sārathi Yathā’bhimārayati tathā tathāgato, Jahātya’novadiya nacānusāsiya Anuttaro’tipi naradammasārathi; ()
象受调象师驱策而奔驰
仅于东方等方向
无上胜者调御师,人中丈夫之御者;
彼所引导诸士夫,迥非世间凡夫可比拟。
Karī’bhidhāvati damakena sārito Puratthimādisu disameva kevalaṃ, Anuttarena hi naradammasārathi- Jinena sāritapurisānatādisā; ()
他们各处坐卧处,于其坐下,
精勤驰骋于八方的行者,
在日暮时分,迅速趋向无上方向。
“无上”,即是“人调御者”;
Nisajja katthaci sayanāsanamhi te Disāsu aṭṭhasu atisaṅakgacārino, Vidhāvare turitamanuttaraṃ disaṃ Anuttaro’tipi naradammasārathi; ()
彼众安立于增上戒学,
牟尼以增上心学之自在而教诫。
如应调御堪能之人,
无上者亦名调御丈夫。
Patiṭṭhite muni’radhisīlasikkhayā Vasī’nusāsiya adhicittasikkhayā, Yathārahaṃ damayati bhabbapuggale Anuttaro’tipi naradammasārathi; ()
牟尼以增上心学、以观慧,
教诫已得定诸沙门。
如其所应,调伏诸应觉悟者,
因此称为“无上调御丈夫”。
Samāhite muni radhicittasikkhayā Vipassanāya’pi samaṇe’nusāsiya, Yathārahaṃ damayati bodhanārahe Anuttaro’tipi naradammasārathi; ()
为辗转证得上上通达,
如其次第,调伏凡夫有学补特伽罗。
世间导师调伏、教导,
是无上者、人调御者。
Tathuparūpari paṭivedhapattiyā Yathākkamaṃ anariyasekkhapuggale, Dameti so vinayati lokanāyako Anuttaro’tipi naradammasārathi ()
如白茉莉丛中的明月,调伏应调伏的亲族与骄慢者;
调伏了憍萨罗、摩揭陀等国的诸王。
调御众多刹帝利人者,
“无上”者,亦是“人调御者”;
Vineyyabandhavamanakundacandimā Vinesi kosalamagadhādhipādayo, Anekakhattiyapurise vināyako Anuttaro’tipi naradammasārathi; ()
摧伏恶见之象的曲牙雄狮,
善能明辨诸天神、人等众生者
胜众之尊、调御者,以能教诫故
无上者,故称调御丈夫。
Kudiṭṭhikuñjarahari kūṭadantabhu Surādibhūsurapurise vibhāvino Jināsabho vinayi yato’nusāsiya Anuttaro’tipi naradammasārathi; ()
调御者广为调御,
以优波离为上首的、难可接近的居士智者们。
他调伏了堪受近圆者,
因此被称为无上调御丈夫。
Upālināmikapamukhe durāsade Vināyako gahapatipaṇḍite puthu Vinesi so upanayanakkhame yato Anuttaro’tipi naradammasārathi; ()
名为萨遮迦的尼干陀导师,虽持虚妄见
却非他人所能调化。
胜者调伏了以他们为首的诸裸形外道。
“无上”者,亦是调御丈夫。
Asaccadiṭṭhikamapi saccakavhayaṃ Anaññavenayikanigaṇṭhanāyakaṃ Vinesi tappabhutidigambare jino Anuttaro’tipi naradammasārathi; ()
胜者之牛王,名为萨比亚与苏跋德者。
具热诚者、破暗者、与正法相应者。
依那些沙门所说之法而学。
无上调御丈夫
Jināsabho sabhiyasubhaddasaññino Tappassino timisabhido sadhammiyā Kathāyi’tobahi samaṇepi sikkhayi Anuttaro’tipi naradammasārathi; ()
寂静牟尼调伏了优楼频螺·迦叶、
伽耶迦叶及诸结发行者等。
于结发者中,解开结网之髻,
是无上者,亦为调御丈夫。
Damesi somuni uruvelakassapa- Gayādikassapajaṭilādike yato, Jaṭādhare vijaṭitajālinījaṭo Anuttaro’tipi naradammasārathi; ()
断、防护、调伏,无上牟尼,
于众多刹帝利、沙门之教法中。
如御者一般,调御越来越上等的可调者,
因此他也被称为“无上调御丈夫”。
Pahāṇasaṃvaravinayuttaro muni Anekakhattiyasamaṇepi sāsane, Vinesi sārathiriva uttaruttariṃ Anuttaro’tipi naradammasārathi; ()
他调伏了肥腹的夜行者,
以人血人肉为食者。
调伏了极为可怖的学童摩纳瓦咖及众多罗刹,
因此也称为“无上调御者”,即调伏人中应调伏者。
Manussasoṇitapisitāsanehi so Vinesi pīvarajaṭharaṃ nisācaraṃ, Sughoramānavaka manekarakkhase Anuttaro’tipi naradammasārathi, ()
导者已善巧地调伏了名为拉胡、
那位具大威力的阿修罗王。因此,
以天帝为首之诸天,阿修罗亦如是;
彼称无上者,亦号调御丈夫。
Vināyako suvinayi rāhunāmikaṃ Mahattabhāvika masurādhipaṃ yato, Surādhipappabhutisure tathā’sure Anuttaro’tipi naradammasārathi; ()
悲悯一切众生者、名为巴咖的生主,
怀持卑劣邪见,
彼于河边王座之上调伏了他,
“无上”者,亦即调御丈夫;
Pajāpatiṃ nikhilapajānukampako Bakābhidhānikampi tucchaladdhikaṃ, Vinesi so naditaranīrajāsane Anuttaro’tipi naradammasārathi; ()
虽以鞭钩亦不可调伏者,
人中至尊调伏了畜生趣的人们,
以三皈依、戒与律仪调伏了他们。
因此称为“无上调御丈夫”。
Kasaṅkusehi’pi avineyyake yato Tiracchajātikapurise narāsabho, Vinesi so tisaraṇasilasaṃvare Anuttaro’tipi naradammasārathi; ()
因为他降伏了魔王,亦如降伏达那巴喇象王,
那象王颊部流注液汁,醉态可掬,耳大如扇,尾如拂尘,
调伏护财大象之魔,
无上者即是调御丈夫。
Kapolasecanamadakaṇṇacāmaraṃ Hutāsanāsanirivabhiṃsanaṃ yato, Damesi māraji dhanapālakuñjaraṃ Anuttaro’tipi naradammasārathi; ()
牟尼调伏了阿波罗罗龙王——彼居雪山,
威光炽燃,具大威力。
凶暴可怖、具毒牙之龙蛇,
无上调御丈夫亦能调御;
Vinesi somuni himavantavāsinaṃ Patāpapajjala mapalālabhoginaṃ, Kharaṃ bhayaṅakkara maravālabhoginaṃ Anuttaro’tipi naradammasārathi; ()
难陀、优波难陀龙王,以大腹龙
小腹龙为首,及诸无嗔毒之龙——
烟冠火冠之龙,悉皆调伏;
故彼亦号,无上调御丈夫。
Nando’panandu’ragapatiṃ mahodara- Cūlodaroragapamukhe ca nibbise, Dhumassikhā’nalasikhabhogīno akā Tenā’pyanuttaranaradammasārathi; ()
善巧调伏诸方便,为堪受化之亲族,
开辟圣道光明径,殊胜吉祥、无垢。
如御者以道迹之车令其行进,彼亦如是;
被称为无上的调御丈夫。
Damanupāyakovido hi bodhaneyyabandhave Ariyamaggavīthibhāsuraṃ varaṃ sivamapakuraṃ, Paṭipadārathena sārayi yatheva sārathi Purisadammasārathiti vuccate anuttaro; ()
如是,以上为第二十四品,出自名为“慧喜”的苦行者所善造、令一切诗众心生欢喜的《胜者灯史·亲近因缘》;此品阐明世尊“无上调御丈夫”这一施设。
Itimedhānandābhidhānena yatinā varacite sakalakavijana hadayānanda dānanidāne jinavaṃsadīpe santikenidāne bhagavato anuttaro purisadammasārathīti nāma paññattiyā abhidheya paridīpo catubbīsatimosaggo.
然而,关于乔达摩尊者,这般美好的名声已传扬开来:“彼世尊是天人师。”
Taṃkho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇekitti saddo abbhuggato itipi sobhagavā satthā devamanussānaṃti.
旷野崎岖难行,无水,可怖畏,难以渡越,
旷野是狮王、象王、猛虎嬉戏之处,
犹如善慧商主,悲心所御,渡已入旷野之人众,
导至安稳之地。
Kantāraṃ kharatakkaraṃ nirudakaṃ kattāramotārimaṃ Kantāraṃ migarājakuñjaramahā (saddulavikkīḷitaṃ), Kantāraṃ avatārabhurijanataṃ yo satthavāho sudhi Tāretvā nayate dayāparavaso khemantabhumiṃ yathā; ()