1. 第一海经第一的注释
1. Paṭhamasamuddasuttavaṇṇanā
228228. 如果因为“难以填满”和“汇入”这两层含义,海洋才被称为“海”,那么为了说明这两层含义无例外地只适用于眼,才说了“如果”等话。其中,“难以填满”是指无法填满的状态。“汇入”是指完全不断地向上涌进。因为即使恒河等大河的巨大水流年复一年地不断涌入,大海也不会因此被填满;而海水所淹没的地方,并不会因此就变成海洋,一旦海水退去,那地方就不复存在,或者恢复为没有水的状态,并非真的成了海。虽然“难以填满”和“汇入”这两层含义在海洋中也能找到,但为了指出这两者更特别地存在于眼中,所以说了“因为它的”等话。“汇入”是指完全随着青等颜色部分而汇入,也就是进入视野范围的意思。因为难以填满,所以无法满足。由于伴随贪染而行,所以它染污了众生的相续。它的染污性应当通过眼门渴爱来了知。正如海中一波接一波翻腾的波浪之势被称为大海的,同样,在眼海面前,青等不同种类的色所缘一波接一波地翻腾,理应被称为眼的,因为它不与其它事物共通,所以说“色之速行”。不省察是指:在正确所见之色上,执取可爱与不可爱之性,不忆念“我见到了这个那个”,仅仅以整体密集之相而取,这种取就是不省察。“能胜”就是能克服,不因那个所缘而生起任何变异。
228. Yadi ‘‘duppūraṇaṭṭhena samuddanaṭṭhenā’’ti iminā atthadvayena sāgaro ‘‘samuddo’’ti vuccati, cakkhussevetaṃ nippariyāyato yujjatīti dassetuṃ ‘‘yadī’’tiādi vuttaṃ. Tattha duppūraṇaṭṭhenāti pūretuṃ asakkuṇeyyabhāvena. Samuddanaṭṭhenāti sabbaso uparūparipakkhittagamanena. Mahāgaṅgādimahānadīnaṃ mahatā udakoghena anusaṃvaccharaṃ anupakkhandamānopi hi samuddo pāripūriṃ na gacchati, yañca bhūmipadesaṃ ottharati, taṃ samuddabhāvaṃ neti, abhāvaṃ vā pāpuṇāti apayāte samuddodake, taṃ vā anudakabhāvapattiyā atathameva hoti. Kāmañcesa duppūraṇaṭṭho samuddanaṭṭho sāgare labbhati, tathāpi taṃ dvayaṃ cakkhusmiṃyeva visesato labbhatīti dassento ‘‘tassa hī’’tiādimāha. Samosarantanti sabbaso nīlādibhāgehi osarantaṃ, āpāthaṃ āgacchantanti attho. Kātuṃ na sakkoti duppūraṇīyattā. Sadosagamanena gacchati sattasantānassa dussanato. Dussanaṭṭhatā cassa cakkhudvārikataṇhāvasena veditabbā. Yathā samudde aparāparaṃ parivattamāno ūmiyā vego samuddassāti vuccati, evaṃ cakkhusamuddassa purato aparāparaṃ parivattamānaṃ nīlādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ cakkhussāti vattabbataṃ arahati anaññasādhāraṇattāti vuttaṃ ‘‘rūpamayo vego’’ti. Asamapekkhiteti sammādassane rūpe manāpabhāvaṃ amanāpabhāvañca gahetvā, ‘‘idaṃ nāma mayā diṭṭha’’nti anupadhārentassa kevalaṃ samūhaghanavasena gaṇhantassa gahaṇaṃ asamapekkhanaṃ. Sahatīti adhibhavati, taṃnimittaṃ kañci vikāraṃ nāpajjati.
波浪就是水波。漩涡是因旋转而流动的水。擒人罗刹等,就是抓人的罗刹。就像海里的波浪一层接一层地翻涌,把落入其中的人淹没,让他遭遇不幸和灾难一样,漩涡和擒人罗刹也是如此。同样,贪等这些烦恼淹没那些烦恼在自身生起的众生,让他们遭遇不幸和灾难。由于它既是烦恼生起的条件,又是那令众生遭遇不幸与灾难的波浪之怖畏的所缘,所以眼海被说成是有波浪的、有漩涡的、有擒人罗刹的。
Ūmīti vīciyo. Āvaṭṭo āvaṭṭanavasena pavattaṃ udakaṃ. Gāharakkhasamakarādayo gāharakkhaso. Yathā samudde ūmiyo uparūpari vattamānā attani patitapuggalaṃ ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādenti, tathā āvaṭṭagāharakkhasā. Evamete rāgādayo kilesā sayaṃ uppannakasatte ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādenti, kilesuppattinimittatāya sattānaṃ anayabyasanāpattihetubhūtassa ūmibhayassa ārammaṇavasena cakkhusamuddo ‘‘saūmisāvaṭṭo sagāho sarakkhaso’’ti vutto.
“波浪之怖畏”在这里是指:因为对它感到害怕,所以叫怖畏;像波浪一样的怖畏,就是波浪之怖畏。愤怒,是以激动发作为特点。那同样的心,以压迫内心、使之生起的意义来说,以强烈逼迫、极度疲困的意义来说,就是忧恼。这里应当看到,愤怒和忧恼一再生起,淹没众生,让他们连头都抬不起来,造成不幸和灾难,因此和波浪相似。同样,五欲对于被烦恼制伏的众生,就像我慢一样,把他们卷进所谓色等所缘中,使他们流转轮回,以至于对出离这种超出其外的境界,连心都生不起来;这样把他们卷进去、招致灾难,因此应当看到它和漩涡相似。再者,就像擒人罗刹制伏并抓住一个没有守护、进入自己活动范围的男子,即使那人站在自己活动范围之外,也会把他带到自己的范围里,用显现恐怖形象等方式,使他无力自救,然后依附侵入,剥夺他的容貌、力量、财富、寿命和快乐,造成巨大的不幸和灾难;同样,女人也会制伏并抓住一个缺乏如理作意、不是真正有勇气的男子,或者用色相等诱惑把他制伏抓住,或者以女性姿态、妩媚娇态等女人的幻术依附侵入,使他无力成就戒等自身善法,剥夺他的功德、美貌等,造成巨大的不幸和灾难。这样,应当看到女人和擒人罗刹相似。“波浪之怖畏”是相状上的说法。正如波浪以可畏的意义成为怖畏,漩涡和擒人罗刹也是如此;应当知道,以波浪等怖畏为因而有怖畏。到达终点、走到尽头,这样就说为已经到达彼岸涅槃。
Ūmibhayanti ettha bhāyati etasmāti bhayaṃ, ūmīva bhayaṃ ūmibhayaṃ. Kujjhanaṭṭhena kodho. Sveva cittassa ca abhimaddanavasenuppādanatthena daḷhaṃ āyāsanaṭṭhena upāyāso. Ettha ca anekavāraṃ pavattitvā satte ajjhottharitvā sīsaṃ ukkhipituṃ adatvā anayabyasananipphādanena kodhūpāyāsassa ūmisadisatā daṭṭhabbā. Tathā kāmaguṇā kilesābhibhūte satte māne viya rūpādivisayasaṅkhāte attani saṃsāretvā yathā tato bahibhūte nekkhamme cittampi na uppajjati, evaṃ āvaṭṭetvā byasanāpādanena āvaṭṭasadisatā daṭṭhabbā. Yadā pana gāharakkhaso ārakkharahitaṃ attano gocarabhūmigataṃ purisaṃ abhibhuyya gahetvā agocare ṭhitampi gocaraṃ netvā bheravarūpadassanādinā attano upakkamaṃ kātuṃ asamatthaṃ katvā anvāvisitvā vaṇṇabalabhogaāyusukhehi viyojetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti, evaṃ mātugāmopi yonisomanasikārarahitaṃ avīrapurisaṃ attano rūpādīhi palobhanavasena abhibhuyya gahetvā vā vīrajātiyampi itthikuttabhūtehi attano hāvabhāvavilāsehi itthimāyāya anvāvisitvā vā avasaṃ attano upakāradhamme sīlādayo sampādetuṃ asamatthaṃ karonto guṇavaṇṇādīhi viyojetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti, evaṃ mātugāmassa gāharakkhasasadisatā daṭṭhabbā. Ūmibhayanti lakkhaṇavacanaṃ . Yathā hi ūmi bhāyitabbaṭṭhena bhayaṃ, evaṃ āvaṭṭagāharakkhasāpīti ūmiādibhayena sabhayanti attho veditabbo. Antaṃ avasānaṃ gato, evaṃ pāraṃ nibbānaṃ gatoti vuccati.
2-3. 第二大海经等的注释
2-3. Dutiyasamuddasuttādivaṇṇanā
229-230他说“以浸湿之义”,是指引向烦恼被浸湿的状态。圣弟子,指的是不来者。因为他们以欲有的方式未被浸湿,所以不被湿润。三种死亡,指烦恼魔、行魔和天子魔。以三种依,指以烦恼、行和欲乐的三种依。然而,以蕴为依,他并非无依,因为他所证得的只是有余涅槃。“已到达”,是指以行道而到达。
229-230. Kilesānaṃ allabhāvūpanayananti āha ‘‘temanaṭṭhenā’’ti. Ariyasāvaketi anāgāmino. Te hi kāmabhavavasena atintatāya na samunnā. Tayo maccūti kilesābhisaṅkhāradevaputtamāre. Tīhi upadhīhīti kilesābhisaṅkhārakāmaguṇānaṃ vasena tīhi upadhīhi. Khandhupadhinā pana so na nirūpadhi saupādisesasseva nibbānassa adhigatattā. Gatoti paṭipattigamanena gato.
4-6. 乳树譬喻经等的注释
4-6. Khīrarukkhopamasuttādivaṇṇanā
231-233231-233.“以未断除之义”,是指没有被圣道彻底根除的状态。“存在”,就是有。当因缘具足时,由于能生起存在的功用,所以现起的缠缚烦恼即使很少,也像鼠毒一样,因为力量微弱,就叫做“小”。“如此之类”也是指少量的。“它的”,是指烦恼未断除的。“极强”,是对可爱、可贪染的境界而言,即使因为对象本身很微小,可爱的所缘也会变得极其强烈。因此说“哪怕只有指甲盖那么大”等等。“年轻”等,是三个词。“可击破”,就是能打破。“彼两者”,就是眼与色,也就是这两个处。
231-233.Appahīnaṭṭhenāti maggena asamugghāṭitabhāvena. Atthīti vijjati. Sati paccaye vijjamānakiccakaraṇato pariyuṭṭhānaṃ appakaṃ mūsikāvisaṃ viya parittaṃ nāma hoti appānubhāvattā. Evarūpāpīti appakāpi. Assāti appahīnakilesassa. Adhimattānanti iṭṭhānaṃ rajanīyānaṃ, vatthuvasena parittakampi iṭṭhārammaṇaṃ adhimattameva. Tenāha ‘‘nakhapiṭṭhippamāṇampī’’tiādi. Daharotiādīni tīṇipi padāni. Ābhindeyyāti bhindeyya. Taṃ ubhayanti taṃ cakkhurūpanti ubhayampi āyatanaṃ.
第7篇 伍达义经的注释
7. Udāyīsuttavaṇṇanā
234“也是这样”这句话,也是基于这个原因而说的。通过“无常”这一性质,说明了无我的特征。因为识依靠因缘而生起,既然有生起,就必然会有灭去;由于具有生灭的性质,所以识是无常的。如果它真的是“我”,就应该不依赖因缘而能自己成立,然而并不能如此成立。因此,“识是无我”这句话,就是通过无常性来说明无我性。
234.Itipīti imināpi kāraṇena. Aniccenāti aniccabhāvena anattalakkhaṇaṃ kathitaṃ. Yasmā hetupaccayā viññāṇassa uppatti sati ca uppāde nirodhena bhavitabbaṃ, uppādavayavantatāya aniccaṃ viññāṇaṃ, yadi ca attā siyā paccayehi vinā sijjheyya, na ca tathāssa siddhi, tasmā ‘‘viññāṇaṃ anattā’’ti aniccatāya anattatā kathitā.
8. 《燃烧教说经》的注释
8. Ādittapariyāyasuttavaṇṇanā
235235. 烦恼以一一细相显现,并成为其生起的条件,所以叫“随形好”,也就是手、脚等身体各部分,因此说“手美好”等等。“取相之执”,是指执取成为烦恼生起之相的方式。“合取”,是把各个部分合在一起后,以“这是女人”“这是男人”等想法整体地执取。“别取”,是分别地、无遗漏地执取。“如鳄鱼之取”,就是像鳄鱼吞食那样的执取。因此说“它把一切都取走”。至于对手、脚等,按各个部分区分后执取,则像饮血者(水蛭)一样,类似水蛭吸血般地执取。“乃至在一次速行心中也可得”,这是针对随眼门而生起的意门速行心路来说的。
235. Kilesānaṃ anu anu byañjanato paribyattiyā uppattipaccayabhāvato anubyañjanaṃ, hatthapādādiavayavāti āha – ‘‘hatthā sobhanā’’tiādi. Nimittaggāhoti kilesuppattiyā nimittabhūto gāho. Saṃsandetvā gahaṇanti avayave samodhānetvā ‘‘itthipuriso’’tiādinā ekajjhaṃ gahaṇaṃ. Vibhattigahaṇanti vibhāgena anavasesaggahaṇaṃ. Kumbhīlasadisoti kumbhīlagāhasadiso. Tenāha – ‘‘sabbameva gaṇhātī’’ti hatthapādādīsu taṃ taṃ koṭṭhāsaṃ vibhajitvā gahaṇaṃ rattapāsadiso jalūkagāhasadiso. Ekajavanavārepi labbhantīti idaṃ cakkhudvārānusārena uppannamanodvārikajavanaṃ sandhāya vuttaṃ.
被相的味道所束缚,意思是:被对上述那种相产生的贪味执取所束缚、所系绑。唯由有分,意思就是只由根本有分心。显示烦恼的可怕,意思是:像这样,当烦恼生起时,如果死亡心被不善心隔断,那就必定会投生到地狱或畜生道中去;这是在显示烦恼应当令人恐惧。说了“或者从时间方面这样说”之后,为了阐明这个意思,又说“在眼门中”等等。染污的心,是指由贪欲而变成染污的心。以瞋恨心怎么能领受所缘的味道呢?应当知道,忧受的生起本身就是它在领受所缘的味道。这个时间,指的是死亡的时候。
Nimittassādena ganthitanti yathāvutte nimitte assādagāhena ganthitaṃ sambaddhaṃ. Bhavaṅgenevāti mūlabhavaṅgeneva. Kilesabhayaṃ dassentoti tathā kilesuppattiyā sati akusalacittena antaritaṃ ce maraṇacittaṃ bhaveyya, ekantato niraye vā tiracchānayoniyā vā uppatti siyāti kilesānaṃ bhāyitabbaṃ dassento. ‘‘Samayavasena vā evaṃ vutta’’nti vatvā tamatthaṃ vivaranto ‘‘cakkhudvārasmiñhī’’tiādimāha. Rattacittaṃ vāti rāgavasena rattacittaṃ vā. Duṭṭhacittena kathaṃ ārammaṇarasānubhavananti? Domanassavedanuppatti eva tassa ārammaṇarasānubhavanaṃ daṭṭhabbaṃ. Imassa samayassāti maraṇasamayassa.
两鼻孔中间那块骨刺,用剃刀刀刃一样的作用把它切断。持杖住者,就是持长杖而住的人。躺卧入睡,这句话是为了遮止半睡半醒的惛沉睡眠。因为在那种半睡状态下,邪寻思之箭偶尔会有可乘之机;而躺下进入深度睡眠的时候,根本不会有这种机会。寻,指的就是邪寻思。
Ubhinnaṃ nāsacchiddānaṃ majjhe ṭhita-aṭṭhitudanaṃ saha khuraṭṭhena chindanaṃ. Daṇḍakavāsīti dīghadaṇḍakā mahāvāsi. Nipajjitvā niddokkamananti iminā pacalāyikaniddaṃ paṭikkhipati. Tattha hi kadāci antarā micchāvitakkānaṃ sallakānaṃ avasaro siyā, nattheva nipajjitvā mahāniddaṃ okkantakāle. Vitakkānanti micchāvitakkānaṃ.
第9至10篇:第一手足譬喻经等的注释
9-10. Paṭhamahatthapādopamasuttādivaṇṇanā
236-237第九经里说到“被了知”的时候,这是依照觉悟者的意乐而说的,所以接着解释说:“第十经里说到‘不存在’的时候”等等。其实这两部经的差别就只有这一点。
236-237. Navamaṃ ‘‘paññāyatī’’ti vuccamāne bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttanti āha – ‘‘dasame na hotīti vuccamāne’’tiādi. Ettakameva hi dvinnaṃ suttānaṃ visesoti.