12. 世间欲乐品
12. Lokakāmaguṇavaggo
1. 六处相应义注 · 26 段
1-2. 第一《魔网经》等注释
1-2. Paṭhamamārapāsasuttādivaṇṇanā
114-115114-115. 关于世间欲乐品的第一经:“已到住处者”,意思是已经到达了居住的地方。“已落入魔罗掌控者”,意思是落入了三种魔罗的掌控。“魔罗的套索已套在他身上”,意思是魔罗的套索已经套上并伸进了他的脖子。第二经的意思很明白。
114-115. Lokakāmaguṇavaggassa paṭhame āvāsagatoti vasanaṭṭhānaṃ gato. Mārassa vasaṃ gatoti tividhassāpi mārassa vasaṃ gato. Paṭimukka’ssa mārapāsoti assa gīvāya mārapāso paṭimukko pavesito. Dutiyaṃ uttānameva.
3. 《世间边际经》的注释
3. Lokantagamanasuttavaṇṇanā
116在第三经中,“世间”指轮围世间。“世间的边际”指行世间的边际。“进入精舍”:世尊这样想:“我进入精舍后,这些比丘会向阿难问起这个总说,而阿难会用我的全知智与之对照后为他们解说。那时我就称赞他;比丘们听到我的称赞后,会想:‘应当去亲近阿难,应当听他的话、信受他的话。’这会给他们带来长久的利益和安乐。”世尊这样想后,没有把自己简略所说的义理详细分别开来讲,就从座位上消失,出现在香室中。因此经文说“从座起身,进入精舍”。
116. Tatiye lokassāti cakkavāḷalokassa. Lokassa antanti saṅkhāralokassa antaṃ. Vihāraṃ pāvisīti ‘‘mayi vihāraṃ paviṭṭhe ime bhikkhū, imaṃ uddesaṃ ānandaṃ pucchissanti, so ca tesaṃ mama sabbaññutaññāṇena saṃsanditvā kathessati. Tato naṃ thomessāmi, mama thomanaṃ sutvā bhikkhū ānandaṃ upasaṅkamitabbaṃ, vacanañcassa sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññissanti, taṃ nesaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti cintetvā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ avibhajitvāva nisinnāsane antarahito gandhakuṭiyaṃ pāturahosi. Tena vuttaṃ ‘‘uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisī’’ti.
被导师称赞,就是受到导师的赞扬。“由智者”这个词在这里也是表示原因,用的是属格,意思是受到智者和同梵行者的恭敬。“他能”,就是有能力做到。“超越根部、超越树干”:芯材可能在根部,也可能在树干,这里说连那些都超越了。“如是具足者”,就是具备这样成就的人,意思是“像这样的”。“已超越”,就是已经超过。“知晓时即知晓”,是指他只知晓应当知晓的。“看见时即看见”,是指他只看见应当看见的。或者,就像有些人执取颠倒的事物,虽然知道却不知道,虽然看见却没看见,世尊完全不是这样。世尊知道时就是确实知道,看见时就是确实看见。他因为具有展现和引导的作用,所以称为“眼”;因为具有令人了知的作用,所以称为“智”;因为具有不颠倒的本性,或者由于宣说教理法,或者由于他用心思考后、用语言宣说出教法,所以称为“法”;因为具有最胜的意义,所以称为“梵”。或者说,因为他像眼睛一样能看见,所以称为“眼”。这些词句的意义应当这样理解。这位世尊,因为宣说正法,所以是“说者”;因为让正法持续运转,所以是“令转者”;因为他有能力把义理提取出来并反复展示,所以是“义的导出者”;因为他教导为了体证不死的修行方法,所以是“不死的施与者”。
Satthu ceva saṃvaṇṇitoti satthārā ca pasattho. Viññūnanti idampi karaṇatthe sāmivacanaṃ, paṇḍitehi sabrahmacārīhi ca sambhāvitoti attho. Pahotīti sakkoti. Atikkammeva mūlaṃ atikkammeva khandhanti sāro nāma mūle vā khandhe vā bhaveyya, tampi atikkamitvāti attho. Evaṃsampadamidanti evaṃsampattikaṃ, īdisanti attho. Atisitvāti atikkamitvā. Jānaṃ jānātīti jānitabbameva jānāti. Passaṃ passatīti passitabbameva passati. Yathā vā ekacco viparītaṃ gaṇhanto jānantopi na jānāti, passantopi na passati, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana jānanto jānāti, passanto passatiyeva. Svāyaṃ dassanapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto. Viditakaraṇaṭṭhena ñāṇabhūto. Aviparītasabhāvaṭṭhena pariyattidhammapavattanato vā hadayena cintetvā vācāya nicchāritadhammamayoti dhammabhūto. Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūto. Atha vā cakkhu viya bhūtoti cakkhubhūto. Evametesu padesu attho veditabbo. Svāyaṃ dhammassa vattanato vattā. Pavattanato pavattā. Atthaṃ nīharitvā nīharitvā dassanasamatthatāya atthassa ninnetā. Amatādhigamāya paṭipattiṃ desetīti amatassa dātā.
不作难而让人再三请求,这也叫作难。如果一个人站在自己“有学无碍解智”的位置上,像从须弥山脚下拔沙子一样,把本来就不容易懂的法说得更加难懂,然后再讲,这也仍然叫作难。这里的意思是:请不要那样做,不要让我们再三请求,也不要把本来容易懂的法弄得难懂,请直接为我们讲。
Agaruṃ karitvāti punappunaṃ yācāpentopi hi garuṃ karoti nāma. Attano sekkhapaṭisambhidāñāṇe ṭhatvā sinerupādato vālikaṃ uddharamāno viya dubbiññeyyaṃ katvā kathentopi garuṃ karotiyeva nāma. Evaṃ akatvā amhe punappunaṃ ayācāpetvā suviññeyyampi no katvā kathehīti vuttaṃ hoti.
“你们所……”(Yaṃ kho vo)就是“你们的……”(yaṃ kho tumhākaṃ)的意思。贤友,在世间中,以眼而有世间想、世间慢:于世间中就眼而言未断见的凡夫,会依众生世间而认知并思量“这是世间”,同样也会依轮围世间而认知并思量。他这种想或慢,除了在眼等十二处上生起之外,不会在别的地方生起。因此说:“贤友,在世间中,以眼而有世间想、世间慢。”而这个世间的边际,并不是靠行走就能了知、看见或到达的。不过应当知道:对于这个以眼等为分类的世间,以坏灭为义,如果没有到达那称为涅槃的边际,轮回之苦就不可能终结。
Yaṃ kho voti yaṃ kho tumhākaṃ. Cakkhunā kho, āvuso, lokasmiṃ lokasaññī hoti lokamānīti cakkhuñhi loke appahīnadiṭṭhi puthujjano sattalokavasena lokoti sañjānāti ceva maññati ca, tathā cakkavāḷalokavasena. Na hi aññatra cakkhādīhi dvādasāyatanehi tassa sā saññā vā māno vā uppajjati. Tena vuttaṃ, ‘‘cakkhunā kho, āvuso, lokasmiṃ lokasaññī hoti lokamānī’’ti. Imassa ca lokassa gamanena anto nāma ñātuṃ vā daṭṭhuṃ vā pattuṃ vā na sakkā. Lujjanaṭṭhena pana tasseva cakkhādibhedassa lokassa nibbānasaṅkhātaṃ antaṃ appatvā vaṭṭadukkhassa antakiriyā nāma natthīti veditabbā.
这样解答了问题之后,现在为了打发他们走,他说:“不要因为这个问题是声闻弟子说的就成为无疑惑者。这位世尊是持一切知智之秤而坐的。你们若愿意,就亲自去亲近他,让自己不再有疑惑。”接着他说“若渴望者……”等等。
Evaṃ pañhaṃ vissajjetvā idāni ‘‘sāvakena pañho kathitoti mā nikkaṅkhā ahuvattha, ayaṃ bhagavā sabbaññutaññāṇatulaṃ gahetvā nisinno. Icchamānā tameva upasaṅkamitvā nikkaṅkhā hothā’’ti uyyojento ākaṅkhamānā panātiādimāha.
用这些方式,是指用这些原因,既包括轮围世界没有边际的原因,也包括行世间达到边际的原因。用这些语句,是指用这些字母的组合。用字母,是指用每一个单独的音节。
Imehi ākārehīti imehi kāraṇehi cakkavāḷalokassa antābhāvakāraṇehi ceva saṅkhāralokassa antāpattikāraṇehi ca. Imehi padehīti imehi akkharasampiṇḍanehi. Byañjanehīti pāṭiyekkaakkharehi.
被称为“智者”,是因为具备智慧。以四种原因而成为智者:对界善巧、对处善巧、对缘起善巧、对因与非因善巧。“大慧者”:由于具备大慧,能够把握广大的义理、广大的法、广大的言辞表达、广大的辩才,所以称为大慧者。“正如阿难所解说”:意思是,就像阿难所解说的那样,这是针对那件事而说的。也就是说:如同阿难那样解说此事,我也要同样地解说。
Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato. Catūhi kāraṇehi paṇḍito dhātukusalo āyatanakusalo paccayākārakusalo kāraṇākāraṇakusaloti. Mahāpaññoti mahante atthe mahante dhamme mahantā niruttiyo mahantāni paṭibhānāni paṭiggaṇhanasamatthatāya mahāpaññāya samannāgato. Yathātaṃ ānandenāti yathā ānandena byākataṃ, taṃ sandhāya vuttaṃ. Yathā ānandena taṃ byākataṃ, ahampi taṃ evameva byākareyyanti attho.
第4章 欲功德经的注释
4. Kāmaguṇasuttavaṇṇanā
117第四经中,“我所曾”的意思是“那些属于我的”。“曾为心所触”是指过去曾被心体验过的。“于此,若我心频频趣向”:这是说明,心在过去以宫殿、三种歌舞等种种圆满成就为体验对象的五种欲乐中,多次生起;若再频频趣向,便会再次生起。“或于现在”:这里是指在精勤修行时期,以六年中繁花盛开的林间鸟群等为对象,依所见所闻等种种令人愉悦的所缘,将其视为五欲,以此说明“在这样现在的欲乐中,心也可能频频生起”。“少分或于未来”:这是说明,在未来,“弥勒将成佛,名为商佉的国王,名为鸡头末的王都”等,以这样有限的方式,心在未来少分的五欲中也可能生起。“我以自身相应”:于彼处,我以自利为性行。“不放逸”:持续精勤,于五欲中不舍弃心。“念”:对所缘的摄持之念。“防护”:这不放逸与念,应当作心的防护,以此说明“我曾如此”,即为了防护,这两种法应当修习。
117. Catutthe ye meti ye mama. Cetaso samphuṭṭhapubbāti cittena anubhūtapubbā. Tatra me cittaṃ bahulaṃ gacchamānaṃ gaccheyyāti tesu pāsādattayatividhanāṭakādibhedasampattivasena anubhūtapubbesu pañcasu kāmaguṇesu bahūsu vāresu uppajjamānaṃ uppajjeyyāti dīpeti. Paccuppannesu vāti idha padhānacariyakāle chabbassāni supupphitavanasaṇḍajātānaṃ dijagaṇādīnaṃ vasena diṭṭhasutādibhedaṃ manoramārammaṇaṃ kāmaguṇaṃ katvā dassento ‘‘evarūpesu paccuppannesu vā bahulaṃ uppajjeyyā’’ti dasseti. Appaṃ vā anāgatesūti anāgate ‘‘metteyyo nāma buddho bhavissati, saṅkho nāma rājā, ketumatī nāma rājadhānī’’tiādivasena (dī. ni. 3.106) parittakameva anāgatesu kāmaguṇesu uppajjeyyāti dasseti. Tatra me attarūpenāti tatra mayā attano hitakāmajātikena. Appamādoti sātaccakiriyā pañcasu kāmaguṇesu cittassa avossaggo. Satīti ārammaṇapariggahitasati. Ārakkhoti ayaṃ appamādo ca sati ca cetaso ārakkho karaṇīyo, evaṃ me ahosīti dasseti, ārakkhatthāya ime dve dhammā kātabbāti vuttaṃ hoti.
因此,比丘们,应当了知那个处。因为为了守护心,必须修习不放逸和正念;而当那个处已经被了知之后,就不需要再以不放逸或正念去做什么了。所以应当了知那个处,意思是应当了知那个原因。六处灭:六处的灭尽称为涅槃,这句话就是针对涅槃而说的。因为在涅槃中,眼等诸处确实灭尽,色想等也灭尽。其余内容按前面所说的方式理解。
Tasmātiha, bhikkhave, se āyatane veditabbeti yasmā cetaso ārakkhatthāya appamādo ca sati ca kātabbā, yasmā tasmiṃ āyatane vidite appamādena vā satiyā vā kātabbaṃ natthi, tasmā se āyatane veditabbe, taṃ kāraṇaṃ jānitabbanti attho. Saḷāyatananirodhanti saḷāyatananirodho vuccati nibbānaṃ, taṃ sandhāya bhāsitanti attho. Nibbānasmiñhi cakkhuādīni ceva nirujjhanti rūpasaññādayo ca nirujjhantīti. Sesaṃ vuttanayameva.
5-6. 帝释问经等的注释
5-6. Sakkapañhasuttādivaṇṇanā
118-119118-119. 第五经中,“就在现前之法中”:就是指在现在这个生命体当中。“般涅槃”:是通过烦恼的般涅槃而般涅槃。“那识依止于它”:是指依止渴爱而生的业识。“那取”:就是那个执取,意思是与渴爱的执取一同生起的识。第六经则是浅显易懂的。
118-119. Pañcame diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Parinibbāyantīti kilesaparinibbānena parinibbāyanti. Tannissitaṃ viññāṇaṃ hotīti taṇhānissitaṃ kammaviññāṇaṃ hoti . Tadupādānanti taṃgahaṇaṃ, taṇhāgahaṇena sahagataṃ viññāṇaṃ hotīti attho. Chaṭṭhaṃ uttānameva.
舍利弗共住弟子经的注释
7. Sāriputtasaddhivihārikasuttavaṇṇanā
120在第七个中,将会努力意思是将会奋力,不让他达到瑜伽的障碍。
120. Sattame santānessatīti ghaṭessati, yogavicchedamassa pāpuṇituṃ na dassati.
8. 教诫罗睺罗经注释
8. Rāhulovādasuttavaṇṇanā
121在第八经中,“能令解脱成熟”是指能使解脱成熟,所以叫“能令解脱成熟”。“诸法”指十五种法,应当理解为它们能令信根等得以清净。对此已经说过:
121. Aṭṭhame vimuttiparipācaniyāti vimuttiṃ paripācentīti vimuttiparipācaniyā. Dhammāti pannarasa dhammā, te saddhindriyādīnaṃ visuddhikaraṇavasena veditabbā. Vuttañhetaṃ –
远离没有信心的人,亲近、结交、侍奉有信心的人,观察能引发净信的经典,通过这三种方式,信根得到净化。远离懈怠的人,亲近、结交、侍奉已发起精进的人,观察正勤,通过这三种方式,精进根得到净化。远离失念的人,亲近、结交、侍奉正念现前的人,观察念处,通过这三种方式,念根得到净化。远离未得定的人,亲近、结交、侍奉已得定的人,观察禅那与解脱,通过这三种方式,定根得到净化。远离智慧低劣的人,亲近、结交、侍奉有智慧的人,观察甚深智行,通过这三种方式,慧根得到净化。如此,远离这五种人,亲近、结交、侍奉这五种人,观察这五种经典,通过这十五种方式,这五根便得到净化。
‘‘Assaddhe puggale parivajjayato, saddhe puggale sevato bhajato payirupāsato, pasādanīye suttante paccavekkhato, imehi tīhākārehi saddhindriyaṃ visujjhati. Kusīte puggale parivajjayato, āraddhavīriye puggale sevato bhajato payirupāsato, sammappadhāne paccavekkhato, imehi tīhākārehi vīriyindriyaṃ visujjhati. Muṭṭhassatī puggale parivajjayato, upaṭṭhitassatī puggale sevato bhajato payirupāsato , satipaṭṭhāne paccavekkhato, imehi tīhākārehi satindriyaṃ visujjhati. Asamāhite puggale parivajjayato, samāhite puggale sevato bhajato payirupāsato, jhānavimokkhe paccavekkhato, imehi tīhākārehi samādhindriyaṃ visujjhati. Duppaññe puggale parivajjayato, paññavante puggale sevato bhajato payirupāsato, gambhīrañāṇacariyaṃ paccavekkhato, imehi tīhākārehi paññindriyaṃ visujjhati. Iti ime pañca puggale parivajjayato, pañca puggale sevato bhajato payirupāsato , pañca suttante paccavekkhato, imehi pannarasahi ākārehi imāni pañcindriyāni visujjhantī’’ti (paṭi. ma. 1.184).
还有另外十五种法能帮助解脱成熟:以信为首的五根;无常想、于无常中苦想、于苦中无我想、断想、离贪想——这五种想属于趣向厌离的部分;以及世尊为美吉亚长老所说的善知识等五种法(《自说经》31)。那么,世尊是在什么时候生起这个念头呢?是在破晓时分观察世间的时候。
Aparepi pannarasa dhammā vimuttiparipācaniyā – saddhāpañcamāni indriyāni, aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññāti imā pañca nibbedhabhāgiyā saññā, meghiyattherassa kathitā kalyāṇamittatādayo pañca dhammāti (udā. 31). Kāya pana velāya bhagavato etadahosīti? Paccūsasamaye lokaṃ volokentassa.
“无数千位天神”这句话,说的是:当年具寿罗睺罗在莲华上佛的足下、身为龙王波罗利陀的时期发起誓愿,与他一同发起誓愿的那些天神当中,有些是住在地上的天神,有些是住在空中的天神,有些是四大王天的天神,有些投生在欲界天,有些投生在梵天。而在这一天,所有这些天神都聚集在同一个地方,也就是安陀林,因此说“无数千位天神”。这里的“法眼”,应当理解为这部经中说的四道与四果。因为在那些天神当中,有的证得入流果,有的证得一来果,有的证得不来果,有的成为漏尽者。而这些天神的数量,是无法计算的。其余内容在各处都很清楚。
Anekāni devatāsahassānīti āyasmatā rāhulena padumuttarassa bhagavato pādamūle pālitanāgarājakāle patthanaṃ paṭṭhapentena saddhiṃ patthanaṃ paṭṭhapitadevatāsu pana kāci bhūmaṭṭhakā devatā, kāci antalikkhaṭṭhakā, kāci cātumahārājikā, kāci devaloke, kāci brahmaloke nibbattā. Imasmiṃ pana divase sabbāpi tā ekaṭṭhāne andhavanasmiṃyeva sannipatitā, tā sandhāyāha – ‘‘anekāni devatāsahassānī’’ti. Dhammacakkhunti imasmiṃ sutte cattāro ca maggā cattāri ca phalāni dhammacakkhunti veditabbāni. Tattha hi kāci devatā sotāpannā ahesuṃ, kāci sakadāgāmī, anāgāmī, khīṇāsavā. Tāsañca pana devatānaṃ ettakāti gaṇanavasena paricchedo natthi. Sesaṃ sabbattha uttānameva.
第9至10经,即《结所系法经》等的注释。
9-10. Saṃyojaniyadhammasuttādivaṇṇanā
122-123第九经和第十经,是在以可爱所缘来讲说时,依照能够觉悟者的能力而说的。
122-123. Navamadasamāni iṭṭhārammaṇavasena kathiyamāne bujjhanakānaṃ vasena vuttānīti.