1. 《败坏法经》的注释
1. Palokadhammasuttavaṇṇanā
84无常相本身已经被说明了,而且是以间接的方式说明的。当无常相被说明时,由于诸相不相离的缘故,其余诸相也就等同于已经被说明了。
84.Aniccalakkhaṇameva kathitaṃ, tañca pariyāyena, aniccalakkhaṇe kathite itaralakkhaṇāni kathitāneva honti byabhicārabhāvato.
《空世间经》的注释
2. Suññatalokasuttavaṇṇanā
85他说“自己的”或“属于自己的”,指的是“属于自己的财物”。
85. Attano idanti attaniyanti āha ‘‘attano santakenā’’ti.
3. 《略说法经》的注释
3. Saṃkhittadhammasuttavaṇṇanā
86应当按照前面已经讲过的方式来理解:在蕴品里,是从蕴的角度来讲的;在这里,则是从处的角度来讲的,差别就在这里。
86.Vuttanayeneva veditabbanti khandhiyavagge khandhavasena āgataṃ, idha āyatanavasenāti ayameva viseso.
第4章《恰那经》的注释
4. Channasuttavaṇṇanā
87从一切相中独自隐退,因此称为“隐居”,也就是果等至。夺命的刀,因为它夺走生命,又对众生杀戮伤害。“侍奉”就是亲近侍奉。这是说明他们依照教导去实行。
87. Sabbanimittehi paṭisallīyati etenāti paṭisallānaṃ, phalasamāpatti. Jīvitahārakasatthaṃ jīvitassa haraṇato, sattānañca sasanato hiṃsanato . Paricaritoti payirupāsito. Tena yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjinti dīpeti.
“无过患”是指不会被他人指责。这里又说“不再生起”,是因为未来不再有结生。当他说“这不是我的”等话时,是把这些放在阿拉汉果的层面上来讲的。他通过说明尚未完成应作之事,只是在显示凡夫的状态。虽然长老把所问的问题放在阿拉汉果的层面上来回答,但说“我没有见到”时,并没有说出任何证得,因此要引出“这也应当注意”,这样便衔接起来了。
Anupavajjanti parehi na upavaditabbaṃ. Taṃ panettha āyatiṃ appaṭisandhibhāvato hotīti āha ‘‘appavattika’’nti. ‘‘Netaṃ mamā’’tiādīni vadanto arahatte pakkhipitvā kathesi. Puthujjanabhāvameva dīpento vadati akatakiccabhāvadīpanena. Kiñcāpi thero pucchitaṃ pañhaṃ arahatte pakkhipitvā kathesi, ‘‘na samanupassāmī’’ti pana vadanto kiñci nipphattiṃ na kathesi, tasmā ‘‘idampi manasi kātabba’’nti idaṃ ānetvā sambandho.
烦恼的止息,就是烦恼热恼的平息。为了再有而再有,就是渴望一再地存在。在阿赖耶中的喜贪与现起,就是指在对后有的期待这种被称为阿赖耶的状态中,喜贪生起并达到现起。当它不存在、没有时,以结生的方式从另一世来到此世,称为来;以死亡的方式从此世离去,称为去。随顺而去的,称为趣。这两者都不存在。死与生:以相续的方式称为死,以结生的方式称为生,这两者也不存在。这样,当死与生都不存在时,便不在此处,不在这个世界;不在彼处,不在他世。因此,不在两处。这个终点,即在此世和他世都不存在,就是苦的尽头。此即如前所说,在这段经文中,通过代代传承而成为标准的义理。
Kilesapassaddhīti kilesapariḷāhavūpasamo. Bhavatthāya puna bhavatthāya. Ālayanikanti pariyuṭṭhāneti bhavantare apekkhāsaññite ālaye nikantiyā ca pariyuṭṭhānappattiyā. Asati avijjamānāya. Paṭisandhivasena aññabhavato idhāgamanaṃ āgati nāma. Cutivasena gamananti cavanavasena ito gati. Anurūpagamanaṃ gati nāma tadubhayaṃ na hoti. Cutūpapāto aparāparabhavanavasena cuti, upapajjanavasena upapāto, tadubhayampi na hoti. Evaṃ pana cutūpapāte asati nevidha na idha loke. Na huraṃ na paraloke hoti. Tato eva na ubhayattha hoti. Ayameva anto ayaṃ idhaloke paraloke ca abhāvoyeva dukkhassa pariyosānaṃ. Ayamevāti yathāvutto eva – ettha etasmiṃ pāṭhe paramparāgato pamāṇabhūto attho.
那些说“正说者”的人,是针对主张有中阴的人说的。他们想有中阴,认为“这样,一个存在与另一个存在之间的连接才说得通”。但这没有意义,因为所谓的中阴根本不存在。实际上,死亡的五蕴灭去之后,紧接着结生五蕴就现起了。因此说“中阴……已被驳斥”。这里,“有”就是存在。在阿毗达摩的《论事》里,它已被驳斥。如果是这样,那“antarena”这个词该怎么解释呢?所以说“antarena”等等。“antarena”是表示另一种分别,而不是指中阴,因为那样的东西根本找不到,也没有用处。因为,异熟识的缘在哪里,那里就有作为它依止的处所和同时生起的诸蕴;所以识是连同自己的依止一起生起的,因此不应认为它的生起有远近之分。“不在此处,不在彼处”这两种说法之外,另一种分别说“不在两处”,意思也是“不在那里”。或者,“antarena”是与“vinā”(离、无)同义的不变词,所以意思是:不在此,不在彼,也不是离这两处而另有。
Ye panāti sammavādino sandhāya vadati. Antarābhavaṃ icchanti ‘‘evaṃ bhavena bhavantarasambandho yujjeyyā’’ti. Niratthakaṃ antarābhavassa nāma kassaci abhāvato. Cutikkhandhānantarañhi paṭisandhikkhandhānaṃyeva pātubhāvo. Tenāha ‘‘antarābhavassa…pe… paṭikkhittoyevā’’ti. Tattha bhāvoti atthitā. Abhidhamme kathāvatthuppakaraṇe (kathā. 505-507) paṭikkhittoyeva. Yadi evaṃ ‘‘antarenā’’ti idaṃ kathanti āha ‘‘antarenā’’tiādi. Vikappato aññaṃ vikappantaraṃ, tassa dīpanaṃ ‘‘antarenā’’ti vacanaṃ. Na antarābhavadīpanaṃ tādisassa anupalabbhanato payojanābhāvato ca. Yattha hi vipākaviññāṇassa paccayo, tatthassa nissayabhūtassa vatthussa sahabhāvīnañca khandhānaṃ sambhavoti saddhiṃ attano nissayena viññāṇaṃ uppajjatevāti nāssa uppattiyā desadūratā veditabbā. ‘‘Neva idha na hura’’nti vuttadvayato aparaṃ vikappena ‘‘na ubhaya’’nti, tatthapi na hotiyevāti adhippāyo. ‘‘Antarenā’’ti vā ‘‘vinā’’ti iminā samānattho nipāto, tasmā nevidha, na huraṃ, ubhayaṃ vināpi nevāti attho.
他“取”是指以割断的方式拿取,因此说“割断喉管”。“正在遍察”就是正在审察思惟。“已寂灭”,是因为长久以来一直投入于观照。他说“恰那比丘无可指责地取了刀”,这是像在无学阶段作出记说那样而说的。
Āharīti chinnavasena gaṇhi. Tenāha ‘‘kaṇṭhanāḷaṃ chindī’’ti. Pariggaṇhantoti sammasanto. Parinibbuto dīgharattaṃ vipassanāyaṃ yuttapayuttabhāvato. ‘‘Anupavajjaṃ channena bhikkhunā satthaṃ āharita’’nti, kathesīti asekkhakāle byākaraṇaṃ viya katvā kathesi.
“以此”,就是通过“可指责之家”这句话。“长老”,指舍利弗长老。“如此”,是说:像这样在先前过着与俗家密切来往生活的人,后来还能证得阿拉汉果吗?因此对这件事心存疑虑而发问。其余的内容意义浅显。
Imināti ‘‘upavajjakulānī’’ti iminā vacanena. Theroti sāriputtatthero. Evanti evaṃ pubbakālesu saṃsaṭṭhavihārī hutvā ṭhito pacchā arahattaṃ pāpuṇissatīti āsaṅkanto pucchati. Sesaṃ uttānameva.
5-6. 布纳经等的注释
5-6. Puṇṇasuttādivaṇṇanā
88-89“那”指的是眼和色这两者,所以他说“眼与色”。“从喜集”的意思是:从喜的集起,也就是从渴爱连同其余原因的喜的聚合,称为喜集,因此说“从喜集”。所以他说“以渴爱的聚合”。被称为五蕴的苦,正是以这样的聚合而集起,也就是苦的持续生起。由于连同集一起显示了苦,所以说“使轮回达到顶点”。由于连同灭的方法一起显示了灭,所以说“使还灭达到顶点”。在提问等连结方式中,这不算其中任何一种,因此说“单独的连结”。
88-89.Tanti cakkhurūpadvayaṃ. Tenāha ‘‘cakkhuñceva rūpañcā’’ti. Nandisamudayāti nandiyā samudayataṇhāya sesakāraṇehi nandiyā samuditi samodhānaṃ nandisamudayo, tasmā nandisamudayā. Tenāha ‘‘taṇhāya samodhānenā’’ti. Pañcakkhandhasaṅkhātassa dukkhassa samodhānena samuditi pavattiyevāti saha samudayena dukkhassa dassitattā ‘‘vaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā’’ti vuttaṃ. Nirodhūpāyena saddhiṃ nirodhassa dassitattā ‘‘vivaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā’’ti. Pucchānusandhiādīsu aññataro na hotīti āha – ‘‘pāṭiyekko anusandhī’’ti.
“凶暴的”是指易怒的人。“恶的”意思是有嗔恚的人。“邪恶的”是指有罪的人。“粗暴的”是指残酷的人。“以锤矛”是指在一侧装上锤头而做成的短杖。因为伤害众生,所以叫“武器”;又因为正是从这一点上夺取生命,所以也叫“杀生者”,因此合起来就是“武器杀生者”。“调伏”这个词用在根律仪上,是因为调伏了以意为第六的诸根。用在慧上,是因为调伏、平息了与烦恼相伴的法。用在伍波萨他甘马上,是因为调伏了由身门等生起的不平等。用在忍耐上,应当理解为“调伏”,是因为调伏、平息了不忍耐。因此他说:“寂止就是调伏的同义词。”
Caṇḍāti kodhanā. Duṭṭhāti dosavantoti attho. Kibbisāti pāpā. Kakkhaḷāti dāruṇā. Ghaṭikamuggarenāti ekasmiṃ pakkhe ghaṭikaṃ dassetvā katena rassadaṇḍena. Sattānaṃ sasanato satthaṃ, tato eva jīvitassa haraṇato hārakañcāti satthahārakaṃ. Indriyasaṃvaro ‘‘damo’’ti vutto manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ damanato. Paññā ‘‘damo’’ti vuttā kilesavisevitānaṃ damanato vūpasamanato. Uposathakammaṃ ‘‘damo’’tivuttaṃ kāyadvārādīhi uppajjanakaasamassa damanato. Khanti ‘‘damo’’ti veditabbā akkhantiyā damanato vūpasamanato. Tenāha ‘‘upasamoti tasseva vevacana’’nti.
这里指的是苏那巴兰答地区。“这二位”是说布纳长老和他的弟弟,这两个人是兄弟。“引发而住立”是说,他引发了对佛陀这一所缘的殊胜喜悦,就那样站在那里。“发出七种狮子吼”是为了表明:即使面对伤及要害的辱骂和诽谤,也能忍受、知足;面对用手掌打、用土块打、用棍棒打、用刀砍,乃至被夺去性命,也都能忍受、知足——就这样发出了七种狮子吼。因为他曾在四个地方住过,所以经文里没有特别指出住处,只笼统地说“住在苏那巴兰答地区”。
Etthāti sunāparantajanapade. Ete dveti ayaṃ puṇṇatthero tassa kaniṭṭhoti ete dve bhātaro. Āhacca aṭṭhāsi uḷāraṃ buddhārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā. Satta sīhanāde naditvāti mammacchedakānampi akkosaparibhāsānaṃ khamane santosābhāvadīpanaṃ, pāṇippahārassa, leḍḍuppahārassa, daṇḍappahārassa, satthappahārassa, jīvitavoropanassa, khamane santosābhāvadīpanañcāti evaṃ satta sīhanāde naditvā. Catūsu ṭhānesu vasitattā pāḷiyaṃ vasanaṭṭhānaṃ anuddesikaṃ katvā ‘‘sunāparantasmiṃ janapade viharati’’icceva vuttaṃ.
在四个地方:阿布哈塔山、海山寺、马土拉山和木库拉园寺,就是在这四个地方。登上那条经行道:没有任何比丘能够在上面经行,因为大海带来的危险太大,使得修行和作意都无法顺利进行。灾异:指引发大骚动的灾异。无风之处:指无风的地方。他们证入:就是他们证入了。
Catūsu ṭhānesūti abbuhatthapabbate, samuddagirivihāre, mātulagirimhi, makuḷakārāmavihāreti imesu catūsu ṭhānesu. Tanti caṅkamaṃ āruyha koci bhikkhu caṅkamituṃ samattho natthi mahatā samuddaparissayena bhāvanāmanasikārassa anabhisambhuṇanato. Uppātikanti uppātakaraṃ mahāsaṅkhobhaṃ uṭṭhapetvā. Sammukheti anilapadese. Paṭivedesunti pavedesuṃ.
从开始建造的时候起,就是指从丈量土地、准备建造圆堂的时候开始。为了和萨查班达一起凑满五百人,所以说“差一个就满五百”。香室,就是祇园大精舍里的大香室。
Āraddhakālato paṭṭhāyāti maṇḍalamāḷassa kātuṃ pathavīmitakālato pabhuti. Saccabandhena pañcasatāni paripūretuṃ ‘‘ekūnapañcasatāna’’nti vuttaṃ. Gandhakuṭinti jetavanamahāvihāre mahāgandhakuṭiṃ.
名叫真谛结,是因为他长期住在真谛结山上,所以得到了“真谛结”这个名字。证得阿拉汉果,是指他获得了以五神通为伴随的阿拉汉果。因此说“他的神通是随着道一起生起的”。
Saccabandhanāmoti saccabandhe pabbate ciranivāsitāya ‘‘saccabandho’’tveva laddhanāmo. Arahattaṃ pāpuṇīti pañcābhiññāparivāraṃ arahattaṃ adhigacchi. Tenāha ‘‘maggenevassa abhiññā āgatā’’ti.
那时聚集在一起的众人当中,有些是入流者,有些是一来者,有些是不来者,有些是阿拉汉。在那里也有一些人具足三明,有些人具足六种神通,有些人证得无碍解。就是针对这个情形才说“大众的束缚得到了解脱”。另外,那些在那里通过皈依、受持五戒或十戒而获得护佑的人,以及诸天神,由于他们的缘故,才说“发生了佛陀的大轰动”。
Tasmiṃ sannipatitā mahājanā keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahanto ahesuṃ. Tatthāpi keci tevijjā, keci chaḷabhiññā, keci paṭisambhidappattā ahesuṃ. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mahājanassa bandhanamokkho jāto’’ti. Ye pana tattha saraṇagamanapañcasīladasasīlasamādānena laddhānuggahā, tesaṃ devatānañca vasena ‘‘mahantaṃ buddhakolāhalaṃ ahosī’’ti vuttaṃ.
天一亮,他就在大香室里起身,既是为了护助诸天神,也是为了家族的兴旺。“被引入恶道”,是指大众被这样的邪执引入恶道:“有一个世界的支配者,凭着他的力量才有世间的生灭,因此这些众生才有了依靠,他令他们从事种种业。”“请求可供奉之物”,是因为心想:“我要在这里久住。”
Aruṇaṃpana mahāgandhakuṭiyaṃyeva uṭṭhapesi devatānuggahatthañceva kulānudayāya ca. Apāyamagge otārito ‘‘koci lokassa sajitā atthi, tassa vasena pavattisaṃhārā honti, tenevāyaṃ pajā sanāthā hoti, taṃ yuñjati ca tasmiṃ tasmiṃ kamme’’ti micchāgāhehi. Paricaritabbaṃ yāci ‘‘ettha mayā ciraṃ vasitabba’’nti.
第六,即《巴希亚经》。此经极为浅显,因为上文已经说明过它的讲说方式。
Chaṭṭhanti bāhiyasuttaṃ. Taṃ uttānameva heṭṭhā vuttanayattā.
第7-8节 第一贪爱经等的注释
7-8. Paṭhamaejāsuttādivaṇṇanā
90-9190-91. 动摇六种所缘的相,就是动摇,所以叫“动”。因此说“以动摇之义”。以逼迫之义、以压迫之义。“以内嗔之义”:就是在内心里嗔怒之义。“以切割之义”:就是斩断之义。下面所引的,正是《断除慢执随应经》中已经出现的内容;而在《断除慢执经》中,所说的方法也是如此。
90-91. Ejati chaḷārammaṇanimittaṃ kampatīti ejā. Tenāha ‘‘calanaṭṭhenā’’ti. Ābādhanaṭṭhena pīḷanaṭṭhena. Anto dosanaṭṭhenāti antocitte eva padussanaṭṭhena. Nikantanaṭṭhenāti chindanaṭṭhena. Heṭṭhā gahitamevāti heṭṭhā maññitasamugghātasāruppasutte āgatameva. Vuttanayameva maññitasamugghātasutte.
9-10. 《第一双经》等经的注释
9-10. Paṭhamadvayasuttādivaṇṇanā
92-93“双”就是一对。经文里为了省略重复,才这样指示,所以说“两两部分”。“如是此”,就是依无常等性质,这眼与色等便成为一对“双”。“动摇”,就是由于不安住而摇摆。“战栗”,就是因老与死而颤抖。它既是因,因为它是生起的相。“俱行”指一同生起,由于要借此来把握它,所以“结合”说的就是触。这个道理也适用于其余两组词。又因为离开了正在结合的法,并没有所谓的“结合”,集会与和合也是如此;由它们所产生的触,才被这样称呼。因此他说“以此”等。
92-93.Dvayanti dukaṃ. Pāḷiyaṃ āmeḍitalopena niddesoti āha ‘‘dve dve koṭṭhāse’’ti. Evametanti evaṃ aniccādibhāvena etaṃ cakkhurūpañcāti dvayaṃ. Calatīti anavaṭṭhānena pacalati. Byathatīti jarāya maraṇena ca pavedhati. Hetu ceva uppattinimittattā. Sahagatīti sahappavatti, tāya gahetabbattā ‘‘saṅgatī’’ti phasso vutto. Esa nayo sesapadadvayepi. Yasmā ca saṃgacchamānadhammavimuttā saṅgati nāma natthi, tathā sannipātasamavāyā, tesaṃ vasena nibbatto phasso tathā vuccatīti. Tenāha ‘‘iminā’’tiādi.
所谓“处”,就是眼,因为它以依止缘等方式充当依处。所谓“所缘”,就是色,因为它以所缘缘等方式充当所缘。与眼识俱生的受等三蕴,则以俱生缘等方式存在。这里说的“此因”,就是指这三种因。关于“以触”等句,简要的意思是:在以色为所缘的触正在执行它自己的接触作用时,受就这样执行领纳的作用,想执行认知的作用;所以,“为触所触”等话所说的义理,现在为了从补特伽罗的角度来显示,就说成“被触”等。世尊以三十种方式说明了五蕴。为什么呢?于是他说“如何”等。就像树枝上也可以用“树”这个称呼一样,在每一个法上也都可以用“蕴”这个称呼。因此世尊说:“识即识蕴。”(《双论·蕴双论》2)
Vatthūti cakkhu nissayapaccayādibhāvena. Ārammaṇanti rūpaṃ ārammaṇapaccayādibhāvena. Sahajātā tayo khandhā vedanādayo, te sahajātādipaccayabhāvena. Ayaṃ hetūti ayaṃ tividho hetū. Phassenātiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – yasmā rūpārammaṇe phasse attano phusanakiccaṃ karonte evaṃ vedanā anubhavanakiccaṃ, saññā sañjānanakiccaṃ karoti, tasmā ‘‘phassena phuṭṭhamevā’’tiādivuttameva atthaṃ idāni puggalādhiṭṭhānena dassetuṃ ‘‘phuṭṭho’’tiādi vuttaṃ. Pañceva khandhā bhagavatā samatiṃsāya ākārehi vuttā. Kasmāti āha ‘‘katha’’ntiādi. Rukkhasākhāsu rukkhavohāro viya ekekadhammepi khandhavohāro hotiyeva. Tenāha bhagavā – ‘‘viññāṇaṃ viññāṇakkhandho’’ti (yama. khandhayamaka 2).