19. 毒蛇品·《毒蛇譬喻经》的注释
1. 六处相应复注 · 148 段
19. 毒蛇品
19. Āsīvisavaggo
《毒蛇譬喻经》的注释
1. Āsīvisopamasuttavaṇṇanā
238238. 当时那些围坐在世尊身边、随侍世尊的比丘当中,有些是独住的,有些是两人共住的,有些是三人共住的,有些是四人共住的,有些是五人共住的,他们住在各处森林静修处。因此说“独行者……乃至……五人行”。这是指他们意乐相同、行为和合一致。他们是精勤修习业处的人。正因如此,他们才在那里专心投入。这是以个人的意乐作为原因来说的。“作为缘”,是指成为依靠。从“诸比丘,譬如”开始,一直到“已渡脱、已到彼岸、站在陆地上的婆罗门”为止,这是论母的安立。对这些论母的详细展开。“将成为习气”,意思是将会带来习气。像“举起须弥山”等说法,是在显示这部开示不共于其他教法、极其难行。
238. Ye bhikkhū tadā bhagavantaṃ parivāretvā nisinnā, tesu keci ekavihārino, keci attadutiyā, keci attatatiyā, keci attacatutthā, keci attapañcamā hutvā araññāyatanesu viharantīti vuttaṃ – ‘‘ekacārika…pe… pañcacārike’’ti. Samānajjhāsayatā sabhāgavuttino. Kammaṭṭhānānuyuñjanassa kārake. Tato eva tattha yuttapayutte. Puggalajjhāsayena kāraṇabhūtena. Paccayabhūtanti apassayabhūtaṃ. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave’’ti ārabhitvā yāva ‘‘tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti ayaṃ mātikānikkhepo. Tesaṃ mātikāya vitthārabhājanaṃ. Vāsanā bhavissatīti vāsanāvahaṃ bhavissati. Sineruṃ ukkhipanto viyātiādi imissā desanāya anaññasādhāraṇatāya sudukkarabhāvadassanaṃ.
就像在床上的东西用“床”这个名称来称呼一样,在口中的毒就以“口”来指称。因为它能造成像干木一样的性质,所以叫做“木”;因此,毒在它口中,就是“木口”——也就是通过咬等方式使对方变得像干木一样的蛇。另一种解释是:因为它能导致像干木一样的性质,也就是像“木”那样的毒在它口中,所以叫“木口”。按照这个方法,其余名称的含义也应当这样理解。“这四种”,是指按毒的作用方式不同而分为四种。现在为了说明这些毒的作用差别,才说了“其中”等话。犹如被铁枪刺中:就像体内被铁枪刺进去一样。如同熟烂的菠萝蜜:就像过了时节、煮熟后腐坏的菠萝蜜果实。在滤器中:指染布工人用来过滤碱水或过滤酒的器具。彻底断裂,如同雷击之处。以大钳:指用大钳子夹断。
Mañcaṭṭhesu mañcasamaññā viya mukhaṭṭhaṃ visaṃ ‘‘mukha’’nti adhippetaṃ. Sukkhakaṭṭhasadisabhāvāpādanato ‘‘kaṭṭha’’nti vuccatīti kaṭṭhaṃ mukhaṃ etassāti kaṭṭhamukho, daṃsanādinā kaṭṭhasadisabhāvakaro sappo. Atha vā kaṭṭhasadisabhāvāpādanato kaṭṭhaṃ visaṃ vā mukhe etassāti kaṭṭhamukho. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. Ime cattāroti ime visakiccabhedena cattāro. Idāni taṃ nesaṃ visakiccabhedaṃ dassetuṃ ‘‘tesū’’tiādi vuttaṃ. Ayasūlasamappitaṃ viyāti abbhantare ayasūlaṃ anuppavesitaṃ viya. Pakkapūtipanasaṃ viyāti paccitvā kālātikkame kuthitapanasaphalaṃ viya. Caṅgavāreti rajakānaṃ khāraparissāvane surāparissāvane vā. Anavasesaṃ chijjanena asanipātaṭṭhānaṃ viya. Mahānikhādanenāti mahantena nikhādanena.
“由毒力发作而变异”是指由毒力发作所产生的变异。“由风”是指接触那条蛇的身体后升起的风。至于鼻风,那根本就不用说了。“依人施设”是指依那十六条蛇的“来毒”等名称,各自又分为四种,所以成为六十四种。“来毒”是指毒来得快,迅速上身的毒。“猛毒”是指毒性猛烈、极难治疗的毒。这种毒就像冷水一样,特性是极难摆脱。因为水蛇确实有猛毒,所以说“如同水蛇等的毒”。“显现”是指通过疮、疱等方式显现出来。名叫“无垢蛇”的是大毒蛇。名叫“青蛇”的是树枝颜色、在树顶等处活动的蛇。“依此方法”,是按照前面所说,在木口蛇中,将咬毒等分为“来毒而非猛毒”等四种分类的方法。在木口蛇中,咬毒、触毒、风毒这三种,以及在腐口蛇等中,咬毒等四种四种应当知道。
Visavegavikārenāti visavegagatena vikārena. Vātenāti tassa sappassa sarīraṃ phusitvā uggatavātena. Nāsavāte pana vattabbameva natthi. Puggalapaṇṇattivasenāti tesaṃyeva soḷasannaṃ sappānaṃ āgatavisotiādipuggalanāmassa vasena catusaṭṭhi honti paccekaṃ catubbidhabhāvato. Āgatavisoti āgacchaviso, sīghataraṃ abhiruhanavisoti attho. Ghoravisoti kakkhaḷaviso, duttikicchaviso. Ayaṃ sītaudakaṃ viya hoti gāḷhadubbinimmocayabhāvena. Udakasappo hi ghoraviso hoti yevāti vuttaṃ – ‘‘udakasappādīnaṃ visaṃ viyā’’ti. Paññāyatīti gaṇḍapiḷakādivasena paññāyati. Aneḷakasappo nāma mahāāsīviso. Nīlasappo nāma sākhavaṇṇo rukkhaggādīsu vicaraṇakasappo. Iminā upāyenāti yoyaṃ kaṭṭhamukhesu daṭṭhavisānaṃyeva ‘‘āgataviso no ghoraviso’’tiādinā catubbidhabhāvo vutto, iminā upāyena. Kaṭṭhamukhe daṭṭhavisādayoti kaṭṭhamukhesu daṭṭhaviso, phuṭṭhaviso, vātavibhoti tayo, pūtimukhādīsu ca daṭṭhavisādayo cattāro cattāro veditabbo.
每一位:这六十四种当中,每一种各别计算。四种:按卵生等分类方式分成四类。五十六:就是五十再加上六。已走过的道路:按照前面所说的数量,从后往前简略计算时,依次就只剩下四种。以种姓而言:就是按木口蛇等种类、出身来区分。
Ekekanti catusaṭṭhiyo ekekaṃ. Catudhāti aṇḍajādivibhāgena catudhā vibhajitvā. Chapaṇṇāsānīti chapaṇṇāsādhikāni. Gatamaggassāti yathāvuttasaṅkhyāgatamaggassa paṭilomato saṃkhippamānā anukkamena cattārova honti. Kulavasenāti kaṭṭhamukhādijātivasena.
蛇的毒液仿佛被灌注、遍布全身而存留下来,这就叫它们的“触毒”,也叫“风毒”。“注入毒”等说法也是这样。这里“蛇”(āsīvisa)这个词的词义,要按照词源学的方式来理解。“已升起的威光”就是威光高昂猛烈,或者说它们因为自身剧烈的毒性而具有凶残的特性。“难摧伏的毒”就是用咒术和药剂都难以制伏的毒。在“四种蛇”这一句里,“iti”这个词表示“等等”的意思,因此它在这里统括了经文的剩余部分。
Sakalakāye āsiñcitvā viya ṭhapitavisāti hi tesaṃ phuṭṭhavisatā, vātavisatā vuccati. Evanti ‘‘āsittavisā’’tiādinā. Etthāti āsīvisasadde vacanattho niruttinayena veditabbo. Uggatatejāti udaggatejā, attano visatejena nesaṃ kurūradabbatā vā. Dunnimmaddanavisāti mantāgadehi animmaddanīyavisā. Cattāro āsīvisāti ettha iti-saddo ādiattho. Tenettha avasesapāḷiṃ saṅgaṇhāti.
关于“毒蛇之类”:应当知道,这些毒蛇就是咬人带毒的那一类。说到“就在身体上”:因为那个男子对它们当中的任何一条都没做过什么不好的事,而且他的寿命还在,所以它们没有咬他,应当这样理解。他为了如实说明而提问。“难以照料”就是难以服侍、照顾。“安稳之道”就是达到安稳状态的方法。
Āsīvisesūti ime āsīvisā daṭṭhavisā evāti veditabbā. Sarīraṭṭhakesuyevāti tena purisena tesaṃ kassaci aniṭṭhassa akatattā āyusesassa ca vijjamānattā naṃ na daṃsiṃsūti daṭṭhabbaṃ. Pucchi yathābhūtaṃ pavedetukāmo. Durupaṭṭhāhāti durupaṭṭhānā. Sotthimaggoti sotthibhāvassa upāyo.
“内行者”是指潜行于内部、伪装成朋友、破坏信任的人。因此说他是“杀者”。现在为了说明派遣那些女人的理由,才说了“第一”等话。“犹如已到面前”,就是迎面而来。世间语言里确实也有类似的说法,比如“把某人安置在寂静处”。所以“已到面前”的意思是:他已经来到面前。那块弯曲的木板,铺在树下,是供来来往往的人坐下休息用的。
Antaracaroti antaraṃ caro sukhasattu vissāsaghātī. Tenāha ‘‘vadhako’’ti. Idāni tāsaṃ pesane kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘paṭhama’’ntiādi vuttaṃ. Abhimukhagataṃ viya abhimukhagataṃ. Īdisīpi hi vacoyutti loke nirūpīyati santiyaṃ purisaṃ ṭhapetīti viya. Tasmā abhimukhagatanti abhimukhaṃ tena sampattanti attho. Vaṅkasaṇṭhānaṃ phalakaṃ rukkhamūle āgatāgatānaṃ nisīdanatthāya atthataṃ.
一个手持船桨的人用它把人渡过去,所以叫渡具。从这一岸渡到对岸的桥,叫彼岸桥。可供一个人或两个人走的木桥,叫木桥。适合徒步队伍行走的桥,叫徒步桥。能够通车、让车过去的桥,叫车桥。这位婆罗门并不是究竟意义上的婆罗门。不过,为了说明这个意思在某一方面也成立,才那样说,所以接着说道:“因为排除了这么多敌人。”开示,就是标举教示。令回转,就是收回来。确实没得到,就是确实不曾得到。
Arittahattho puriso santāreti etāyāti santāraṇī. Orimatīrato uttaraṇāya setu uttarasetu. Ekena dvīhi vā gantabbo rukkhamayo setu rukkhasetu. Jaṅghasatthena gamanayoggo setu jaṅghasetu. Sakaṭena gantuṃ sakkuṇeyyo sakaṭasetu. Na kho esa brāhmaṇo paramatthato. Tadattho pana ekadesena sambhavatīti tathā vuttanti dassento ‘‘ettakānaṃ paccatthikānaṃ bāhitattā’’ti āha. Desananti uddesadesanaṃ. Vinivattentoti paṭisaṃharanto. Na laddho vatāsīti na laddho vata āsi.
业就像国王,因为它在众生中行使支配力。国王……乃至凡夫,因为流转之苦就是罪过。所谓“以智出离”,是指由于厌离四大、离欲、想要解脱而生起的智出离,是通过证得圣道而成就的智出离。如此,这里譬喻的对应就达到了圆满。
Rājā viya kammaṃ sattesu issariyassa vattāpanato. Rājā…pe… puthujjano vaṭṭadukkhasaṅkhātāparādhatāya. Ñāṇapalāyanenāti mahābhūtehi nibbinditvā virajjitvā vimuccitukāmatāvasena uppannañāṇapalāyane maggādhigamasiddheneva ñāṇapalāyanena. Evañhettha upamāsaṃsandanaṃ matthakaṃ pāpitameva hoti.
“正如……”等语,是用来举例说明一部分教说的集合。前面所说的内容,用注释师的话来印证,比如“变得僵硬”等。其中,“以木口或”里的“或”字表示譬喻。就像被木口蛇咬了以后会变得僵硬,同样,由于地界的扰乱,那个身体就好比木口一样;如同进入木口之中而变得僵硬,这就是意思所在。或者,“或”字表示决定的意思,应当把它和“地界的扰乱”连起来理解。这里的意思是:即使是被木口蛇咬了的身体,也只是因为地界的扰乱才变得僵硬,所以与地界不相离的那个身体,任何时候都如同进入木口一般。或者,“或”字表示不确定的意思。这里的意思是:被木口蛇咬了的身体,靠咒药可能僵硬,也可能不僵硬;然而,由于地界的扰乱,没有咒药的话,那个身体就如同进入木口一样,必定僵硬。这里,“身”指平常的身体。“腐坏”指被煮烂。“炽热”指全身灼热,达到极度炎热。“切断”指完全断碎,变成粉末。当身体达到僵硬等状态时,那个人就如同处在木口蛇等的口中,这就是意思所在。
Yatheva hītiādinā ekadesanāsamudāyassa nidassanaṃ āraddhaṃ. Yathāvuttavacanaṃ aṭṭhakathācariyānaṃ vacanena samattheti ‘‘patthaddho bhavatī’’tiādinā. Tattha kaṭṭhamukhena vāti vā-saddo upamattho. Yathā kaṭṭhamukhena sappena daṭṭho patthaddho hoti, evaṃ pathavīdhātuppakopena so kāyo kaṭṭhamukheva hoti, kaṭṭhamukhagato viya patthaddho hotīti attho. Atha vā vā-saddo avadhāraṇattho. So ‘‘pathavīdhātupakopena vā’’ti evaṃ ānetvā sambandhitabbo. Ayañhettha attho – kaṭṭhamukhena daṭṭhopi kāyo pathavīdhātuppakopeneva patthaddho hoti, tasmā pathavīdhātuyā aviyutto so kāyo sabbadā kaṭṭhamukhagato viya hotīti. Vā-saddo vā aniyamattho. Tatrāyamattho – kaṭṭhamukhena daṭṭho kāyo patthaddho hoti vā, na vā mantāgadavasena. Pathavīdhātuppakopena pana mantāgadarahito so kāyo kaṭṭhamukhagato viya hoti ekantapatthaddhoti. Tattha kāyoti pakatikāyo. Pūtikoti kuthito. Santattoti sabbaso tatto mahādāhappatto. Sañchinnoti sabbaso chinno cuṇṇavicuṇṇabhūto. Yadā kāyo patthaddhādibhāvappatto hoti, tadā puriso kaṭṭhamukhādisappassa mukhe vattamāno viya hotīti attho.
从差别来说,是指木口等的差别,以及地界等的差别。从“执取无义”等来说,是为了让人们对无义等事能像在有心识的众生身上那样,在无心识的大种上也直接看到,从而生起厌离,所以才这样开示。其中,“从住处”是指从生起的处所。“这些”是指诸大种。“相似”是指住处相似,也就是因为蚁丘、洞穴、丛林、垃圾堆等住处的相似而相似。
Visesatoti kaṭṭhamukhādivisesato ca pathavīādivisesato ca. Anatthaggahaṇatotiādi acetanesupi bhūtesu sacetanesu viya anatthādīnaṃ paccakkhatāya nibbedajananatthaṃ āraddhaṃ. Tattha āsayatoti pavattiṭṭhānato. Etesanti mahābhūtānaṃ. Sadisatāti vammikāsayasusiragahanasaṅkāraṭṭhānāsayatāya ca sadisatā.
从各自特相的角度来说,就是依各自不同的特相。地界等的坚硬等性质,以及通过让具有这些性质的众生产生坚硬等而引生变异,应当知道这是与毒力变异的相似性。
Paccattalakkhaṇavasenāti visuṃ visuṃ lakkhaṇavasena. Pathavīādīnaṃ kakkhaḷabhāvādi, taṃsamaṅgino puggalassa kakkhaḷabhāvāpādanādinā vikāruppādanato visavegavikārato sadisatā veditabbā.
“无益”是指灾祸。“病”是指麻风之类的疾病。“在有中喜乐生者”是指对种种存在状态中的出生怀有喜乐习性的人。因为在五蕴构成的存在中,对出生的喜乐,其实就是对大种的喜乐。
Anatthāti byasanā. Byādhinti kuṭṭhādibyādhiṃ. Bhave jātābhinandinoti bhavesu jātiyā abhinandanasīlā. Pañcavokāre hi jātiyā abhinandanā nāma mahābhūtābhinandanā eva.
更难照料,就是更难回报。难以接近,就是难以靠近。他们没法上前说“我来侍奉”。我们完全知道这只是业的名称,实际上并没有什么能帮忙的人。有无边的过患和灾祸,是因为有无量的过患和灾祸作为起因。单侧,就是单一的苦。
Durupaṭṭhānatarānīti duppaṭikāratarāni. Durāsadāti durupasaṅkamanā. ‘‘Upaṭṭhāmī’’ti upasaṅkamituṃ na sakkonti. Parijānāma kammanāmāni, upakārā nāma natthi. Anantadosūpaddavatoti aparimāṇadosūpaddavahetuto. Ekapakkhalanti ekadukkhaṃ.
色蕴坏灭的时候,是带着四个非色蕴一起坏灭的,因为非色蕴与它同时灭去。在五蕴有的情况下,非色蕴坏灭时,也带着依处色一起坏灭,因为非色蕴灭去后,色蕴无法单独存留。所谓“仅以这一点”,就是指仅仅生起贪欲而已。慧被称为有身中最首要的部分,因为它在善法中最殊胜;而当烦恼生起时,慧便不再生起,所以说“仅以这一点,慧之首就已落下”。当与之相应的业缘存在时,便导向各趣。“生之怖畏、老之怖畏、死之怖畏、贼之怖畏”等所说的二十五种大怖畏,以及“他们砍手”等所说的三十二种刑罚,由于因缘已经具足成立,这些也就都出现了。喜贪属于行蕴,因为喜贪被行蕴所摄,所以这样说。
Rūpakkhandhobhijjamāno cattāro arūpakkhandhe gahetvāva bhijjati arūpakkhandhānaṃ ekanirodhattā. Vatthurūpampi gahetvāva bhijjanti pañcavokāre arūpakkhandhesu bhinnesu rūpakkhandhassa avaṭṭhānābhāvato. Ettāvatāti lobhuppādanamattena. Paññā nāma attabhāve uttamaṅgaṃ paññuttarattā kusaladhammānaṃ, sati ca kilesuppattiyaṃ paññāya anuppajjanato vuttaṃ – ‘‘ettāvatā paññāsīsaṃ patitaṃ nāma hotī’’ti. Yoniyo upaneti tadupagassa kammapaccayassa bhāve. ‘‘Jātibhayaṃ, jarābhayaṃ, maraṇabhayaṃ, corabhaya’’ntiādinā āgatāni pañcavīsati mahābhayāni, ‘‘hatthampi chindatī’’tiādinā āgatāni dvattiṃsa kammakāraṇāni āgatāneva honti kāraṇassa samavaṭṭhitattā. Nandīrāgo saṅkhārakkhandhoti saṅkhārakkhandhapariyāpannattā vuttaṃ.
这段在巴利原文里本来就已经出现了,就是“诸比丘,纵使从眼……”等这样的说法。“没有得到任何东西”:在那个空村的譬喻里,仅仅凭盗贼对被抓之人说“什么也没得到”这句话,就已经表明这个人失去了自己的皈依处,所以不再另外举出。比丘相当于那个人的位置,而盗贼则相当于外处。“执取”是指作出观禅的执取投入。因为这段开示是依内处而说的,所以才说“依所造色的业处”。
Pāḷiyaṃyeva āgatā ‘‘cakkhuto cepi naṃ, bhikkhave’’tiādinā. Kiñci alabhitvāti tasmiṃ suññagāme corānaṃ gayhūpagassa alābhavacaneneva tassa purisassa attano paṭisaraṇassa alābho vutto eva hotīti na uddhaṭo, purisaṭṭhāniyo bhikkhu, corā pana bāhirāyatanaṭṭhāniyā. Abhinivisitvāti vipassanābhinivesaṃ katvā. Ajjhattikāyatanavasena desanāya āgatattā vuttaṃ ‘‘upādārūpakammaṭṭhānavasenā’’ti.
外处,就是外六处。五种事务,就是那时盗贼应当做的五种事。手中之财,就是自己所有的、应当用手拿取的贵重财物。他们用打落等方式来抓手。打击之处,就是被打的地方。依处者,他们说即正是在那一刹那。舍弃能带来安乐的善法,而具有带来痛苦的恶不善法,就像舍弃能带来安乐的财物而向外走出去一样;因为善法是安乐的所依,所以这样说。发生抓手等行为的时刻,是善德之身当时被放逸所损害的时分。遭受打击等行为的时刻,是从那以后善德之身被更严重损害的时分。遭受打击等后成为非沙门的时刻,是善德之身如同到达死亡一般的时分。其余的人应当以奴仆的受用方式来受用,因此以转变成别的状态、落入在家人身份作为譬喻来说。凡是说“当所缘在六门出现时”的,正是依于那个所缘,应当知道会有来世的苦蕴,这就是这里的连接方式。
Bāhirānanti bāhirāyatanānaṃ. Pañca kiccānīti corehi tadā kātabbāni pañca kiccāni. Hatthasāranti attano santake hatthehi gahetabbasārabhaṇḍaṃ. Pātanādivasena hatthaparāmāsaṃ karonti. Pahāraṭhāneti pahaṭaṭṭhāne. Ṭhānaso tasmiṃ eva khaṇeti vadanti. Attano sukhāvahaṃ kusaladhammaṃ pahāya dukkhāvahena akusalena samaṅgitā sukhāvahaṃ bhaṇḍaṃ pahāya bahi nikkhamanaṃ viyāti vuttaṃ sukhanissayattā tassa. Hatthaparā…pe… āpajjanakālo guṇasarīrassa tadā pamādena bādhitattā. Pahāra…pe… kālo tato daḷhataraṃ guṇasarīrassa bādhitattā. Pahāraṃ…pe… assamaṇakālo guṇasarīrassa maraṇappattisadisattā. Avasesajanassa dāsaparibhogena paribhuñjitabbatā aññathattappattigihibhāvāpattiyā nidassanabhāvena vuttā. Yaṃ ‘‘chasu dvāresu ārammaṇe āpāthagate’’ti vuttaṃ, tameva ārammaṇaṃ nissāya samparāyiko dukkhakkhandho veditabboti yojanā.
“色等”是指色、声、香、味。 “它们”是指上面所说的大种和所造色。 “以轻快性等”是指以它们的轻快性等。 “难渡处”是指无法渡越的状态,也就是瀑流处。 “以所说的方法”是指依照“相应的受是受蕴”等所说的方法。 “以四界等”中的“等”字包含了取蕴等。 “为了显示心的作用”是为了显示心的策励。 就是已经说过的精进,即在圣道中被称为“正精进”的那个。 “善一夜者等”是指依照“今天应当做精勤”等所说的《善一夜者经》等。
Rūpādīnīti rūpasaddagandharasāni. Tesanti yathāvuttabhūtupādārūpānaṃ. Lahutādivasenāti tesaṃ lahutādivasena. Duruttaraṇaṭṭhoti uttarituṃ asakkuṇeyyabhāvo oghaṭṭho. Vuttanayenāti ‘‘sampayuttā vedanā vedanākkhandho’’tiādinā vuttanayena. Catumahābhūtādīhīti ādisaddena upādānakkhandhādīnaṃ gahaṇaṃ. Cittakiriyadassanatthanti cittapayogadassanatthaṃ. Vuttavāyāmamevāti ‘‘sammāvāyāmo’’ti yo ariyamagge vutto. Bhaddekarattādīnīti ‘‘ajjeva kiccaṃ ātappa’’ntiādinā (ma. ni. 3.272, 275, 276) vuttāni bhaddekarattasuttādīni.
“跛脚者”是指像断了脚的人一样,失去了行走的能力。“系缚于心”是指在那个心上把作用紧紧绑住。心里这样决定:“这条圣道是我渡过瀑流的方法”,然后又在那个道上持续不断地运转、发起精进,这就是对心的系缚。
Kuṇṭhapādoti chinnapādova hutvā gativikalo. Mānasaṃ bandhatīti tasmiṃ citte kiccaṃ nibandhati. ‘‘Ayaṃ ariyamaggo mayhaṃ oghuttaranupāyo’’ti tattha cittassa sanniṭṭhānaṃ puna tattha pavattanaṃ vīriyārambho cittabandhanaṃ.
对于名色,这些喜贪等以及渴爱、无明等,作为它的缘,属于法处的一部分。这里,除了圣道、涅槃和渴爱之外的法,也属于法处的一部分。所谓“以十六种行相”,就是以压迫等十六种行相。“依六万种行相”,则是依照《念处分别》中所说的方法,以六万种行相来观察。在开示结束时……他们安住于果。这里特别指出,那些“了悟广说者”是通过把握的方式证得殊胜的,因此被标示出来,因为他们当时是以领受法的身份坐在导师面前。至于“了悟略说者”和“需被引导者”证得殊胜的情况,在注疏中并不通用,所以这里没有采用。
Tassa nāmarūpassa ime nandīrāgādayo taṇhāvijjādayoti katvā paccayo dhammāyatanekadeso. Ariyamagganibbānataṇhāvajjo idha dhammāyatanekadesoti ca. Soḷasahākārehīti pīḷanādīhi soḷasahi ākārehi. Satipaṭṭhānavibhaṅge āgatanayena saṭṭhinayasahassehi. Desanāpariyosāne…pe… patiṭṭhahiṃsūti vipañcitaññū evettha gahaṇavasena adhigatavisesā paricchinditā. Te hi tadā dhammapaṭiggāhakabhāvena satthu santike sannisinnā. Ugghaṭitaññūnaṃ pana neyyānañca visesādhigamo aṭṭhakathāyaṃ na ruḷhoti idha na gahitoti.
2. 车喻经的注释
2. Rathopamasuttavaṇṇanā
239对于善护根门、饮食知量、具念、正知而住的比丘,说到:烦恼相的苦不再有机会生起,如此便成就了多乐与多喜悦。如同与果混合一般,那便是根本,是唯一的原因。“他的”指比丘的。“圆满”指无有缺失。“无余灭尽诸漏”即漏尽,是最高的道。“那行”指在缓慢、中等、迅速等不同方式中的行走。“为了守护”即为了防护烦恼贼。“为了控制速度”即为了控制以烦恼为因的根门躁动之速。“为了不随从”即为了停止随顺烦恼的散动。“为了寂止烦恼”即为了令烦恼层层向上寂灭、平息。
239. Susaṃvutindriyassa bhojane mattaññuno satassa sampajānassa viharato kilesanimittaṃ dukkhaṃ anavasaranti sukhasomanassabahulatā vuttā. Yavati tena phalaṃ missitaṃ viya hotīti yoni, ekantikaṃ kāraṇaṃ. Assāti bhikkhuno. Paripuṇṇanti avikalaṃ. Anavasesaṃ āsave khepetīti āsavakkhayo, aggamaggo. Yaṃ yanti dandhaṃ majjhaṃ javoti javādīsu yaṃ yaṃ gamanaṃ. Rakkhaṇatthāyāti kilesacorehi rakkhaṇatthāya . Veganiggahaṇatthāyāti kilesahetukassa indriyavegassa niggaṇhanatthāya. Nibbisevanatthāyāti visevanassa vipphanditassa nirodhanāya. Kilesūpasamatthāyāti kilesānaṃ uparūpari samanatthāya vūpasamanatthāya.
所谓“沙门之乐”,就是止、观、道、果的快乐。即使是已被调伏的骏马,也可能因为御者的驱使而有些许违拗;为了说明并没有这种情况,才说“使之无违拗后放出”。“智行”是说无碍地运转,更何况因为修习诸根已经完成,调伏烦恼是靠着快乐而成就的。施主的意乐有殊胜和低劣之分,所施之法的分量也有少和多之别。
Samaṇarati nāma samathavipassanāmaggaphalasukhāni. Dantānampi sindhavānaṃ sārathino payogena siyā kāci visevanamattāti tadabhāvaṃ dassento ‘‘nibbisevane katvā pesento’’ti vuttaṃ. Ñāṇaṃ gacchatīti asaṅgamanaṃ pavattati pageva indriyabhāvanāya katattā, kilesaniggahassa sukheneva siddhattā. Dāyakassa ajjhāsayo vaso uḷāro lāmako. Deyyadhammassa pamāṇaṃ vaso appakaṃ bahukañca.
所谓“大帐处”,就是指在铜殿正前方、大比丘僧团集会的时候,为了足够容纳他们而应当搭建大帐的地方。“取量器”就是分派食物时用来盛放的器皿。
Mahāmaṇḍapaṭṭhānaṃ nāma lohapāsādassa purato eva mahābhikkhusaṅghassa sannipātakāle tesaṃ pahonakavasena mahāmaṇḍapassa kattabbaṭṭhānaṃ. Gahaṇamānanti parivisagahaṇabhājanaṃ.
平时就已熟练掌握做饭工作的侍者近事男,或者说,以软、中、硬三种方式,也就是以烧、煮、炸三种方式来做烹饪的。
Pakatiyā bhattakārakicce adhigato upaṭṭhākupāsako. Mudusamakharasaññitehi, dahanapacanabhajjanasaññitehi vā tīhi pākehi.
把食物清理干净,意思是把它弄干净到适合国王享用的程度。他把食物扔在地上,心想:“还没布施给比丘们,就被我塞进嘴里了。”他用嘴接住,是为了表明这食物本身没有过失。为了让他知道适当的量,他擦拭了。当被问“你是从哪里来的”时,他陷入了放逸。“随分”是指剩下的那部分。“此有义”是指这样做有它的目的。“其余”是指在巴利原文中虽未出现,但对于食物也应当知道适量。
Parisodhetvāti rañño anucchavikabhāvaṃ parisodhetvā. Bhūmiyaṃ chaḍḍesi ‘‘bhikkhūnaṃ adatvā mayā mukhe pakkhitta’’nti. Mukhena gaṇhi tassa niddosabhāvaṃ dassetuṃ. Mattaṃ jānāpetuṃ pamajji. ‘‘Tvaṃ kuto āgato’’ti pucchane pamādaṃ āpajji. Anubhāgoti avasiṭṭhabhāgo. Idamatthiyanti idaṃ payojanaṃ. Itaranti pāḷiyaṃ anāgatampi āhāre pamāṇajānanaṃ.
“卧”就是躺卧;“受用欲乐者的卧”就是受用欲乐者的躺卧。所谓“以右胁而卧”其实并不存在,因为右手没法做该做的事。说“由于威光殊胜”,是为了表明这是无畏者狮子般的卧姿。所谓“把两只前脚放在一处,两只后脚放在一处”,这是为了显示两脚不散乱的状态。
Sayanaṃ seyyā, kāmabhogīnaṃ seyyā kāmabhogiseyyā. Dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi dakkhiṇahatthena kātabbakiccakaraṇato. Tejussadattāti idaṃ anutrāsasseva sīhassa sayananti dassetuṃ vuttaṃ. Dve purimapāde ekasmiṃ, pacchimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvāti hi idaṃ pādānaṃ avikkhittabhāvakaraṇadassanaṃ.
“第四禅的卧姿”是指属于第四禅的果等至。因为如来大多数都是先进入果等至,然后才躺下休息。注释者说,这种卧姿是出第四禅之后,因为已经断尽烦恼而般涅槃才采用的。这里说的狮子卧,是指双足相叠、前后不相分离的卧姿。因此说“此即是……”等等。“如是”是指按照前面所说的“以右胁……”等方式来摆出卧姿。
Catutthajjhānaseyyāti catutthajjhānikaṃ phalasamāpattiṃ vadati. Yebhuyyena hi tathāgatā phalasamāpattiṃ samāpajjitvāva sayanti. Sā ca nesaṃ catutthajjhānato vuṭṭhāya, kilesaparinibbānassa ca katattāti vadanti . Idha sīhaseyyā āgatā pādaṃ accādhāya pubbenāparaṃ ajahitasaṃlakkhaṇā seyyāti katvā. Tenāha ‘‘ayaṃ hī’’tiādi. Evanti ‘‘dakkhiṇena passenā’’tiādinā vuttākārena seyyaṃ kappeti.
怎样才是入睡时保持具念和正知呢?这里的意思是:他是以有分心进入睡眠的。所谓“不弃舍”,应当理解为:由于他倾向于那一点,所以在那时并没有弃舍念与正知。同样地,在他们入睡、初睡、中睡、后睡等阶段,念与正知都没有丢失。因此说:“即使入睡,也具念、正知。”而“这……”这一句,是在说明前面“即使入睡,也具念、正知”所说的那种方式。“是智界吗?”——对此古代长老们并不认可;他们认为,即使在入睡时,也不可能有像清醒时那样运转的智的体性。其意思是:在有分心不间断地生起时,念与正知不可能存在。因为在前面那种说法里,那只是念与正知没有守护,并不是有分心没有守护。由根律仪、于食知量、警寤勤修这三项,以及回避相与细相等,这一切全都属于观的部分,这就是其意旨。
Kathaṃniddāyanto sato sampajāno hoti? Bhavaṅgacittena hi niddūpagamananti adhippāyo. Appahānenāti tadadhimuttatāya tadappahānaṃ daṭṭhabbaṃ. Tathā tesu niddokkamanassa ādipariyosānesu ajahitasatisampajaññaṃ hoti. Tenāha – ‘‘niddaṃ okkamantopi sato sampajāno hotī’’ti. Etaṃ panāti ‘‘niddaṃ okkamantopi sato sampajāno hotī’’ti vuttanayaṃ vadati. Ñāṇadhātukanti na rocayiṃsūti niddokkamanepi jāgaraṇe pavattañāṇasabhāvamevāti na rocayiṃsu porāṇā. Nirantaraṃ bhavaṅgacittesu vattamānesu satisampajaññāsambhavoti adhippāyo. Purimasmiñhi naye satisampajaññassa asaṃvaro, na bhavaṅgassa. Indriyasaṃvaro, bhojane mattaññutā, jāgariyānuyogoti imehi tivaṅgikā, nimittānubyañjanaparivajjanādi sabbaṃ vipassanāpakkhikamevāti adhippāyo.
“那些”指的是在观照那一刹那生起的根等诸法。这个开示应当详细解说到证得阿拉汉果为止。不过在巴利圣典中,则是以简略的方式说的:“而他的如理作意已经精勤于诸漏的灭尽。”
Tānevāti vipassanākkhaṇe pavattāni indriyādīni. Yāva arahattā desanā vitthārato kathetabbā. Pāḷiyaṃ pana ‘‘yoni cassa āraddhā hoti āsavānaṃ khayāyā’’ti saṅkhepena kathitā.
3. 《龟譬喻经》的注释
3. Kummopamasuttavaṇṇanā
240240.“骨龟”是指背上骨头尖利的龟。“被绳所缚”是指忙碌。就像把东西放进匣子里一样,收进自己的壳中。“收集”是指正确地放置,只向内放置。“在所缘的壳中”是指在所缘的容器中。“收集者”是指仅从所见取相之后,把心的思虑就地正确地安放在那上面。因为他不让那思虑以所缘的方式活动起来。说到“五法”时,就是指“我会在适当的时候开示……”等(《无碍解道》362)所说的。
240.Aṭṭhikummoti piṭṭhiyaṃ tikhiṇaṭṭhiko kummo. Tantibandhoti byāvaṭo. Samugge viya attano kapāle pakkhipitvā. Samodahanto sammā odahanto ajjhattameva dahanto. Ārammaṇakapāleti ārammaṇakaṭāhe. Samodahantoti diṭṭhamattasseva ca gahaṇato manovitakke tattheva sammadeva odahanto. Tañhi visayavasena pavattituṃ adento. Pañca dhammeti ‘‘kālena vakkhāmī’’tiādinā (pari. 362) vuccamāne.
4. 《第一木段譬喻经》的注疏
4. Paṭhamadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā
241就像嬉戏一样到达大海。所谓“内枝”,是指恒河岸边向内侧低垂的树枝。所谓“湿润”,就是变得湿透。那树枝横倒下来,像木桥一样横在那里,因此成了大众的依靠;也正因为它非常巨大,才没有被恒河的水流冲走等等。
241.Vilāsamāno viya sāgaraṃ patvā. Antosākhoti gaṅgāya tīrassa anto onatasākho. Temetīti tinto hoti. Tiriyaṃ patito daṇḍasetu viya ṭhitattā mahājanassa paccayo jāto, tathā mahantabhāvena gaṅgāsotaṃ otaraṇādi natthi.
这里说的“此人”,就是指前面刚提到的那个人。进入圣道,就是踏上四种圣道之路。用“心名为……”等想法思量之后,还是不放下在家生活的束缚——这是前后文的关联。对自己亲近的人,就是对自己身边亲近的人。营生,指为了活命而使用的田地、宅地等;由这些营生得来的收入。即使此人为了乞食而给予比丘们身体上的和合聚集。
Ayaṃhīti anantaraṃ vuttapuggalo. Ariyamaggaṃ oruyhāti catubbidhaṃ ariyamaggavīthiṃ otaritvā. ‘‘Cittaṃ nāmeta’’ntiādinā cintetvā gihibandhanaṃ na vissajjetīti sambandho. Attano bhajamānaketi attano bhajante. Jīvikatthāya payujjitabbato payogo, khettavatthādi. Tato payogato uṭṭhitaṃ āyaṃ. Kiñcāpi bhikkhūnaṃ kāyasāmaggiṃ deti bhikkhatthāya.
破唇瓶,就是瓶口破损的瓶子。打破肩膀,就是在肩膀上。僧伽受用,就是前往僧伽所拥有的受用村落。就意义上如此说,是因为意义如此成立,所以他们这样说,就好像真的如此说一样。仅以粥,指喝了粥之后,由于那粥还没消化,又咽下另一碗粥——这是前后连接的关系。
Muṇḍaghaṭanti bhinnoṭṭhaṃ ghaṭaṃ. Khandheti aṃse. Saṅghabhoganti saṅghasantakaṃ bhogagāmaṃ gantvā. Atthato evaṃ vadantīti tathā atthassa sambhavato evaṃ vadantā viya honti. Yāgumattake yāgunti yāguṃ pivitvā tāya aparipakkāya eva aññaṃ yāguṃ ajjhoharitvāti sambandho.
被烦恼染污:因为没有如理作意,心就完全跟着烦恼走。瞪眼:因为嗔怒而瞪大眼睛,瞪着眼到处走。他掉举,不得平静。
Kilesānurañjitovāti yonisomanasikārassa abhāvena kilesānugatacitto eva. Akkhīni nīharitvāti kodhavasena akkhike karonto akkhīni nīharitvā vicarissati. Uddhato hoti avūpasanto.
“堕于见者”:就是教内的人这样不如理地冒出来,把教法歪曲成非法、非律来宣扬,就像阿利吒一样。因此说“他确实……”等等。在无色有中,色是存在的;否则,从那里死后投生的众生,色蕴又怎么能生起呢?在无想有中,心是存在的,这里也是同样的道理。出世间道具有多个心刹那,正如“若有人修习这四念处七年……”等经文所说。随眠与心不相应;否则,有罪与无罪的法就会同时生起。那些有情流转轮回;否则,业与果的关联就不成立了。这样宣说时,就是执取邪说而宣扬。
Diṭṭhigatikoti sāsaniko evaṃ ayoniso ummujjitvā sāsanaṃ uddhammaṃ ubbinayaṃ katvā dīpento ariṭṭhasadiso. Tenāha ‘‘so hī’’tiādi. Arūpabhave rūpaṃ atthi, aññathā tato cutassa kuto rūpakkhandhassa sambhavo. Asaññībhave cittaṃ atthīti etthāpi eseva nayo. Bahucittakkhaṇiko lokuttaramaggo ‘‘yo ime cattāro satipaṭṭhāne bhāveyya sattavassānī’’tiādivacanato (dī. ni. 2.404; ma. ni. 1.137). Anusayo cittavippayutto, aññathā sāvajjānavajjadhammānaṃ ekajjhaṃ uppatti siyā. Te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti, aññathā kammaphalānaṃ sambandho na siyāti. Iti vadanto evaṃ micchāvādaṃ paggayha vadanto.
就像一棵未被水浸透的树……而难以听闻正法的人,也未被信仰的滋润所浸透。所谓“已学律者”,是指已经修学律的人,就像说“已学明者”一样。“应将应施法分配给说法者”,意思是:应当把这应施之物,按照各位说法尊者各自相应的情况来分配——这是从转交的角度来说的。白天说法者即诵经者,在傍晚说法;而在初夜分说法的夜间说法者,就是诵经的人。
Temanarukkho viya…pe… dullabhadhammassavano ca puggalo saddhāsinehena atemanato. Katavinayo sikkhitavinayo yathā ‘‘katavijjo’’ti. Dhammakathikānaṃvicārethāti idaṃ deyyadhammaṃ dhammakathikānaṃ ayyānaṃ tassa tassa yuttavasena vicārethāti niyyātanavasena vatvā. Divākathiko sarabhāṇako sāyanhe katheti, purimayāmaṃ kathento rattikathiko bhāṇakapuggalo.
像欢喜园一样令人愉悦。他的负重比丘,就是为他承担事务的比丘,比如亲教师等人。听了那些先以亲切问候寒暄、然后坐在一起交谈的话。
Nandanavanābhirāmeti nandanavanaṃ viya manorame. Assa bhārahārabhikkhūti assa kiccavāhakabhikkhū upajjhāyādayo. Sukhanisinnakathanti paṭisanthārakathāpubbakaṃ upanisinnakathaṃ sutvā.
仅仅以住立的形态、以住立的方式而住立,就是“未应用”的意思。心、业、根等也是仅仅以住立的形态而住立,这样搭配理解。由于柔和:因为心的柔软而有所顾念。
Ṭhitasaṇṭhāneneva ṭhitākāreneva ṭhitaṃ, nappayuttanti attho. Cittakammamūlādīni ṭhitasaṇṭhāneneva ṭhitāti yojanā. Mudutāyāti muduhadayatāya sāpekkhatāya.
“行道”:指止观的实际修行。阐明、显示、公开之后。“彼处生”:指在那里生起的寿。这是针对田地说的。手持油罐、蜜罐、糖罐等的人。他们因为行为不端而离开。“充满”:下面以及各处的过去时表述,据说是因为出自古注才这样说的。
Paṭipadanti samathavipassanāpaṭipattiṃ. Dīpetvā pakāsetvā pākaṭaṃ katvā. Tatruppādoti tatra uppajjanakaāyuppādo. Khettaṃ sandhāya vadati. Tela…pe… hatthāti telaghaṭa-madhughaṭaphāṇitaghaṭādihatthā. Apakkamiṃsu dubbicāritattā. Pūresīti heṭṭhā ca tattha tattha atītāni kālavacanāni porāṇaṭṭhakathāya āgatattā kira vuttāni.
接近与不接近等,是指对此岸和彼岸的接近与不接近,以及在中间沉没。为了通达,就是为了了知。此,是指前面所说的眼的自性。忧,是指以那微弱状态为缘的忧。即使正在生起时,也叫作接近,因为已经生起了那种相的杂染。所谓三种相,是就有已还无、有始有终、暂时、破常等,对三种相作随观而言。
Upagamanānupagamanādīni orimassa pārimassa ca upagamanānupagamanāni ceva majjhe saṃsīdanāni ca. Paṭivijjhitunti jānituṃ. Etanti yathāvuttaṃ cakkhusabhāvaṃ. Domanassanti tasseva mandabhāvapaccayaṃ domanassaṃ. Āpajjantopi upagacchati nāma tannimittasaṃkilesassa uppāditattā. Tiṇṇaṃ lakkhaṇānanti hutvā abhāvato ādiantavantato tāvakālikato niccapaṭikkhepatotiādīnaṃ tiṇṇaṃ lakkhaṇānaṃ sallakkhaṇavasena.
“左”是指错误。“右”是指正确。正如因为每个众生自身属于内在,所以把内处说成此岸;同样,因为它们属于外在,所以把外处说成彼岸。由于喜贪是在恶趣中间流转的原因,所以被称为“中间沉没”。
Vāmatoti micchā. Dakkhiṇatoti sammā. Yathā tassa tassa sattassa orabhāvattā ajjhattikāni āyatanāni orimaṃ tīraṃ katvā vuttāni, evaṃ nesaṃ parabhāvattā bāhirāni āyatanāni pārimaṃ vuttāni. Apāyamajjhe saṃsaraṇahetutāya nandīrāgova ‘‘majjhe saṃsādo’’ti vutto.
“高”是指通过“我更优胜”等想法而陷入自我抬高。对于自我赞叹,应当理解为:借着粪扫衣者的身份而燃烧自己,这是一种伪装。所说的“这难道是石头?是树桩吗?”是指像一段可被执取的树干一样。
Unnatoti ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā unnatiṃ upagato. Attukkaṃsane paṃsukūlikabhāvena attānaṃ dahanato aññākāratāgahetabbo. Pāsāṇo nu kho esa khāṇukoti gahetabbadārukkhandhasadiso vutto.
变成粉末碎屑,是因为漩涡的力量太强了。所谓在四种恶趣中,是说落入五欲漩涡的人,即使在人间,也会因功德之身被破坏而长久地变成粉末碎屑;正是因为他如此遭受了,才会投生到那样的恶趣里。
Cuṇṇavicuṇṇaṃhoti āvaṭṭavegassa balavabhāvato. Catūsu apāyesūti pañcakāmaguṇāvaṭṭe patitapuggalo manussalokepi guṇasarīrabhedanena dīgharattaṃ cuṇṇavicuṇṇaṃ āpajjatiyeva, tassa tathā āpannattā. Evañhi so apāyesu tādisesu jāyati.
戒本身并没有所谓的“恶”,所以这里的“du-”这个音节表示“没有”的意思,因此说“无戒者”。就像“恶事容易用恶来做成”等句子中那样,“恶”这个词是低劣的同义词,所以说“低劣法”。“不清净”是指身、语、意都不清净。“由疑惧”是指因自己的怀疑,或者想起他人的行为举止而产生疑虑。因此说“所以他……”等。“他进入那些业”是指他进入造作那些业的人中间。“功德腐败故”是指本来被当作功德的戒法等,达到了被染污的状态。“生于垃圾者”是指内在已经滋生了垃圾的人,或者他本身就是垃圾。
Sīlassa duṭṭhaṃ nāma natthi, tasmā abhāvattho idha du-saddoti āha ‘‘nissīlo’’ti. ‘‘Pāpaṃ pāpena sukara’’ntiādīsu (udā. 48) viya pāpa-saddo nihīnapariyāyoti āha ‘‘lāmakadhammo’’ti. Na sucīti kāyavācācittehi na suci. Saṅkāya vāti attano vā saṅkāya paresaṃ samācārakiriyaṃ sarati āsaṅkati. Tenāha ‘‘tassa hī’’tiādi. Tāni kammāni pavisatīti tāni kammāni karontānaṃ antare pavisati. Guṇānaṃ pūtibhāvenāti guṇabhāvena gahitānaṃ sīladhammānaṃ saṃkiliṭṭhabhāvappattiyā. Kacavarajātoti abbhantaraṃ sañjātakacavaro, kacavarabhūto vā.
无债而出家,意思就是只有没有债务的人才能出家。由于已经说明了接近或不接近彼岸等情形,所以这里其实已经讲到了轮回与解脱。
Aṇaṇā pabbajjāti aṇaṇasseva pabbajjā. Orimatīrādīnaṃ upagamanānupagamanādīnaṃ jotitattā vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.
5. 第二 木段譬喻经注释
5. Dutiyadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā
242242. 凡是能通过出罪、通过发露而处理的罪,从覆藏的那一刻起,就因为会成为障碍而被称为“杂染”。但一旦发露出来,它就处于无犯的状态,所以被称为“非杂染”。因此说:“发露之后,他就轻松了。”这种杂染,或者因为覆藏,或者因为粗重性,而成为杂染。
242. Yā āpatti vuṭṭhānagāminī desanāgāminī, taṃ paṭicchāditakālato paṭṭhāya saṃkiliṭṭhā nāma antarāyikabhāvato. Āvīkatā pana anāpattiṭṭhāne tiṭṭhatīti asaṃkiliṭṭhā nāma. Tenāha – ‘‘āvīkatā hissa phāsu hotī’’ti. Evarūpaṃ saṃkiliṭṭhanti paṭicchāditatāya vā duṭṭhullabhāvena vā saṃkiliṭṭhaṃ.
第6经 有漏法门经的注释
6. Avassutapariyāyasuttavaṇṇanā
243集会堂就是召集大家来集会的堂舍。因此说“在出发的时候等”,其中的“等”字应当知道包含了吉祥大会等。“Santharanti”是休息的意思,也就是消除疲劳。“Sahā”是指因为集会而聚在一处。应当知道,“santhāgāra”这个词,是在“saha atthānusāsanaṃ agāraṃ”(共同进行义利教诫的堂舍)这个含义上,把ttha音变成ntha音而说的;首先,在那里为了商议而聚在一起讨论,这个行为就是“santharanti”。
243.Santhāgāranti saññāpanāgāraṃ. Tenāha ‘‘uyyogakālādīsū’’tiādi. Ādi-saddena maṅgalamahādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Santharantīti vissamanti , parissamaṃ vinodentīti attho. Sahāti sannipātavasena ekajjhaṃ. Saha atthānusāsanaṃ agāranti tasmiṃ atthe ttha-kārassa ntha-kāraṃ katvā ‘‘santhāgāra’’nti vuccatīti daṭṭhabbaṃ, paṭhamaṃ tattha sammantanavasena santharanti vicārentīti attho.
三藏佛语本身自然就会到来,所以以佛语的到来为引子,也就等于说了圣果法的到来。在整夜三更中安住于那里的人,会有果等至的受用。而在那个比丘僧团里,具善法者和善凡夫们都在努力修观,因此圣道法也一定会在那里到来。
Tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissatīti buddhavacanassa āgamanasīsena ariyaphaladhammānampi āgamanaṃ vuttameva. Tiyāmarattiṃ tattha vasantānaṃ phalasamāpattivaḷañjanaṃ hotīti. Tasmiñca bhikkhusaṅghe kalyāṇadhammā kalyāṇaputhujjanā vipassanaṃ ussukkāpentā hontīti ariyamaggadhammānampi tattha āgamanaṃ hotiyeva.
用清澈的湿牛粪水,就是纯净的湿牛粪汁。涂抹,就是涂布。四种香,就是郁金、沉香、大麦花、多揭罗叶这些香料。种种颜色,就是青等种种颜色,又因墙壁不同而有种种形状的图案。有人说,所谓大座毡毯,是指铺在象背等处、因此被称为大座垫的毡毯。不过这话是针对精致织品说的,也有人说是四指以上的花纹大座毡毯。象铺和马铺,是铺在象背、马背上,绣有象马图案的铺具。狮子铺等,则是绣有狮子等图案的铺具。彩绘铺具,是用种种图形和种种花环装饰等做成花纹的铺具。
Allagomayenāti acchena allagomayarasena. Opuñjāpetvāti vilimpetvā. Catujjātiyagandhehīti kuṅkumaturukkhayavanapupphatamālapattagandhehi. Nānāvaṇṇeti nīlādivasena nānāvaṇṇe, bhittivisesavasena nānāsaṇṭhānarūpe. ‘‘Mahāpiṭṭhikakojaveti hatthipiṭṭhiādīsu attharitabbatāya ‘mahāpiṭṭhikā’ti laddhasamaññe kojave’’ti vadanti. Kuttake pana sandhāyetaṃ vuttaṃ, ‘‘caturaṅgulādhikapupphā mahāpiṭṭhikakojavā’’tipi vadanti. Hatthattharaassattharā hatthiassapiṭṭhīsu attharitabbā hatthiassarūpavicittā ca attharakā. Sīhattharakādayo pana sīharūpādivicittā eva attharakā. Cittattharakaṃ nānāvidharūpehi ceva nānāvidhamālākammādīhi ca vicittaṃ attharakaṃ.
Upadhāna 就是靠垫。Upadahitvā 是把它放好,当作可以倚靠的东西。用香做成的花环叫香鬘;用多揭罗叶等做成的花环叫叶鬘。由“等”这个字,还包括用朱砂、笃耨香、闍提果、闍提花等做成的花环。做成结跏趺坐形状的坐具,叫结跏趺座椅。三面有靠背,或者只有一面有靠背的,是有靠椅;没有靠背的,是无靠椅。Yojanāvaṭṭeti 是指方圆一由旬的地方。
Upadhānanti apassayanaṃ. Upadahitvāti apassayayoggabhāvena ṭhapetvā. Gandhehi katamālā gandhadāmaṃ. Tamālapattādīhi katamālā pattadāmaṃ. Ādi-saddena hiṅgulatakkolajātiphalajātipupphādīhi katadāmaṃ saṅgaṇhāti. Pallaṅkākārena katapīṭhaṃ pallaṅkapīṭhaṃ. Tīsu passesu ekapasse eva vā saupassayaṃ apassayapīṭhaṃ. Anapassayaṃ muṇḍapīṭhaṃ. Yojanāvaṭṭeti yojanaparikkhepokāse.
“整理好”是指把安陀会的边角和另一边的角对齐弄平整后再穿好。因此说“像用剪刀裁莲花一样”,以及“遮住三轮”。因为诸佛的容貌圆满和威仪圆满都达到了极致,所以为了说明世尊当时就是那样庄严,说了“以金腰带”等话。其中,通过“以无与伦比的佛衣”等话,说明当时世尊没有理由隐藏佛的威神力,为了激发聚集在那里的天、人、龙、夜叉、乾闼婆等的信心,就以自己本来的自然威仪进入了迦毗罗卫城。诸佛身体的光明,本性上能遍照八十肘的范围,所以说“遍照八十肘之处”。佛陀的六色光明,就是蓝、黄、红、白、绯、光辉。
Saṃvidhāyāti antaravāsakassa koṇapadesaṃ itarapadesañca samaṃ katvā vidhāya. Tenāha – ‘‘kattariyā padumaṃ kantento viyā’’ti, ‘‘timaṇḍalaṃ paṭicchādento’’ti ca. Yasmā buddhānaṃ rūpasampadā viya ākappasampadāpi paramukkaṃsataṃ gatā, tasmā tadā bhagavā evaṃ sobheyyāti dassento ‘‘suvaṇṇapāmaṅgenā’’tiādimāha. Tattha ‘‘asamena buddhavesenā’’tiādinā tadā bhagavā buddhānubhāvassa niguhane kāraṇābhāvato tattha sannipatitadevamanussanāgayakkhagandhabbādīnaṃ pasādajananatthaṃ attano sabhāvapakatiyāva kapilavatthuṃ pāvisīti dasseti. Buddhānaṃ kāyapabhā nāma pakatiyā asītihatthamattapadesaṃ visaratīti āha ‘‘asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesī’’ti. Nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassarānaṃ vasena chabbaṇṇā buddharasmiyo.
从根部一直到枝梢,四面八方都开满了花、绽放了。“次第安放”等语是假想式的譬喻,意思是:就像……被装饰得格外耀眼,世尊也这样光辉灿烂,因为他由三十种波罗蜜所成就,所以说他如此光彩照人。有人说“二十五条恒河”是指:那条在入海口分成百道水流的大恒河,以及那些极大极大的恒河,共二十五条。在《破除迷执注》(《中部注》2.22)中说“二十五条河流”,意思是恒河等直到月轮河的二十五条大河,这也只是一种假想之说。“Sambhijjāti”是指混合、会合;“mukhadvāreti”则是指在入海口汇入大海的地方。
Sabbapāliphulloti mūlato paṭṭhāya yāva sākhaggā samantato phullo vikasito. Paṭipāṭiyā ṭhapitānantiādi parikappūpamā, yathā taṃ…pe… alaṅkataṃ aññaṃ virocati, evaṃ virocittha, samatiṃsāya pāramitāhi abhisaṅkhatattā evaṃ virocitthāti vuttaṃ hoti. ‘‘Pañcavīsatiyā gaṅgānanti satamukhā hutvā samuddaṃ paviṭṭhāya mahāgaṅgāya mahantamahantānaṃ gaṅgānaṃ pañcavīsatī’’ti vadanti. Papañcasūdaniyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 2.22) ‘‘pañcavīsatiyā nadīna’’nti vuttaṃ, gaṅgādīnaṃ candabhāgāpariyosānānaṃ pañcavīsatiyā mahānadīnanti attho. Parikappavacanañhetaṃ. Sambhijjāti sambhedaṃ missībhāvaṃ patvā mukhadvāreti samuddaṃ paviṭṭhaṭṭhāne.
“龙、金翅鸟、乾闼婆、夜叉等”这些说法,是依照假想而说的。“Sahassena”是指一千句,也就是一个诵分那么长的篇幅,这就是它的意思。
Nāgasupaṇṇagandhabbayakkhādīnantiādi parikappavasena vuttaṃ. Sahassenāti padasahassena, bhāṇavārappamāṇena ganthenāti attho.
震动着大地:这是说,他凭着自己殊胜的功德,让大地发出巨响;即使如此,也不伤害众生。诸佛的一切举止行仪无不吉顺,因此先抬右脚。由于脚善安立,所以能平稳触地。虽然平稳触地,但因为皮肤细滑,不会被尘土染污。低洼处隆起等等,是诸佛获得名为足善安立的大人相所感得的异熟果报。不远抬足:就是不会把脚抬得太远再放下。不极近落下:就是不会在太近的地方落足,而是这样行走。令包括天人在内的世间欢喜:就是让包括天神在内的世间众生心生喜悦。以四足行走:就是四足行走者的意思。
Kampayanto vasundharanti attano guṇavisesehi pathavīkammaṃ unnādento, evaṃbhūtopi aheṭhayanto pāṇāni. Sabbapadakkhiṇattā buddhānaṃ dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ uddharanto. Samaṃ samphusate bhūmiṃ suppatiṭṭhitapādatāya. Yadipi bhūmiṃ samaṃ phusati, rajasā nupalippati sukhumattā chaviyā. Ninnaṭṭhānaṃ unnamatītiādi buddhānaṃ suppatiṭṭhitapādatāsaṅkhātamahāpurisalakkhaṇapaṭilābhassa nissandaphalaṃ. Nātidūre uddharatīti atidūre ṭhapetuṃ na uddharati. Naccāsanne ca nikkhipanti accāsanne ca ṭhāne anikkhipanto niyyāti. Hāsayanto sadevake loke tosento. Catūhi pādehi caratīti catucārī.
这是为了显示佛陀的威神力,所以叫做称扬之时。在讲说佛陀的身相或功德时,不该说这是“说得不好”。为什么呢?因为诸佛世尊的功德无量,对于了解这一点的人来说,赞颂佛陀的功德,只会顺着已经开始的方式继续深入赞颂。“用细布卷”——指用细布打结后拿着的布。
Buddhānubhāvassa pakāsanavasena gatattā vaṇṇakālo nāma esa. Sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā kathiyamāne dukkathitanti na vattabbaṃ. Kasmā? Appamāṇavaṇṇā hi buddhā bhagavanto, buddhaguṇasaṃvaṇṇanā jānantassa yathāraddhasaṃvaṇṇanaṃyeva anupavisati. Dukūlacumbaṭakenāti ganthitvā gahitadukūlavatthena.
脚步像象王一样迈步,是指落脚的样子和象王一样。百福相,是指由成百上千种福业所造就的大人相。像摩尼宝珠放光一样,是指像被八万四千颗宝珠围绕、极其明亮闪耀的摩尼宝珠那样。有些人说,毗卢遮那是一种宝珠。大娑罗树,是指像巨大的娑罗树,或者像洁净挺立的拘毗陀罗树等大树。像红莲一样,是指像被称为红莲的大莲花,或者像盛开的莲花。
Nāgavikkantacāraṇoti hatthināgasadisapadanikkhepo. Satapuññalakkhaṇoti anekasatapuññābhinibbattamahāpurisalakkhaṇo. Maṇiverocano yathāti caturāsītisahassamaṇiparivārito ativiya virocamāno vijjotamāno maṇi viya. ‘‘Verocano nāma eko maṇī’’ti keci. Mahāsālovāti mahanto sālarukkho viya, suddhaṭṭhito koviḷārādi mahārukkho viya vā. Padumo kokanado yathāti kokanadasaṅkhātaṃ mahāpadumaṃ viya, vikasamānapadumaṃ viya vā.
就像把天河引下来一样,这是为了在关于它的杂论中,既显示别人极难做到,也让听法的人看到它能带来究竟的安乐。就像把地髓抽出来一样,好比装上汲水器械,把大地底层凝乳状的地髓朝上抽引出来。一由旬量的,就是一由旬的长度。蜜瓶,就是蜜层。
Ākāsagaṅgaṃ otārento viyātiādi tassā pakiṇṇakakathāya aññesaṃ sudukkarabhāvadassanañceva suṇantānaṃ accantasukhāvahabhāvadassanañca. Pathavojaṃ ākaḍḍhanto viyāti nāḷiyantaṃ yojetvā mahāpathaviyā heṭṭhimatale pappaṭakojaṃ uddhaṃ mukhaṃ katvā ākaḍḍhanto viya. Yojanikanti yojanapamāṇaṃ. Madhubhaṇḍanti madhupaṭalaṃ.
“大”是指广大而殊胜的福德。“一切布施都等于已经布施了”:意思是,只要施主布施了住所,就等于布施了一切资具。因为即使有人走了两三个村子去乞食,什么都没得到就回来了,只要他走进一座有树荫和水的园林,洗个澡,在住处躺一会儿,再起来坐下,身体就像被注入了力气一样。人在外面走动时,身体的光泽会被风吹日晒消耗掉;走进住处,关上门坐一会儿,那些不调顺的身心状态就会平息,调顺的状态就会稳定下来,身体的光泽就像被重新注入了一样。人在外面走动时,脚会被荆棘刺到,被树桩撞到,还会遇到爬虫之类的危险和盗贼的威胁;走进住处,关上门坐下,这些危险就都没有了。读诵经典的人会生起法喜之乐,修习业处的人会生起止息的安乐,因为没有了外在的散乱。人在外面走动时,身上会出汗,眼睛会跳动,进入坐卧处的那一刻,床、椅等都看不清;坐下片刻之后,眼根变得清明,就像被注入了光泽,门、窗、床、椅等都能看清了。而且,人们看到有人住在这个住所里,就会恭敬地用四种资具来供养。所以说:“布施了住所,就等于布施了一切布施。”至于“地居……中略……不能”这个义理,应当用大善见王的故事来说明。“母胎无碍”这个义理,应当以最后有者的大菩萨入胎的方式来阐明。
Mahantanti vipulaṃ uḷārapuññaṃ. Sabbadānaṃ dinnameva hotīti sabbameva paccayajātaṃ āvāsadāyakena dinnameva hoti. Tathā hi dve tayo gāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā āgatassapi chāyūdakasampannaṃ ārāmaṃ pavisitvā nhāyitvā paṭissaye muhuttaṃ nipajjitvā uṭṭhāya nisinnassa kāye balaṃ āharitvā pakkhittaṃ viya hoti. Bahi vicarantassa ca kāye vaṇṇadhātu vātātapehi kilamati, paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya muhuttaṃ nisinnassa visabhāgasantati vūpasammati, sabhāgasantati patiṭṭhāti, vaṇṇadhātu āharitvā pakkhittā viya hoti, bahi vicarantassa ca pāde kaṇṭakā vijjhanti, khāṇu paharati, sarīsapādiparissayā ceva corabhayañca uppajjati, paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa pana sabbepete parissayā na honti. Sajjhāyantassa dhammapītisukhaṃ, kammaṭṭhānaṃ manasikarontassa upasamasukhaṃ uppajjati bahiddhā vikkhepābhāvato. Bahi vicarantassa ca kāye sedā muccanti, akkhīni phandanti, senāsanaṃ pavisanakkhaṇe mañcapīṭhādīni na paññāyanti, muhuttaṃ nisinnassa pana akkhipasādo āharitvā pakkhitto viya hoti, dvāravātapānamañcapīṭhādīni paññāyanti. Etasmiñca āvāse vasantaṃ disvā manussā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanti. Tena vuttaṃ – ‘‘āvāsadānasmiñhi dinne sabbadānaṃ dinnameva hotī’’ti. Bhūmaṭṭhaka…pe… nasakkāti ayamattho mahāsudassanavatthunā (dī. ni. 2.241 ādayo) dīpetabbo. Mātukucchi asambādhova hotīti ayamattho antimabhavikānaṃ mahābodhisattānaṃ paṭisandhivasena dīpetabbo.
所谓“冷”,是指内在四大扰动所产生的冷,或者外界气候变化所产生的冷。所谓“热”,是指火带来的灼热,应当知道它也会在森林大火等情况中产生。“能阻挡”,就是能挡住。它起到这样的作用:不让身心因为这两者而生病受苦。因为当身体受到寒冷或酷热的逼迫时,比丘心思散乱,无法如理精进。“恶兽”,指狮子、老虎等凶猛野兽。进入有守护的住所,关上门坐下,这些危险就不会有。“爬虫”,指任何蜿蜒爬行的长身蛇类等,以及其他如此类者。“蚊蚋”,这只是举例,应当知道以此也包括虻虫等。“寒季”,指由寒冷时节以及连降七日大雨等情况下生起的寒季感触。“降雨”,即无论何时生起的降雨,都能阻挡,这是连接之义。
Sītanti ajjhattaṃ dhātukkhobhavasena vā bahiddhā utuvipariṇāmavasena vā uppajjanakasītaṃ. Uṇhanti aggisantāpaṃ, tassa ca davadāhādīsu sambhavo daṭṭhabbo. Paṭihantīti paṭihanati. Yathā tadubhayavasena kāyacittānaṃ ābādho na hanati, evaṃ karoti. Sītuṇhabbhāhate hi sarīre vikkhittacitto bhikkhu yoniso padahituṃ na sakkoti. Vāḷamigānīti sīhabyagghādivāḷamige. Guttasenāsanañhi pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa te parissayā na honti. Sarīsapeti ye keci sarantā gacchante dīghajātike sappādike aññe ca tathārūpe. Makaseti nidassanamattametaṃ, ḍaṃsādīnaṃ eteneva saṅgaho daṭṭhabbo. Sisireti sītakālavasena sattāhavaddalikādivasena ca uppanne sisirasamphasse. Vuṭṭhiyoti yadā tadā uppannā vassavuṭṭhiyo paṭihanatīti yojanā.
狂风与酷热可怕:风之所以可怕,是因为它能拔起、摧折树木等,并且有带尘、不带尘等不同种类;而热,则是在夏季酷热难耐时出现的、可怕的烈日之热。被遮止:就是被挡住、被排除。为了庇护:就是让心从各种所缘中收回来,乐于安住在寂静之处。为了安乐:因为前面说的那些危险都不存在,所以能安住于轻松舒适。为了禅那:在三十八种所缘中,把心系在任何一种上,通过让心专注一境来修定。为了观:就是以无常等角度来观察诸行。
Vātātapo ghoroti rukkhagacchādīnaṃ ubbahanabhañjanādivasena pavattiyā ghoro sarajaarajādibhedo vāto ceva gimhapariḷāhasamayesu uppattiyā ghoro sūriyātapo ca. Paṭihaññatīti paṭibāhīyati. Leṇatthanti nānārammaṇato cittaṃ nivattitvā paṭisallāṇārāmatthaṃ. Sukhatthanti vuttaparissayābhāvena phāsuvihāratthaṃ. Jhāyitunti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu yattha katthaci cittaṃ upanibandhitvā samādahanavasena jhāyituṃ. Vipassitunti aniccādivasena saṅkhāre sammasituṃ.
“Vihāreti”是指让他们依住处而住。“Kārayeti kārāpeyya”是指让人建造、促成建造。“Rammeti manorame”是指使心喜悦、令心愉悦。“Vāsayettha bahussuteti”是说:建好住处之后,应让多闻、持戒、具善法的人住在这里。让他们住下时,不要因为这些多闻者所需的资具而使他们感到疲惫。应当以正直、具足信解、对业果和三宝功德有清净信心与欢喜的心,这样布施他。现在,为了说明在家众与出家众互相饶益,说“te tassā”这一偈颂。其中,“te”指多闻者。“tassā”指近事男。“Dhammaṃ desentīti”是指开示能根除一切轮回之苦、导向出离的法。“Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyāti”是说:那个人以在此教法中正确修行而了知彼正法,并因证得最高道,成为无漏者而般涅槃。
Vihāreti paṭissaye. Kārayeti kārāpeyya. Rammeti manorame. Vāsayettha bahussuteti kāretvā pana ettha vihāresu bahussute sīlavante kalyāṇadhamme nivāseyya. Te nivāsento pana tesaṃ bahussutānaṃ yathā paccayehi kilamatho na hoti. Evaṃ annañca pānañca vatthasenāsanāni ca dadeyya ujubhūtesu ajjhāsayasampannesu kammaphalānaṃ ratanattayaguṇānañca saddahanena vippasannena cetasā. Idāni gahaṭṭhapabbajitānaṃ aññamaññūpakārataṃ dassetuṃ ‘‘te tassā’’ti gāthamāha. Tattha teti bahussutā. Tassāti upāsakassa. Dhammaṃ desentīti sakalavaṭṭadukkhapanūdanaṃ niyyānikaṃ dhammaṃ kathenti. Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyāti so puggalo yaṃ saddhammaṃ imasmiṃ sāsane sammāpaṭipajjanena jānitvā aggamaggādhigamena anāsavo hutvā parinibbāyati.
令居住是指布施住所。利益是指果报。因为供养和恭敬,初夜就过去了;又因为世尊说法,中夜也几乎过完了,所以经文里说“一夜已过多时”,因此他说“超过一个半夜分”。没有收入结集,是因为内容太广博。对诸佛来说,就连饭后的随喜祝谢,只要稍微展开来说,也会变成长篇或中篇的篇幅。为什么呢?因为佛陀齿龈密合,舌头薄,有分心极为短暂,说法时没有急促,没有延展,没有散乱心,一切知智圆满现前,无碍解没有丝毫减损。
Āvāseti āvāsadāne. Ānisaṃsoti udrayo. Pūjāsakkāravasena paṭhamayāmo khepito, satthu dhammadesanāya appāvaseso majjhimayāmo gatoti pāḷiyaṃ ‘‘bahudeva ratti’’nti vuttanti āha ‘‘atirekataraṃ diyaḍḍhayāma’’nti. Saṅgahaṃ nārohati vipulavitthārabhāvato. Buddhānañhi bhattānumodanāpi thokaṃ vaḍḍhetvā vuccamānā dīghamajjhimapamāṇāpi hoti. Tathā hi suphusitaṃ dantāvaraṇaṃ, jivhā tanukā, bhavaṅgaparivāso paritto, natthi vegāyitaṃ, natthi vitthāyitaṃ, natthi abyāvaṭamano, sabbaññutaññāṇaṃ samupabyūḷhaṃ, aparikkhayā paṭisambhidā.
“开示之后”等句中:先作了与布施住处相关的如法开示。之后,“大王,这是戒,这是定,这是慧”,把戒等功德正确地指示给他们,就像用手牵着一样,让他们亲眼看清。“劝令受持之后”:即“应当这样受持戒,安立在戒上之后,应当这样修习定和慧”,让他们按照那样正确地领受戒等功德。“激励之后”:使他们所受的戒变得非常清净,修习止观时也能被善加净化,一层比一层更殊胜,这样激励他们,通过审察使他们清净。“令欢喜之后”:依照教导安住在戒等功德上,以现在已获得的功德利益和将来会得到的殊胜果报,使他们的心欢喜,因获得安稳而好好地满足。这些词的含义应当这样理解。释迦族的王族们大多数在听世尊说法后,在教法中获得了法味和安稳的立足处。
Sandassetvātiādīsu sandassetvā āvāsadānapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ katvā. Tato paraṃ, mahārāja, itipi sīlaṃ, itipi samādhi, itipi paññāti sīlādiguṇe tesaṃ sammā dassetvā hatthena gahetvā viya paccakkhato pakāsetvā. Samādapetvāti evaṃ sīlaṃ samādātabbaṃ, sīle patiṭṭhitena evaṃ samādhipaññā bhāvetabbāti yathā te sīlādiguṇe sammā ādiyanti, tathā gaṇhāpetvā. Samuttejetvāti yathāsamādinnaṃ sīlaṃ suvisuddhaṃ hoti, samathavipassanā ca bhāviyamānā yathā suṭṭhu visodhitā uparūpari visesāvahā honti, evaṃ samuttejetvā nisāmanavasena vodāpetvā. Sampahaṃsetvāti yathānusiṭṭhaṃ ṭhitasīlādiguṇehi sampati paṭiladdhaguṇānisaṃsehi ceva upariladdhabbaphalavisesehi ca cittaṃ sampahaṃsetvā laddhassāsavasena suṭṭhu tosetvā. Evametesaṃ padānaṃ attho veditabbo. Sakyarājāno yebhuyyena bhagavato dhammadesanāya sāsane laddhassādā laddhappatiṭṭhā ca.
因为前缀词有多种含义,所以前缀 abhi- 有时也和 ati- 同义,因此说“abhikkantā”就是“atikkantā”(已超越、已过去)。
Upasaggasaddānaṃ anekatthattā abhi-saddo ati-saddena samānatthopi hotīti vuttaṃ ‘‘abhikkantāti atikkantā’’ti.
对此,有些论师说,“据说”等语句,即使被系缚也并非不存在。因此他说“这是没有根据的”等。“身轻快、心轻快等生起”这句,是在说明身心变异的因:轻快等生起时,凭所获得的无上听闻,便能证得应知的义味与法悦。正如所说:
Tatra kirātiādi kecivādoti baddhopi na hoti. Tenāha ‘‘akāraṇameta’’ntiādi. Kāyacittalahutādayo uppajjantīti idaṃ kāyikacetasikaaññathābhāvassa kāraṇavacanaṃ, lahutādiuppanne savanānuttariyapaṭilābhena laddhabbadhammatthavedasamadhigamato. Vuttañhetaṃ –
贤友,当比丘的导师,或者某位值得尊敬的同梵行者为他宣说法时,他就能在那一法中获得了知义理的喜悦,获得了知法理的喜悦,获得了与法相应的欢悦。
‘‘Yathā , yathāvuso, bhikkhuno satthā vā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniko sabrahmacārī, tathā tathā so tasmiṃ dhamme labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojja’’ntiādi (dī. ni. 3.322, 355; a. ni. 5.26).
背部风生起,是因为所执受的身体具有那样的性质,也因为诸行无常、总是伴随着苦。或者说“这是没有原因的”——这是根据某种用意而说的,为了阐明那个用意,才说了“能够”等话。他能够单盘腿坐下,就像在竹林村时那样。“在这么有限的地方”,意思是“在这么有限的地方完成了立足处”。而那个“确实”,是指把出定之想安放在心中。当他听法谈时,是出于对法的恭敬。
Piṭṭhivāto uppajji upādinnasarīrassa tathārūpattā saṅkhārānañca aniccatāya dukkhānubandhattā. Akāraṇaṃ vā etanti yenādhippāyena vuttaṃ, tameva adhippāyaṃ vivarituṃ ‘‘pahotī’’tiādi vuttaṃ. Ekapallaṅkena nisīdituṃ pahoti yathā taṃ veluvagāmake. Ettake ṭhāneti ettake ṭhāne ṭhānaṃ nipphannanti yojanā. Tañca khoti vuṭṭhānasaññaṃ citte ṭhapanaṃ. Dhammakathaṃ suṇamāno dhammagāravena.
对于“漏泄的”一词,是指以贪等烦恼而处于漏泄状态。“漏泄者的原因”,是指造成染污状态的原因。“以烦恼的胜解”,是指以烦恼之力、以躁动之力。“如同熄灭”,是指如同寂止下来。“无漏泄者们”,是指远离躁动的(人们)。
Avassutassāti avassutabhāvassa rāgādivasena. Avassutassa kāraṇanti tintabhāvakāraṇaṃ. Kilesādhimuccanenāti kilesavasena paripphanditavasena. Nibbāpanaṃ viyāti vūpasamo viya. Nibbisevanānanti paripphandanarahitānaṃ.
第7篇 苦法经的注释
7. Dukkhadhammasuttavaṇṇanā
244244.“苦法”是指苦的原因。所以他说“具有生起苦之法”等等。在这里,为了说明“什么是苦?什么是苦法?”这两者,所以说了“在五种(蕴)中”。那些就是指五蕴。因为它们是苦生起的原因,所以说是“具有生起苦之法的”。那个“它的”(assa)就是指“由此”,这里是在表示原因的意义上用的属格。“于欲”:指所缘欲和烦恼欲。另外那个“它的”,同样是在所属的意义上用的属格。“行”:指心的游走。“住”:指依靠五门转起的游走和安住。也有人说是“同一住处”。正因为这样,才说“跟随而行”。“跟随而行”:指从心路生起开始,一直到第三速行刹那,不断地追随、跟随而行。说到“跃入等”,这里的“等”字也包括了通过耕作、放牛等方式寻求诸欲所带来的苦。
244.Dukkhadhammānanti dukkhakāraṇānaṃ. Tenāha ‘‘dukkhasambhavadhammāna’’ntiādi. Tattha kiṃ dukkhaṃ, kā dukkhadhammāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘pañcasu hī’’ti vuttaṃ. Teti pañcakkhandhā. Dukkhasambhavadhammattāti dukkhuppattikāraṇattā. Assāti tena. Karaṇe hetaṃ sāmivacanaṃ. Kāmeti vatthukāme kilesakāme ca. Puna assāti sāmiatthe eva sāmivacanaṃ. Cāranti cittācāraṃ. Vihāranti pañcadvārappavatticāravihāraṃ. ‘‘Ekaṭṭhā’’ti ca vadanti. Teneva hi ‘‘anubandhitvā carantaṃ’’icceva vuttaṃ. Anubandhitvāti ca vīthicittappavattito paṭṭhāya yāva tatiyajavanavārā anu anu bandhitvā. Pakkhandanādīti ādi-saddena kasigorakkhādivasenapi kāmānaṃ pariyesanadukkhaṃ saṅgaṇhāti.
“Dāyati”的意思是“割”,所以“dāyo”就是森林。因此他说“aṭavi”(密林)。“Kaṇṭakagabbha”是指像内室一样的森林。所谓名词,就是期待与动词搭配的词,所以这里用“vijjhi”(他刺穿)这个省略了的动词来补足动词的含义。
Dāyatīti dāyo, vanaṃ. Tenāha ‘‘aṭavi’’nti. Kaṇṭakagabbhanti ovarakasadisaṃ vanaṃ. Nāmapadaṃ nāma kiriyāpadāpekkhanti ‘‘vijjhī’’ti vacanasesena kiriyāpadaṃ gaṇhāti.
迟钝的状态,就是已生起的烦恼无法持续停留。因此说“刚刚生起的”等等。“依于那个”是指依于正念。所谓“某些烦恼”,是就十四种心作用中,只在速行作用时生起的心之烦恼而说的。它们被剥夺了继续运转的机会,因此就被压制住了,所以说“不能安住”。说“在眼门”,是因为经文中首先提到眼门,按这个方式,其余诸门也同样被包含在内了。当贪欲等烦恼生起时,是在第一个速行心。由于忘失正念,当能了知“烦恼已在我中生起”时,便通过如理作意的忆念而获得了对治,因此说“这并不稀奇”。“回转”是指不如理地回转。“在转向等中”是指就在那种不如理的转向等心生起时,由于获得了可意的所缘,因缘条件具足,烦恼便达到了适合运转的状态。“逆转”是指即使在第二个速行心,也逆转了烦恼的生起。然而,他怎么能做到这一点呢?他说“对于已经开始修观的人”等等。“依于修习与审察”是指瑜伽行者安立于修习与审察之中。这就是它的功德利益:那些即使因为获得外缘而得到了生起机会的烦恼,也由于先前所修习的观智的威力而被压制,就这样被一再压制而退去;而善法只要获得了机会,就会越来越增长。
Dandhāyitattaṃ uppannakilesānaṃ avaṭṭhānaṃ. Tenāha ‘‘uppannamattāyā’’tiādi. Tāyāti satiyā. Kāci kilesāti cuddasavidhe cittassa kicce javanakicce eva cittakilesānaṃ uppattiṃ katvā tathā vuttaṃ. Niggahitāva honti pavattituṃ appadānavasena. Tenāha ‘‘na saṇṭhātuṃ sakkontī’’ti. Cakkhudvārasminti pāḷiyaṃ tassa paṭhamaṃ gahitatāya vuttaṃ, tena nayena sesadvārānipi gahitāneva honti. Rāgādīsu uppannesu paṭhamajavanavāre. Satisammosena ‘‘kilesā me uppannā’’ti ñatvā tathā paccāmāsasatiyā labbhanato. Tenāha – ‘‘anacchariyaṃ ceta’’nti. Āvaṭṭetvāti ayoniso āvaṭṭetvā. Āvajjanādīsūti tato eva ayoniso āvajjanādīsu uppannesu iṭṭhārammaṇassa laddhattā paccayasiddhiyā sampattaṃ pavattanārahaṃ. Nivattetvāti dutiyajavanavārepi kilesuppattiṃ nivattetvā. Kathaṃ panassa evaṃ laddhuṃ sakkāti āha ‘‘āraddhavipassakānaṃ hī’’tiādi. Bhāvanāpaṭisaṅkhāneti bhāvanāyaṃ paṭisaṅkhāne ca yogino patiṭṭhitabhāvo. Tassa ayamānisaṃso – yaṃ paccayalābhena uppajjituṃ laddhokāsāpi kilesā pubbe pavattabhāvanānubhāvena vikkhambhitā tathā tathā niggahitā eva hutvā nivattanti, kusalā dhammāva laddhokāsā uparūpari vaḍḍhanti.
“带来”是指带来之后。“随燃烧”是指它们看起来像是随着在燃烧。“躺卧”在这里也是同样的解释方式。“不回转”的意思是以沙门共性而言不退转。因为这里没有说明道与果的证得,所以只阐明了观的力量。
Abhihaṭṭhunti abhiharitvā. Anudahantīti anudahantā viya honti. Anusentīti etthāpi eseva nayo. Anāvaṭṭanteti anivattante sāmaññatoti adhippāyo. Vipassanābalameva dīpitaṃ maggaphalādhigamassa ajotitattā.
《紧叔迦树譬喻经》的注释
8. Kiṃsukopamasuttavaṇṇanā
245245. 对四圣谛,依遍知、通达等方式而有种种见;这是依作用而说为种种见,所以说“见是初道的同义词”。之所以这样说,是因为在后面的诸道中“修习”这一说法已经固定下来,而初道是首先见到涅槃。因此说“初道”等。有人不理解如上所说没有颠倒的含义,可能会以为“智见”是依作所缘而过度延伸;为了遮止这一点,所以说“种姓”等。这里不称为见,举“见国王”为例。其实依上面所说的含义,四道都是见;而“修习”这一说法,则是因为上面三道都以初道为方便而转起。见清净在此处,即见清净的涅槃。有触处作为业处,名为触处业处者。此理亦应于其余诸处。
245. Catunnaṃ ariyasaccānaṃ pariññābhisamayādivasena vividhadassananti kiccavasena nānādassanaṃ hotīti vuttaṃ, ‘‘dassananti paṭhamamaggassetaṃ adhivacana’’nti . Tayidaṃ uparimaggesu bhāvanāpariyāyassa niruḷhattā paṭhamamaggassa paṭhamaṃ nibbānadassanato. Tenāha ‘‘paṭhamamaggo hī’’tiādi . Koci yathāvuttaṃ aviparītaṃ atthaṃ ajānanto ñāṇadassanaṃ nāma ārammaṇakaraṇassa vasena atippasaṅgaṃ āsaṅkeyyāti taṃ nivattetuṃ ‘‘gotrabhū panā’’tiādi vuttaṃ. Na dassananti vuccatīti ettha rājadassanaṃ udāharanti. Cattāropi maggā dassanameva yathāvuttenatthena, bhāvanāpariyāyo pana upari tiṇṇaṃ maggānaṃ paṭhamamaggaupāyassa bhāvanākārena pavattanato. Dassanaṃ visuddhi etthāti dassanavisuddhikaṃ, nibbānaṃ. Phassāyatanaṃ kammaṭṭhānaṃ assa atthīti phassāyatanakammaṭṭhāniko. Esa nayo sesesupi padesu.
“部分诸行”就是指诸行中的一部分。他们说:从最低限度来看,当只见到地界等纯粹法时,色的执取就成立了;当只见到眼识等与它同生的纯粹法时,无色的执取就成立了。
Padesasaṅkhāresūti saṅkhārekadesesu. Heṭṭhimaparicchedena pathaviādike dhammamatte diṭṭhe rūpapariggaho, cakkhuviññāṇādike taṃsahagatadhammamatte diṭṭhe arūpapariggaho ca sijjhatīti vadanti.
他只是在说已经证得的道本身。意思是:他通过哪个入口投入观修,就对他说那个入口。这里的“这个”,是指那位询问业处的比丘。“这些”,是指修习触处业处和五蕴业处的人所说的话。说了“彼此不一致”之后,就用“第一种”等说法把那个意思讲清楚。因为五蕴解脱的行不存在,所以说了“无余”。同样地:就像对修习触处业处的人那样询问,对修习五蕴业处的人也作了同样的询问。
Adhigatamaggameva kathesīti yena mukhena vipassanābhinivesaṃ akāsi, tamevassa mukhaṃ kathesi. Ayaṃ panāti kammaṭṭhānaṃ pucchanto bhikkhu. Imesanti phassāyatanakammaṭṭhānikapañcakkhandhakammaṭṭhānikānaṃ vacanaṃ. ‘‘Aññamaññaṃ na sametī’’ti vatvā tamevatthaṃ pākaṭaṃ karoti ‘‘paṭhamenā’’tiādinā. Pañcakkhandhavimuttassa saṅkhārassa abhāvā ‘‘nippadesesū’’ti vuttaṃ. Tathevāti yatheva phassāyatanakammaṭṭhānikaṃ, tatheva taṃ pañcakkhandhakammaṭṭhānikaṃ pucchitvā.
诸界平稳生起,意思是味等身体诸界平稳地生起,而不是处在不平衡的状态。因此说“身体健全,体力充足”。“过去的行”等,是就观照的投入方式而说的。遍察在任何时候都应当修习。“行境之地”指活动的领域。
Samappavattā dhātuyoti rasādayo sarīradhātuyo samappavattā, na visamākārasaṇṭhitā ahesuṃ. Tenāha ‘‘kallasarīraṃ balappatta’’nti. ‘‘Atītā saṅkhārā’’tiādi vipassanābhinivesavasena vuttaṃ. Sammasanaṃ sabbatthakameva icchitabbaṃ. Cāribhūminti gocaraṭṭhānaṃ.
“造作者的状态”就是指投入修行的状态。“黄疸病人”就是患黄疸病的人。“阿利吒”是指药线。“制作了药”就是进行了药物的配制。“我将做”就是我将制作药物。“像烧过的柱子一样”就是像被烧过的柱子一样,因为它被碱液网缠绕着,又被嫩芽簇覆盖着。
Kārakabhāvanti bhāvanānuyuñjanabhāvaṃ. Paṇḍurogapurisoti paṇḍurogī puriso. Ariṭṭhanti suttaṃ. Bhesajjaṃ katvāti bhesajjapayogaṃ katvā. Karissāmīti bhesajjaṃ karissāmi. Jhāmathuṇo viyāti daḍḍhathuṇo viya khārakajālanaddhattā taruṇamakulasantānasañchannattā.
在南门村,就是南门附近的村子。红色者,就是红色的。刚长出的垂布条,就像刚长出来垂挂着的布条。已取嫩芽,就是已经摘掉果实的嫩芽。浓荫,就是厚密的树荫。因为那棵树的枝条不稀疏,叶子浓密,互相交错而长在一起,所以它的树荫也是那样,因此说“浓荫,就是互相交错而形成的树荫”,意思是稠密的树荫。此处等句,是与譬喻的配合。
Dakkhiṇadvāragāmeti dakkhiṇadvārasamīpe gāme. Lohitakoti lohitavaṇṇo. Ocirakajātoti jātaolambamānacirako viya. Ādinnasipāṭikoti gahitaphalapotako. Sandacchāyoti bahalacchāyo. Yasmā tassa rukkhassa sākhā aviraḷā ghanappattā aññamaññaṃ saṃsanditvā ṭhitā, tasmā chāyāpissa tādisīti vuttaṃ ‘‘sandacchāyo nāma saṃsanditvā ṭhitacchāyo’’ti, ghanacchāyoti attho. Tatthātiādi upamāsaṃsandanaṃ.
以各种方式倾向的人,是指通过六触处等门径,以各自观修的专注方式修观、并已倾向涅槃的人。由于遍知等成就,其观极为清净。以那种种方式,就是依自己所倾向的方式。现在,为了结合譬喻来显示那各种方式,便开始了“正如……”等开示。这些是很容易理解的。
Yenayenākārena adhimuttānanti chaphassāyatanādimukhena yena yena vipassanābhinivesena vipassantānaṃ nibbānañca adhimuttānaṃ. Suṭṭhu visuddhaṃ pariññātisamayādisiddhiyā. Tena tenevākārenāti attanādhimuttākārena. Idāni taṃ taṃ ākāraṃ upamāya saddhiṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi āraddhaṃ. Taṃ suviññeyyameva.
这说的是那个城市譬喻。如果由紧祝迦树譬喻所说明的义理已经善加把握,那就是“已善标列”。属于这位比丘。“为说法义”,是为了让按照所把握之义而获得殊胜的人进一步增长。“即彼义理”,是指那被称为见清净的义理。盗贼的疑惧不会产生,因为中部地区王国境内安宁澄净。“三男子身高量”,是指高度相当于三个男子,以种种墙壁装饰得色彩斑斓,柱子上方又有花鬘等各种工巧装饰,呈弓形,令人心悦。因此说“为了庄严城市”。由于是为了建立城门的坚固而设置,所以说“也有防贼之用”。“门柱结合处”,指门柱。“这些是常住的,这些是外来的,其中,通过这些人对城市和城主有意义,通过这些则可能产生无义”,具备这样了知的智慧,名为聪慧。具备能防范未知危害的机敏,名为巧善。“即所谓处生智”,是指在各种应办事务中,当下就能生起的辩才,即此所谓处生智。
Idanti nagaropamaṃ. Taṃ sallakkhitanti kiṃsukopamadīpitaṃ atthajātaṃ sace sallakkhitaṃ. Assa bhikkhuno. Dhammadesanatthanti yathāsallakkhitassa atthassa vasena laddhavisesassa upabrūhanāya. Tassevatthassāti tassa dassanavisuddhisaṅkhātassa atthassa. Corāsaṅkā na honti majjhimadesarajjassa pasannabhāvato. Tipurisubbedhānīti ubbedhena tipurisappamāṇāni nānābhittivicittāni thambhānaṃ upari vividhamālākammādivicittadhanurākāralakkhitāni manoramāni. Tenāha ‘‘nagarassa alaṅkārattha’’nti. Nagaradvārassa thirabhāvāpādanavasena ṭhapetabbattā vuttaṃ ‘‘coranivāraṇatthānipi hontiyevā’’ti. Piṭṭhasaṅghātassāti dvārabāhassa. ‘‘Ime āvāsikā, ime āgantukā, tatthāpi ca imehi nagarassa nagarasāmikassa ca attho. Imesaṃ vasena anattho siyā’’ti jānanañāṇasaṅkhātena paṇḍiccena samannāgato. Aññātanivāraṇe paṭubhāvasaṅkhātena veyyattiyena samannāgato. Ṭhānuppattikapaññāsaṅkhātāyāti tasmiṃ tasmiṃ atthakicce taṅkhaṇuppajjanakapaṭibhānasaṅkhātāya.
国王所委派、任命的人,就是“王所委任者”,也就是被安插在各个地方、替国王办理该办事务的人。所谓“仅仅几天”,是说才过了几天,就因为他没有履行职责,他的职位便动摇了,因此说“把一切审判处所等职位都撤掉之后”。
Raññā āyutto niyojito rājāyutto, tattha tattha rañño kātabbakicce ṭhapitapuriso. Katipāheyevāti katipayadivaseyeva akiccakaraṇena tassa ṭhānaṃ vibbhamo jātoti katvā vuttaṃ – ‘‘sabbāni vinicchayaṭṭhānādīni hāretvā’’ti.
“砍掉他的头”意思是:砍掉他在那里如同头颅、处于最高肢体位置的王家事务。换句话说,就是砍掉他在那里所承担的王家事务。如果按通常的字面意思来理解,那就成了下令杀生。因为转轮王不会下这样的命令,而且也会阻止别人这样做。或者,“砍掉”可以这样理解:你依我的命令,做出好像要砍他头的样子,展示出你自己;这样一来,他因为该处教诫而成为受惩罚者,就会消沉下去;后面的修行方式也正是由此而来。“在那里”指的是在那座边境城市里。
Sīsamassa chindāhīti sīsabhūtaṃ uttamaṅgaṭṭhāniyaṃ tattha tassa rājakiccaṃ chindāti attho. Aññathā tassa pākatike atthe gayhamāne pāṇātipāto āṇatto nāma siyā. Na hi cakkavattirājā tādisaṃ āṇāpeti, aññesampi tato nivārakattā. Atha vā chindāhīti mama āṇāya assa sīsaṃ chindanto viya attānaṃ dassehi, evaṃ so tatthovādapaṭikarattapatto odameyyāti, tathā ceva upari paṭipatti āgatā. Tatthāti etasmiṃ paccantimanagare.
由已生起的:即是在止的业处上生起的。
Uppannenāti samathakammaṭṭhāne uppannena.
“即是那一个的”这句话,要连起来理解为:就是那被称为“门”的有身之城所说的那些门。“速疾的使者一双”所说的,也是照这样连接起来理解。因为心所依处色是以十字路口的方式被取在中间,所以经文说“作为心所依处所依的大种”。如果是这样,按理只应取所依处色本身,那为什么这里不取它,反而取大种呢?因此他说“因为所依处色的……”等等。“如同”是指:就正见等来说,如同前面已经讲过的观道那样。说了“这道也因为具备八支,所以也正是那样”之后,就把圣道称为“如所来之道”。“这是此时此处的”是指:在这部经中,为了解说教法而引来的上述譬喻,现在作这样的对应结合。
Tassevāti sakkāyasaṅkhātassa nagarassa ‘‘dvārānī’’ti vuttānīti ānetvā sambandho. ‘‘Sīghaṃ dūtayuga’’nti vuttāti yojanā. Hadayavatthurūpassa majjhe siṅghāṭakabhāvena gahitattā ‘‘hadayavatthussa nissayabhūtānaṃ mahābhūtāna’’nti vuttaṃ. Yadi evaṃ vatthurūpameva gahetabbaṃ, tadevettha aggahetvā kasmā mahābhūtaggahaṇanti āha ‘‘vatthurūpassa hī’’tiādi. Yādisoti sammādiṭṭhiādīnaṃ vasena yādiso eva pubbe āgatavipassanāmaggo. ‘‘Ayampi aṭṭhaṅgasamannāgatattā tādiso evā’’ti vatvā ariyamaggo ‘‘yathāgatamaggo’’ti vutto. Idaṃ tāvetthāti ettha etasmiṃ sutte dhammadesanatthaṃ ābhatāya yathāvuttaupamāya idaṃ saṃsandanaṃ.
这里所说的“对应”,是指接下来要讲的譬喻与法义的对应。城主这个譬喻,是为了显示以五蕴为观察对象而达到见清净的漏尽者。十字路口这个譬喻,是为了显示以四大为观察对象而达到见清净的漏尽者。这就是它们之间的关联。说了“只讲了四谛”之后,为了确定并显示这些谛,所以说了“即使用完整的……”等话。在这里,城市的各种设施代表六门等,因此用它们来比喻六触处等。而这些属于苦谛的范围,所以说“通过城市的设施,只讲了苦谛”。
Idaṃ saṃsandananti idāni vakkhamānaṃ upamāya saṃsandanaṃ. Nagarasāmiupamā pañcakkhandhavasena dassanavisuddhipattaṃ khīṇāsavaṃ dassetuṃ ābhatā. Siṅghāṭakūpamā catumahābhūtavasena dassanavisuddhipattaṃ khīṇāsavaṃ dassetuṃ ābhatāti yojanā. ‘‘Catusaccameva kathita’’nti vatvā tāni saccāni niddhāretvā dassetuṃ ‘‘sakalenapi hī’’tiādi vuttaṃ. Idha nagarasambhāro chadvārādayo. Tena hi chaphassāyatanādayo upamitā. Te pana dukkhasaccapariyāpannāti vuttaṃ ‘‘nagarasambhārena dukkhasaccameva kathita’’nti.
《琵琶喻经》注释
9. Vīṇopamasuttavaṇṇanā
246比丘或比丘尼:经中确实只提到了这两类弟子,但对于其余各类弟子,以及其他的天、人等众生来说,这也是共通的法之摄受。为了用譬喻来显示这个道理,所以开始说“如同所谓的……”等。“施与者”:就是布施的人。“应得的”:就是可以获得、应当证得的意思。
246.Bhikkhussa vā bhikkhuniyā vāti kāmaṃ pāḷiyaṃ parisādvayameva gahitaṃ, sesaparisānaṃ pana tadaññesampi devamanussānanti sabbasādhāraṇovāyaṃ dhammasaṅgahoti imamatthaṃ upamāpubbakaṃ katvā dassetuṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi āraddhaṃ. Yajantoti dadanto. Vinditabboti laddhabbo, adhigantabboti attho.
所谓“欲”,就是渴爱之欲。因此说:“微弱的渴爱,无法让心染着。”先前生起的,是指对同一个所缘最初生起的那一个。它因为没有被反复修习,所以软弱无力。那个,就是欲。不能令心染着,是因为没有获得反复修习。嗔,则名为心的污染。那些,是指执杖等行为。以那些为根的,就是以贪为根的谄、诳、慢、过慢、恶见、散乱等;以嗔为根的忿、恨、覆、悭、嫉、固执、好争等;以痴为根的无惭、无愧、昏沉睡眠、疑、掉举、非理作意等——这些染污法,因为以那些为根,所以都被包含在内了。然而,一切染污法都归属于十二种不善心的生起,为了显示它们在这里也被包含,所以说“欲即贪等”。
Chandoti taṇhāchando. Tenāha – ‘‘dubbalataṇhā so rañjetuṃ na sakkotī’’ti. Pubbuppattikā ekasmiṃ ārammaṇe paṭhamaṃ uppannā. Sā hi anāsevanattā mandā. Soti chando. Rañjetuṃ na sakkoti laddhāsevanattā. Doso nāma cittadūsanattā. Tānīti daṇḍādānādīni. Tammūlakāti lobhamūlakā tāva māyāsāṭheyyamānātimānadiṭṭhicāpalādayo, dosamūlakā upanāhamakkhapalāsaissāmacchariyathambhasārambhādayo, mohamūlakā ahirika-anottappa-thinamiddhavicikicchuddhacca-viparītamanasikārādayo, saṃkilesadhammā gahitāva honti taṃmūlakattā. Yasmā pana sabbepi saṃkilesadhammā dvādasākusalacittuppādapariyāpannā eva, tasmā tesampettha gahitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘chando rāgoti vā’’ti vuttaṃ.
因为应当被畏惧,所以叫“有怖畏”。因为是令人恐惧的,所以叫“有恐惧”。因为能镇伏善法一方,所以叫“有荆棘”。因为善法和无过失的法难以进入,所以叫“有稠林”。因为不给出有之成就和涅槃,所以叫“邪道”。因为是通往恶趣的道路,所以叫“恶道”。“运作”:指转动、行持。因为通往恶趣,烦恼本身就是“烦恼道”。既然连有之成就都无法到达,更何况前往涅槃——这就是其中的意趣。
Bhāyitabbaṭṭhena sabhayo. Bheravaṭṭhena sappaṭibhayo. Kusalapakkhassa vikkhambhanaṭṭhena sakaṇṭako. Kusalaanavajjadhammehi duravagāhaṭṭhena sagahano. Bhavasampattibhavanibbānānaṃ appadānabhāvato ummaggo. Duggatigāmimaggattā kummaggo. Iriyanāti vattanā paṭipajjanā. Duggatigāmitāya kileso eva kilesamaggo. Na sakkā sampattibhavaṃ gantuṃ kuto nibbānagamananti adhippāyo.
“以不净作意等”这里,“等”这个字要理解为也把无常作意等包括进去了。由于已被对治的作意清除掉,心就退回来了,有贪的心不再生起。“以中舍为所缘”:是指以无智中舍为所依的所缘。“总说……遍问……亲近师长而作意”:以让人开示的方式叫“总说”,以让人反复询问的方式叫“遍问”,以住在师长身边的方式叫“亲近师长”,指的是转向这些的人。心:由于对那(无智中舍)的胜解已经成就,依甚深智行、依观察、依亲近有智慧的人,无智的心就退回来了。
Asubhāvajjanādīhīti ādi-saddena aniccamanasikārādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Cittaṃ nivattati sarāgacittaṃ na uppajjati paṭipakkhamanasikārena vinoditattā. Majjhattārammaṇeti aññāṇupekkhaṭṭhāniye ārammaṇe. Uddesa…pe… āvajjantassāti uddisāpanavasena uddesaṃ, paripucchāpanavasena paripucchaṃ, garūnaṃ santike vasanavasena garuvāsaṃ āvajjantassa. Cittanti gambhīrañāṇacariya-paccavekkhaṇa-paññavanta-puggalasevanavasena tadadhimuttisiddhiyā aññāṇacittaṃ nivattati.
就像说“福德是应受供养、能带来果报的”,又说“这样福德就增长”(《长部》3.80),同样,因为是从谷物生起的,所以称为“谷物”。因此说:“‘谷物’是指在谷物生长之处生起的农作物。”
Yathā ‘‘pujjabhavaphalaṃ puñña’’nti vuttaṃ ‘‘evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti (dī. ni. 3.80), evaṃ kiṭṭhasambhavattā ‘‘kiṭṭha’’nti vuttanti āha ‘‘kiṭṭhanti kiṭṭhaṭṭhāne uppannasassa’’nti.
“Ghaṭā”在这里指的是一对角,所以说“在两角之间”。他们说,“Ghaṭā”是牛等动物两角之间那个位置的叫法。“于鼻绳处”,指鼻绳穿过的位置。
Ghaṭāti siṅgayugaṃ idhādhippetanti āha ‘‘dvinnaṃ siṅgānaṃ antare’’ti. Ghaṭāti goṇādīnaṃ siṅgantaraṭṭhassa samaññāti vadanti. Nāsārajjuketi nāsārajjupātaṭṭhāne.
调伏:从种种所缘中退离,即调伏。它:指心。那经是我善说的:那时,指那时那位比丘的。于所缘:指在业处所缘上。
Dameti puthuttārammaṇato nivāreti. Nanti cittaṃ. Yaṃ suttaṃ subhāsitaṃ mayā. Tadassāti tadā assa bhikkhuno. Ārammaṇeti kammaṭṭhānārammaṇe.
“善调伏”:通过做到不追随而调伏。“善驱逐”:通过彻底远远地舍弃而调伏,而这样的状态就叫做“它所驱逐的”,所以这样说。“内行境”:行境成为内在的。因为业处所缘已经远离外在的色等所缘,所以称为“内”。“止的保护”:止是它的保护。正如根律仪戒成为止的保护那样,经中已经这样说了,这就是它的含义。正如根律仪戒是止的缘,同样地,止也是它的缘。
Sudujitanti nibbisevanabhāvakaraṇena jitaṃ. Sutajjitanti suṭṭhu dūrakaraṇena jitaṃ, tathābhūtañca tajjitaṃ nāma hotīti tathā vuttaṃ. Gocarajjhattanti ajjhattabhūto gocaro. Kammaṭṭhānārammaṇañhi bahiddhārūpādiārammaṇavidhuratāya ajjhattanti vuccati. Samatho anurakkhaṇaṃ etassāti samathānurakkhaṇaṃ. Yathā indriyasaṃvarasīlaṃ samathānurakkhaṇaṃ hoti, tathā kathitanti attho. Yathā hi indriyasaṃvarasīlaṃ samathassa paccayo, evaṃ samathopi tassa paccayoti.
琵琶被弹奏的时候,声音让心染着,所以叫“染着”。因为它不肯放手,把心绑住,所以叫“系缚的”。缠缚的地方,就是琴弦附着缠绕的位置。“角”这个名称,是因为它从弯曲处发出琵琶的声音,所以把木棒叫做“角”,不管是用角还是别的什么材料做成的拨子。因此说“四方形的坚实小棒”。
Vādiyamānāya vīṇāya. Cittaṃ rañjetīti rajjanena. Avissajjanīyatāya cittaṃ bandhatīti bandhanīyo. Veṭṭhaketi tantīnaṃ āsajjanaveṭṭhake. Koṇanti kavaṇato vīṇāya saddakaraṇato koṇanti laddhanāmaṃ dārudaṇḍaṃ siṅgādīsu yena kenaci kataṃ ghaṭikaṃ. Tenāha ‘‘caturassaṃ sāradaṇḍaka’’nti.
因为那位国王或大臣没有如实了知声音,为了显示他对声音不了知的那种状态,才说了“我将看见声音”等话。
Yasmā so rājā rājamahāmatto vā saddaṃ yathāsabhāvato na aññāsi, tasmiṃ tassa ajānanākārameva dassetuṃ ‘‘saddaṃ passissāmī’’tiādi vuttaṃ.
据说“asatī”这个词在巴利圣典里是因为词性颠倒才这么说的,所以论师按照它原本的词性说出来时,就说成“asā”。在说了“asatī是下贱的称呼”之后,为了说明它在那里是怎么用的,就说“世间的女人名叫asā”,意思是世间的女人就是不贞的,接着说明其中的原因:“她们没有界限。”在世间通常,兄长、弟弟、舅舅等这些界限和规矩,在她们那里是不存在的。为什么呢?因为她们爱染深重又放肆,会以交合的方式与所有人发生关系。怎么讲呢?就像“尸弃”一切通吃一样。因此他说——
Asatī kirāyanti pāḷiyaṃ liṅgavipallāsena vuttanti yathāliṅgameva vadanto ‘‘asā’’ti āha. ‘‘Asatīti lāmakādhivacana’’nti vatvā tattha payogaṃ dassetuṃ ‘‘asā lokitthiyo nāmā’’ti vuttaṃ, loke itthiyo nāma asatiyoti attho, tattha kāraṇamāha ‘‘velā tāsaṃ na vijjatī’’ti. Pakatiyā loke jeṭṭhabhātā kaniṭṭhabhātā mātulotiādikā velā mariyādā tāsaṃ na vijjati. Kasmā? Sārattā ca pagabbā ca sabbesampi sambhogavasena viniyogaṃ gacchanti. Kathaṃ? Sikhī sabbaghaso yathā. Tenevāha –
“一切河流都弯弯曲曲地流,一切树林都是木头组成的。
一切女人只要得到隐蔽的地方,都会做恶事。”
‘‘Sabbā nadī vaṅkagatī, sabbe kaṭṭhamayā vanā; Sabbitthiyo kare pāpaṃ, labhamāne nivātake’’ti. (jā. 2.21.308);
其他像弦乐器、方鼓等乐器也是如此。五蕴就像琵琶,因为它是许多法的集合体;瑜伽行者就像国王,因为他追寻与那相关的诸法。所谓“其”,指的就是瑜伽行者。
Aññampi tantibaddhaṃ caturassaambaṇavāditādīni. Vīṇā viya pañcakkhandhā anekadhammasamūhabhāvato. Rājā viya yogāvacaro tappaṭibaddhadhammagavesakattā. Assāti yogāvacarassa.
“趣”这个词也用在除了地狱等以外的其他地方。为了把两者区分开来,就像说“苦苦”“色色”那样,说“趣趣”,意思就是被称为“趣”的流转之处。因此说:“在这中间轮回流转。”所谓“生趣”,就是产生之处本身就是趣。
Nirayādito aññasmimpi gati-saddo vattati. Tato visesanatthaṃ ‘‘gatigatī’’ti vuttaṃ ‘‘dukkhadukkhaṃ, rūparūpa’’nti ca yathā, gatisaññitaṃ pavattiṭṭhānanti attho. Tenāha – ‘‘etthantare saṃsarati vattatī’’ti. Sañjāyanapadeso eva gatīti sañjātigati.
不过,为了通过可现见的母胎住处——这是让众生起悚惧的地方——来显示那个趣,才说了“此是其身”等话。对色法来说,它的自相就是趣的终点,这之后再也没有别的,所以叫“自相趣”。“非有”就是彻底的不存在。相续的断绝叫“非有趣”,因为它以非有为终点。“坏灭”就是刹那灭,这里同样是到达它的终点,所以是同一个说法。乃至有顶,就是乃至一切有的顶端。“自相趣”“非有趣”“坏灭趣”,因为已经用“此是同一理路”这句话说明了,所以没有再单独拿出来说。对那位漏尽者来说,这些趣不存在,因为它们已经被无上道彻底断除了。
Taṃ pana gatiṃ sattānaṃ saṃvegavatthubhūtassa paccakkhassa gabbhāsayassa vasena dassetuṃ ‘‘ayamassa kāyo’’tiādi vuttaṃ. Rūpadhammassa salakkhaṇaṃ gati niṭṭhā, tato paraṃ aññaṃ kiñci natthīti salakkhaṇagati. Abhāvo accantābhāvo. Santānavicchedo vibhavagati taṃniṭṭhānabhāvā. Bhedoti khaṇanirodho, idhāpi taṃniṭṭhānatāyeva pariyāyo. Yāva bhavaggāti yāva sabbabhavaggā. Salakkhaṇavibhavagatibhedagatiyo ‘‘eseva nayo’’ti imināva pakāsitāti na gahitā. Tassa khīṇāsavassa na hoti aggamaggena samucchinnattā.
戒已经讲完,因为已经说了在色等所缘上防护欲等。中间讲了修定,因为经里说明“只向内住立……中略……入定”。最后讲了涅槃,因为经里说“凡他……中略……不存在”。
Sīlaṃkathitaṃ rūpādīsu chandādinivāraṇassa kathitattā. Majjhe samādhibhāvanā kathitā ‘‘ajjhattameva santiṭṭhati…pe… samādhiyatī’’ti jotitattā. Pariyosāne ca nibbānaṃ kathitaṃ ‘‘yampissa…pe… na hotī’’ti vacanato.
10. 六生物譬喻经的注解
10. Chappāṇakopamasuttavaṇṇanā
247“有疮的身体”就是指被创伤的身体。“煮熟的”是指因腐烂而熟透。在箭杆中,“箭”是通称,所以注释说“箭林就是箭杆林”。“身有疮……等等……应当知道”——功德之身之所以这样说,是因为它在下、中、上各部分都有破裂、孔洞、戒行残缺等种种毁坏与不圆满的过失。这里所说的“草”是指“刺”,因为像刺一样;或者“草刺”这个说法,就是指草本身那种形态。
247.Vaṇasarīroti vaṇitasarīro. Pakkattāti kuthitattā. Saradaṇḍesu sarasamaññāti kaṇḍa-saddo sarapariyāyoti āha – ‘‘saravananti kaṇḍavana’’nti. Arugatto…pe… veditabbo guṇasarīrassa khaṇḍachiddasīlādīhi heṭṭhā majjhe uparibhāge ca bhedavisamacchinnavikāradosattā. Ettha kusā ‘‘kaṇṭakā’’ti adhippetā kaṇṭakasadisattā, kusatiṇānaṃ eva vā vuttākārapadeso ‘‘kusakaṇṭako’’ti vutto.
就“刺穿”之义而言,指住在村里的人:成为不配受供养者后,以接受他们所作供养的方式,即以此压迫之义。
Gāmavāsīnaṃ vijjhanaṭṭhenāti nārahova hutvā tesaṃ kārānaṃ paṭiggahaṇavasena pīḷanaṭṭhena.
Pakkhin 就是象相鸟。据说它的脸像象鼻,所以叫“象鼻鸟”。Vissajjeyya 的意思是:就像用绳子绑着那样,照原样放出去。
Pakkhinti hatthiliṅgasakuṇaṃ. Tassa kira hatthisoṇḍasadisaṃ mukhaṃ, tasmā ‘‘hatthisoṇḍasakuṇa’’nti vuttaṃ. Vissajjeyyāti rajjuyā yathābaddhaṃ eva vissajjeyya.
以盘绕:就是以自己的身体盘绕。结成圆环:就是照这样做,让身体像圆环那样安住。我将入睡:就是我要进入睡眠。想要飞起:就是想要腾空飞起。从此方到彼方:就是从一个方向到另一个方向。
Bhogehīti attano sarīrabhogehi. Maṇḍalaṃ bandhitvāti yathā sarīraṃ maṇḍalākārena tiṭṭhati, evaṃ katvā. Supissāmīti niddaṃ okkamissāmi. Ḍetukāmoti uppatitukāmo. Disā disanti disato disaṃ.
六处就像六种动物,因为它们的志趣各不相同;而它们志趣的差异,应当理解为它们各自朝向不同境界的倾向。渴爱就像坚固的绳子,因为它把六处捆绑起来。无明就像中间的结,因为它是这个系缚难以解开的原因。所缘之所以变得强有力,既因为它令人愉悦可爱,也因为在它之上渴爱的执取非常牢固。
Cha pāṇakā viya cha āyatanāni nānajjhāsayattā, nānajjhāsayatā ca nesaṃ nānāvisayaninnatāya daṭṭhabbā. Daḷharajju viya taṇhā tesaṃ bandhanato. Majjhe gaṇṭhi viya avijjā bandhanassa dubbinimmocanahetuto. Ārammaṇaṃ balavaṃ hoti manuññabhāvena ceva tattha taṇhābhinivesassa daḷhabhāvena ca.
如果是用相似的东西来打比方,那就属于“引喻”这一类。所谓“appanā”,就是结合、对照的意思。在经文里,正是用“evameva kho”(正是如此)这类说法来安立比喻的。眼之所以有不确定的欲求倾向,是因为它对种种色等(对象)有着不均衡的倾向。其余诸处也应当依照同样的道理来理解。
Sarikkhakena vā upamāya āharaṇapakkhe. Appanāti saṃsandanā. Pāḷiyaṃyeva appitā upamā ‘‘evameva kho’’tiādinā. Rūpacittādivisamaninnattā cakkhussa visamajjhāsayatā. Esa nayo sesesupi.
在名为耳孔的孔洞中,即耳孔状的凹陷里。对于耳朵来说,它是缘,也就是亲依止缘,因为没有它就听不到声音。说了“即使是空无一物的虚空也可以”之后,为了说明它作为缘的性质,又说了“在洞穴内”等话。撞击界的相续,就是相互撞击诸界的相续。
Kaṇṇacchiddakūpaketi kaṇṇacchiddasaññite āvāṭe. Tassāti sotassa. Paccayo hotīti upanissayo hoti tena vinā saddaggahaṇassa abhāvato. ‘‘Ajaṭākāsopi vaṭṭati evā’’ti vatvā tassa paccayabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘antoleṇasmi’’ntiādi vuttaṃ. Dhātuparamparā ghaṭṭentoti bhūtaparamparāsaṅghaṭṭento.
“若是如此”:当声音这样通过大种的相续传到耳中时,耳就有了“已到达行境”的性质。如果耳像鼻等那样执取已到达的对象,就不可能知道“远处有声音”,因为它只执取已到达的对象。意识有种种了知的方式,这是因为执取方式有差别。然而,耳识的生起在两种情况下都是一样的。即使声音停在远处,也能在那种地方成为回响等的缘,应当看作像铁的运动之于磁石那样。“法性”:就是法的自性,意思是这是声音的自性。能从各处听到,是因为获得了名为虚空的依止。不过,如果耳是执取已到达的对象,那么心生的声音就不能成为耳识的所缘缘。在《发趣论》中,虽然一般地说“声处以所缘缘为缘,而作为耳识的缘”,但外界并没有心生的声音。或者,心生的声音通过界的相续撞击耳净色,那个通过相续转起的,已经不是心生的声音了,因为它是时节生的。因此,声音在哪里生起,就只安住于那里而到达耳净色的领域,这是这里应当得出的结论。所以说“它确实是以未至为行境”。
Evaṃ santeti evaṃ bhūtaparamparāvasena sadde sotapathamāgacchante. Sampattagocaratā hoti sotassa. Ghānādīnaṃ viya ‘‘dūre saddo’’ti jānanaṃ na sambhaveyya sampattagāhibhāvato. Tathā tathā jānanākāro hoti manoviññāṇassa gahaṇākāravisesato. Sotaviññāṇappavatti pana ubhayattha samānāva. Dūre ṭhitopi saddo tādise ṭhāne paṭighosādīnaṃ paccayo hoti ayokanto viya ayocalanassāti daṭṭhabbaṃ. Dhammatāti dhammasabhāvo, saddassa so sabhāvoti attho. Tato tato savanaṃ hoti ākāsasaññitassa upanissayassa labbhanato. Yadi pana sotaṃ sampattagāhī siyā, cittasamuṭṭhānasaddo sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayo na siyā. Paṭṭhāne ca avisesena ‘‘saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti vutto, bahiddhā ca cittajassa saddassa sambhavo natthi. Atha vā cittajo saddo dhātuparamparāya sotapasādaṃ ghaṭṭeti, na so cittajo saddo, yo paramparāya pavatto. Utujo hi so, tasmā yathuppanno saddo, tattha ṭhitova sotapasādassa āpāthaṃ āgacchatīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘asampattagocarameveta’’nti.
那时,因为没有危险,就达到了心一境性。鼻是依止于被称为鼻孔的虚空而运作的,所以说鼻以虚空为住处。没有风就不可能执取香,所以是以风为依止、以香为行境。因此说“确实如此”等。
Tadā ekaggacittataṃ āpajjati parissayānaṃ abhāvato. Nāsacchiddasaṅkhātaākāsasannissaye vattanato ghānaṃ ākāsajjhāsayaṃ vuttaṃ. Vātena vinā gandhagahaṇassa asambhavato vātūpanissayagandhagocaraṃ. Tenāha ‘‘tathā hī’’tiādi.
从村里得到的食物,就是“村”;因为心倾向于它,所以说“以村为所依”。同样,味是生命的标志,也就是生命;因为心倾向于它,所以它被称为“舌”。不可能用唾液知道未被浸湿的东西的味道,因此舌是以水为依托、以味为对象。
Gāmato laddhabbaṃ āhāraṃ gāmaṃ, tanninnatāya gāmajjhāsayatā vuttā. Tathā hi jīvitanimittaṃ raso jīvitaṃ, tasmiṃ ninnatāya taṃ avhāyatīti jivhā. Na sakkā kheḷena atemitassa rasaṃ jānituṃ, tasmā āposannissitarasārammaṇā jivhāti.
从未烧的墓地之外。执受为倾向,就是倾向于执受。作为身净色所依的地界,只有当触所缘撞击时,识才在那里生起,不是别的情况,所以说以依地之触为所缘者。确实如此等,是证明身体以执受为倾向的。内或外,就是内的或外的。身的,指身体的。被善建立者等,是显示那地界作为缘的状态。
Āmakasusānato bahi. Upādiṇṇakajjhāsayoti upādiṇṇakaninno. Kāyapasādasannissayabhūtāya pathaviyā phoṭṭhabbārammaṇe ghaṭite eva tattha viññāṇuppatti, na aññathāti vuttaṃ ‘‘pathavīsannissitaphoṭṭhabbārammaṇo’’ti. Tathā hītiādi kāyassa upādiṇṇakajjhāsayatāya sādhakaṃ . Ajjhattikabāhirāti ajjhattikā bāhirā vā. Assāti kāyassa. Susanthatassātiādi tassa pathaviyā paccayabhāvadassanaṃ.
种种倾向,就是倾向于种种所缘。这是为了显示心像猴子一样不稳定。因此说“即使以前见过的”等等。通过执取根本有分,排除了随后生起的有分。是意的,也就是心的。应当知道,这是唯作识。种种,就是差别。
Nānajjhāsayoti nānārammaṇaninno. Tena manassa makkaṭassa viya anavaṭṭhitataṃ dasseti. Tenāha ‘‘diṭṭhapubbepī’’tiādi. Mūlabhavaṅgaggahaṇena piṭṭhibhavaṅgaṃ nivatteti. Assāti manassa. Evaṃ kiriyamayaṃ viññāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Nānattanti bhedo.
就像那些因为防止心跟着自己的喜好转动而受到约束的人。没有贪染的状态,就是指没有那种被称为贪染的躁动。不牵引,是指在它自己的范围内、在色所缘上,既不牵引心的相续,也不牵引具有那颗心的人。这里说的只是前行观,因为经中是从处的角度这样教导的:诸比丘,你们应当这样学。
Yathārucippavattiyā nivāraṇavasena baddhānaṃ. Nibbisevanabhāvanti lolatāsaṅkhātaparipphandassa abhāvaṃ. Nākaḍḍhatīti savisaye rūpārammaṇe cittasantānaṃ, taṃsamaṅginaṃ vā puggalaṃ nākaḍḍhati. Pubbabhāgavipassanāva kathitā āyatanamukhena ‘‘evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti vuttattā.
11. 《麦束经》的注疏讲解
11. Yavakalāpisuttavaṇṇanā
248大麦堆,就是成熟大麦堆成的集合体。手持木杖的人,就是拿着棍棒的人。应当打谷,意思是:就像让叫作大麦的谷物从茎秆上脱落一样,应当这样打谷。让大麦脱落,是指从大麦穗那里通过打谷使大麦脱落、分离出来。
248.Yavapuñjo suparipakkayavasamudāyo. Kājahatthāti daṇḍahatthā. Potheyyunti yathā yavasaṅkhātaṃ dhaññaṃ vaṇṭato muccati, evaṃ potheyyuṃ. Yave sāvetvāti yavasīsato yave pothanena mocetvā vivecetvā.
六处就像四通八达的大路口,因为它们是所缘之杖击打的地方。众生就像稻束,因为会被那些所缘击打。六种杖,就是按自性各自分为可意、不可意、中等三类,一共十八种所缘,它们击打处在稻束位置的众生。因为对存在的渴求而一再一再地再生,所以用复数来说“对存在的渴求是烦恼”。或者,这里的意思应该理解为:对存在的渴求,以及作为它条件的烦恼,合起来就是“对存在的渴求烦恼”。因为众生的一切轮回之苦都以对存在的渴求为根本,所以接着说“如此,众生”等等。“对存在的渴求烦恼”,就是以对存在的渴求为根本的烦恼。
Catumahāpatho viya cha āyatanāni ārammaṇadaṇḍakehi hananaṭṭhānattā. Yavakalāpī viya satto tehi haññamānattā. Cha byābhaṅgiyo viya sabhāvato chadhāpi paccekaṃ iṭṭhāniṭṭhamajjhattavasena aṭṭhārasa ārammaṇāni yavakalāpaṭṭhāniyassa sattassa hananato. Bhavapatthanāya aparāparuppattiṃ sandhāya ‘‘bhavapatthanā kilesā’’ti bahuvacananiddeso. Bhavapatthanā ca tassa paccayabhūtā kilesā cāti bhavapatthanākilesāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Yasmā sattānaṃ vaṭṭadukkhaṃ nāma sabbampi taṃ bhavapatthanāmūlakaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘evaṃ sattā’’tiādi. Bhavapatthanakilesāti ca bhavapatthanāmūlakaṃ kilesaṃ.
处格是指近处的意思,所以用“处格”。因此说“在善法堂门前”。“没有做”是指没有造作苦。“像新粪猪一样”就是像吃新粪的猪那样。“只是以心”是说,被束缚的人只是以自己的心而被束缚。因此,就像毗摩质多罗的束缚被解开一样,所以说“毗摩质多罗束缚”。“智解脱的束缚”就是通过智慧而解脱的束缚。
Bhummanti samīpatthe bhummaṃ. Tenāha ‘‘sudhammāya dvāre’’ti. Na katanti dukkhuppādanaṃ na kataṃ. Navagūthasūkaraṃ viyāti navagūthabhakkhasūkaraṃ viya. Cittenevāti yo bajjhati, tassa citteneva . Tasmāti yasmā vepacittibandhanassa bandhanamuccanaṃ viya, tasmā ‘‘vepacittibandhana’’nti vuttaṃ. Ñāṇamokkhaṃ bandhananti ñāṇena muccanaṃ bandhanaṃ.
“妄想”是指:通过构想的爱执,想“这是我的”;通过见,想“这是我的我”;通过慢,想“我就是这个”,这样在妄想。因为脱离五蕴并没有一个可被妄想的对象,所以说“在诸蕴上妄想”。这里的“魔的”是属格形式。“被烦恼魔所缚”就是被烦恼魔、被那同样的烦恼束缚所绑住。“已解脱”在这里也是同样的道理。
Maññamānoti parikappitataṇhāvasena ‘‘etaṃ mamā’’ti, diṭṭhivasena ‘‘eso me attā’’ti, mānavasena ‘‘esohamasmī’’ti maññanto. Khandhavinimuttassa maññamānavatthuno abhāvā ‘‘khandhe maññanto’’ti vuttaṃ. Etanti ‘‘mārassā’’ti etaṃ sāmivacanaṃ. Kilesamārena baddhoti kilesamārena teneva kilesabandhanena baddho. Muttoti etthāpi eseva nayo.
当爱妄想存在时,见妄想和慢妄想根本就不会有牵连,正如用“我是”这个词说出了见妄想和慢妄想一样,也用“我是”这个词说出了爱妄想。用“我是这个”这个词所说的见妄想,只是依据当下所得的见之对象来说的。用“我将是”来说的见妄想,是依据对未来见之对象的构想来说的。因为大多数对未来执取就是常见。即使是以断灭见的方式,那也只是见妄想。这样联系起来理解。“有色”等词,只是对常见所执本身的不同说明。因为妄想像疾病一样带来过患,像痈肿一样内部有隐患,像箭刺一样造成伤害,所以依这些爱等烦恼,以明显的动摇而动摇,以不明显的颤动而颤动。戏论应理解为在轮回中长久流转,或者说是蕴相续的扩展。达到放逸行相,达到昏昧行相。“它们的”是指那些爱、见等烦恼。“为显示行相”就是为了显示它们生起的行相。
Taṇhāmaññanāya sati diṭṭhimānamaññanānaṃ pasaṅgo eva natthīti yathā ‘‘asmī’’ti padena diṭṭhimānamaññanā vuttā honti, evaṃ taṇhāmaññitāpīti vuttaṃ ‘‘asmīti padena taṇhāmaññitaṃ vutta’’nti. Ayamahamasmīti padena diṭṭhimaññitanti etarahi labbhamānadiṭṭhivatthuvaseneva. Bhavissanti anāgatadiṭṭhivatthuparikappanavaseneva diṭṭhimaññitaṃ. Yebhuyyena hi anāgatāliṅganā sassatadiṭṭhi. Ucchedavasena diṭṭhimaññitamevāti ānetvā sambandho. Rūpītiādīni padāni. Sassatassevāti sassatagāhasseva pabhedadīpanāni. Yasmā maññitaṃ ābādhavasena rogo, antodosavasena gaṇḍo, aṅganikantavasena sallaṃ, tasmā imehi taṇhādīhi kilesehi pākaṭacalanavasena iñjanti ceva, apākaṭasañcalanavasena phandanti ca. Papañcitaṃ saṃsāre cirāyanaṃ daṭṭhabbaṃ, khandhasantānassa vā vitthāraṇaṃ. Pamattākārappattā mucchanākārappattā. Tesanti taṇhādiṭṭhikilesānaṃ. Ākāradassanatthanti pavattiākāradassanatthaṃ.
“慢”是指以“我更好”等心态表现出来的自负状态。为什么说“与渴爱相应的慢”呢?难道一切慢不都是与渴爱相应的吗?确实,因为存在不一致的情况,所以需要加限定词来区分。这是对的,不过渴爱有时是慢的缘,有时不是慢的缘,因此慢被称为不定。正如《发趣论》中说“以结法为缘,结法以因缘生起”,在这里把诸结按各自可得的关系连接起来展示其关联,说了“以欲贪结为缘,有慢结、无明结”,又说“以欲贪结为缘,有无明结”,说了“以慢结为缘,有有贪结、无明结”,又说“以有贪结为缘,有无明结”。在这里,通过欲贪结和有贪结,说明了慢的不定性。其中,针对强有力的渴爱,说了“与渴爱相应的慢”。因为与强有力的渴爱相应的慢,自身也变得强有力,以“我是”这种带有特殊自负的方式生起。
Māno nāma ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā majjanākārappavatti. Taṇhāya sampayuttamānavasenāti kasmā vuttaṃ? Nanu sabbo māno taṇhāsampayutto? Sati hi byabhicāre visesanaṃ icchitabbanti. Saccametaṃ, taṇhā pana atthi mānassa paccayabhūtā, atthi mānassa appaccayabhūtā, yato māno aniyato vuccati. Tathā hi paṭṭhāne ‘‘saṃyojanaṃ dhammaṃ paṭicca saṃyojano dhammo uppajjati hetupaccayā’’ti ettha saṃyojanāni saṃyojanehi yathālābhaṃ yojetvā dassitayojanāya ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca mānasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti vatvā ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti, ‘‘mānasaṃyojanaṃ paṭicca bhavarāgasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti ca vatvā ‘‘bhavarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti vuttaṃ. Ettha ca kāmarāgabhavarāgasaṃyojanehi mānassa aniyatabhāvo pakāsito. Tattha yā taṇhā balavatī, taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘taṇhāya sampayuttamānavasenā’’ti. Balavataṇhāsampayutto hi māno sayampi balavā hutvā asmīti savisesaṃ majjanavasena pavattatīti.
依见之方式是指以慢为根本的见之方式。因为以“我胜”等而具多慢的人,在色等某一对象上生起“我即是此”的见时,由于慢还没有被断除,慢也会在那些地方就地生起。所以,这是针对以慢为根本的见而说“依‘我即是此’之见而说”。但问难者不了解这个意思,把不存在的相应义当成实有而诘问:“难道不是吗?”对方回答“是的,没有”,接受了这个意思之后,又以“然而,对于慢……”等来答复。其中的含义已经解释过了。
Diṭṭhivasenāti mānamūlakadiṭṭhivasena. ‘‘Seyyohamasmī’’tiādinā hi bahulamānupetassa puggalassa rūpādīsu ekaṃ uddissa ayamahamasmīti diṭṭhiyā uppannāya mānassa appahīnattā mānopi tattha tattheva uppajjati. Iti mānamūlakaṃ diṭṭhiṃ sandhāyāha ‘‘ayamahamasmīti diṭṭhivasena vutta’’nti. Codako pana imamatthaṃ ajānanto anupalabbhamānameva sampayogatthaṃ gahetvā ‘‘nanu cā’’tiādinā codeti. Itaro ‘‘āma natthī’’ti tamatthaṃ sampaṭicchitvā ‘‘mānassa panā’’tiādinā parihāramāha. Tassattho vutto eva.