16. 舍利弗经分别(续)
大义释 · 179 段
问:他应具备怎样的戒行,居于怎样的状态,展现怎样的行为,以怎样的方式,方为戒行清净呢?什么是戒行清净?既有戒又有行,也有单是行而非戒的。什么是既有戒又有行?在此,有比丘具戒,依止巴帝摩卡防护而住,具足行处与行境,于微细罪亦见怖畏,受持并修习诸学处。此中,自制、防护、不违犯——这是戒;那受持——这是行。以防护义为戒,以受持义为行——这就叫作既有戒又有行。巴利
Kāni sīlabbatānāssū ti. Kīdisena sīlabbatena samannāgato assa kiṃsaṇṭhitena kiṃpakārena kiṃpaṭibhāgenāti sīlabbatapārisuddhiṃ pucchati. Katamā sīlabbatapārisuddhi? Atthi sīlañceva vatañca, atthi vataṃ na sīlaṃ. Katamaṃ sīlañceva vatañca? Idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Yo tattha saññamo saṃvaro avītikkamo – idaṃ sīlaṃ. Yaṃ samādānaṃ – taṃ vataṃ . Saṃvaraṭṭhena sīlaṃ, samādānaṭṭhena vataṃ – idaṃ vuccati sīlañceva vatañca.
什么是行而非戒?八头陀支:林中住支、托钵乞食支、粪扫衣支、三衣支、次第乞食支、过午不食支、常坐不卧支、随所住处支——这些称为行而非戒。精进受持也称为行而非戒。即如‘纵使皮、肉、筋、骨干枯,身中血肉干涸,若不以人的志气、人的力量、人的精进、人的勤行证得所应证得者,我此精进终不止息’——他必策励其心,发起精进。这样的精进受持,亦称为行而非戒。巴利
Katamaṃ vataṃ na sīlaṃ? Aṭṭha dhutaṅgāni – āraññikaṅgaṃ, piṇḍapātikaṅgaṃ, paṃsukūlikaṅgaṃ, tecīvarikaṅgaṃ, sapadānacārikaṅgaṃ, khalupacchābhattikaṅgaṃ, nesajjikaṅgaṃ, yathāsanthatikaṅgaṃ – idaṃ vuccati vataṃ na sīlaṃ. Vīriyasamādānampi vuccati vataṃ na sīlaṃ. Kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu, sarīre upasussatu maṃsalohitaṃ, yaṃ taṃ purisathāmena purisabalena purisavīriyena purisaparakkamena pattabbaṃ na taṃ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatīti – cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ na sīlaṃ.
“ 我不食,不饮,亦不出住处;”
“ 只要渴爱的箭尚未拔除,即使如此,我也不躺卧。”巴利
‘‘Nāsissaṃ na pivissāmi, vihārato na nikkhame ; Napi passaṃ nipātessaṃ, taṇhāsalle anūhate’’ti.
他策励自心,精勤用功。像这样的精进投入,被称为“誓愿”,而非“戒”。 “只要我的心尚未不执取、从诸烦恼中解脱,我便不破此跏趺坐。”——他如此策励自心,精勤用功。像这样的精进投入,被称为“誓愿”,而非“戒”。 “只要尚未证得……我便不从这座位起身……不从此经行道下来……不走出寺院……不走出楣屋……不走出殿堂……不走出楼阁……不走出石窟……不走出山洞……不走出小屋……不走出尖顶屋……不走出守望台……不走出圆亭……不走出长屋……不走出集会堂……不走出凉亭……不走出树下,直到我的心不执取、从诸烦恼中解脱。”——他如此策励自心,精勤用功。像这样的精进投入,被称为“誓愿”,而非“戒”。 “就在此上午,我要领会、通达、证得、触证、亲自体证这圣法。”——他如此策励自心,精勤用功。像这样的精进投入,被称为“誓愿”,而非“戒”。 “就在此中午……在此下午……在饭前……在饭后……在初夜……在中夜……在后夜……在黑月……在白月……在雨季……在冬季……在热季……在生命的早期阶段……在中期阶段……在后期阶段,我要领会、通达、证得、触证、亲自体证这圣法。”——他如此策励自心,精勤用功。像这样的精进投入,被称为“誓愿”,而非“戒”。这,就是以戒与誓愿而清净。若具足这样的以戒与誓愿而清净——那么,他的那些戒与誓愿都是些什么呢?巴利
Cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ na sīlaṃ. Na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatīti – cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ. Na tāvāhaṃ imamhā āsanā vuṭṭhahissāmi… na tāvāhaṃ imamhā caṅkamā orohissāmi… vihārā nikkhamissāmi… aḍḍhayogā nikkhamissāmi… pāsādā nikkhamissāmi… hammiyā… guhāya… leṇā… kuṭiyā… kūṭāgārā… aṭṭā… māḷā… uddaṇḍā… upaṭṭhānasālāya… maṇḍapā… rukkhamūlā nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatīti – cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ. Imasmiññeva pubbaṇhasamayaṃ ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi phassayissāmi sacchikarissāmīti – cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ. Imasmiññeva majjhanhikasamayaṃ… sāyanhasamayaṃ … purebhattaṃ… pacchābhattaṃ… purimayāmaṃ… majjhimayāmaṃ… pacchimayāmaṃ… kāḷe… juṇhe… vasse… hemante… gimhe… purime vayokhandhe… majjhime vayokhandhe… pacchime vayokhandhe ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi phassayissāmi sacchikarissāmīti – cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ – ayaṃ sīlabbatapārisuddhi. Edisāya sīlabbatapārisuddhiyā samannāgato assāti – kāni sīlabbatānāssu.
“精进者”,是指那些已发起精进、充满力量、精勤坚毅、不舍弃善法之愿、不卸下善法责任之人。又或者,是指那些心已被派遣者——为了某一目标,于自身利益、方法、特征、原因,以及可能与不可能之处,心已全然派遣。例如,为了知解“一切行无常”而派遣心;为了知解“一切行是苦”而派遣心;为了知解“一切法无我”而派遣心;为了知解“以无明为缘而有诸行”……乃至“以生为缘而有老死”而派遣心;为了知解“由于无明灭尽而有诸行灭尽”……乃至“由于生灭尽而有老死灭尽”而派遣心;为了知解“这是苦”……乃至“这是导向苦灭的道路”而派遣心;为了知解“这些是烦恼”……乃至“这是导向烦恼灭尽的道路”而派遣心;为了知解“这些法是应被遍知的”……乃至“这些法是应被亲自体证的”而派遣心;为了知解六种触处的集起与消失、乐味与过患以及出离而派遣心;为了知解五取蕴的……四大种的集起与消失、乐味与过患以及出离而派遣心;为了知解“凡是具有集起性质的法,这一切都具有灭尽的本质”而派遣心。这便是凡夫善士的精进者,或是有学比丘、比丘尼中的精进者。巴利
Pahitattassa bhikkhunoti. Pahitattassāti āraddhavīriyassa thāmagatassa daḷhaparakkamassa anikkhittacchandassa anikkhittadhurassa kusalesu dhammesu. Atha vā pesitattassa yassatthāya pesito attatthe ca ñāye ca lakkhaṇe ca kāraṇe ca ṭhānāṭhāne ca. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti pesitattassa, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti pesitattassa, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti pesitattassa, ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti pesitattassa …pe… ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti pesitattassa, ‘‘avijjānirodhā saṅkhāranirodho’’ti pesitattassa…pe… ‘‘jātinirodhā jarāmaraṇanirodho’’ti pesitattassa, ‘‘idaṃ dukkha’’nti pesitattassa…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti pesitattassa, ‘‘ime āsavā’’ti pesitattassa…pe… ‘‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’’ti pesitattassa, ‘‘ime dhammā abhiññeyyā’’ti pesitattassa…pe… ‘‘ime dhammā sacchikātabbā’’ti pesitattassa, channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca pesitattassa, pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ… catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca pesitattassa, ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti pesitattassa. Bhikkhunoti puthujjanakalyāṇakassa vā bhikkhuno sekkhassa vā bhikkhunoti – pahitattassa bhikkhuno.
对此,舍利弗长老说:巴利
Tenāha thero sāriputto –
196 “ 他的言语将是怎样?他于此处的行境又是如何?
那位精勤的比丘,他所持的戒与誓愿是哪些呢?”巴利 注疏 1
‘‘Kyāssa byappathayo assu, kyāssassu idha gocarā; Kāni sīlabbatānāssu, pahitattassa bhikkhuno’’ti.
那么,他受持、正受持、执取、持取、抓取、触执、深执怎样的学处呢?——他受持怎样的学处呢?巴利
Kaṃ so sikkhaṃ samādāyā ti kaṃ so sikkhaṃ ādāya samādāya ādiyitvā samādiyitvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvāti – kaṃ so sikkhaṃ samādāya.
“专一的”:指心专注于一处,心不散乱,意不纷飞,这名为奢摩他,是定根、定力……(中略)……正定。“聪慧的”:指有智慧、聪明、具慧、有理智、有智解、有洞察力、具足觉慧与大慧的人。“具念者”:由四种原因而称为具念者——修习身随观念处时为具念者,于受……乃至于心……乃至于法随观念处时为具念者。这便是具念者——所谓具念者。“他受持什么样的学处呢?”这是在问增上戒学。“专一的”是在问增上心学。“聪慧的”是在问增上慧学。“具念者”是在问清净——他受持什么样的学处呢?即:专一的、聪慧的、具念者。巴利
Ekodi nipako sato ti. Ekodī ti ekaggacitto avikkhittacitto avisāhaṭamānaso samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ…pe… sammāsamādhi. Nipako ti nipako paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. Sato ti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, vedanāsu…pe… citte…pe… dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato. So vuccati satoti – sato. Kaṃ so sikkhaṃ samādāyāti adhisīlasikkhaṃ pucchati. Ekodī ti adhicittasikkhaṃ pucchati. Nipako ti adhipaññāsikkhaṃ pucchati. Sato ti pārisuddhiṃ pucchatīti – kaṃ so sikkhaṃ samādāya, ekodi nipako sato.
“金匠”,指的是金首饰匠;“银”,指的是天然的金块。如同金首饰匠对天然金块上的粗垢加以吹去、吹散、吹除,对中等垢加以吹去、吹散、吹除,对微细垢加以吹去、吹散、吹除;同样地,比丘对自己内在的粗重烦恼也加以吹去、吹散、吹除,将其舍弃、消除、灭尽、令其不复存在;对中等的烦恼……对微细的烦恼也加以吹去、吹散、吹除,将其舍弃、消除、灭尽、令其不复存在。巴利
Kammāro rajatasseva, niddhame malamattano ti. Kammāro vuccati suvaṇṇakāro, rajataṃ vuccati jātarūpaṃ. Yathā suvaṇṇakāro jātarūpassa oḷārikampi malaṃ dhamati sandhamati niddhamati, majjhimakampi malaṃ dhamati sandhamati niddhamati, sukhumakampi malaṃ dhamati sandhamati niddhamati; evameva bhikkhu attano oḷārikepi kilese dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti, majjhimakepi kilese… sukhumakepi kilese dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti.
再者,比丘对自己内心的贪垢、嗔垢、痴垢、慢垢、见垢、烦恼垢、恶行垢,以及所有那些带来黑暗、带来盲目、带来无知、障碍智慧、助长困扰、不导向涅槃的东西,加以吹去、吹散、吹除,将其舍弃、消除、灭尽、令其不复存在。巴利
Atha vā bhikkhu attano rāgamalaṃ dosamalaṃ mohamalaṃ mānamalaṃ diṭṭhimalaṃ kilesamalaṃ duccaritamalaṃ andhakaraṇaṃ acakkhukaraṇaṃ aññāṇakaraṇaṃ paññānirodhikaṃ vighātapakkhikaṃ anibbānasaṃvattanikaṃ dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti.
又或以正见对治邪见,吹散、彻底吹散、驱除,舍弃、消除、灭尽,令不复存在。以正思维对治邪思维……(中略)……以正语对治邪语……以正业对治邪业……以正命对治邪命……以正精进对治邪精进……以正念对治邪念……以正定对治邪定……以正智对治邪智……以正解脱对治邪解脱,吹散、彻底吹散、驱除,舍弃、消除、灭尽,令不复存在。巴利
Atha vā sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhiṃ dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti. Sammāsaṅkappena micchāsaṅkappaṃ…pe… sammāvācāya micchāvācaṃ… sammākammantena micchākammantaṃ… sammāājīvena micchāājīvaṃ… sammāvāyāmena micchāvāyāmaṃ… sammāsatiyā micchāsatiṃ… sammāsamādhinā micchāsamādhiṃ… sammāñāṇena micchāñāṇaṃ… sammāvimuttiyā micchāvimuttiṃ dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti.
又或以圣八支道,吹炼、彻底吹炼、驱除、舍弃、消除、灭尽、令不复存在一切烦恼、一切恶行、一切恼乱、一切热恼、一切烧恼、一切不善行——犹如金匠去银之垢,除去自身垢秽。巴利
Atha vā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena sabbe kilese sabbe duccarite sabbe darathe sabbe pariḷāhe sabbe santāpe sabbākusalābhisaṅkhāre dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gametīti – kammāro rajatasseva niddhame malamattano.
是故,舍利弗长老这样说:巴利
Tenāha thero sāriputto –
197 “ 他受持了何等学处,而能专一、明智、具念?”
如同银匠炼银,应当吹除自身的垢秽。巴利 注疏 1
‘‘Kaṃ so sikkhaṃ samādāya, ekodi nipako sato; Kammāro rajatasseva, niddhame malamattano’’ti.
“厌离”:是指对生厌离,对老……对病……对死……对愁……对悲……对苦……对忧……对恼……乃至对见衰败之苦,感到厌离、苦恼、羞惭的人——这称为厌离。“安稳”:我将讲述那种安稳住。什么是安稳住?即正行道、随顺行道、不违逆行道、不违反行道、随义行道、随法行道,戒完全圆满,守护根门,饮食知量,警寤精进,正念正知,四念处、四正勤、四神足、五根、五力、七觉支、圣八支道,以及涅槃和导向涅槃之道——这就是安稳住。对于厌离者,这就是安稳。巴利
Vijigucchamānassa yadidaṃ phāsū ti. Vijigucchamānassā ti jātiyā vijigucchamānassa, jarāya… byādhinā… maraṇena… sokehi … paridevehi… dukkhehi… domanassehi… upāyāsehi…pe… diṭṭhibyasanena dukkhena vijigucchamānassa aṭṭīyamānassa harāyamānassāti – vijigucchamānassa. Yadidaṃ phāsū ti yaṃ phāsuvihāraṃ taṃ kathayissāmi. Katamo phāsuvihāro? Sammāpaṭipadā anulomapaṭipadā apaccanīkapaṭipadā aviruddhapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṃ cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo nibbānañca nibbānagāminī ca paṭipadā – ayaṃ phāsuvihāroti – vijigucchamānassa yadidaṃ phāsu.
以此名称称呼那位长老,乃是出于敬意的尊称。再者,世尊已破贪,故为世尊;已破嗔,故为世尊;已破痴,故为世尊;已破慢,故为世尊;已破邪见,故为世尊;已破烦恼之刺,故为世尊;已破一切烦恼,故为世尊。他已分享、分析、详尽阐明法宝,故为世尊;他是有之终结者,故为世尊;他已修习身、戒、心、慧,故为世尊。又或,世尊受用山林、旷野、边远、寂静、无声、无喧嚣、远离人群、适宜隐居、适宜独处的住处,故为世尊。又或,世尊受用衣、食、住、病者所需医药资具,故为世尊。又或,世尊受用义味、法味、解脱味,以及增上戒、增上心、增上慧,故为世尊。又或,世尊受用四禅那、四无量、四无色定,故为世尊。又或,世尊受用八解脱、八胜处、九次第住定,故为世尊。又或,世尊受用十想修习、十遍处定、入出息念定、不净定,故为世尊。又或,世尊受用四念处、四正勤、四神足、五根、五力、七觉支、圣八支道,故为世尊。又或,世尊受用十如来力、四无畏、四无碍解、六神通、六佛法,故为世尊。“世尊”这一名称,并非母亲所起,并非父亲所起,并非兄弟所起,并非姊妹所起,并非朋友同伴所起,亦非亲族血亲所起,亦非沙门、婆罗门所起,也不是诸天神所起;这是诸佛、诸世尊于菩提树下,与一切知智的获得同时,所现证、所安立的解脱究竟之名号——即“世尊”——世尊如此称呼(他)舍利弗。巴利
Sāriputtāti bhagavā ti. Taṃ theraṃ nāmenālapati. Bhagavā ti gāravādhivacanaṃ. Api ca bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggakaṇḍakoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā; bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ āruppasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhiññāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā ; bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ; vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavāti – sāriputtāti bhagavā.
“坐”指的是坐着的地方:床、椅、床垫、草席、兽皮垫、草铺、叶铺、秸秆铺。“卧”指的是卧处:住处、僧房、半覆顶屋、殿堂、平台楼房、石窟。一处坐卧之处,若因不见不适宜之色而空闲、远离、僻静,因不闻不适宜之声……乃至因不触及不适宜的五欲功德而空闲、远离、僻静。亲近、常亲近、遍亲近、习惯这样的坐卧处,便是“亲近空闲的坐卧之处”。巴利
Rittāsanaṃ sayanaṃ sevato ve ti. Āsanaṃ vuccati yattha nisīdati – mañco pīṭhaṃ bhisi taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palālasanthāro. Sayanaṃ vuccati senāsanaṃ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā. Taṃ sayanāsanaṃ asappāyarūpadassanena rittaṃ vivittaṃ pavivittaṃ, asappāyasaddassavanena…pe… asappāyehi pañcahi kāmaguṇehi rittaṃ vivittaṃ pavivittaṃ. Taṃ sayanāsanaṃ sevato nisevato saṃsevato paṭisevatoti – rittāsanaṃ sayanaṃ sevato ve.
“等觉”指的是在四种道上的智、慧、慧根、慧力……乃至择法觉支、审察、内观、正见。对于这些觉,生起想要觉悟、想要随觉、想要彻觉、想要完全觉证、想要通达、想要触证、想要亲自作证的意愿——这就是“想要证得等觉”之人的心。巴利
Sambodhikāmassa yathānudhamma nti. Sambodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ…pe… dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi. Taṃ sambodhiṃ bujjhitukāmassa anubujjhitukāmassa paṭibujjhitukāmassa sambujjhitukāmassa adhigantukāmassa phassitukāmassa sacchikātukāmassāti – sambodhikāmassa.
何谓菩提的随法?正确的行道、随顺的行道、不违逆的行道、不背反的行道、如实的行道、法随法的行道,戒行的圆成、根门的防护、饮食知量、精勤不眠、正念正知——这些即称为菩提的随法。又或,在四道之前分的观智——这些也称为菩提的随法。此即是对欲证等觉者所说的随法。巴利
Yathānudhamma nti katame bodhiyā anudhammā? Sammāpaṭipadā anulomapaṭipadā apaccanīkapaṭipadā aviruddhapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṃ – ime vuccanti bodhiyā anudhammā. Atha vā catunnaṃ maggānaṃ pubbabhāge vipassanā – ime vuccanti bodhiyā anudhammāti – sambodhikāmassa yathānudhammaṃ.
“随法”,即是菩提的随法。“我将说”的意思是:我将讲说、开示、宣说、安立、确立、阐明、分别、解说、宣告。所谓“如我亲知”,是指不凭传闻、不凭流言、不凭传承、不凭典籍的完备、不凭逻辑推理、不凭理论推断、不凭思维审察、不凭见解的审虑与忍可,而是由我亲自以胜智了知、亲自现见的法——我将如此讲说这个法。这便是“如我亲知,我将为你解说此法”。巴利
Taṃ te pavakkhāmi yathā pajāna nti. Ta nti bodhiyā anudhammaṃ. Pavakkhāmī ti pavakkhāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsissāmi. Yathā pajāna nti yathā pajānaṃ yathā pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto na itihitihaṃ na itikirāya na paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṃ sayamabhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammaṃ, taṃ kathayissāmīti – taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ.
因此,世尊这样说:巴利
Tenāha bhagavā –
198 “ 舍利弗,对于厌离不净者,那便是安稳。世尊这样说。
坐卧于空寂之处,是常修习者;
对于志求正觉者,如何随顺于法,我将如我所知,为你解说。”巴利 注疏 1
‘‘Vijigucchamānassa yadidaṃ phāsu, [sāriputtāti bhagavā] Rittāsanaṃ sayanaṃ sevato ve; Sambodhikāmassa yathānudhammaṃ, taṃ te pavakkhāmi yathā pajāna’’nti.
坚定者、智者、具慧者、明智者、知者、洞察者、聪慧者。坚定者对于五种恐怖不会害怕,不畏惧,不惊慌,不惊惧,不胆怯,绝不会陷入恐惧。他无有畏惧,不惊惶,不惊恐,不逃避,已断除恐怖与惧怕,心无毛竖而安住——坚定者不畏惧五种恐怖。巴利
Pañcannaṃ dhīro bhayānaṃ na bhāye ti. Dhīro ti dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. Dhīro pañcannaṃ bhayānaṃ na bhāyeyya na taseyya na santaseyya na uttaseyya na parittaseyya na santāsaṃ āpajjeyya , abhīrū assa acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso vihareyyāti – pañcannaṃ dhīro bhayānaṃ na bhāye.
有善凡夫比丘,或有学比丘。具念者由四种因缘而称为具念:修习身随观念处,便具念;修习受随观念处,便具念;修习心随观念处,便具念;修习法随观念处,便具念——这称为具念者。有四种界限:戒防护之界限、根防护之界限、饮食知量之界限、警寤精勤之界限。巴利
Bhikkhu sato sapariyantacārī ti. Bhikkhū ti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu sekkho vā bhikkhu. Sato ti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, vedanāsu…pe… citte… dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato – so vuccati sato. Sapariyantacārī ti cattāro pariyantā – sīlasaṃvarapariyanto, indriyasaṃvarapariyanto, bhojane mattaññutāpariyanto, jāgariyānuyogapariyanto.
什么是戒防护之界限?在此,比丘具足戒行,依巴帝摩卡防护而住,行处与行境具足,于微细罪亦见怖畏,受持而修学于诸学处。他观察内在的腐朽,在戒防护之界限内行,不破坏界限——这便是戒防护之界限。巴利
Katamo sīlasaṃvarapariyanto? Idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu . Antopūtibhāvaṃ paccavekkhamāno anto sīlasaṃvarapariyante carati, mariyādaṃ na bhindati – ayaṃ sīlasaṃvarapariyanto.
什么是诸根防护的界限?比丘以眼见到色之后,不执取其总相,不执取其细节。因为,倘若他住于不防护眼根,贪忧、恶不善法便会侵袭他,因此,他为防护而修习,守护眼根,在眼根上成就防护。以耳听到声之后……以鼻嗅到香之后……以舌尝到味之后……以身触到触之后……以意了知法之后,不执取其总相,不执取其细节。因为,倘若他住于不防护意根,贪忧、恶不善法便会侵袭他,因此,他为防护而修习,守护意根,在意根上成就防护。他观察其过患,安住于诸根防护的界限内,不逾越此限——这就是诸根防护的界限。巴利
Katamo indriyasaṃvarapariyanto? Idha bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ…pe… cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ susaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā nānvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Ādittapariyāyaṃ paccavekkhamāno anto indriyasaṃvarapariyante carati, mariyādaṃ na bhindati – ayaṃ indriyasaṃvarapariyanto.
什么是饮食知量的界限?比丘如理省思后取用食物:不为嬉戏,不为骄慢,不为打扮,不为装饰,只是为了这个身体的存续与维持,为了去除饥饿之苦,为了扶助梵行。这样,我平息旧有的感受,不令新的感受生起,我便能安稳度日、无有过患、安住舒适。他以‘涂车轴的油、敷伤口的膏、子肉’这些譬喻来反省,在饮食上安住于知量的界限内,不逾越此限——这就是饮食知量的界限。巴利
Katamo bhojane mattaññutāpariyanto? Idha bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya. Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cāti. Akkhabbhañjanavaṇapaṭicchādanaputtamaṃsūpamaṃ paccavekkhamāno anto bhojane mattaññutāpariyante carati, mariyādaṃ na bhindati – ayaṃ bhojane mattaññutāpariyanto.
什么是精勤警寤修习的界限?比丘在白天以经行与禅坐,净化心中那些会造成障碍的法;在夜初分,以经行与禅坐,净化心中那些会造成障碍的法;在夜中分,右胁作狮子卧,双足相叠,保持正念、正知,心中作意起身之想;在夜后分,起身后以经行与禅坐,净化心中那些会造成障碍的法。他观察思惟“一夜贤者之安住”,安住于精勤警寤修习的界限之内,不逾越此范围——这就是精勤警寤修习的界限。他是具念、界限分明而行的比丘。巴利
Katamo jāgariyānuyogapariyanto? Idha bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā, rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti. Bhaddekarattavihāraṃ paccavekkhamāno anto jāgariyānuyogapariyante carati, mariyādaṃ na bhindati – ayaṃ jāgariyānuyogapariyantoti – bhikkhu sato sapariyantacārī.
所谓‘虻’,是指黄褐色的蝇类。所谓‘飞虫’,是指一切蝇类。为何一切蝇类都称为‘飞虫’?因为它们一再飞起而叮咬;因此一切蝇类都称为‘飞虫’。所谓‘爬虫’,是指蛇——即‘虻、飞虫、爬虫’。巴利
Ḍaṃsādhipātānaṃ sarīsapāna nti. Ḍaṃsā vuccanti piṅgalamakkhikāyo. Adhipātakā vuccanti sabbāpi makkhikāyo. Kiṃkāraṇā adhipātakā vuccanti sabbāpi makkhikāyo? Tā uppatitvā uppatitvā khādanti; taṃkāraṇā adhipātakā vuccanti sabbāpi makkhikāyo. Sarīsapā vuccanti ahīti – ḍaṃsādhipātānaṃ sarīsapānaṃ.
所谓人的侵害,是指来自盗贼、年轻人、已造恶行者或未造恶行者的侵害。他们可能向比丘发问,可能挑起论争,可能辱骂、诽谤、激怒、彻底激怒、伤害、不断伤害、折磨、不断折磨、杀害、攻击,或者造成伤害。凡是从人而来的伤害,即名为人的侵害。所谓四足兽,是指狮子、老虎、豹、熊、鬣狗、狼、水牛、大象。它们可能践踏、吞食、伤害、不断伤害、折磨、不断折磨、杀害、攻击比丘,或者造成伤害。凡是从四足兽而来的伤害,凡是从四足兽而来的恐惧,即名为人的侵害与四足兽。巴利
Manussaphassānaṃ catuppadāna nti. Manussaphassā vuccanti corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā. Te bhikkhuṃ pañhaṃ vā puccheyyuṃ vādaṃ vā āropeyyuṃ akkoseyyuṃ paribhāseyyuṃ roseyyuṃ viroseyyuṃ hiṃseyyuṃ vihiṃseyyuṃ heṭheyyuṃ viheṭheyyuṃ ghāteyyuṃ upaghāteyyuṃ upaghātaṃ vā kareyyuṃ. Yo koci manussato upaghāto – manussaphasso. Catuppadāna nti sīhā byagghā dīpi acchā taracchā kokā mahiṃsā hatthī. Te bhikkhuṃ maddeyyuṃ khādeyyuṃ hiṃseyyuṃ vihiṃseyyuṃ heṭheyyuṃ viheṭheyyuṃ ghāteyyuṃ upaghāteyyuṃ upaghātaṃ vā kareyyuṃ. Catuppadato upaghāto yaṃ kiñci catuppadabhayanti – manussaphassānaṃ catuppadānaṃ.
因此,世尊如是说:巴利
Tenāha bhagavā –
199 “ 于五种恐惧,智者无所怖畏;他是具念、行有节制的比丘;
牛虻与飞虫的袭扰、爬行类的袭扰、人类的侵害、四足走兽的侵害。”巴利 注疏 1
‘‘Pañcannaṃ dhīro bhayānaṃ na bhāye, bhikkhu sato sapariyantacārī; Ḍaṃsādhipātānaṃ sarīsapānaṃ, manussaphassānaṃ catuppadāna’’nti.
这里所说的“外道”,是指除了同法者之外,所有对佛、法、僧不具信心的人。他们或向比丘发问,或提出论难,或指责,或辱骂,或诽谤,或激怒,或触恼,或伤害,或侵扰,或欺凌,或压迫,乃至杀害或施以袭击。对于他们的这些极为可怕之事,无论是亲眼所见还是亲耳所闻,他都不动摇、不颤抖、不惊惧、不害怕、不恐惧、不胆怯、不怖畏,不陷入惊慌,而是无所畏惧,心无怯惧,不逃避,断除了恐惧与怖畏,超越了毛发竖立的状态而安住——这就是说,即使面对外道,也不因看见他们那些极为可怕之事而惊慌。巴利
Paradhammikānampi na santaseyya, disvāpi tesaṃ bahubheravānī ti. Paradhammikā vuccanti satta sahadhammike ṭhapetvā ye keci buddhe dhamme saṅghe appasannā . Te bhikkhuṃ pañhaṃ vā puccheyyuṃ vādaṃ vā āropeyyuṃ akkoseyyuṃ paribhāseyyuṃ roseyyuṃ viroseyyuṃ hiṃseyyuṃ vihiṃseyyuṃ heṭheyyuṃ viheṭheyyuṃ ghāteyyuṃ upaghāteyyuṃ upaghātaṃ vā kareyyuṃ. Tesaṃ bahubherave passitvā vā suṇitvā vā na vedheyya na pavedheyya na sampavedheyya na taseyya na santaseyya na uttaseyya na parittaseyya na bhāyeyya na santāsaṃ āpajjeyya, abhīrū assa acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso vihareyyāti – paradhammikānampi na santaseyya disvāpi tesaṃ bahubheravāni.
此外,还有其他危险应当彻底了知、征服、克服、完全制伏、粉碎。这有两种障碍:明显的危险与隐蔽的危险……如此,这些在此即称为‘危险’。这是说,寻求善法者探寻、寻觅、寻求正确的行道、顺应的行道、不逆反的行道、不相违的行道、合乎义理的行道……圣八支道、涅槃与导向涅槃的行道时,应当彻底了知、征服、克服、完全制伏、粉碎那些危险。这即是:寻求善法者,还应当克服其他的危险。巴利
Athāparāni abhisambhaveyya, parissayāni kusalānuesī ti. Athāparānipi atthi abhisambhotabbāni abhibhavitabbāni ajjhottharitabbāni pariyādiyitabbāni madditabbāni. Parissayā ti dve parissayā – pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca…pe… evampi tatrāsayāti – parissayā. Kusalānuesī ti sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ aviruddhapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ…pe… ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ esantena gavesantena pariyesantena parissayā abhisambhotabbā abhibhavitabbā ajjhottharitabbā pariyādiyitabbā madditabbāti – athāparāni abhisambhaveyya parissayāni kusalānuesī.
因此,世尊说:巴利
Tenāha bhagavā –
200 “ 对于其他教法者,亦不惊慌,虽见其处有众多可怖之事;
寻求善法者,还应克服其余的危难。”巴利 注疏 1
‘‘Paradhammikānampi na santaseyya, disvāpi tesaṃ bahubheravāni; Athāparāni abhisambhaveyya, parissayāni kusalānuesī’’ti.
病触,即指疾病之触。被疾病之触所触、所侵袭、所压制、所占据时,便会如此;被眼病所触、所侵袭、所压制、所占据时,便会如此;被耳病……被鼻病……被舌病……被身病……乃至被虻蚊、风热、爬虫之触所触、所侵袭、所压制、所占据时,便会如此。饥饿,即指匮乏之感。被饥饿所触、所侵袭、所压制、所占据时,便会如此——这便是被病触与饥饿所触。巴利
Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho ti. Ātaṅkaphasso vuccati rogaphasso. Rogaphassena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa; cakkhurogena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa, sotarogena… ghānarogena… jivhārogena… kāyarogena…pe… ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa. Khudā vuccati chātako. Chātakena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti – ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho.
“冷”有两种原因:或由内在界扰动而生起冷,或由外在时节影响而生起冷。“热”也有两种原因:或由内在界扰动而生起热,或由外在时节影响而生起热——这便是“寒冷与暑热”。所谓“他忍耐”,是指对于寒冷、暑热、飢饿、口渴,对于虻、蚊、风、热、爬虫类的接触,对于恶骂、恶语,对于已生起的种种身体感受——那些苦的、剧烈的、粗猛的、刺痛的、不可意的、不可乐的、几乎夺命的感受——他都具备安然忍受的品格,这便是“他应当忍耐(冷热)”。巴利
Sītaṃ athuṇhaṃ adhivāsayeyyā ti. Sīta nti dvīhi kāraṇehi sītaṃ hoti – abbhantaradhātuppakopavasena vā sītaṃ hoti, bahiddhā utuvasena vā sītaṃ hoti. Uṇha nti dvīhi kāraṇehi uṇhaṃ hoti – abbhantaradhātuppakopavasena vā uṇhaṃ hoti, bahiddhā utuvasena vā uṇhaṃ hotīti – sītaṃ athuṇhaṃ . Adhivāsayeyyā ti khamo assa sītassa uṇhassa jighacchāya pipāsāya ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṃ duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ adhivāsakajātiko assāti – sītaṃ athuṇhaṃ adhivāsayeyya.
(经文说“种种触”),意为:他被病触、饥饿、寒冷、暑热所触,被充满、被压倒、被佔据——这就是“他被这些所触”。(经文说“种种”),意为:他以种种方式被触、被充满、被压倒、被佔据——这就是“他被这些种种所触”。(经文说“无家”),因为他不给与行俱行的识留出空间,所以称为“无家”。或者,不为身恶行、语恶行、意恶行留出余地,故也称为“无家”——这就是“他被这些种种所触,身为无家者”。巴利
So tehi phuṭṭho bahudhā anoko ti. So tehī ti ātaṅkaphassena ca khudāya ca sītena ca uṇhena ca phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti – so tehi phuṭṭho. Bahudhā ti anekavidhehi ākārehi phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti – so tehi phuṭṭho bahudhā . Anoko ti abhisaṅkhārasahagataviññāṇassa okāsaṃ na karotītipi – anoko. Atha vā kāyaduccaritassa vacīduccaritassa manoduccaritassa okāsaṃ na karotītipi – anokoti – so tehi phuṭṭho bahudhā anoko.
“精进策励”,是指那属于心所的,即精进的发奋、努力、奋力、勤勉、奋发、不退、坚毅、坚定,不懈怠、不舍弃志向、不舍弃责任、承担责任的精进,也就是精进根、精进力、正精进。“他应当坚固”:他应当让精进策励变得坚固、牢靠,应具有坚固不移的承诺——这就是“他应坚固精进策励”。巴利
Vīriyaparakkamaṃ daḷhaṃ kareyyā ti. Vīriyaparakkamo vuccati yo cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī appaṭivānī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittacchandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ sammāvāyāmo. Vīriyaparakkamaṃ daḷhaṃ kareyyā ti. Vīriyaṃ parakkamaṃ daḷhaṃ kareyya thiraṃ kareyya, daḷhasamādāno assa avatthitasamādānoti – vīriyaparakkamaṃ daḷhaṃ kareyya.
因此,世尊如此说:巴利
Tenāha bhagavā –
201 “ 他遭受病触与饥饿所触逼,应当安忍寒冷和暑热。”
当他被这些所触逼时,身为无家者,应以种种方式,坚定地精勤努力。巴利 注疏 1
‘‘Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho, sītaṃ athuṇhaṃ adhivāsayeyya; So tehi phuṭṭho bahudhā anoko, vīriyaparakkamaṃ daḷhaṃ kareyyā’’ti.
这是说:‘此处,比丘舍离不与取,远离不与取,唯受所施,唯期所施,以不偷盗的清净之心而安住——他不应作偷盗之行。’这是说:‘此处,比丘舍离妄语,远离妄语,是实语者、真语者、可信者、可依者、不欺世间者——他不应作偷盗之行,亦不应说妄语。’巴利
Theyyaṃ na kāre na musā bhaṇeyyā ti. Theyyaṃ na kāre ti idha bhikkhu adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato assa dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā vihareyyāti – theyyaṃ na kāre. Na musā bhaṇeyyā ti idha bhikkhu musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato assa saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassāti – theyyaṃ na kāre na musā bhaṇeyya.
“慈”指的是:对众生的慈爱、慈爱之心、慈爱的具足;同情、同情之心、同情的具足;希求利益、悲悯、无嗔、无害、无怒、善根。“颤抖者”是指那些渴爱尚未断除,以及恐惧与怖畏尚未断除的人。为何称他们为“颤抖者”?因为他们颤抖、惊惧、极度惊惧、害怕、陷入恐惧,因此称为“颤抖者”。“坚定者”是指那些渴爱已经断除,以及恐惧与怖畏已经断除的人。为何称他们为“坚定者”?因为他们不颤抖、不惊惧、不极度惊惧、不害怕、不陷入恐惧,因此称为“坚定者”。所谓“以慈触及动者与不动者”:他应以慈心触及、遍满动者与不动者,以与慈俱、广大、成大、无量、无怨、无害之心遍满而住——这即是“以慈触及动者与不动者”。巴利
Mettāya phasse tasathāvarānī ti. Mettā ti yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṃ anudayā anudayanā anudayitattaṃ hitesitā anukampā abyāpādo abyāpajjo adoso kusalamūlaṃ. Tasā ti yesaṃ tasitā taṇhā appahīnā, yesañca bhayabheravā appahīnā. Kiṃkāraṇā vuccanti tasā? Te tasanti uttasanti paritasanti bhāyanti santāsaṃ āpajjanti; taṃkāraṇā vuccanti tasā. Thāvarā ti yesaṃ tasitā taṇhā pahīnā, yesañca bhayabheravā pahīnā. Kiṃkāraṇā vuccanti thāvarā? Te na tasanti na uttasanti na paritasanti na bhāyanti santāsaṃ na āpajjanti; taṃkāraṇā vuccanti thāvarā. Mettāya phasse tasathāvarānī ti. Tase ca thāvare ca mettāya phasseyya phareyya, mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā vihareyyāti – mettāya phasse tasathāvarāni.
‘当……时’:指某个时刻。‘心’:指那心、意、意识、纯净心、意处、意根、识、识蕴以及由此生起的意识界。由于身恶行,心变得浑浊、摇动、被搅扰、被冲击、动荡、散乱、不平静。由于语恶行……(中略)……由于意恶行……由于贪……由于嗔……由于痴……由于忿……由于恨……由于覆……由于恼……由于嫉……由于悭……由于诳……由于谄……由于刚愎……由于激怒……由于慢……由于过慢……由于骄……由于放逸……由于一切烦恼……由于一切恶行……由于一切剧痛……由于一切烧灼……由于一切煎熬……由于一切不善行,心变得浑浊、摇动、被搅扰、被冲击、动荡、散乱、不平静。‘知’:即应了知、应识别、应证知、应洞察心的浑浊状态——当知心意浑浊之时。巴利
Yadāvilattaṃ manaso vijaññā ti. Yadā ti yadā. Manaso ti yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu. Kāyaduccaritena cittaṃ āvilaṃ hoti luḷitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avūpasantaṃ. Vacīduccaritena…pe… manoduccaritena… rāgena… dosena… mohena… kodhena… upanāhena… makkhena… paḷāsena… issāya… macchariyena… māyāya… sāṭheyyena… thambhena… sārambhena… mānena… atimānena… madena… pamādena… sabbakilesehi… sabbaduccaritehi… sabbadarathehi… sabbapariḷāhehi… sabbasantāpehi… sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṃ āvilaṃ hoti luḷitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avūpasantaṃ. Yadāvilattaṃ manaso vijaññā ti. Cittassa āvilabhāvaṃ jāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti – yadāvilattaṃ manaso vijaññā.
‘黑暗者’:指那位魔罗,他是黑魔、主宰者、终结者、破坏者、放逸者的亲友。‘黑暗者的阵营’:即应当被舍弃、被驱除、被灭尽、令其不复存在的,就是魔罗的阵营、魔罗的套索、魔罗的钩、魔罗的诱饵、魔罗的领域、魔罗的住处、魔罗的行境、魔罗的束缚。如此,他应当驱散黑暗者的阵营。又或者,‘黑暗者的阵营’指魔罗阵营、不善阵营,是苦的因、苦的果,能导致地狱、畜生、饿鬼等趣,应当被舍弃、被驱除、被灭尽、令其不复存在。如此,他应当驱散黑暗者的阵营。巴利
Kaṇhassa pakkhoti vinodayeyyā ti. Kaṇho ti yo so māro kaṇho adhipati antagu namuci pamattabandhu. Kaṇhassa pakkho mārapakkho mārapāso mārabaḷisaṃ mārāmisaṃ māravisayo māranivāso māragocaro mārabandhananti pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyyāti. Evampi kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya. Atha vā kaṇhassa pakkho mārapakkho akusalapakkho dukkhuddayo dukkhavipāko nirayasaṃvattaniko tiracchānayonisaṃvattaniko pettivisayasaṃvattanikoti pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyyāti. Evampi kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya.
因此,世尊如是说:巴利
Tenāha bhagavā –
202 “ 不应行偷盗,不应说妄语,应以慈心接触一切颤动的与不动的众生;
若察觉内心有混浊、黑暗的倾向,应将它驱散。”巴利 注疏 1
‘‘Theyyaṃ na kāre na musā bhaṇeyya, mettāya phasse tasathāvarāni; Yadāvilattaṃ manaso vijaññā, kaṇhassa pakkhoti vinodayeyyā’’ti.
在此,所谓“嗔”,即心的愤怒、抗拒……粗暴、侵犯、不悦的状态。所谓“慢”,即在此由于出身、种姓……或种种因缘而轻视他人。所谓“不随顺于愤怒与傲慢的支配”,即不陷入愤怒与傲慢的掌控,应当舍弃愤怒与傲慢,驱散它、消除它、令它归于无有——他不随顺于愤怒与傲慢的支配。巴利
Kodhātimānassa vasaṃ na gacche ti. Kodho ti yo cittassa āghāto paṭighāto…pe… caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa. Atimāno ti idhekacco paraṃ atimaññati jātiyā vā gottena vā…pe… aññataraññatarena vā vatthunā. Kodhātimānassa vasaṃ na gacche ti. Kodhassa ca atimānassa ca vasaṃ na gaccheyya, kodhañca atimānañca pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyyāti – kodhātimānassa vasaṃ na gacche.
什么是愤怒的根?无明是根,不如理作意是根,我慢是根,无惭是根,无愧是根,掉举是根——这些是愤怒的根。什么是傲慢的根?无明是根,不如理作意是根,我慢是根,无惭是根,无愧是根,掉举是根——这些是傲慢的根。意思是:挖掘愤怒与傲慢的根,将其拔出、彻底拔出,连根拔起、彻底连根拔起,舍弃它、驱散它、消除它、令它归于无有之后,他得以安立、稳固地安立——即连根拔除之后,安立。巴利
Mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭhe ti. Katamaṃ kodhassa mūlaṃ? Avijjā mūlaṃ, ayoniso manasikāro mūlaṃ, asmimāno mūlaṃ, ahirikaṃ mūlaṃ, anottappaṃ mūlaṃ, uddhaccaṃ mūlaṃ – idaṃ kodhassa mūlaṃ. Katamaṃ atimānassa mūlaṃ? Avijjā mūlaṃ, ayoniso manasikāro mūlaṃ, asmimāno mūlaṃ, ahirikaṃ mūlaṃ , anottappaṃ mūlaṃ, uddhaccaṃ mūlaṃ – idaṃ atimānassa mūlaṃ. Mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭhe ti. Kodhassa ca atimānassa ca mūlaṃ palikhaṇitvā uddharitvā samuddharitvā uppāṭayitvā samuppāṭayitvā pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvā tiṭṭheyya santiṭṭheyyāti – mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭhe.
“然而,无论可爱或不可爱之境,存在者必当克服之”:这是词语的连接、词语的关联、词语的完整、音节的组合、文句的通畅、词语的顺序。意思是“然后”。 “可爱的”有两种:有情众生或诸行。哪些是可敬可爱的有情众生?于此,那些对他怀着利益之愿、福祉之愿、安乐之愿、安稳之愿的人,如母亲、父亲、兄弟、姐妹、儿子、女儿、朋友、同事、亲戚、血亲——这些是可敬可爱的有情众生。哪些是可敬可爱的诸行?合意的色、合意的声、……香、……味、……触——这些是可敬可爱的诸行。 “不可爱的”有两种:有情众生或诸行。哪些是不可爱的有情众生?于此,那些对他怀着不利之愿、祸害之愿、不安乐之愿、不安稳之愿,乃至想要夺取他生命的人——这些是不可爱的有情众生。哪些是不可爱的诸行?不合意的色、不合意的声、……香、……味、……触——这些是不可爱的诸行。 “确实”一词,是确定无疑之语,是没有疑惑之语,是决断之语,是不二之语,是导向解脱之语,是无谬之语,是确立之语——这就是“确实”。意思是:无论正克服或彻底克服可爱的与不可爱的、顺意的与违意的、快乐的与痛苦的、喜悦的与忧愁的、可喜的与不可喜的事物——他都能克服,或彻底克服这可爱的或不可爱的事物。巴利
Athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā, addhā bhavanto abhisambhavैyyāti. Athāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – athāti. Piyāti dve piyā – sattā vā saṅkhārā vā. Katame sattā piyā? Idha yāssa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā puttā vā dhītā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā – ime sattā piyā. Katame saṅkhārā piyā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā – ime saṅkhārā piyā. Appiyāti dve appiyā – sattā vā saṅkhārā vā. Katame sattā appiyā? Idha yāssa te honti anatthakāmā ahitakāmā aphāsukāmā ayogakkhemakāmā jīvitā voropetukāmā – ime sattā appiyā. Katame saṅkhārā appiyā? Amanāpikā rūpā amanāpikā saddā, gandhā… rasā… phoṭṭhabbā – ime saṅkhārā appiyā. Addhāti ekaṃsavacanaṃ nissaṃsayavacanaṃ nikkaṅkhavacanaṃ advejjhavacanaṃ adveḷhakavacanaṃ niyyānikavacanaṃ apaṇṇakavacanaṃ avatthāpanavacanametaṃ – addhāti. Athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā, addhā bhavanto abhisambhaveyyāti. Piyāppiyaṃ sātāsātaṃ sukhadukkhaṃ somanassadomanassaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ abhisambhavanto vā abhibhaveyya adhibhavanto vā abhisambhaveyyāti – athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā addhā bhavanto abhisambhaveyya.
因此,世尊这样说:巴利
Tenāha bhagavā –
203 “ 不应随愤怒与傲慢而转,当掘出其根本,安住不动。
无论令人不悦或令人喜悦的,诸贤定能超越。”巴利 注疏 1
‘‘Kodhātimānassa vasaṃ na gacche, mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭhe; Athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā, addhā bhavanto abhisambhaveyyā’’ti.
“以慧为先导,喜悦于善”:所谓“慧”,那慧即是:了知、简择、推度、择法……乃至无痴、正见。有一类人,以慧为前导而行,以慧为旗帜,以慧为标识,以慧为尊主,常修简择,常修推度,常修观察,常修谛观,安住明觉,以此为行,以此居多,以此为重,以此为倾向,以此为趋向,以此为归宿,倾心于此,以此最上。如此,即是以慧为先导。巴利
Paññaṃ purakkhatvā kalyāṇapītī ti. Paññā ti yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo…pe… amoho sammādiṭṭhi. Paññaṃ purakkhatvā ti idhekacco paññaṃ purato katvā carati paññādhajo paññāketu paññādhipateyyo vicayabahulo pavicayabahulo pekkhāyanabahulo sampekkhāyanabahulo vibhūtavihārī taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti. Evampi paññaṃ purakkhatvā.
又如:行走时,他清晰了知“我行走”;站立时,了知“我站立”;坐着时,了知“我坐着”;躺卧时,了知“我躺卧”。无论他的身体处于何种姿势,他都如实了知。如此,即以慧为先导。巴利
Atha vā gacchanto vā ‘‘gacchāmī’’ti pajānāti, ṭhito vā ‘‘ṭhitomhī’’ti pajānāti, nisinno vā ‘‘nisinnomhī’’ti pajānāti, sayāno vā ‘‘sayānomhī’’ti pajānāti, yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti tathā tathā naṃ pajānātīti. Evampi paññaṃ purakkhatvā.
又或:前进与返回时,保持正知;向前看与向旁看时,保持正知;弯曲与伸展肢体时,保持正知;穿着桑喀帝、持钵与衣时,保持正知;吃、喝、咀嚼、品尝时,保持正知;大小便时,保持正知;行走、站立、坐着、睡眠、醒来、说话、沉默时,皆保持正知。如此,即以慧为先导。巴利
Atha vā abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhibhāve sampajānakārī hotīti. Evampi paññaṃ purakkhatvā.
由佛随念而生起的喜与欢喜,称为善喜。由法随念、僧随念、戒随念、舍随念、天随念、入出息念、死随念、身至念、寂止随念而生起的喜与欢喜,称为善喜——这即是以慧为先导的善喜。巴利
Kalyāṇapītī ti buddhānussativasena uppajjati pīti pāmojjaṃ – kalyāṇapītīti. Dhammānussati saṅghānussati sīlānussati cāgānussati devatānussati ānāpānassati maraṇassati kāyagatāsativasena upasamānussativasena uppajjati pīti pāmojjaṃ – kalyāṇapītīti – paññaṃ purakkhatvā kalyāṇapīti.
有两种危险:明显的危险与隐蔽的危险。……这些称为明显的危险。……这些称为隐蔽的危险。……因此,危险也称之为“潜伏之处”。他应镇伏、克服、压制、摧毁、粉碎那些危险——即镇伏那些危险。巴利
Vikkhambhaye tāni parissayānī ti. Parissayā ti dve parissayā – pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca…pe… ime vuccanti pākaṭaparissayā…pe… ime vuccanti paṭicchannaparissayā…pe… evampi tatrāsayāti – parissayā. Vikkhambhaye tāni parissayānī ti. Tāni parissayāni vikkhambheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti – vikkhambhaye tāni parissayāni.
什么是不满?即不满、不悦、不欢喜、不乐、厌烦与焦躁。他应忍受、克服、压制、摧毁、粉碎对于边远卧处或种种极为殊胜之法的这种不满——即忍受在边远卧处的不满。巴利
Aratiṃ sahetha sayanamhi pante ti. Aratī ti yā arati aratitā anabhirati anabhiramaṇā ukkaṇṭhitā paritassitā. Sayanamhi pante ti pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu aratiṃ saheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti – aratiṃ sahetha sayanamhi pante.
他应忍受、克服、压制、摧毁、粉碎四种悲泣之法——即忍受四种悲泣之法。巴利
Caturo sahetha paridevadhamme ti. Cattāro paridevanīye dhamme saheyya parisaheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti – caturo sahetha paridevadhamme.
因此,世尊说:巴利
Tenāha bhagavā –
204 “ 以慧为先导,具足善喜乐,他应镇伏那些危难;
他应忍受边远卧处的不乐,应忍受四种悲泣之法。”巴利 注疏 1
‘‘Paññaṃ purakkhatvā kalyāṇapīti, vikkhambhaye tāni parissayāni; Aratiṃ sahetha sayanamhi pante, caturo sahetha paridevadhamme’’ti.
经文中的“nti”,是指“我将吃什么?是米饭、粥、炒面粉、鱼,还是肉?”这便是“我将吃什么”的寻思。另一个“nti”,是指“我将在哪里吃?在刹帝利家、婆罗门家、吠舍家,还是首陀罗家?”这便是“我将吃什么?又将在何处吃?”的寻思。巴利
Kiṃsū asissaṃ kuva vā asissa nti. Kiṃsū asissāmī ti kiṃ bhuñjissāmi odanaṃ vā kummāsaṃ vā sattuṃ vā macchaṃ vā maṃsaṃ vāti – kiṃsū asissaṃ. Kuva vā asissa nti kattha bhuñjissāmi khattiyakule vā brāhmaṇakule vā vessakule vā suddakule vāti – kiṃsū asissaṃ kuva vā asissaṃ.
“真苦啊,昨夜如此而卧,今夜又将卧于何处”:是指“这一夜我睡得很苦,或在木板上、垫子上、皮块上、草席上、树叶席上,或是稻草席上。来夜我将在哪里睡得舒适?是在床上、椅子上、褥子上、枕头上,或是在精舍里、半檐屋中、殿楼里、重阁里、山洞里?”这便是:“真苦啊,昨夜如此而卧,今夜又将卧于何处?”巴利
Dukkhaṃ vata settha kuvajja sessa nti imaṃ rattiṃ dukkhaṃ sayittha phalake vā taṭṭikāya vā cammakhaṇḍe vā tiṇasanthāre vā paṇṇasanthāre vā palālasanthāre vā. Āgāmirattiṃ kattha sukhaṃ sayissāmi mañce vā pīṭhe vā bhisiyā vā bimbohane vā vihāre vā aḍḍhayoge vā pāsāde vā hammiye vā guhāya vāti – dukkhaṃ vata settha kuvajja sessaṃ.
经文中的“ti”,是指两种与乞食相关的寻思,以及两种与住处相关的寻思。而“ti”是说这些寻思是令人忧愁、应悲泣的——这些寻思,正是应当悲泣的。巴利
Ete vitakke paridevaneyye ti. Ete vitakke ti dve piṇḍapātapaṭisaññutte vitakke, dve senāsanapaṭisaññutte vitakke. Paridevaneyye ti ādevaneyye paridevaneyyeti – ete vitakke paridevaneyye.
经中说:“有学。”为何称之为有学?因为他学习,故称“有学”。他学习什么呢?他学习增上戒,也学习增上心,还学习增上慧。什么是增上戒学……(中略)……这便是增上慧学。他作意这三学而学习,以了知、照见、省察于心而学习,以信心胜解而学习,策励精进,令正念现前,令心得定,以智慧通达而学习;他现观所应现观者而学习,遍知所应遍知者,断除所应断除者,修习所应修习者,证得所应证得者;他如此行道、圆满行道、受持而学习。由此因缘,称之为有学。为调伏、为对治、为断除、为止息、为弃舍、为轻安,他应学习增上戒,应学习增上心,应学习增上慧。作意这三学而学习,以了知……(中略)……证得所应证得者而学习,如此行道、圆满行道、受持而转起。这便是“有学应调伏”。巴利
Vinayetha sekho aniketacārī ti. Sekho ti kiṃkāraṇā vuccati sekho? Sikkhatīti – sekho. Kiñca sikkhati? Adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati. Katamā adhisīlasikkhā…pe… ayaṃ adhipaññāsikkhā. Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkhati, jānanto passanto paccavekkhanto cittaṃ adhiṭṭhahanto sikkhati, saddhāya adhimuccanto sikkhati, vīriyaṃ paggaṇhanto, satiṃ upaṭṭhapento, cittaṃ samādahanto, paññāya pajānanto sikkhati, abhiññeyyaṃ abhijānanto sikkhati, pariññeyyaṃ parijānanto, pahātabbaṃ pajahanto, bhāvetabbaṃ bhāvento, sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkhati ācarati samācarati samādāya sikkhati. Taṃkāraṇā vuccati – sekho. Vinayāya paṭivinayāya pahānāya vūpasamāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya. Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya jānanto…pe… sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti – vinayetha sekho.
什么是有家行者?世间有人,于家有系缚,于僧团有系缚,于住所有系缚,于衣服有系缚,于乞食有系缚,于坐卧处有系缚,于生病所需之病缘药资具有系缚。如此便是有家行者。什么是无家行者?世间有比丘,于家无系缚,于僧团无系缚……(中略)……于生病所需之病缘药资具无系缚。如此便是无家行者。巴利
Aniketacārī ti . Kathaṃ niketacārī hoti? Idhekacco kulapalibodhena samannāgato hoti, gaṇapalibodhena… āvāsapalibodhena… cīvarapalibodhena… piṇḍapātapalibodhena… senāsanapalibodhena… gilānapaccayabhesajjaparikkhārapalibodhena samannāgato hoti. Evaṃ niketacārī hoti. Kathaṃ aniketacārī hoti? Idha bhikkhu na kulapalibodhena samannāgato hoti, na gaṇapalibodhena… na āvāsapalibodhena… na cīvarapalibodhena… na piṇḍapātapalibodhena… na senāsanapalibodhena… na gilānapaccayabhesajjaparikkhārapalibodhena samannāgato hoti. Evaṃ aniketacārī hoti.
“ 前往摩揭陀者,前往憍萨罗者,亦有部分人前往跋耆地方。
犹如不结群而行的鹿,诸比丘无家而住。
“ 善哉其行,善哉其妙行,善哉恒常无家而住;
请问法义与行持合宜,此即是无所有者之沙门本色。”巴利
‘‘Magadhaṃ gatā kosalaṃ gatā, ekacciyā pana vajjibhūmiyā; Migā viya asaṅghacārino , aniketā viharanti bhikkhavo. ‘‘Sādhu caritakaṃ sādhu sucaritaṃ, sādhu sadā aniketavihāro; Atthapucchanaṃ padakkhiṇaṃ kammaṃ, etaṃ sāmaññaṃ akiñcanassā’’ti.
有学的无家行者应当舍断这些。因此,世尊这样说:巴利
Vinayetha sekho aniketacārī. Tenāha bhagavā –
205 “ 我吃什么?我又去何处而食?真是苦啊,尊者!今夜我将在何处安睡?
这些令人悲叹的念头,有学的无家行者应当舍断。”巴利 注疏 1
‘‘Kiṃsū asissaṃ kuva vā asissaṃ, dukkhaṃ vata settha kuvajja sessaṃ; Ete vitakke paridevaneyye, vinayetha sekho aniketacārī’’ti.
“食物”指米饭、粥、炒面、鱼、肉。“衣服”指六种衣料:亚麻、棉、丝、毛、粗麻、混合麻。“得到食物和衣服之后”:得到衣与得到托钵食之后——不凭欺诈,不凭巧言,不凭暗示,不凭贬低他人,不凭以利求利;不凭赠送柴薪,不凭赠送竹材,不凭赠送钵器,不凭赠送花鬘,不凭赠送果物,不凭赠送沐浴之具,不凭赠送粉,不凭赠送黏土,不凭赠送齿木,不凭赠送漱口水;不凭谄媚,不凭如豆汤般的奉承,不凭保姆般的迁就,不凭按摩压腿,不凭占卜风水,不凭旁门左道,不凭看相,不凭占星,不凭跑腿送信,不凭替人传话,不凭徒步奔波,不凭行医,不凭以食易食,不凭反复馈赠——而是以正直的方式、公平的方式获得、得到、取得、找到、取得之后:既得到食物,也适时得到衣服。巴利
Annañca laddhā vasanañca kāle ti. Anna nti odano kummāso sattu maccho maṃsaṃ. Vasana nti cha cīvarāni – khomaṃ, kappāsikaṃ, koseyyaṃ, kambalaṃ, sāṇaṃ, bhaṅgaṃ. Annañca laddhā vasanañca kāle ti. Cīvaraṃ labhitvā piṇḍapātaṃ labhitvā na kuhanāya, na lapanāya, na nemittikatāya, na nippesikatāya, na lābhena lābhaṃ nijigīsanatāya, na dārudānena, na veḷudānena, na pattadānena, na pupphadānena, na phaladānena, na sinānadānena, na cuṇṇadānena, na mattikādānena, na dantakaṭṭhadānena, na mukhodakadānena, na cātukamyatāya, na muggasūpyatāya, na pāribhaṭyatāya, na pīṭhamaddikatāya, na vatthuvijjāya, na tiracchānavijjāya, na aṅgavijjāya, na nakkhattavijjāya, na dūtagamanena, na pahiṇagamanena, na jaṅghapesanikena, na vejjakammena, na piṇḍapaṭipiṇḍakena, na dānānuppadānena dhammena samena laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvāti – annañca laddhā vasanañca kāle.
“知量”依两种方式而知适度:就接受而言,或就使用而言。如何就接受而知适度?他人施与时,若给得少,为护持施主家、顾全施主家、悲悯施主家而接受;若给得多,也只接受足以养身的衣,只接受足以充腹的托钵食。这就是就接受而知适度。如何就使用而知适度?巴利
Mattaṃ sa jaññā idha tosanattha nti. Mattaṃ sa jaññā ti dvīhi kāraṇehi mattaṃ jāneyya – paṭiggahaṇato vā paribhogato vā. Kathaṃ paṭiggahaṇato mattaṃ jānāti? Thokepi diyyamāne kulānudayāya kulānurakkhāya kulānukampāya paṭiggaṇhāti, bahukepi diyyamāne kāyaparihārikaṃ cīvaraṃ paṭiggaṇhāti kucchiparihārikaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggaṇhāti. Evaṃ paṭiggahaṇato mattaṃ jānāti. Kathaṃ paribhogato mattaṃ jānāti?
他如理省思而使用衣服:仅是为了防御寒冷,仅是为了防御炎热,仅是为了防御蚊虫、风、日晒及爬虫类的接触,仅是为了遮蔽身体羞处的目的。巴利
Paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevati yāvadeva sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāya ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṃ paṭighātāya, yāvadeva hirikopīnapaṭicchādanatthaṃ.
如理省思之后,他受用钵食,不为嬉戏,不为骄逸,不为妆饰,不为庄严,仅为维持此身、延续生命、止息恼害、资助梵行。他这样省思:‘我以此食物消除旧受,不令新受生起,从而得以存活,无有过失,且安住安乐。’巴利
Paṭisaṅkhā yoniso piṇḍapātaṃ paṭisevati neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya. Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro ca.
如理省思之后,他受用住所,仅为抵御寒冷,抵御炎热,抵御蚊虫、风、日晒与爬虫类的触扰,仅为消除气候的威胁,并为乐享独处静修。巴利
Paṭisaṅkhā yoniso senāsanaṃ paṭisevati yāvadeva sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāya ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṃ paṭighātāya, yāvadeva utuparissayavinodanapaṭisallānārāmatthaṃ.
如理省思之后,他受用病缘药资具,仅为消除已生起的病痛感受,达到无有恼害的最上。巴利
Paṭisaṅkhā yoniso gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paṭisevati yāvadeva uppannānaṃ veyyābyādhikānaṃ vedanānaṃ paṭighātāya abyāpajjaparamatāya.
如此,由受用而知量。也就是说,依这两种方式,应知量、解量、悟量、达量、彻知量——这样的人,是为知量。巴利
Evaṃ paribhogato mattaṃ jānāti. Mattaṃ sa jaññāti. Imehi dvīhi kāraṇehi mattaṃ jāneyya ājāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti – mattaṃ sa jaññā.
此处,有比丘于任何衣物皆能知足,并赞叹于任何衣物知足;他不因衣服之故,而行不正当、不适当的寻求;若未得衣,不感焦虑;得衣之后,不贪恋、不沉迷、不耽溺,观察其过患,以导向出离的智慧而受用;且以此对任何衣物的知足,他既不抬高自己,也不贬低他人。凡在这方面能干、不懈怠、正知、具念者,这位比丘便称为安住于古老、根本的圣者种姓中。巴利
Idha tosanattha nti. Idha bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca cīvarahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati; aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati, laddhā ca cīvaraṃ agadhito amucchito anajjhāpanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana itarītaracīvarasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato – ayaṃ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito.
再者,比丘于任何样的钵食皆能知足,并赞叹于任何样钵食的知足;他不为钵食之故,而行不正当、不相称的营求;未得钵食,他不焦虑;已得钵食,他不贪恋、不迷执、不耽溺,观察其过患,以出离的智慧而受用;而且,他依此对任何样钵食的知足,既不自赞,也不轻蔑他人。在此之中,凡有比丘善巧、不懈怠、正知、具念——这位比丘便名为安住于古老、根本的圣者种姓中。巴利
Puna caparaṃ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca piṇḍapātahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati, aladdhā ca piṇḍapātaṃ na paritassati, laddhā ca piṇḍapātaṃ agadhito amucchito anajjhāpanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato – ayaṃ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito.
再者,比丘于任何住处皆能知足,并赞叹于任何住处知足;他绝不因住处之故,而行不正当、不适当的追求;未得住处,他不忧虑;得到住处后,不贪着、不迷恋、不沉溺,观察其过患,以导向出离的智慧而受用;而且,藉由此于任何住处皆能知足,他既不抬高自己,亦不贬低他人。于此中,凡能如此干练、不懈怠、正知、具念者——这位比丘即称为安住于古老、根本的圣者种姓中。巴利
Puna caparaṃ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena senāsanena itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca senāsanahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati , aladdhā ca senāsanaṃ na paritassati, laddhā ca senāsanaṃ agadhito amucchito anajjhāpanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato – ayaṃ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito.
再者,比丘对随得的病缘病缘药资具能常知足,并赞叹这种随得病缘病缘药资具的知足;他不会为了病缘病缘药资具的缘故,而行不正当、不适当的营求;若未获得病缘病缘药资具,心不焦虑;既得之后,不贪著、不迷恋、不沉溺,观见其过患,以导向出离的智慧而受用;并且以此随得病缘病缘药资具的知足,他既不抬高自己,也不贬损他人。于此之中,凡比丘如此能干、不懈怠、正知、具念,即称为安住于古老、根本的圣者种姓中。这便是——在‘彼知量者’一句里,为阐明导向知足之义。巴利
Puna caparaṃ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena gilānapaccayabhesajjaparikkhārena, itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca gilānapaccayabhesajjaparikkhārahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati, aladdhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ na paritassati, laddhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ agadhito amucchito anajjhāpanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato – ayaṃ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhitoti – mattaṃ sa jaññā idha tosanatthaṃ.
这就是说,于衣、食、住、药及病缘资具上,他受到了守护、保护、防护与约束。这是就这些资具而说他受到守护的一种解释。或者,于诸处上,他受到了守护、保护、防护与约束。这是就诸处而说他受到守护的另一种解释。巴利
So tesu gutto yatacāri gāme ti. So tesu gutto ti cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre gutto gopito rakkhito saṃvutoti. Evampi so tesu gutto. Atha vā āyatanesu gutto gopito rakkhito saṃvutoti. Evampi so tesu gutto.
所谓“在村落中”,即防护、妥善防护、守护、保护、防卫、约束之义。因此,他在那些村落中受守护,调御而行。巴利
Yatacāri gāme ti gāme yato yatto paṭiyatto gutto gopito rakkhito saṃvutoti – so tesu gutto yatacāri gāme.
若遭诋毁、贬损、轻蔑、攻击、指责、非难,不以粗暴严苛的言语反驳或回应;遭人辱骂,不反骂;受人激怒,不反激;若有人争吵,不回应争吵。不发起口角、争论、冲突、辩论、纷争。应断除、驱除、灭除口角、争论、冲突、辩论、纷争,令其归于无有。应远离、离弃、彻底离弃、出离、脱出、解脱、脱离口角、争论、冲突、辩论、纷争,以无有界限的心而安住。即使被激怒,亦不说粗暴之语。巴利
Rusitopi vācaṃ pharusaṃ na vajjā ti. Dūsito khuṃsito vambhito ghaṭṭito garahito upavadito pharusena kakkhaḷena nappaṭivajjā nappaṭibhaṇeyya, akkosantaṃ na paccakkoseyya, rosantaṃ nappaṭiroseyya, bhaṇḍantaṃ na paṭibhaṇḍeyya, na kalahaṃ kareyya, na bhaṇḍanaṃ kareyya, na viggahaṃ kareyya, na vivādaṃ kareyya, na medhagaṃ kareyya, kalahaṃ bhaṇḍanaṃ viggahaṃ vivādaṃ medhagaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – rusitopi vācaṃ pharusaṃ na vajjā.
因此,世尊说:巴利
Tenāha bhagavā –
206 “ 得到食物与合时的住处后,他应于此了知适量,旨在知足。
在那些村落中,他防护、克制而行,即使被激怒,也不说粗恶语。”巴利 注疏 1
‘‘Annañca laddhā vasanañca kāle, mattaṃ sa jaññā idha tosanatthaṃ; So tesu gutto yatacāri gāme, rusitopi vācaṃ pharusaṃ na vajjā’’ti.
怎样是散乱眼呢?在此,有一类比丘眼根贪染,具足眼贪,心中想:“未见的我要看,已见的我要超越。”他便从一个园林到一个园林、从一个公园到一个公园、从一个村落到一个村落、从一个集镇到一个集镇、从一个城到一个城、从一个邦国到一个邦国、从一个地区到一个地区,进行长途而不安住的游走,从事观看色相。这就称为散乱眼。巴利
Okkhittacakkhu na ca pādalolo ti. Kathaṃ khittacakkhu hoti ? Idhekacco bhikkhu cakkhulolo, cakkhuloliyena samannāgato hoti, ‘‘adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ, diṭṭhaṃ samatikkamitabba’’nti ārāmena ārāmaṃ uyyānena uyyānaṃ gāmena gāmaṃ nigamena nigamaṃ nagarena nagaraṃ raṭṭhena raṭṭhaṃ janapadena janapadaṃ dīghacārikaṃ anavaṭṭhitacārikaṃ anuyutto ca hoti rūpadassanāya. Evampi khittacakkhu hoti.
又有比丘进入村落、行于街巷时,不收摄根门,行走间瞻视大象,观马,观车,观步兵,观女人,观男人,观男孩,观女孩,观看市集,张望门户,向上看,向下看,向四方东张西望而行。这便是眼根散乱。巴利
Atha vā bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno asaṃvuto gacchati hatthiṃ olokento, assaṃ olokento, rathaṃ olokento, pattiṃ olokento, itthiyo olokento, purise olokento, kumārake olokento, kumārikāyo olokento, antarāpaṇaṃ olokento, gharamukhāni olokento, uddhaṃ olokento, adho olokento, disāvidisaṃ vipekkhamāno gacchati. Evampi khittacakkhu hoti.
又或者,比丘以眼见到色后,执取总相,执取细相。以此因缘,若他住于不防护眼根,贪、忧等不善恶法便会随之涌入。他不去行持眼根的防护,不守护眼根,于眼根不修防护。如此,亦是眼根散乱。巴利
Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya nappaṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye na saṃvaraṃ āpajjati. Evampi khittacakkhu hoti.
又或者,有些沙门、婆罗门尊者,享用信众供养的食物,却沉迷于观看种种表演娱乐,诸如:舞蹈、歌唱、器乐、戏剧、说书、手铃声、亡灵术、圆鼓乐、幻妙景、铁圈舞、竹马戏、洗浴戏、象斗、马斗、水牛斗、公牛斗、山羊斗、绵羊斗、鸡斗、鹌鹑斗、棍棒斗、拳击斗、摔角、模拟战、点兵、布阵、阅兵等。如此,也是令眼根散乱。巴利
Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetāḷaṃ kumbhathūṇaṃ sobhanakaṃ caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahiṃsayuddhaṃ usabhayuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyūhaṃ anīkadassanaṃ iti vā. Evampi khittacakkhu hoti.
怎样才不算是眼目散乱?在此,有类比丘,不好乐眼色,不具足眼贪的习性。他不会怀着“未看的要看,已看的要更胜”那样的心去追逐色相,也不会从这个寺院到那个寺院,从这个园林到那个园林,从这个村庄到那个村庄,从这个镇子到那个镇子,从这个城镇到那个城镇,从这个国土到那个国土,从这个区域到那个区域,作长久漫游,居无定所。这样,他便不是眼目散乱。巴利
Kathaṃ na khittacakkhu hoti? Idhekacco bhikkhu na cakkhulolo na cakkhuloliyena samannāgato hoti ‘‘adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ diṭṭhaṃ samatikkamitabba’’nti na ārāmena ārāmaṃ na uyyānena uyyānaṃ na gāmena gāmaṃ na nigamena nigamaṃ na nagarena nagaraṃ na raṭṭhena raṭṭhaṃ na janapadena janapadaṃ dīghacārikaṃ anavaṭṭhitacārikaṃ ananuyutto ca hoti rūpadassanāya . Evampi na khittacakkhu hoti.
又或者,比丘进入聚落,行于街巷时,摄护身心而行;他不看象……不朝四方东张西望而行。如此,便非眼根散乱。巴利
Atha vā bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno saṃvuto gacchati na hatthiṃ olokento…pe… na disāvidisaṃ vipekkhamāno gacchati. Evampi na khittacakkhu hoti.
若比丘眼见于色,不执取相……于眼根住于防护,如此,便不是眼根散乱。巴利
Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti…pe… cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Evampi na khittacakkhu hoti.
然而,有些沙门和婆罗门在接受信众供养的食物后,却从事……观看列阵等无益的表演。他远离了这类观看无益表演的行为。如此,他并非目光散乱之人,而是“低垂眼目”者。巴利
Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā…pe… anīkadassanaṃ iti vā. Evarūpā visūkadassanānuyogā paṭivirato hoti. Evampi na khittacakkhu hotīti – okkhittacakkhu.
何谓足行放逸?在此,有些比丘是足行放逸者,具足放逸行走的习性,从此寺游走到彼寺……从事漫长而不安住的漫游,只为观看种种色相。如此即是足行放逸。巴利
Na ca pādalolo ti. Kathaṃ pādalolo hoti? Idhekacco bhikkhu pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti, ārāmena ārāmaṃ…pe… dīghacārikaṃ anavaṭṭhitacārikaṃ anuyutto hoti rūpadassanāya. Evampi pādalolo hoti.
又或者,有些比丘即使在僧园内,也是足行放逸者,常怀放逸行走的习性。他并非出于意义或特定的因由,躁动不安、心不寂静,从一个院落到另一个院落,乃至从一间房舍到另一间房舍……如此谈论着各种有与无的言论。这样,他也是足行放逸者。巴利
Atha vā bhikkhu antopi saṅghārāme pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti, na atthahetu na kāraṇahetu uddhato avūpasantacitto pariveṇato pariveṇaṃ gacchati. Vihārato…pe… iti bhavābhavakathaṃ katheti. Evampi pādalolo hoti.
他应断除、消泯、根绝足行放逸,令其不复生起;应远离、弃舍、出离、超脱足行放逸,从中全然解脱,以无界限之心而安住。他应乐于独处,喜于宴坐,专精于内在的心寂止,不废禅那,具足观照,增长空寂之处的修习,是禅修者、乐于禅那、专注于独处、重视自身真实利益者——这才是“低垂眼目,而非足行放逸”。巴利
Na ca pādalolo ti. Pādaloliyaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, pādaloliyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyya, paṭisallānārāmo assa paṭisallānarato ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgāraṃ jhāyī jhānarato ekattamanuyutto sadatthagarukoti – okkhittacakkhu na ca pādalolo.
“致力于禅那”有两种情形:为令未生的初禅生起,而致力、精勤、系念、相应;为令未生的第二禅……第三禅……第四禅生起,而致力、精勤、系念、相应。这是一种致力于禅那。又或者,对已生的初禅,他修习、培育、多修习;对已生的第二禅……第三禅……第四禅,他修习、培育、多修习。这同样是一种致力于禅那。巴利
Jhānānuyutto bahujāgarassā ti. Jhānānuyutto ti dvīhi kāraṇehi jhānānuyutto – anuppannassa vā paṭhamassa jhānassa uppādāya yutto payutto āyutto samāyutto, anuppannassa vā dutiyassa jhānassa… tatiyassa jhānassa… catutthassa jhānassa uppādāya yutto payutto āyutto samāyuttoti. Evampi jhānānuyutto. Atha vā uppannaṃ vā paṭhamaṃ jhānaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti , uppannaṃ vā dutiyaṃ jhānaṃ … tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ āsevati bhāveti bahulīkarotīti. Evampi jhānānuyutto.
于此,比丘于白昼以经行和宴坐,从诸障碍法中清净其心;于初夜分,以经行和宴坐,从诸障碍法中清净其心;于中夜分,右胁作狮子卧,足叠足,正念正知,作意起想;于后夜分,起身后,仍以经行和宴坐,从诸障碍法中清净其心。这便是“致力于禅那、多修觉醒者”。巴利
Bahujāgarassā ti idha bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasi katvā, rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetīti – jhānānuyutto bahujāgarassa.
在第四禅中,“舍”是平等、平等性、彻底的平等,心的平衡、轻安与中住。“心的安住”是指心确立、安立、不散乱、不动摇、不浮躁而具念——这就是止、定根、定力、正定。在第四禅中,以舍为所缘,心专一而不散乱。巴利
Upekkhamārabbha samāhitatto ti. Upekkhā ti yā catutthe jhāne upekkhā upekkhanā ajjhupekkhanā cittasamatā cittappassaddhatā majjhattatā cittassa. Samāhitatto ti yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi. Upekkhamārabbha samāhitatto ti. Catutthe jhāne upekkhaṃ ārabbha ekaggacitto avikkhittacitto avisāhaṭamānasoti – upekkhamārabbha samāhitatto.
有九种寻:欲寻、恚寻、害寻、亲族寻、国土寻、不死寻、与哀愍相应的寻、与利养恭敬声誉相应的寻、与不愿被轻视相应的寻——这称为九种寻。欲寻以欲想为巢窟,恚寻以恚想为巢窟,害寻以害想为巢窟。又或者,一切寻、思、意向,都以无明为巢窟,以不如理作意为巢窟,以我慢为巢窟,以无愧为巢窟,以掉举为巢窟。巴利
Takkāsayaṃ kukkuccañcupacchinde ti. Takkā ti nava vitakkā – kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko, ñātivitakko, janapadavitakko, amaravitakko, parānudayatāpaṭisaññutto vitakko, lābhasakkārasilokapaṭisaññutto vitakko, anavaññattipaṭisaññutto vitakko – ime vuccanti nava vitakkā. Kāmavitakkānaṃ kāmasaññāsayo, byāpādavitakkānaṃ byāpādasaññāsayo, vihiṃsāvitakkānaṃ vihiṃsāsaññāsayo. Atha vā takkānaṃ vitakkānaṃ saṅkappānaṃ avijjāsayo, ayoniso manasikāro āsayo, asmimāno āsayo, anottappaṃ āsayo, uddhaccaṃ āsayo.
手的恶作是恶作,脚的恶作是恶作,手脚的恶作也是恶作;于不应许处以为应许,于应许处以为不应许;于无罪处见为有罪,于有罪处见为无罪。凡此种种的恶作、懊悔、自责、心的追悔、恼乱,即称为恶作。巴利
Kukkucca nti hatthakukkuccampi kukkuccaṃ pādakukkuccampi kukkuccaṃ hatthapādakukkuccampi kukkuccaṃ, akappiye kappiyasaññitā kappiye akappiyasaññitā, avajje vajjasaññitā, vajje avajjasaññitā. Yaṃ evarūpaṃ kukkuccaṃ kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho – idaṃ vuccati kukkuccaṃ.
再者,由两种原因生起恶作——心的追悔与恼乱:因已作与未作。如何因已作与未作而生起恶作、心的追悔与恼乱呢?“我作了身恶行,未作身善行”,如此便生起恶作;“我作了语恶行……我作了意恶行……我杀了生,未离杀生”……乃至……“我持邪见,未修习正见”,如此便生起恶作。这便是因已作与未作而生起恶作。巴利
Api ca dvīhi kāraṇehi uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho – katattā ca akatattā ca. Kathaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho? ‘‘Kataṃ me kāyaduccaritaṃ, akataṃ me kāyasucarita’’nti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. ‘‘Kataṃ me vacīduccaritaṃ… kataṃ me manoduccaritaṃ… kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇī’’ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. ‘‘Kataṃ me adinnādānaṃ… kato me kāmesumicchācāro… kato me musāvādo… katā me pisuṇavācā… katā me pharusavācā… kato me samphappalāpo… katā me abhijjhā… kato me byāpādo… katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhī’’ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Evaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho.
或者,“我于戒未能圆满”,便生起恶作……“我于根门未加防护”……“于食不知量”……“不勤于觉醒”……“不具足正念正知”……“我未修习四念处”……“我未修习四正勤”……“我未修习四神足”……“我未修习五根”……“我未修习五力”……“我未修习七觉支”……“我未修习八圣道支”……“我未遍知苦”……“我未断苦集”……“我未修习道”……“我未证灭”,如此便生起恶作、心的追悔与心的恼乱。对于这些寻、寻的巢窟与恶作,应当截断、切断、根除、彻底断除、舍弃、驱除、消灭、令归于无——也就是断除寻的巢窟和恶作。巴利
Atha vā ‘‘sīlesumhi na paripūrakārī’’ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho; ‘‘indriyesumhi aguttadvāro’’ti… ‘‘bhojane amattaññūmhī’’ti… ‘‘jāgariyaṃ ananuyuttomhī’’ti… ‘‘na satisampajaññena samannāgatomhī’’ti… ‘‘abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānā’’ti… ‘‘abhāvitā me cattāro sammappadhānā’’ti… ‘‘abhāvitā me cattāro iddhipādā’’ti… ‘‘abhāvitāni me pañcindriyānī’’ti… ‘‘abhāvitāni me pañca balānī’’ti… ‘‘abhāvitā me satta bojjhaṅgā’’ti… ‘‘abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti… ‘‘dukkhaṃ me apariññāta’’nti… ‘‘dukkhasamudayo me appahīno’’ti… ‘‘maggo me abhāvito’’ti… ‘‘nirodho me asacchikato’’ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Takkāsayaṃ kukkuccañcupacchindeti. Takkañca takkāsayañca kukkuccañca upacchindeyya chindeyya ucchindeyya samucchindeyya pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyyāti – takkāsayaṃ kukkuccañcupacchinde.
因此,世尊说:巴利
Tenāha bhagavā –
207 “ 他眼目低垂,而不轻浮游走;专精禅那,勤于觉醒。
以舍为依止,心安住于定;当断妄想之巢与恶作。”巴利 注疏 1
‘‘Okkhittacakkhu na ca pādalolo, jhānānuyutto bahujāgarassa; Upekkhamārabbha samāhitatto, takkāsayaṃ kukkuccañcupacchinde’’ti.
那时,亲教师、老师、同门(同一亲教师者)、同门(同一阿阇梨者)、朋友、相识之人、亲密的同伴、同伴们指责说:“贤友,此事于你不合宜,此事你尚未证得,此事于你不相应,此事不合于戒行。”他应安住正念,对于那指责,应当欢喜、踊跃、喜悦、随喜、想要、接受、期盼、渴望、期待。正如一位年少、年轻、喜爱装扮的女子或男子,刚刚洗过头,得到了青莲花环、或茉莉花环、或大茉莉花环,以双手接过来,安放于头顶最尊贵之处,而后欢喜、踊跃、喜悦、随喜、想要、接受、期盼、渴望、期待;同样地,他应安住正念,对于那指责,应当欢喜、踊跃、喜悦、随喜、想要、接受、期盼、渴望、期待。巴利
Cudito vacībhi satimābhinande ti. Cudito ti upajjhāyā vā ācariyā vā samānupajjhāyakā vā samānācariyakā vā mittā vā sandiṭṭhā vā sambhattā vā sahāyā vā codenti – ‘‘idaṃ te, āvuso, ayuttaṃ, idaṃ te appattaṃ, idaṃ te asāruppaṃ, idaṃ te asīlaṭṭha’’nti. Satiṃ upaṭṭhapetvā taṃ codanaṃ nandeyya abhinandeyya modeyya anumodeyya iccheyya sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyya. Yathā itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanajātiko sīsaṃnhāto uppalamālaṃ vā vassikamālaṃ vā adhimuttakamālaṃ vā labhitvā ubhohi hatthehi paṭiggahetvā uttamaṅge sirasmiṃ patiṭṭhāpetvā nandeyya abhinandeyya modeyya anumodeyya iccheyya sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyya; evameva satiṃ upaṭṭhapetvā taṃ codanaṃ nandeyya abhinandeyya modeyya anumodeyya iccheyya sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyya.
“ 正如发现宝藏的告知者,若遇见能指出过失的人;
应亲近那样的智者——能说责备语、具足智慧者。
“ 亲近如是之人,只会更趋善妙,不会堕于下劣。
应当教诫、应当教导,并制止那些不善之人。
他为善人所喜爱,为不善者所厌弃。”巴利
‘‘Nidhīnaṃva pavattāraṃ, yaṃ passe vajjadassinaṃ; Niggayhavādiṃ medhāviṃ, tādisaṃ paṇḍitaṃ bhaje. ‘‘Tādisaṃ bhajamānassa, seyyo hoti na pāpiyo; Ovadeyyānusāseyya, asabbhā ca nivāraye; Satañhi so piyo hoti, asataṃ hoti appiyo’’ti.
所谓同梵行者,便是共同的行事、同一的诵戒与平等的学处。在同梵行者中,应当破除内心的受伤与冷漠;应当击破五种心冷漠、三种心冷漠;应当击破贪之冷漠、嗔之冷漠、痴之冷漠——打破、击碎、彻底粉碎。也就是应在同梵行者中破除冷漠。巴利
Cudito vacībhi satimābhinande, sabrahmacārīsu khilaṃ pabhinde ti. Sabrahmacārī ti ekakammaṃ ekuddeso samasikkhatā. Sabrahmacārīsu khilaṃ pabhinde ti. Sabrahmacārīsu āhatacittataṃ khilajātataṃ pabhindeyya , pañcapi cetokhile bhindeyya, tayopi cetokhile bhindeyya, rāgakhilaṃ dosakhilaṃ mohakhilaṃ bhindeyya pabhindeyya sambhindeyyāti – sabrahmacārīsu khilaṃ pabhinde.
应发出依智慧而起的言语,应发出与义相应、与法相应、合于时机、有依据、有节制的言语——应发出善的言语。有两种时限:时间的时限与戒律的时限。什么是时间的时限?不说已经过时的言语,不说超越限度的言语,不说既过时又超越限度的言语;不说时机未到的言语,不说限度未到的言语,不说时机与限度都未到的言语。巴利
Vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivela nti. Ñāṇasamuṭṭhitaṃ vācaṃ muñceyya, atthūpasaṃhitaṃ dhammūpasaṃhitaṃ kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ vācaṃ muñceyya pamuñceyyāti – vācaṃ pamuñce kusalaṃ. Nātivela nti. Velā ti dve velā – kālavelā ca sīlavelā ca. Katamā kālavelā? Kālātikkantaṃ vācaṃ na bhāseyya, velātikkantaṃ vācaṃ na bhāseyya, kālavelātikkantaṃ vācaṃ na bhāseyya, kālaṃ asampattaṃ vācaṃ na bhāseyya, velaṃ asampattaṃ vācaṃ na bhāseyya, kālavelaṃ asampattaṃ vācaṃ na bhāseyya.
“ 凡是时机未到而多言者,
他便如此被打倒而卧,犹如杜鹃的幼雏一般。”巴利
‘‘Yo ve kāle asampatte, ativelañca bhāsati; Evaṃ so nihato seti, kokilāyeva atrajo’’ti.
这是适宜的时机。什么是戒的时机?不以贪欲而语,不以嗔怒而语,不以痴迷而语;不说妄语,不说离间语,不说粗恶语,不说杂秽语——不宣说、不讲论、不言谈、不表露、不吐露。这便是戒的时机——应说出善巧之语,不逾量。巴利
Ayaṃ kālavelā. Katamā sīlavelā? Ratto vācaṃ na bhāseyya, duṭṭho vācaṃ na bhāseyya, mūḷho vācaṃ na bhāseyya, musāvādaṃ na bhāseyya, pisuṇavācaṃ na bhāseyya, pharusavācaṃ na bhāseyya, samphappalāpaṃ na bhāseyya na katheyya na bhaṇeyya na dīpayeyya na vohareyya. Ayaṃ sīlavelāti – vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelaṃ.
无论是对刹帝利、婆罗门、吠舍、首陀罗,还是在家人、出家者,乃至天人与人类——都不应为了批评、指责、嘲弄、呵斥、败坏名声、散布恶评,或为了戒的缺失、行的缺失、见的缺失、命的缺失而生起那样的心念、意向与作意。这就是说,对于世间议论之法,不应去作意。巴利
Janavādadhammāya na cetayeyyā ti. Janā ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. Janassa vādāya upavādāya nindāya garahāya akittiyā avaṇṇahārikāya sīlavipattiyā vā ācāravipattiyā vā diṭṭhivipattiyā vā ājīvavipattiyā vā na cetayeyya cetanaṃ na uppādeyya cittaṃ na uppādeyya saṅkappaṃ na uppādeyya manasikāraṃ na uppādeyyāti – janavādadhammāya na cetayeyya.
因此,世尊说:巴利
Tenāha bhagavā –
208 “ 若遭言语呵责,具念者应当欣喜;于同梵行者中,应破除内心之荒芜。
应说恰如其分的善语,不过度;对于世间的种种议论,不应思量。”巴利 注疏 1
‘‘Cudito vacībhi satimābhinande, sabrahmacārīsu khilaṃ pabhinde; Vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelaṃ, janavādadhammāya na cetayeyyā’’ti.
所谓“然后”,意为词与词的连接、词与词的结合、词的圆满、字母的组合、文字的流畅、词语的次第——这便是“然后”之义。所谓:色尘、声尘、香尘、味尘、触尘。巴利
Athāparaṃ pañca rajāni loke ti. Athā ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – athāti. Pañca rajānī ti rūparajo, saddarajo, gandharajo, rasarajo, phoṭṭhabbarajo.
“ 贪即是尘,并非指那尘土;‘尘’正是贪的别名。”
“ 舍离此尘之后,智者便安住于离尘者的教法中。”
“ 嗔是尘,并非指微尘;……(中略)”
他们安住于离尘者的教法中。
“ 痴即是尘,而并非指灰尘;……(中略)”
他们安住于离尘者的教法中。巴利
‘‘Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati, rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti; Etaṃ rajaṃ vippajahitvā paṇḍitā, viharanti te vigatarajassa sāsane. ‘‘Doso rajo na ca pana reṇu vuccati…pe…; Viharanti te vigatarajassa sāsane. ‘‘Moho rajo na ca pana reṇu vuccati…pe…; Viharanti te vigatarajassa sāsane’’.
所谓恶趣世间、人世间、天世间、蕴世间、界世间、处世间——除此之外,世间尚有另外五种尘垢。巴利
Loke ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi – athāparaṃ pañca rajāni loke.
对色的染着、对声的染着、对香的染着、对味的染着、对所触的染着。所谓念,即是随念、忆念、回想、铭记、持守、不散乱、不忘失,是念根、念力、正念、念觉支、一乘道——这就称为念。以此念而具足、圆满具足,到达、圆满到达,成就、圆满成就,具足此念者,名为具念者。有三种学:增上戒学、增上心学、增上慧学。什么是增上戒学……(中略)……这是增上慧学。具念者为调伏、完全调伏、舍断、止息、彻底弃舍、平息对色的染着、对声的染着、对香的染着、对味的染着、对所触的染着,应当修学增上戒,也应修学增上心,也应修学增上慧;他应通过思择此三学而修学,应通过了知而修学……应通过证悟所应证而修学,应通过行持、完全行持、受持而践行——如此,具念者为降伏这些而应修学。巴利
Yesaṃ satīmā vinayāya sikkhe ti. Yesa nti rūparāgassa saddarāgassa gandharāgassa rasarāgassa phoṭṭhabbarāgassa. Satīmā ti yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo – ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato. So vuccati satimā . Sikkhe ti tisso sikkhā – adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā. Katamā adhisīlasikkhā…pe… ayaṃ adhipaññāsikkhā. Yesaṃ satīmā vinayāya sikkhe ti. Satimā puggalo yesaṃ rūparāgassa saddarāgassa gandharāgassa rasarāgassa phoṭṭhabbarāgassa vinayāya paṭivinayāya pahānāya vūpasamāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya adhicittampi sikkheyya adhipaññampi sikkheyya, imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, jānanto sikkheyya…pe… sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti – yesaṃ satīmā vinayāya sikkhe.
于色、声、香、味、所触中,克制对他们的染着,乃至完全克制、征服、降伏、耗尽、摧破——即在色中、声中、味中、香中、触中,应当克制染着。巴利
Rūpesu saddesu atho rasesu, gandhesu phassesu sahetha rāga nti. Rūpesu saddesu gandhesu rasesu phoṭṭhabbesu rāgaṃ saheyya parisaheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti – rūpesu saddesu atho rasesu gandhesu phassesu sahetha rāgaṃ.
因此,世尊这样说:巴利
Tenāha bhagavā –
209 “ 再者,世间还有五种尘垢,具念者为调伏这些尘垢应当修学。
于色、于声,以及于味、于香、于所触,应当克制其中的染著。”巴利 注疏 1
‘‘Athāparaṃ pañca rajāni loke, yesaṃ satīmā vinayāya sikkhe; Rūpesu saddesu atho rasesu, gandhesu phassesu sahetha rāga’’nti.
“于这些法上应调伏贪求。”“于这些”——指于色、声、香、味、触。“贪求”——指于欲乐中的欲贪、欲染、欲喜、欲渴爱、欲迷恋、欲炽燃、欲沉迷、欲执取、欲暴流、欲轭、欲取……乃至欲贪盖。“于这些法上应调伏贪求”意思是:对于这些法,应当调伏、彻底调伏、断除、驱散、消灭、令其不再生起——应当在这些事物上调伏贪求。巴利
Etesu dhammesu vineyya chanda nti. Etesū ti rūpesu saddesu gandhesu rasesu phoṭṭhabbesu. Chando ti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ…pe… kāmacchandanīvaraṇaṃ. Etesu dhammesu vineyya chanda nti. Etesu dhammesu chandaṃ vineyya paṭivineyya pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyyāti – etesu dhammesu vineyya chandaṃ.
“具念且心极善解脱的比丘。”凡夫中的善比丘,或有学比丘。什么是念?随念……乃至正念、念觉支、这一乘道,即称为念。具足此念、圆满具足……的人,便称为具念者。巴利
Bhikkhu satimā suvimuttacitto ti. Bhikkhū ti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu, sekho vā bhikkhu. Satimā ti yā sati anussati…pe… sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo – ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā upeto samupeto…pe… so vuccati satimā.
证入初禅者,其心从五盖中解脱、离脱、极善解脱;证入第二禅者,其心从寻与伺中解脱、离脱、极善解脱;证入第三禅者,其心从喜中解脱、离脱、极善解脱;证入第四禅者,其心从乐与苦中解脱、离脱、极善解脱。证入空无边处者,其心从色想、有对想、种种想中解脱、离脱、极善解脱;证入识无边处者,其心从空无边处想中解脱……证入无所有处者,其心从识无边处想中解脱……证入非想非非想处者,其心从无所有处想中解脱、离脱、极善解脱。入流者,其心从有身见、疑、戒禁取,从见随眠、疑随眠以及与此同类的烦恼中解脱、离脱、极善解脱;一来者,其心从粗重的欲贪随眠、瞋恚随眠以及与此同类的烦恼中解脱、离脱、极善解脱;不来者,其心从伴随而来的欲贪结、瞋恚结,伴随而来的欲贪随眠、瞋恚随眠以及与此同类的烦恼中解脱、离脱、极善解脱;阿拉汉,其心从色贪、无色贪、慢、掉举、无明,从慢随眠、有贪随眠、无明随眠,从与此同类的烦恼,乃至外在的一切相中,解脱、离脱、极善解脱——具念的比丘,其心极善解脱。巴利
Bhikkhu satimā suvimuttacitto ti. Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa nīvaraṇehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, tatiyaṃ jhānaṃ samāpannassa pītiyā ca cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa sukhadukkhehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ; ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññāya paṭighasaññāya nānattasaññāya cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṃ… ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṃ… nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññāya cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ; sotāpannassa sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya sīlabbataparāmāsā diṭṭhānusayā vicikicchānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, sakadāgāmissa oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ , anāgāmissa anusahagatā kāmarāgasaññojanā paṭighasaññojanā anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, arahato rūparāgā arūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā avijjānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi bahiddhā ca sabbanimittehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttanti – bhikkhu satimā suvimuttacitto.
“当心掉举时,正是修习止的时候;当心得定平静时,正是修习观的时候。”巴利
Kālena so sammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno ti. Kālenā ti uddhate citte samathassa kālo, samāhite citte vipassanāya kālo.
“ 在适当时机策励心,又在其他时候收摄心;
在适当时机使心喜悦,在适当时机将心平稳安置。
“ 那位瑜伽行者善于把握时机,在适当的时刻安住舍心:
何时应策励,何时应收摄。
“ 何时是勉励之时,止息之时又为何等样的;
瑜伽行者如何开示心的舍俱时宜。
“ 心低沉时应当策励,心掉举时应当收摄。
心变得索然无味时,应当即刻激励。
“ 当心变得欣喜,不沉滞、不掉举时,
那正是修习止的时机,应当令心安住于内在的喜悦。
“ 依此善巧方便,当心得等持时,
了知心已等持,于彼当下,便应以平等心观察。
“ 如此,智者通达时节,善知时机,善于把握恰当的时刻,
便能在适当的时刻,观察心相。”巴利
‘‘Kāle paggaṇhati cittaṃ, niggaṇhati punāpare ; Sampahaṃsati kālena, kāle cittaṃ samādahe. ‘‘Ajjhupekkhati kālena, so yogī kālakovido; Kimhi kālamhi paggāho, kimhi kāle viniggaho. ‘‘Kimhi pahaṃsanākālo, samathakālo ca kīdiso; Upekkhākālaṃ cittassa, kathaṃ dasseti yogino. ‘‘Līne cittamhi paggāho, uddhatasmiṃ viniggaho; Nirassādagataṃ cittaṃ, sampahaṃseyya tāvade. ‘‘Sampahaṭṭhaṃ yadā cittaṃ, alīnaṃ bhavatinuddhataṃ; Samathassa ca so kālo, ajjhattaṃ ramaye mano. ‘‘Etena mevupāyena, yadā hoti samāhitaṃ; Samāhitacittamaññāya, ajjhupekkheyya tāvade. ‘‘Evaṃ kālavidū dhīro, kālaññū kālakovido; Kālena kālaṃ cittassa, nimittamupalakkhaye’’ti.
当他如理审察“一切行无常”这个法,如理审察“一切行是苦”这个法,如理审察“一切法无我”这个法……如理审察“凡是生起之法,皆为灭尽之法”时,巴利
Kālena so sammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno ti. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti sammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti sammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti sammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti – sammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno.
“一境”之义:心专一、不散乱、不向外驰,此即止、定根、定力、正定,故称“成为一境者”。“击破黑暗”之义:他击破、破坏、舍弃、驱散、消灭、令归于无的,是那贪欲之暗、嗔恚之暗、愚痴之暗、邪见之暗、慢之暗、烦恼之暗、恶行之暗——那导致盲目、导致无眼、导致无知、令慧灭尽、属于困扰、不导向涅槃的黑暗。巴利
Ekodibhūto vihane tamaṃ so, iti bhagavā ti. Ekodī ti ekaggacitto avikkhittacitto avisāhaṭamānaso samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhīti – ekodibhūto. Vihane tamaṃ so ti rāgatamaṃ dosatamaṃ mohatamaṃ diṭṭhitamaṃ mānatamaṃ kilesatamaṃ duccaritatamaṃ andhakaraṇaṃ acakkhukaraṇaṃ aññāṇakaraṇaṃ paññānirodhikaṃ vighātapakkhikaṃ anibbānasaṃvattanikaṃ haneyya vihaneyya pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya.
这是表示恭敬的称谓。再者,世尊被称为世尊,是因为他断除了贪;世尊被称为世尊,是因为他断除了嗔;世尊被称为世尊,是因为他断除了痴;世尊被称为世尊,是因为他断除了慢;世尊被称为世尊,是因为他断除了邪见;世尊被称为世尊,是因为他断除了刺;世尊被称为世尊,是因为他断除了烦恼;世尊被称为世尊,是因为他分享、分别、详细分别了法宝;世尊被称为世尊,是因为他是诸有的终结者;世尊被称为世尊,是因为他已修身、已修戒、已修心、已修慧。又或者,世尊被称为世尊,是因为他受用那些森林、树林、偏僻、寂静、音声稀少、杂音轻微、远离人烟、人迹罕至、适合独处的坐卧之处。又或者,世尊被称为世尊,是因为他分享袈裟、钵食、坐卧之处,以及作为病缘的医药资具。又或者,世尊被称为世尊,是因为他分享义味、法味、解脱味,以及增上戒、增上心、增上慧。又或者,世尊被称为世尊,是因为他分享四禅、四梵住、四无色定。又或者,世尊被称为世尊,是因为他分享八解脱、八胜处、九次第住定。又或者,世尊被称为世尊,是因为他分享十种想修习、十遍处定、入出息念定、不净观定。又或者,世尊被称为世尊,是因为他分享四念处、四正勤、四神足、五根、五力、七觉支、圣八支道。又或者,世尊被称为世尊,是因为他分享十种如来力、四无所畏、四无碍解、六神通、六种佛法。“世尊”这个名字,不是母亲所起,不是父亲所起,不是兄弟所起,不是姐妹所起,不是朋友同僚所起,不是亲族血亲所起,不是沙门婆罗门所起,也不是诸天神所起。这是诸佛、世尊们在菩提树下,与获得一切知智一同,所证知、所确立的、以解脱为究竟的名称——即是所谓的“世尊”:他成为一境者,他击破黑暗,彼世尊便是如此。巴利
Bhagavā ti gāravādhivacanaṃ. Api ca bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggakaṇḍakoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā, bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā , bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ na bhaginiyā kataṃ na mittāmaccehi kataṃ na ñātisālohitehi kataṃ na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ na devatāhi kataṃ; vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavāti – ekodibhūto vihane tamaṃ so iti bhagavā.
因此,世尊说:巴利
Tenāha bhagavā –
210 “ 于这些法中调伏了欲求,具念的比丘心善解脱;
他适时、如理地审察此法,心一境性,击破黑暗。”[世尊这样说了]巴利 注疏 4
‘‘Etesu dhammesu vineyya chandaṃ, bhikkhu satimā suvimuttacitto; Kālena so sammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno, ekodibhūto vihane tamaṃ so’’. [iti bhagavāti]
━━ 归纳讲解,仅供参考 ━━
这部书是什么 - 《大义释》是一部 逐词注释的义释(niddesa)体 论书,核心工作是拆解《经集·义品》(Aṭṭhakavagga)中一系列偈颂,按字、句、段展开严密精确的法义界定。
- 编集主题是 以阿毗达摩式的方法“解经”——尤其针对《义品》中极为浓缩的偈颂进行系统分别 ,成为南传注释文献的典范。
- 在小部体系中,《大义释》与《小义释》并立,被归入“非纯偈颂、非纯叙事”的论藏性经典,既是修习参照,也是理解原始佛语的重要桥梁。
- 它虽名为“大”,却不铺叙本生故事,而是 全篇以“如此”“何者为……”“如何……”等固定分析格式推进 ,呈现出高度条理化的教学风格。
核心法义/内容(白话+重点) 这部书做的是 把佛陀最浓缩的诗句,剥离出每一层的实修含义 。它不急着讲大道理,而是回到一个个词:什么是“欲”?什么是“凡夫”?什么是“念”?所有让人迷失的,和在修行中能救人的,都被拆开、归位、定义清楚。
例如一书中反复拆解“欲”:它不只是一个“欲望”的概念,而分作两类—— “所欲”是物质对象,“烦恼欲”是心理染着本身。看见喜欢的、沉浸进去、又因失去而受苦,整个过程被比喻为一种“中箭”状态。
>「凡避离诸欲者,如足避蛇头;具念者超越,此世间的执着。」
→ 拆开看:这句话先给出动作——避离,如避蛇;再给出条件——具念,即念念分明;最后说明果——超越执着。凡夫因欲得乐、因失欲苦,圣者以念和离欲为安全路径。
→ 要旨: 感官对象本身不是敌,染着与无明中的亲近才是危险。离欲并非简单压制,而是建立“具念”这套持续觉知系统,才可能安全穿越世间。
关键术语锚 - kāma(欲/感官对象/烦恼欲) :书中特意分为可意色声香味触等“所欲”(vatthukāma),与内在的欲贪、欲寻等“烦恼欲”(kilesakāma),混淆则失全书分别基础。
- taṇhā(渴爱/粘着) :被反复用“粘着”义解释,因其有“引取、欺诳、毒根”等特性,易被简单译作“爱”,失去其在缘起中的推动力与危险性。
- sati(念/正念) :本书将其定义为从佛随念到寂止随念的各种修习,并直接称作“一乘道”,强调其超越世间的实际操作力,而不是宽泛的“注意力”。
- upādāna(取/执着/执取) :书中在以“田金银妻子亲友”等项说明时,指人用烦恼欲抱住所欲对象的状态,容易泛化为一般“拥有”,失其缘起支的分位含义。
- loka(世间/世间执着) :这里更多指蕴、处、界及各种生存地,并与“世间执着”直接关联,不能只理解成物理世界。
阅读提示 - 译文必须保留义释特有的 “何者为 X?……此等称为 X”“又如何……”“如此……”逐项铺排的解释节奏 ,这是它的教学结构,不是啰嗦。
- 书中大规模采用与巴利阿毗达摩同源的术语链(如心、心所、根、力、觉支),翻译时不可用汉语抽象词汇替代为模糊“觉悟”“修行”,需保持分类的精确性。
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18