12. 世间欲功德品·1-2. 第一《魔网经》等注释
1. 六处相应复注 · 138 段
12. 世间欲功德品
12. Lokakāmaguṇavaggo
1-2. 第一《魔网经》等注释
1-2. Paṭhamamārapāsasuttādivaṇṇanā
114-115114-115. 烦恼魔住在这里,所以叫“住处”,也就是五欲的内在和外在的处所。已经进入烦恼魔的住处,就是落入了它的掌控。所谓“三种”,是指被称为戏论想的三种魔。由此就可以知道,也已经落入了天子魔的掌控。
114-115. Āvasati ettha kilesamāroti āvāso. Kāmaguṇaajjhattikabāhirāni āyatanāni. Kilesamārassa āvāsaṃ gato vasaṃ gato. Tividhassāti papañcasaññāsaṅkhātassa tividhassapi mārassa. Tato eva devaputtamārassapi vasaṃ gatoti sakkā viññātuṃ.
3. 《世间边际经》的注释
3. Lokantagamanasuttavaṇṇanā
116116. 在这里,“世间”指的是有情群体、草木山河等依止之处,也就是轮围世界。而“行”则因为具有不断毁坏、崩坏的意义,所以也叫“世间”。“边际”就是终点、尽头。“以一切知智加以对照”的意思是:依照一切知智的运作方式来做比对,使两者不相违背、彼此吻合。“我将称赞”就是我要加以赞叹。
116. Lokiyanti ettha sattakāyabhūtagāmādīti loko, cakkavāḷo. Saṅkhāro pana lujjanapalujjanaṭṭhena loko. Antanti osānaṃ. Sabbaññutaññāṇena saṃsanditvāti sabbaññutaññāṇagatiyā samānetvā avirodhetvā. Thomessāmīti pasaṃsissāmi.
“具有如是成就”是指:能这样成就、应当这样看待,这就是我的请求。因此他说“就是如此”,意思是“如此是其义”。“了知者了知”:他是以一切知智了知应当了知的一切。因为停留在部分智慧的人,并不能了知一切应当了知的。由于这里用了最高程度的说明,又采取不加区分的整体涵盖,所以“了知”这个词就统摄了无余的一切所知种类;因此,与了知这一切为对象的认知活动相应,唯有以一切知智作为其工具才是合理的。依照本论的文境,以及“世尊”一词的邻近关联,这个意思也应当阐明。“见应见者”:以天眼、慧眼、法眼、佛眼、普眼这五种总称为智眼的眼,如实照见所应见的对象。或者,“了知者了知”:正如其他有颠倒的人——那些主张遍知欲界色界的人——虽然了知,却是以颠倒而了知;世尊则不是这样。世尊由于已断颠倒,所以了知时就是了知;由于没有邪见之见,所以见时就是见。这就是其义。
Evaṃsampattikanti evaṃsampajjanakaṃ evaṃpassitabbaṃ idaṃ mama ajjhesanaṃ. Tenāha ‘‘īdisanti attho’’ti. Jānaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇena jānitabbaṃ jānāti eva. Na hi padesaññāṇe ṭhito jānitabbaṃ sabbaṃ jānāti. Ukkaṭṭhaniddesena hi avisesaggahaṇena ca ‘‘jāna’’nti iminā niravasesaṃ ñeyyajātaṃ pariggayhatīti tabbisayāya jānanakiriyāya sabbaññutaññāṇameva karaṇaṃ bhavituṃ yuttaṃ. Pakaraṇavasena ‘‘bhagavā’’ti padasannidhānena ca ayamattho vibhāvetabbo. Passitabbameva passatīti dibbacakkhu-paññācakkhu-dhammacakkhu-buddhacakkhu-samantacakkhu-saṅkhātehi ñāṇacakkhūhi passitabbaṃ passati eva. Atha vā jānaṃ jānātīti yathā aññe savipallāsā kāmarūpapariññāvādino jānantāpi vipallāsavasena jānanti, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana pahīnavipallāsattā jānanto jānāti eva, diṭṭhidassanassa abhāvā passanto passati evāti attho.
以“引导见”的作用来说:就像眼引导、促成众生的看见,同样,由于能促成对世间的如实知见,所以以引导见的作用而成为“眼”;或者因为是慧眼所成,也就是以自生智成就、证得慧眼,所以称为“成为眼者”。“成为智者”也应同样理解。或者说,诸菩提分法——由于他依这些法而生起,也令世间生起这些法,或者证得了不与他人共通的独特之法,所以称为“成为法者”。道智在最胜的意义上称为“梵”,由于他依此而生起,也令世间生起此,并且以自生智证得它,所以称为“成为梵者”。他宣说四圣谛之法,所以是宣说者。他长久地使对真理的证悟持续流传并宣说,所以是流转者。引出义,就是抽取出苦等义;或者使人达到第一义,也就是涅槃。他令众生中生起对不死的亲证,施予不死,所以是不死的施与者。因为菩提分法归属于他,所以是法主。一再让人祈请,使之成为郑重,就是作尊重想;同样,先使之成为难解而后才宣说,也是如此。
Dassanapariṇāyakaṭṭhenāti yathā cakkhu sattānaṃ dassanatthaṃ pariṇeti sādheti, evaṃ lokassa yāthāvadassanasādhanatopi dassanakiccapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto, paññācakkhumayattā vā sayambhūñāṇena paññācakkhuṃ bhūto pattoti vā cakkhubhūto. Ñāṇabhūtoti etassa ca evameva attho daṭṭhabbo. Dhammā vā bodhipakkhiyā, tehi uppannattā lokassa ca taduppādanato anaññasādhāraṇaṃ vā dhammaṃ patto adhigatoti dhammabhūto. ‘‘Brahmā’’vuccati seṭṭhaṭṭhena maggañāṇaṃ, tena uppannattā lokassa ca taduppādanato tañca sayambhūñāṇena pattoti brahmabhūto. Catusaccadhammaṃ vadatīti vattā. Ciraṃ saccapaṭivedhaṃ pavattento vadatīti pavattā. Atthaṃ nīharitvāti dukkhādiatthaṃ uddharitvā. Paramatthaṃ vā nibbānaṃ pāpayitā. Amatasacchikiriyaṃ sattesu uppādento amataṃ dadātīti amatassa dātā. Bodhipakkhiyadhammānaṃ tadāyattabhāvato dhammassāmī. Punappunaṃ yācāpento bhāriyaṃ karonto garuṃ karoti nāma, tathā duviññeyyaṃ katvā kathentopi.
眼睛存在时,才有对世间的认知;眼睛不存在时,就没有。因为如果没有内在的感官,就不会有“世间”这个说法。所以经中说“眼就是世间”等等。所谓“未断见者”,就是还没有彻底消除有身见的人,他没办法把整体和部分分开来分析,于是把部分当成整体一样,认知为“世间”,并且执取为“世间”。“如是”这个词,是把“认知为世间并且执取为世间”这三句一起带出来的。“其”指的是凡夫,或者指轮围世间。因为凡夫正是把眼等连同它们所在的地方,一起认知为“轮围”。所谓“以步行”,就是用脚走。无法到达,因为它们无穷无尽。所谓“以坏灭之义”,是为了依行作世间来说明世间的尽头。它的尽头就是涅槃。涅槃是可以到达的,因为通过正确的修行能够证得。至于轮围世间,则没有尽头,因为靠步行无法到达。
Cakkhunā vijjamānena lokasaññī hoti, na tasmiṃ asati. Na hi ajjhattikāyatanavirahena lokasamaññā atthi. Tenāha ‘‘cakkhuñhi loko’’tiādi. Appahīnadiṭṭhīti asamūhatasakkāyadiṭṭhiko ghanavinibbhogaṃ kātuṃ asakkonto samudāyaṃ viya avayavaṃ ‘‘loko’’ti sañjānāti ceva maññati ca. Tathāti iminā ‘‘lokoti sañjānāti ceva maññati cā’’ti padattayaṃ ākaḍḍhati. Tassāti puthujjanassa, cakkavāḷalokassa vā. Cakkhādimeva hi sahokāsena ‘‘cakkavāḷo’’ti puthujjano sañjānāti. Gamanenāti padasā gamanena. Na sakkā tesaṃ anantattā. Lujjanaṭṭhenāti abhisaṅkhāralokavasena lokassa antaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tassa anto nāma nibbānaṃ. Taṃ pattuṃ sakkā sammāpaṭipattiyā pattabbattā. Cakkavāḷalokassa pana anto nāma, natthi tassa gamanena appattabbattā.
用这些词,就是通过这些划分句子的词。而它们的特征在于字母的集合,所以他说“以字母的聚合”。所谓“以各别字母”,意思是:在每一个词当中,那些各有固定排列、并被心一一分别取到的字母。
Imehi padehīti imehi vākyavibhāgehi padehi. Tāni pana akkharasamudāyalakkhaṇānīti āha ‘‘akkharasampiṇḍanehī’’ti. Pāṭiyekkaakkharehīti tasmiṃ tasmiṃ pade paṭiniyatasannivesehi visuṃ visuṃ cittena gayhamānehi akkharehīti attho.
以“前往”的含义,“paṇḍā”被称为慧;依靠这种慧而从此处到达彼处的人,就是贤者,也就是有慧的人。所谓“大慧”,应当从无碍解的角度来理解,所以说“大义”等。“yathā taṃ”中的taṃ,在第一种解释里只是语助词,在第二种解释里则是回指,所以说“那已作了解释”。
Gamanaṭṭhena ‘‘paṇḍā’’ vuccati paññā, tāya ito gato pattoti paṇḍito, paññavā. Mahāpaññatā nāma paṭisambhidāvasena veditabbāti āha ‘‘mahante atthe’’tiādi. Yathā tanti ettha tanti nipātamattaṃ paṭhamavikappe, dutiyavikappe pana paccāmasananti āha ‘‘taṃ byākata’’nti.
《欲功德经》的注疏注释
4. Kāmaguṇasuttavaṇṇanā
117“心的”一词是表示工具的属格。所谓“以心接触”,意思就是体验,所以说“过去曾以心体验过”。按照三个季节的适宜情况,有三种宫殿;依据这一点,就有三种戏剧的分类。仅仅以心意愉悦这一点,就把它说成五欲功德,而不是从贪欲的角度来说。因为自从出家以后,菩萨心中确实从未生起过欲的寻思。因此,邪恶者魔罗说——
117.Cetasoti karaṇe sāmivacanaṃ. Cittena saṃphusanaṃ nāma anubhavoti āha ‘‘cittena anubhūtapubbā’’ti. Ututtayānurūpatāvasena pāsādattayaṃ, taṃ vasena tividhanāṭakabhedo. Manorammatāmattena kāmaguṇaṃ katvā dassitaṃ, na kāmavasena. Na hi abhinikkhamanato uddhaṃ bodhisattassa kāmavitakkā bhūtapubbā. Tenāha māro pāpimā –
“七年紧随世尊后,步步相随不暂离;
此具正念正觉者,我终未得可乘隙。”
‘‘Satta vassāni bhagavantaṃ, anubandhiṃ padāpadaṃ; Otāraṃ nādhigacchissaṃ, sambuddhassa satīmato’’ti. (su. ni. 448);
“弥勒”等名号,只是显示未来所缘,并不是菩萨会生起这样的想法。“attā”是可亲可爱的样子,所以叫“attarūpo”;在后一个词中省略了前一个词,因此说的是“以自己想要利益自己的那种心态”。“attarūpena”则是指被喜与悦所摄取的体性,也就是满足、欢喜、兴高采烈的状态。“不放逸”是指在善法上不疏忽、不残缺,所以说“持续精勤”。“无放舍”是指心不放弃、不纵入五欲之中。前一种解释是从修善的角度显示的,后一种是从不造作不善的角度显示的。“二法”,就是不放逸与念这二法。应当知道,不放逸与念以及如此生起的四种善法蕴。说“应作”,意思是应当修习。
Metteyyo nāmātiādi anāgatārammaṇadassanamattaṃ, na bodhisattassa evaṃ uppajjatīti. Attā piyāyitabbarūpo etassāti attarūpo, uttarapade purimapadalopenāti ‘‘attano hitakāmajātikenā’’ti attho vutto. Attarūpenāti vā pītisomanassehi gahitasabhāvena tuṭṭhapahaṭṭhena udaggudaggena. Appamādoti appamajjanaṃ kusaladhammesu akhaṇḍakāritāti āha ‘‘sātaccakiriyā’’ti. Avossaggoti cittassa kāmaguṇesu avossajjanaṃ pakkhandituṃ appadānaṃ. Purimo vikappo kusalānaṃ dhammānaṃ karaṇavasena dassito, pacchimo akusalānaṃ akaraṇavasena. Dve dhammāti appamādo satīti dve dhammā. Appamādo sati ca tathā pavattā cattāro kusaladhammakkhandhā veditabbā. Kattabbāti pavattetabbā.
在那处所指的是:在被称为涅槃的那个因的证悟中。那个因,就是六处的因。六处在这里灭尽,所以称为六处灭尽,也就是涅槃。因此说“涅槃,就是指这个”等等。在涅槃中:就是在涅槃里。
Tasmiṃ āyataneti tasmiṃ nibbānasaññite kāraṇe paṭivedhe. Taṃ kāraṇanti channaṃ āyatanānaṃ kāraṇaṃ. Saḷāyatanaṃ nirujjhati etthāti saḷāyatananirodho vuccati nibbānaṃ. Tenāha ‘‘nibbānaṃ. Taṃ sandhāyā’’tiādi. Nibbānasminti nibbānamhi.
5-6. 《帝释问经》等的注释
5-6. Sakkapañhasuttādivaṇṇanā
118-119“所见”是指眼前显现的。“法”是指取蕴之法。因为在这里,生起“我”的想和见,就是有身的想,所以说“于现法”就是在自己这个有身之中。“依彼”中的“彼”字,是指前面用欢喜等说法所表达的渴爱被执取,所以说“依渴爱”。“彼执取”就是此渴爱的执取。这渴爱和执取合称为执取,就是“彼执取”。第六项因为第五项已经说明了道理,所以它的含义很清楚。
118-119.Diṭṭheti paccakkhabhūte. Dhammeti upādānakkhandhadhamme. Tattha hi attāti bhavati saññā diṭṭhi cāti attabhāvasaññā. Tenāha – ‘‘diṭṭhevadhammeti imasmiṃyeva attabhāve’’ti. ‘‘Tannissita’’nti ettha taṃ-saddena heṭṭhā abhinandanādipariyāyena vuttā taṇhā paccāmaṭṭhāti āha – ‘‘taṇhānissita’’nti. Taṃ upādānaṃ etassāti tadupādānaṃ. Tenāha – ‘‘taṃgahaṇa’’ntiādi. Taṇhupādānasaṅkhātaṃ gahaṇaṃ etassāti taṃgahaṇaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānameva pañcame vuttanayattā.
第7篇 舍利弗共住弟子经的注释
7. Sāriputtasaddhivihārikasuttavaṇṇanā
120“将会连接”是指将会建立前后相续的关联。“断绝”是指由于与梵行相违的诸缘生起而导致中断。
120.Ghaṭessatīti pubbenāparaṃ ghaṭitaṃ sambandhaṃ karissati. Vicchedanti brahmacariyassa virodhipaccayasamuppattiyā ucchedaṃ.
5. 教诫罗睺罗经注释
8. Rāhulovādasuttavaṇṇanā
121121. 那些被正确修习、反复修习之后,能导向解脱、能导向证悟阿拉汉果的法,指的就是信等资粮,它们是使解脱成熟的因素。“使成熟”的意思是令其达到成熟、达到转变。“法”指的是作为原因的法。“依清净因之力”即依作为清净之因的力量;而这里的清净,是从信根等作为因的角度来说的。就像出身高贵的刹帝利少年,因为远离敌对一方、摄受亲族一方,以及所处环境的圆满而变得清净,应当这样来理解。为了说明这一点,论师说了“因此已说”等话。
121. Ye dhammā sammadeva bhāvitā bahulīkatā vimuttiyā arahattassa sacchikiriyāya saṃvattanti, te saddhādayo sambhārā vimuttiparipācaniyāti adhippetā. Paripācentīti paripākaṃ pariṇāmaṃ gamenti. Dhammāti kāraṇabhūtā dhammā. Visuddhikāraṇavasenāti visuddhikāraṇatāvasena, sā pana saddhindriyādīnaṃ kāraṇato visuddhi. Yathā nāma jātisampannassa khattiyakumārassa vipakkhavigamena pakkhasaṅgahena pavattiṭṭhānasampattiyā ca parisuddhi hoti, evamevaṃ daṭṭhabbāti dassento ‘‘vuttaṃ heta’’ntiādimāha.
没有信心等的人,只会导致信心等的退失;而具足信心等的人,则唯能使信心等圆满。同样地,对能引发净信的经典等的反复观察也是如此。所谓“能引发净信的经典”,就是指《能引发净信经》等。“正勤”指《正勤经》。“念处”指四念处。“禅那与解脱”指宣说禅那与解脱的经典。“甚深智行”指与蕴、处、界、缘起相关的经典。
Assaddhādayopi puggalā saddhādīnaṃ yāvadeva parihānāya honti, saddhādayo pāripūriyāva, tathā pasādaniyasuttantādipaccavekkhaṇā, pasādaniyasuttantā nāma sampasādanīyasuttādayo. Sammappadhāneti sammappadhānasuttante. Satipaṭṭhāneti cattāro satipaṭṭhāne. Jhānavimokkheti jhānāni ceva vimokkhe ca uddissa pavattasuttante. Gambhīrañāṇacariyeti khandhāyatanadhātupaṭiccasamuppādapaṭisaṃyuttasuttante.
善知识等,是指善知识、戒防护、减损谈论、精进努力、决择慧这五种法,就是《自说经》(Ud. 31)里说的“弥醯,在这里,比丘有善知识”等等所说的那些。观察世间,是指世尊看见具寿罗睺罗和那些天神的诸根已经成熟。于是,他将前往盲林,因为在那里日间安住时会有大集会。经中确实会这样说:“所谓‘若干’,按计算是没有界限的。”
Kalyāṇamittatādayoti kalyāṇamittatā sīlasaṃvaro abhisallekhakathā vīriyārambho nibbedhikapaññāti ime kalyāṇamittādayo pañca dhammā, ye ‘‘idha, meghiya, bhikkhu kalyāṇamitto hotī’’tiādinā udāne (udā. 31) kathitā. Lokaṃ volokentassāti āyasmato rāhulassa tāsañca devatānaṃ indriyaparipākaṃ passantassa. Tato yena andhavanaṃ, tattha divāvihārāya mahāsamāgamo bhavissatīti. Tathā hi vakkhati ‘‘ettakāti gaṇanāvasena paricchedo natthī’’ti.
依靠树木和山而住在地面上的,是地居;在虚空中行走、住在宫殿里的,是空居。法眼应以见四圣谛之法的意义来理解。
Rukkhapabbatanissitā bhūmaṭṭhakā, ākāsacārivimānavāsino antalikkhaṭṭhakā. Dhammacakkhunti veditabbāni catusaccadhammānaṃ dassanaṭṭhena.
13. 居士品
13. Gahapativaggo
1-3. 《毗舍离经》等的注释
1-3. Vesālīsuttādivaṇṇanā
124-126“于二”指的是:在居士品中,第一、第二和第三经里所说的内容,只是经文本身的读法不同,并没有新的含义。
124-126.Dvīsūti imasmiṃ gahapativagge paṭhamadutiyesu tatiye ca vuttatthameva pāṭhajātaṃ apubbaṃ natthīti attho.
4-5. 《婆罗堕阇经》等的注释
4-5. Bhāradvājasuttādivaṇṇanā
127-128确实,其他出家人也会在适当的时候托着钵到处乞食,但这个人却是个肚饱的家伙。为了说明他正是因为这个原因才出家,所以经文说“托着钵”等等。“摩擦着放”是指把钵在地上摩擦着放下。“已尽”是指从四面八方彻底用尽。葫芦钵等……已出现,是因为禁止放置多余的钵,所以他不接受别的钵。有人说,“根修习”是指眼等五根的修习,意思是:在专注于观之后,再增长更上层的观。另一些人则说:“以信等五根的力量专注于观,借着那种快乐,成就神通与断除,这样来修习根。”
127-128. Kāmaṃ aññepi pabbajitā yuttakāle piṇḍaṃ ulamānā carantiyeva, ayaṃ pana odarito, teneva kāraṇena pabbajitoti dassento ‘‘piṇḍaṃ ulamāno’’tiādimāha. Ghaṃsantovāti bhūmiyaṃ ghaṃsanto eva pattaṃ ṭhapeti. Parikkhīṇanti samantato parikkhīṇaṃ. Nāḷiko …pe… jātaṃ, atirekapattaṭṭhapanassa paṭikkhittattā aññaṃ na gaṇhāti. ‘‘Indriyabhāvananti cakkhādipañcindriyabhāvana’’nti keci vadanti, tathā vipassanābhinivesaṃ katvā uparivipassanaṃ vaḍḍhitvāti adhippāyo. Apare pana ‘‘saddhāpañcamānaṃ indriyānaṃ vasena vipassanābhinivesaṃ katvā tena sukhena abhiññāpahānānaṃ sampādanavasena indriyaṃ bhāvetvā’’ti vadanti.
“近前”在这里,为了说明那位国王是怎样近前的,从他一到来就开始展示,于是说“据说长老……”等。“大饮”是指不做别的业,一味耽溺于饮酒,七天里与相应的随从饮酒。因此说“喝了所谓大饮”。“用红稻壳”是指用红色的稻壳。“像被烧着一样”是指被蚂蚁咬等所产生的苦受。“用口矛刺”是因为宠爱,因为那位国王贪恋女人。
Upasaṅkamatīti ettha yathā so rājā upasaṅkami, taṃ āgamanato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘thero kirā’’tiādi āraddhaṃ. Mahāpānaṃ nāma aññaṃ kammaṃ akatvā pānapasuto hutvā sattāhaṃ tadanurūpaparijanassa surāpivanaṃ. Tenāha ‘‘mahāpānaṃ nāma pivitvā’’ti. Sālithusehīti rattasālithusehi. Ḍayhamānaṃ viya kipillikadaṃsanajātāhi dukkhavedanāhi. Mukhasattīhi vijjhiṃsu vallabhatāya. Itthilolo hi so rājā.
传承:指他们所受持的传承,也就是梵行的相续。令行:就是令实践、令成就。重所缘:指应当尊重、不可违越的所缘,这就是它的意思。他的:指国王的。心不入:指心不进入、不趋入信解之道。恼害:指逼迫。
Paveṇinti tesaṃ samādānapaveṇiṃ brahmacariyapabandhaṃ. Paṭipādentīti sampādenti. Garukārammaṇanti garukātabbaārammaṇaṃ, avītikkamitabbārammaṇanti attho. Assāti rañño. Cittaṃ anotarantanti pasādavīthiṃ anotarantaṃ anupagacchantaṃ. Viheṭhetunti vibādhituṃ.
贪法之所以用复数形式说成“贪法”,是因为贪一次又一次地生起。这里的意思也就是“生起”:因为正在生起的贪法在摄持自己的因缘时,就像在让人知道它一样,能够持续地运转起来。关于“即此身”这一句,“身”这个词在这里就是“聚集”的意思,因为它指向的是在子宫等处生起的诸法的聚集;而其他那些则应理解为以身体为标志,所以称为“身”。这一点很清楚,因为下面的说法方式已经说明了。
Lobhassa aparāparuppattiyā bahuvacanavasena ‘‘lobhadhammā’’ti vuttaṃ. Uppajjantītipi attho yeva, yasmā uppajjamāno lobhadhammo attano hetupaccaye pariggahāpento jānāpento viya sahati pavattatīti. Imameva kāyanti ettha samūhatthe eva kāya-saddo gabbhāsayādiṭṭhānesu uppajjanadhammasamūhavisayattā, itare pana kāyūpalakkhitatāya ‘‘kāyo’’ti veditabbā. Uttānameva heṭṭhā vuttanayattā.
《瞿师罗经》的注释
6. Ghositasuttavaṇṇanā
129“悦意的色”是指青等不同种类的色法,以及以心而悦意、令人欢喜的色法存在;这是为了显示乐受触的自性。同样,在“悦意的色,是舍受所缘”等处,也应当按各自情况说明。“眼识……触”是这样说的。因为与眼识相应的触,是从亲依止缘的角度而成为乐受,不是从俱生缘的角度。因此说:“依一个触,由速行之力而生起乐受。”其余诸句,则是在“居士,确实有耳界……”等所说的五个部分中。
129.Rūpā ca manāpāti nīlādibhedā rūpadhammā ca manasā manuññā piyarūpā saṃvijjanti, idañca sukhavedanīyassa phassassa sabhāvadassanatthaṃ. Evaṃ ‘‘rūpā ca manāpā upekkhāvedaniyā’’ti etthāpi yathārahaṃ vattabbaṃ. Cakkhuviññāṇa…pe… phassanti vuttaṃ. Upanissayakoṭiyā hi cakkhuviññāṇasampayuttaphasso sukhavedanīyo, na sahajātakoṭiyā. Tenāha – ‘‘ekaṃ phassaṃ paṭicca javanavasena sukhavedanā uppajjatī’’ti. Sesapadesūti ‘‘saṃvijjati kho, gahapati, sotadhātū’’ti āgatesu pañcasu koṭṭhāsesu.
二十三种界,是依六门分别而说的。“依于所依处”:就是依止于心脏所依处。在五门中有二十种,在意门中有三种,这样就是二十三种。
Tevīsatidhātuyo kathitā channaṃ dvārānaṃ vasena vibhajjagahaṇena. Vatthunissitanti hadayavatthunissitaṃ. Pañcadvāre vīsati, manodvāre tisso evaṃ tevīsati.
7-8. 《诃梨提迦尼经》等的注释
7-8. Hāliddikānisuttādivaṇṇanā
130-131130-131.“它就是如此”的意思是:通过眼睛看到的色,就是“它就是如此”。所谓“缘乐受者”,是指作为乐受的亲依止缘而成为缘的眼识,以及那个触——它按各自的情况,或者作为亲依止缘,或者作为无间缘,或者作为俱生缘和相应缘,成为乐受的缘。依于那个缘乐受的触,乐受生起——这是句子的连接。这个道理也适用于其余七个转起中的每一个。或者,按阿毗达摩的方式说,它就是与意界相同;但按经的方式说,因为空、无众生、无命我的意义,它同样获得“意界”这个名称。第八个转起本身就很清楚,因为道理已如前面所说。
130-131.Taṃitthetanti cakkhunā yaṃ rūpaṃ diṭṭhaṃ, taṃ itthanti attho. Taṃ sukhavedaniyanti taṃ sukhavedanāya upanissayakoṭiyā paccayabhūtaṃ cakkhuviññāṇañceva, yo ca yathārahaṃ upanissayakoṭiyā vā, anantaro ce anantarakoṭiyā vā, sahajāto ce sampayuttakoṭiyā vā, sukhavedanāya paccayo phasso. Taṃ sukhavedaniyañca phassaṃ paṭicca uppajjati sukhavedanāti yojanā. Esa nayo sabbattha sabbesu sesesu sattasu vāresu. Manodhātuyeva vā samānāti abhidhammanayena. Suttantanayena pana suññataṭṭhena nissattanijjīvaṭṭhena ca manodhātusamaññaṃ labhateva. Aṭṭhamaṃ uttānameva heṭṭhā vuttanayattā.
第9章《露遮经》的注释
9. Lohiccasuttavaṇṇanā
132他们也被称为“年轻人”而已,并非只是被称为婆罗门族的青年。“Seleyyakāni”是指互相黏在一起、跳跃跨越的嬉戏。
132.Tepi māṇavakātveva vuttā, na brāhmaṇakumārā eva. Seleyyakānīti aññamaññaṃ silissanalaṅghanakīḷanāni.
因为随侍在旁而搬运象的,叫“ibbhā”,也就是管象的人。不过,他们因为依靠微贱之家的受用,又具有居士的身份,所以也被称为“居士”,因此说“居士”。“Kaṇhā”就是黑种姓的人。“维持国土”是说:他们住在哪个国土,就通过向那个国土缴纳赋税,或者通过维持自己的家业来维持生活。“游行者”是说他们四处走动,到处玩耍。
Upaṭṭhānavasena ibhaṃ harantīti ibbhā, hatthigopakā. Te pana nihīnakuṭumbassa bhoggaṃ upādāya gahapatibhāvaṃ upādāya ‘‘gahapatikā’’tipi vuccantīti āha ‘‘gahapatikā’’ti. Kaṇhāti kaṇhābhijātikā. Raṭṭhaṃ bharantīti yasmiṃ raṭṭhe vasanti, tassa raṭṭhassa baliṃ bharaṇena, attano vā kuṭumbassa bharaṇena bharatā. Pariyāyantāti parito saṃcarantā kīḷanti.
以戒为尊,就是以戒为首要。那些能忆念古法的人,就是过去戒行最殊胜的人。诸门,就是眼等感官之门。
Sīlajeṭṭhakāti sīlappadhānā. Ye purāṇaṃ saranti, te sīluttamā ahesuṃ. Dvārāni cakkhādidvārāni.
离开之后,已经离去、脱离、别去。不平坦的,就是失去了平坦,具有恶行的性质。种种杖罚,就是种种棍棒的击打。
Apakkamitvā apetā virahitā hutvā. Visamānīti vigatasamāni duccaritasabhāvāni. Nānāvidhadaṇḍā nānāvidhadaṇḍanipātā.
不进食者,就是完全不吃任何东西的人。就像泥沼里的泥一样,那是污垢。牙齿的泥垢,因为前一个词被省略,就只说成泥,所以说泥就是齿垢。以山羊所应做的方式去做,不加以扰动,这是以受持誓愿的方式来实践。这个道理在其余各项上也同样适用。所谓欺诈,就是掩盖自己身上确实存在的过失,却宣扬实际上并不具备的功德,因此说覆藏……以及欺诈。资具器物之释,就是适宜的资具器物。而那些器物是为自己的生计,为了用利养把别人系缚住、绑在自己身边、不让他们解脱,才被做成的。
Anāhārakāti kiñci abhuñjanakā. Paṅko viya paṅko, malaṃ. Dantapaṅko purimapadalopena paṅkoti vuttoti ‘‘paṅko nāma dantamala’’nti vuttaṃ. Ajehi kātabbakānaṃ akopetvā karaṇaṃ samādānavasena vataṃ. Esa nayo sesesupi. Kohaññaṃ nāma attani vijjamānadosaṃ paṭicchādetvā asantaguṇapakāsanāti āha – ‘‘paṭicchanna…pe… kohaññañcevā’’ti. Parikkhārabhaṇḍakavaṇṇāti parikkhārabhaṇḍā kappakāti. Te ca kho attano jīvikatthāya āmisakiñjakkhassa attanibandhanatthāya amocanatthāya katā.
所谓无硬结,即依梵住而远离心的硬结。因此说“柔软而不僵硬”。
Akhilanti cetokhilarahitaṃ brahmavihāravasena. Tenāha ‘‘mudu athaddha’’nti.
倾向:因为喜爱而投入专注。心狭小:心从各方面都被割裂、破碎。心无量:在这里,是能够拒绝“这是谁”这种念头的心。
Adhimuttoti abhirativasena yuttapayutto. Parittacittoti parito khaṇḍitacitto. Appamāṇacittoti ettha ‘‘ko aya’’nti paṭikkhituṃ sakkuṇeyyacitto.
10. 《韦罗哈迦尼经》的注释
10. Verahaccānisuttavaṇṇanā
133年轻人为了催那位婆罗门女去听法,说道“yagghe”。所以注释里说:“yagghe 是一个表示催促意思的虚词。”
133. Brāhmaṇiṃ dhammasavanāya codento māṇavako ‘‘yagghe’’ti avoca. Tenāha ‘‘yaggheti codanatthe nipāto’’ti.
14. 天臂品
14. Devadahavaggo
1. 《天臂经》的注释
1. Devadahasuttavaṇṇanā
134让心欢喜:指当对象出现在心中时,以令心欢喜、让人觉得可爱的方式生起。
134.Manaṃ ramayantāti āpāthagatā manassa ramaṇavasena piyāyitabbatāvasena pavattantā.
2. 《刹那经》的注释
2. Khaṇasuttavaṇṇanā
135“六触处”:就是由六种触处所感受到的不可意境。“六门触了别”:通过六门对所缘的了别,其目的完全就是为了领受痛苦。“三十三天城”:就是善见大城。所谓“不存在”的情况根本不会有,因为一切时候都在领受快乐。“地狱”:这里用恶趣存在的共性,把其他恶道也都包括进去了。“无法安住于道梵行住”:从这里可以看出,这里也把一切中断修行的处境都包含在内了。“唯此”:就是仅在这个人界。恶趣也显现,因为有时会感受到类似恶趣的痛苦;天界也显现,因为有时能获得类似天界享乐的成就。
135.Chaphassāyatanikāti chahi phassāyatanehi aniṭṭhasaṃvedaniyā. Chadvāraphassapaṭiviññattīti chahipi dvārehi ārammaṇassa paṭisaṃvedanā hotiyeva sabbaso dukkhānubhavanatthaṃ. Tāvatiṃsapuranti sudassanamahānagaraṃ. Abhāvo nāma natthi sabbathā sukhānubhavanato. Nirayeti iminā duggati bhavasāmaññena itarāpāyāpi gahitā eva. Maggabrahmacariyavāsaṃ vasituṃ na sakkāti iminā pana sabbesampi acchindikaṭṭhānānaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Imevāti imasmiṃ manussaloke eva. Apāyopi paññāyati apāyadukkhasadisassa dukkhassa kadāci paṭisaṃvedanato. Saggopi paññāyati devabhogasadisasampattiyā kadāci paṭilabhitabbato.
这个人间世界就是业地,因为它是适合造作人力、造业的地方,所以叫做业地。在这里,为了指出最主要的业,就说“在此修习道”。“处”就是原因。“令人悚惧的事”就是能引生悚惧的许多事,比如生等。确实,生、老、病、死,堕入恶趣,其中又有导致投生地狱的因、导致投生畜生的因、导致投生阿修罗的因,过去轮回的根源、未来轮回的根源、现在为觅食而奔波的根源——这样观察许多令人悚惧的事之后,已经生起悚惧、已经激发起悚惧的人,你应当如理地精勤努力。“悚惧”就是令悚惧生起。
Ayaṃ kammabhūmīti ayaṃ manussaloko purisathāmakaraṇāya kammabhūmi nāma tāsaṃ yogyaṭṭhānabhāvato. Tattha padhānakammaṃ dassento ‘‘idha maggabhāvanā’’ti āha. Ṭhānānīti kāraṇāni. Saṃvejaniyānīti saṃvegajananāni bahūni jātiādīni. Tathā hi jāti, jarā, byādhi, maraṇaṃ, apāyabhavaṃ, tatthapi nirayūpapattihetukaṃ, tiracchānupapattihetukaṃ, asūrakāyūpapattihetukaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakanti bahūni saṃvegavatthūni paccavekkhitvā saṃvegajāto sañjātasaṃvego yoniso padhānamanuyuñjassu. Saṃvegāti saṃvegamāpajjassu.
《第一色喜乐经》注释
3. Paṭhamarūpārāmasuttavaṇṇanā
136136. 满心欢喜、达到和悦、极度欢喜、生起极大喜悦。“苦”:指有苦的人、已生起苦的人。因此说“苦者”。“此人有乐”,所以是乐者、有乐者。因此说“有乐者”。世间存在的色等诸法,就称为“世间”。“观见者”:指通过证悟真理而正确观见的人。说了“是相反的”之后,为了显示那种相反性,接着说了“世间确实……”等内容。“不净”要与“称为”一词连起来理解。“这全部”:前面所说“乐为圣者们所见……中略……那些圣者知其为乐”等,这一切都是针对涅槃而说的。因为唯有涅槃才是绝对意义上的乐。
136.Sammuditā sammodappattā, pamoditā sañjātapamodā. Dukkhāti dukkhavanto sañjātadukkhā. Tenāha ‘‘dukkhitā’’ti. Sukhaṃ etassa atthīti sukho, sukhī. Tenāha ‘‘sukhito’’ti. Yattakā rūpādayo dhammā loke atthīti vuccati. Passantānanti saccapaṭivedhena sammadeva passantānaṃ. ‘‘Paccanīkaṃ hotī’’ti vatvā taṃ paccanīkabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘loko hī’’tiādi vuttaṃ. Asubhāti ‘‘āhū’’tipadaṃ ānetvā sambandho. Sabbametanti ‘‘sukhaṃ diṭṭhamariyebhi…pe… tadariyā sukhato vidū’’ti ca vuttaṃ. Sabbametaṃ nibbānameva sandhāya vuttaṃ. Nibbānameva hi ekantato sukhaṃ nāma.
九十五种外道以及他们的外道性,在《破迷论注释》里已经讲明了。“被烦恼盖所覆”是指:烦恼蕴就是烦恼盖,被它障碍的人就是被烦恼盖所覆。“涅槃见”就是圣道,通过它证悟涅槃,而涅槃就像被乌云遮住的月轮一样。
Pañcanavutipāsaṇḍino tesañca pāsaṇḍibhāvo papañcasūdaniṭṭhakathāyaṃ pakāsito eva. Kilesanīvaraṇena nivutānanti kilesakhandhā kilesanīvaraṇaṃ, tena nivāritānaṃ. Nibbānadassanaṃ nāma ariyamaggo, tena tassa paṭivijjhanañca kāḷameghaavacchāditaṃ viya candamaṇḍalaṃ.
通过不净的界定和正智正见来限定之后。道法:指圣道之法。
Paricchinditvāti asubhabhāvaparicchindanena sammāviññāṇadassanena ca paricchinditvā. Maggadhammassāti ariyamaggadhammassa.
“随行者”是指那些紧跟着、不离开正道而修行的人。这是在说明:还有谁能了知呢?别人是不知道的。
Anupannehīti anu anu avihāya paṭipannehi. Ko nu añño jānituṃ arahati, añño na jānātīti dasseti.
4-12. 《第二色欢喜经》等经的注释
4-12. Dutiyarūpārāmasuttādivaṇṇanā
137-145137-145. 只取纯粹的经文本身,不采用偈颂的形式,仅仅以散文句的方式来处理。所谓“以各种方式”,就是把内处和外处,配合无常相、苦相、无我相,从观察的角度来显示。
137-145.Suddhikaṃ katvā gāthābandhanena vinā kevalaṃ cuṇṇiyapadavaseneva. Tathā tathāti ajjhattikāni bāhirāni ca āyatanāni aniccalakkhaṇena dukkhānattalakkhaṇehi ca yojetvā dassanavasena.
15. 新与旧品
15. Navapurāṇavaggo
《业灭经》的注释
1. Kammanirodhasuttavaṇṇanā
146146. 现在,因为当前存在的眼和引生这眼的业才是这里所指的,所以先说“眼不是旧的,只有业才是旧的”,然后说明这眼在什么意义上可以称为“旧的”,接着就说“然而从业的角度”等等。“以缘的名称”:因为业在前世就已成就,作为缘的业应当被称为“旧的”,也就是用作为缘的业的名称来称呼。“如此所说”:就是像这样说的“旧业”。“与诸缘会合而造作”:指与渴爱、无明等诸缘面对面地会合、聚集而产生。“以思”:指以业的思。“所策划的”:指所积聚的。“以受”:指依止自己而取所缘后生起的受。“处”:生起之因、住立之处,应以观慧照见。“以业的灭尽”:指以烦恼的不再生起灭尽所成就的业的灭尽。“触证解脱”:证得阿拉汉果的解脱。作为所缘的灭尽、涅槃,被称为“业的灭尽”,因为作“业在此灭尽”之故。由于说“诸比库,你们要修禅,不要放逸”,所以说“说了前分观”。
146. Sampati vijjamānassa cakkhussa taṃnibbattassa kammassa ca adhippetattā ‘‘na cakkhu purāṇaṃ, kammameva purāṇa’’nti vatvā yathā tassa cakkhussa purāṇapariyāyo vutto, taṃ dassento āha – ‘‘kammato panā’’tiādi. Paccayanāmenāti purimajātisaṃsiddhattā ‘‘purāṇa’’nti vattabbassa paccayabhūtassa kammassa nāmena. Evaṃ vuttanti ‘‘purāṇakamma’’nti evaṃ vuttaṃ. Paccayehi abhisamāgantvā katanti taṇhāvijjādipaccayehi abhimukhabhāvena samāgantvā samecca nibbattitaṃ. Cetanāyāti kammacetanāya. Pakappitanti abhisamīhitaṃ. Vedanāyāti attānaṃ nissāya ārammaṇaṃ katvā pavattāya vedanāya. Vatthūti nibbattikāraṇaṃ pavattaṭṭhānanti vipassanāpaññāya passitabbaṃ. Kammassa nirodhenāti kilesānaṃ anuppādanirodhasiddhena kammassa nirodhena. Vimuttiṃ phusatīti arahattaphalavimuttiṃ pāpuṇāti. Ārammaṇabhūto nirodho nibbānaṃ ‘‘kammanirodho’’ti vuccati, ‘‘kammaṃ nirujjhati etthā’’ti katvā. ‘‘Jhāyatha, bhikkhave, mā pamādatthā’’ti vuttattā ‘‘pubbabhāgavipassanā kathitā’’ti vuttaṃ.
2-5. 《无常经》《适合涅槃经》等经的注释
2-5. Aniccanibbānasappāyasuttādivaṇṇanā
147-150“涅槃的”:指证得涅槃,或者就是指烦恼的涅槃。“有帮助的修行”:指能带来利益的修行。“在四者中”:指在第二等四者当中。因为开示了随顺涅槃的修行,所以就说“连同观,四道已经被宣说”。
147-150.Nibbānassāti nibbānādhigamassa, kilesanibbānasseva vā. Upakārapaṭipadanti upakārāvahaṃ paṭipadaṃ. Catūsūti dutiyādīsu catūsu. Nibbānasappāyā paṭipadā desitāti katvā ‘‘saha vipassanāya cattāro maggā kathitā’’ti vuttaṃ.
第6到第7节《弟子经》等的注释
6-7. Antevāsikasuttādivaṇṇanā
151-152151-152. “边”(anta)这个词用在表示“附近”的意思上,比如“水边”“林边”这类说法里。而烦恼住在离内心极近的地方,因为它是在内部活动的,所以被称为“学童”(antevāsika),这是通过省略格变化构成的,就像“林中善巧者”“岸树”那样。因此他说:“无学童者”就是指远离了住在内部的烦恼的人。“远离现行烦恼者”意思是远离了实际浮现出来的烦恼。它们住在里面,就是说它们住在这个人的内心之中、在内心生起、活动。那些压制此者,就是说那些烦恼征服了这个人之后,让他随自己的支配而转。因此他说:“也就是压倒,或是教诫。”那些老师,就是指那些被称为烦恼的、把众生安置在自己趣向中的老师。第七项和下面所说的方法是一样的,因为下面是以蕴的方式来做开示,而这里是以处的方式来做开示,这就是唯一的不同。
151-152. Anta-saddo samīpatthe vattati ‘‘udakantaṃ vananta’’ntiādīsu, kileso pana atiāsanne vasati abbhantaravuttitāyāti ‘‘antevāsika’’nti vutto vibhattialopena yathā ‘‘vanekusalo, kūlerukkhā’’ti. Tenāha – ‘‘anantevāsikanti antovasanakilesavirahita’’nti. Ācaraṇakakilesavirahitanti samudācaraṇakilesarahitaṃ. Antoassa vasantīti assa puggalassa anto abbhantare citte vasanti pavattanti. Te etaṃ adhibhavantīti te kilesā etaṃ puggalaṃ abhibhavitvā attano vase vattenti. Tenāha – ‘‘ajjhottharanti sikkhāpenti vā’’ti. Tehi ācariyehīti tehi kilesasaṅkhātehi satte attano gatiyaṃ ṭhapentehi ācariyehi. Sattamaṃ heṭṭhā kathitanayamevāti yasmā heṭṭhā khandhavasena desanā āgatā, idha āyatanavasenāti ayameva viseso.
《有无方便经》的注释
8. Atthinukhopariyāyasuttavaṇṇanā
153153. 因为能周遍、能遍及,所以是它的因,因此“pariyāya”就是因,所以他说:“所谓pariyāya,就是原因。”对于现前所见、没有颠倒的意义而生起的信,就是现前信,比如“世尊是正自觉者,法是善说”。像这样,据说依“据说如此”而生起的信,只是信的模样。这指的是“除了信之外”这句话。令喜欢:以自己的判断喜欢某个意义。令堪忍是它的同义词,就是让心那样堪忍。因此他说:“这就是执取的方式。”对于传来之义,这样听说,就是传闻。对于正在思维原因的人,即正在思维合理性的人,因对于自心显现为“善哉”的样态,这就是原因现前;以心执取“这个原因如此,这个意义如此合理”,就是执取方式;合理的构想,就是理审察;确定地执取,而这本身就是见,但由于是不如实的执取,故知唯是无明,这就是执见;此执见于我中生起、存在,以与理相应、合理的方式可得,这就是此义;这样执取的方式就是见审察堪忍,依最初生起的执见而称为见的审察、堪忍方式,就是见审察堪忍;如前所说的信等五种原因,就是五处。舍离、不执取。依下道所断的贪等不存在,而说“我内无贪嗔痴”,这是有学的省察;依完全不存在,而说无学的,因此他说:“有学、无学的省察已说。”依“内有”等语,说有学的省察;依“内无”等语,说无学的省察,应当如此理解。
153. Pariyāyati parigacchati phalaṃ etassāti pariyāyo hetūti āha – ‘‘yaṃ pariyāyanti yaṃ kāraṇa’’nti. Paccakkhadiṭṭhe aviparīte atthe pavattasaddhā paccakkhasaddhā yathā ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākhāto dhammo’’ti (ma. ni. 1.288) ca. Evaṃ kirāti iti kirāya uppanno saddahanākāro saddhāpatirūpako. Etanti ‘‘aññatreva saddhāyā’’ti etaṃ vacanaṃ . Rucāpetvāti kiñci atthaṃ attano matiyā rocetvā. Khamāpetvāti tasseva vevacanaṃ, cittaṃ tathā khamāpetvā. Tenāha – ‘‘atthetanti gahaṇākāro’’ti. Paramparāgatassa atthassa evaṃ kirassāti anussavanaṃ. Kāraṇaṃ cintentassāti yuttiṃ cintentassa. Kāraṇaṃ upaṭṭhātīti ‘‘sādhū’’ti attano cittassa upatiṭṭhati. Atthetanti ‘‘etaṃ kāraṇaṃ evamayamattho yujjatī’’ti cittena gahaṇaṃ. Ākāraparivitakkoti yuttiparikappanā. Laddhīti nicchayena gahaṇaṃ, sā ca kho diṭṭhi ayāthāvaggahaṇena aññāṇamevāti daṭṭhabbaṃ. Tanti laddhiṃ. Atthesāti esā laddhi mama uppannā atthi yuttarūpā hutvā upalabbhati. Evaṃ gahaṇākāro diṭṭhinijjhānakkhanti nāma, paṭhamuppannaladdhisaṅkhātāya diṭṭhiyā nijjhānaṃ khamanākāro diṭṭhinijjhānakkhanti nāma. Pañca ṭhānānīti yathāvuttāni saddhādīni pañca kāraṇāni. Muñcitvā aggahetvā. Heṭṭhimamaggavajjhānaṃ rāgādīnaṃ abhāvaṃ sandhāya ‘‘natthi me ajjhattaṃ rāgadosamoho’’ti ayaṃ sekkhānaṃ paccavekkhaṇā, sabbaso abhāvaṃ sandhāya asekkhānanti āha – ‘‘sekkhāsekkhānaṃ paccavekkhaṇā kathitā’’ti. ‘‘Santaṃ vā ajjhatta’’ntiādinā sekkhānaṃ, ‘‘asantaṃ vā ajjhatta’’ntiādinā asekkhānaṃ paccavekkhaṇā kathitāti daṭṭhabbaṃ.
9-10. 《根具足经》等的注释
9-10. Indriyasampannasuttādivaṇṇanā
154-155154-155. 就像“比丘们,你们要具足戒而安住”等经文里那样,这里“sampanna”(具足)一词的意思是“圆满”,所以注释说“根圆满”。因为具足诸根,所以叫“根圆满”,这就是两者的关联。如果只是这样,那就等于在说“具足的成就”,为了回应这个疑问,注释又说“或者指眼等”。所谓“关于这个”,是指后一种解释所说的意思。前面在蕴品里是按蕴来开示的,而这里按处来开示,所以说“就是前面说过的方式”。
154-155. ‘‘Sampannasīlā, bhikkhave, viharathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.64) viya paripuṇṇattho idha sampanna-saddoti āha ‘‘paripuṇṇindriyo’’ti. Indriyehi samannāgatattā paripuṇṇindriyo nāma hotīti sambandho. Evaṃ sati samannāgamasampatti vuttā hotīti āsaṅkanto ‘‘cakkhādīni vā’’tiādimāha. Taṃ sandhāyāti dutiyavikappena vuttamatthaṃ sandhāya. Heṭṭhā khandhiyavagge khandhavasena desanā āgatā, idha āyatanavasenāti āha ‘‘vuttanayamevā’’ti.
喜尽品
16. Nandikkhayavaggo
《内喜尽经》等的注释
1-4. Ajjhattanandikkhayasuttādivaṇṇanā
156-159“义”是指从自性上来说。通过智慧、作为圣者所应知的对象,这就是义,也就是自性。因为这样,具有贪欲自性的事物,以令人喜悦的意义称为“喜”,以染着的意义称为“贪”。“以解脱之力”是指依证得解脱的力量。“在此”是指在第一经中。“在第二等中”是指在第二、第三、第四经中。这些内容已经很清楚,因为前面已经说过其方法。
156-159.Atthatoti sabhāvato. Ñāṇena ariyato ñātabbato attho, sabhāvoti. Evañhi abhijjanasabhāvo nandanaṭṭhena nandī, rañjanaṭṭhena rāgo. Vimuttivasenāti vimuttiyā adhigamavasena. Etthāti imasmiṃ paṭhamasutte. Dutiyādīsūti dutiyatatiyacatutthesu. Uttānameva heṭṭhā vuttanayattā.
5-6. 耆婆芒果园定经等的解说
5-6. Jīvakambavanasamādhisuttādivaṇṇanā
160-161160-161. 这是说:定力不足的人正在获得心一境性;远离修习不足的人正在获得身远离和心一境性。所谓“变得明显”,就是变为明显而现前。所谓“显现”,就是现观;因为这里是就四圣谛之法以明显的方式现前而说的,所以说“在两者……中被说”。
160-161. Samādhivikalānaṃ cittekaggataṃ labhantānaṃ, paṭisallānavikalānaṃ kāyavivekañca cittekaggatañca labhantānanti yojanā. Pākaṭaṃ hotīti vibhūtaṃ hutvā upaṭṭhāti. Okkhāyati paccakkhāyatīti catusaccadhammānaṃ vibhūtabhāvena upaṭṭhānassa kathitattā vuttaṃ – ‘‘dvīsupi…pe… kathitā’’ti.
7-9. 拘絺罗无常经等的注释
7-9. Koṭṭhikaaniccasuttādivaṇṇanā
162-164无常随观等法本身,就是能令解脱成熟之法。那时,这位长老的信等诸根还没有达到成熟,长老通过这些开示,使诸根达到了成熟。
162-164. Aniccānupassanādayo eva vimuttiparipācaniyā dhammā nāma. Therassa tadā saddhādīni indriyāni na paripākaṃ upagatāni, thero imāhi desanāhi indriyaparipākamagamāsi.
10-12. 《邪见断除经》等经的注释
10-12. Micchādiṭṭhipahānasuttādivaṇṇanā
165-167165-167.“各别”就是一个个分开来说。“依照前面所说的方式”,是因为没有新的内容需要说明,所以还是依照前面所说的方式。
165-167.Pāṭiyekkanti visuṃ visuṃ. Vuttanayenevāti heṭṭhā vuttanayeneva apubbassa vattabbassa abhāvā.
六十略说品
17. Saṭṭhipeyyālavaggo
1-60. 《内无常意欲经》等经的注释
1-60. Ajjhattaaniccachandasuttādivaṇṇanā
168-227168-227. “比丘们,凡是无常的,你们对此应当断除欲”——以这样的话开头,根据那些不同人的意乐,宣说了六十部经。而这些经又以重颂的方式进入开示,所以说“名为六十重颂”。因此说道“然而在此中……”等等。
168-227. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, tatra vo chando pahātabbo’’tiādinā tesaṃ tesaṃ puggalānaṃ ajjhāsayavasena saṭṭhi suttāni kathitāni , tāni ca peyyālanayena desanaṃ āruḷhānīti ‘‘saṭṭhipeyyālo nāma hotī’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘yāni panetthā’’tiādi.
1. 第一海经第一的注释
1. Paṭhamasamuddasuttavaṇṇanā
228228. 如果因为“难以填满”和“汇入”这两层含义,海洋才被称为“海”,那么为了说明这两层含义无例外地只适用于眼,才说了“如果”等话。其中,“难以填满”是指无法填满的状态。“汇入”是指完全不断地向上涌进。因为即使恒河等大河的巨大水流年复一年地不断涌入,大海也不会因此被填满;而海水所淹没的地方,并不会因此就变成海洋,一旦海水退去,那地方就不复存在,或者恢复为没有水的状态,并非真的成了海。虽然“难以填满”和“汇入”这两层含义在海洋中也能找到,但为了指出这两者更特别地存在于眼中,所以说了“因为它的”等话。“汇入”是指完全随着青等颜色部分而汇入,也就是进入视野范围的意思。因为难以填满,所以无法满足。由于伴随贪染而行,所以它染污了众生的相续。它的染污性应当通过眼门渴爱来了知。正如海中一波接一波翻腾的波浪之势被称为大海的,同样,在眼海面前,青等不同种类的色所缘一波接一波地翻腾,理应被称为眼的,因为它不与其它事物共通,所以说“色之速行”。不省察是指:在正确所见之色上,执取可爱与不可爱之性,不忆念“我见到了这个那个”,仅仅以整体密集之相而取,这种取就是不省察。“能胜”就是能克服,不因那个所缘而生起任何变异。
228. Yadi ‘‘duppūraṇaṭṭhena samuddanaṭṭhenā’’ti iminā atthadvayena sāgaro ‘‘samuddo’’ti vuccati, cakkhussevetaṃ nippariyāyato yujjatīti dassetuṃ ‘‘yadī’’tiādi vuttaṃ. Tattha duppūraṇaṭṭhenāti pūretuṃ asakkuṇeyyabhāvena. Samuddanaṭṭhenāti sabbaso uparūparipakkhittagamanena. Mahāgaṅgādimahānadīnaṃ mahatā udakoghena anusaṃvaccharaṃ anupakkhandamānopi hi samuddo pāripūriṃ na gacchati, yañca bhūmipadesaṃ ottharati, taṃ samuddabhāvaṃ neti, abhāvaṃ vā pāpuṇāti apayāte samuddodake, taṃ vā anudakabhāvapattiyā atathameva hoti. Kāmañcesa duppūraṇaṭṭho samuddanaṭṭho sāgare labbhati, tathāpi taṃ dvayaṃ cakkhusmiṃyeva visesato labbhatīti dassento ‘‘tassa hī’’tiādimāha. Samosarantanti sabbaso nīlādibhāgehi osarantaṃ, āpāthaṃ āgacchantanti attho. Kātuṃ na sakkoti duppūraṇīyattā. Sadosagamanena gacchati sattasantānassa dussanato. Dussanaṭṭhatā cassa cakkhudvārikataṇhāvasena veditabbā. Yathā samudde aparāparaṃ parivattamāno ūmiyā vego samuddassāti vuccati, evaṃ cakkhusamuddassa purato aparāparaṃ parivattamānaṃ nīlādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ cakkhussāti vattabbataṃ arahati anaññasādhāraṇattāti vuttaṃ ‘‘rūpamayo vego’’ti. Asamapekkhiteti sammādassane rūpe manāpabhāvaṃ amanāpabhāvañca gahetvā, ‘‘idaṃ nāma mayā diṭṭha’’nti anupadhārentassa kevalaṃ samūhaghanavasena gaṇhantassa gahaṇaṃ asamapekkhanaṃ. Sahatīti adhibhavati, taṃnimittaṃ kañci vikāraṃ nāpajjati.
波浪就是水波。漩涡是因旋转而流动的水。擒人罗刹等,就是抓人的罗刹。就像海里的波浪一层接一层地翻涌,把落入其中的人淹没,让他遭遇不幸和灾难一样,漩涡和擒人罗刹也是如此。同样,贪等这些烦恼淹没那些烦恼在自身生起的众生,让他们遭遇不幸和灾难。由于它既是烦恼生起的条件,又是那令众生遭遇不幸与灾难的波浪之怖畏的所缘,所以眼海被说成是有波浪的、有漩涡的、有擒人罗刹的。
Ūmīti vīciyo. Āvaṭṭo āvaṭṭanavasena pavattaṃ udakaṃ. Gāharakkhasamakarādayo gāharakkhaso. Yathā samudde ūmiyo uparūpari vattamānā attani patitapuggalaṃ ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādenti, tathā āvaṭṭagāharakkhasā. Evamete rāgādayo kilesā sayaṃ uppannakasatte ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādenti, kilesuppattinimittatāya sattānaṃ anayabyasanāpattihetubhūtassa ūmibhayassa ārammaṇavasena cakkhusamuddo ‘‘saūmisāvaṭṭo sagāho sarakkhaso’’ti vutto.
“波浪之怖畏”在这里是指:因为对它感到害怕,所以叫怖畏;像波浪一样的怖畏,就是波浪之怖畏。愤怒,是以激动发作为特点。那同样的心,以压迫内心、使之生起的意义来说,以强烈逼迫、极度疲困的意义来说,就是忧恼。这里应当看到,愤怒和忧恼一再生起,淹没众生,让他们连头都抬不起来,造成不幸和灾难,因此和波浪相似。同样,五欲对于被烦恼制伏的众生,就像我慢一样,把他们卷进所谓色等所缘中,使他们流转轮回,以至于对出离这种超出其外的境界,连心都生不起来;这样把他们卷进去、招致灾难,因此应当看到它和漩涡相似。再者,就像擒人罗刹制伏并抓住一个没有守护、进入自己活动范围的男子,即使那人站在自己活动范围之外,也会把他带到自己的范围里,用显现恐怖形象等方式,使他无力自救,然后依附侵入,剥夺他的容貌、力量、财富、寿命和快乐,造成巨大的不幸和灾难;同样,女人也会制伏并抓住一个缺乏如理作意、不是真正有勇气的男子,或者用色相等诱惑把他制伏抓住,或者以女性姿态、妩媚娇态等女人的幻术依附侵入,使他无力成就戒等自身善法,剥夺他的功德、美貌等,造成巨大的不幸和灾难。这样,应当看到女人和擒人罗刹相似。“波浪之怖畏”是相状上的说法。正如波浪以可畏的意义成为怖畏,漩涡和擒人罗刹也是如此;应当知道,以波浪等怖畏为因而有怖畏。到达终点、走到尽头,这样就说为已经到达彼岸涅槃。
Ūmibhayanti ettha bhāyati etasmāti bhayaṃ, ūmīva bhayaṃ ūmibhayaṃ. Kujjhanaṭṭhena kodho. Sveva cittassa ca abhimaddanavasenuppādanatthena daḷhaṃ āyāsanaṭṭhena upāyāso. Ettha ca anekavāraṃ pavattitvā satte ajjhottharitvā sīsaṃ ukkhipituṃ adatvā anayabyasananipphādanena kodhūpāyāsassa ūmisadisatā daṭṭhabbā. Tathā kāmaguṇā kilesābhibhūte satte māne viya rūpādivisayasaṅkhāte attani saṃsāretvā yathā tato bahibhūte nekkhamme cittampi na uppajjati, evaṃ āvaṭṭetvā byasanāpādanena āvaṭṭasadisatā daṭṭhabbā. Yadā pana gāharakkhaso ārakkharahitaṃ attano gocarabhūmigataṃ purisaṃ abhibhuyya gahetvā agocare ṭhitampi gocaraṃ netvā bheravarūpadassanādinā attano upakkamaṃ kātuṃ asamatthaṃ katvā anvāvisitvā vaṇṇabalabhogaāyusukhehi viyojetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti, evaṃ mātugāmopi yonisomanasikārarahitaṃ avīrapurisaṃ attano rūpādīhi palobhanavasena abhibhuyya gahetvā vā vīrajātiyampi itthikuttabhūtehi attano hāvabhāvavilāsehi itthimāyāya anvāvisitvā vā avasaṃ attano upakāradhamme sīlādayo sampādetuṃ asamatthaṃ karonto guṇavaṇṇādīhi viyojetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti, evaṃ mātugāmassa gāharakkhasasadisatā daṭṭhabbā. Ūmibhayanti lakkhaṇavacanaṃ . Yathā hi ūmi bhāyitabbaṭṭhena bhayaṃ, evaṃ āvaṭṭagāharakkhasāpīti ūmiādibhayena sabhayanti attho veditabbo. Antaṃ avasānaṃ gato, evaṃ pāraṃ nibbānaṃ gatoti vuccati.
2-3. 第二大海经等的注释
2-3. Dutiyasamuddasuttādivaṇṇanā
229-230他说“以浸湿之义”,是指引向烦恼被浸湿的状态。圣弟子,指的是不来者。因为他们以欲有的方式未被浸湿,所以不被湿润。三种死亡,指烦恼魔、行魔和天子魔。以三种依,指以烦恼、行和欲乐的三种依。然而,以蕴为依,他并非无依,因为他所证得的只是有余涅槃。“已到达”,是指以行道而到达。
229-230. Kilesānaṃ allabhāvūpanayananti āha ‘‘temanaṭṭhenā’’ti. Ariyasāvaketi anāgāmino. Te hi kāmabhavavasena atintatāya na samunnā. Tayo maccūti kilesābhisaṅkhāradevaputtamāre. Tīhi upadhīhīti kilesābhisaṅkhārakāmaguṇānaṃ vasena tīhi upadhīhi. Khandhupadhinā pana so na nirūpadhi saupādisesasseva nibbānassa adhigatattā. Gatoti paṭipattigamanena gato.
4-6. 乳树譬喻经等的注释
4-6. Khīrarukkhopamasuttādivaṇṇanā
231-233231-233.“以未断除之义”,是指没有被圣道彻底根除的状态。“存在”,就是有。当因缘具足时,由于能生起存在的功用,所以现起的缠缚烦恼即使很少,也像鼠毒一样,因为力量微弱,就叫做“小”。“如此之类”也是指少量的。“它的”,是指烦恼未断除的。“极强”,是对可爱、可贪染的境界而言,即使因为对象本身很微小,可爱的所缘也会变得极其强烈。因此说“哪怕只有指甲盖那么大”等等。“年轻”等,是三个词。“可击破”,就是能打破。“彼两者”,就是眼与色,也就是这两个处。
231-233.Appahīnaṭṭhenāti maggena asamugghāṭitabhāvena. Atthīti vijjati. Sati paccaye vijjamānakiccakaraṇato pariyuṭṭhānaṃ appakaṃ mūsikāvisaṃ viya parittaṃ nāma hoti appānubhāvattā. Evarūpāpīti appakāpi. Assāti appahīnakilesassa. Adhimattānanti iṭṭhānaṃ rajanīyānaṃ, vatthuvasena parittakampi iṭṭhārammaṇaṃ adhimattameva. Tenāha ‘‘nakhapiṭṭhippamāṇampī’’tiādi. Daharotiādīni tīṇipi padāni. Ābhindeyyāti bhindeyya. Taṃ ubhayanti taṃ cakkhurūpanti ubhayampi āyatanaṃ.
第7篇 优陀夷经的注释
7. Udāyīsuttavaṇṇanā
234“也是这样”这句话,也是基于这个原因而说的。通过“无常”这一性质,说明了无我的特征。因为识依靠因缘而生起,既然有生起,就必然会有灭去;由于具有生灭的性质,所以识是无常的。如果它真的是“我”,就应该不依赖因缘而能自己成立,然而并不能如此成立。因此,“识是无我”这句话,就是通过无常性来说明无我性。
234.Itipīti imināpi kāraṇena. Aniccenāti aniccabhāvena anattalakkhaṇaṃ kathitaṃ. Yasmā hetupaccayā viññāṇassa uppatti sati ca uppāde nirodhena bhavitabbaṃ, uppādavayavantatāya aniccaṃ viññāṇaṃ, yadi ca attā siyā paccayehi vinā sijjheyya, na ca tathāssa siddhi, tasmā ‘‘viññāṇaṃ anattā’’ti aniccatāya anattatā kathitā.
8. 《燃烧教说经》的注疏
8. Ādittapariyāyasuttavaṇṇanā
235235. 烦恼以一一细相显现,并成为其生起的条件,所以叫“随形好”,也就是手、脚等身体各部分,因此说“手美好”等等。“取相之执”,是指执取成为烦恼生起之相的方式。“合取”,是把各个部分合在一起后,以“这是女人”“这是男人”等想法整体地执取。“别取”,是分别地、无遗漏地执取。“如鳄鱼之取”,就是像鳄鱼吞食那样的执取。因此说“它把一切都取走”。至于对手、脚等,按各个部分区分后执取,则像饮血者(水蛭)一样,类似水蛭吸血般地执取。“乃至在一次速行心中也可得”,这是针对随眼门而生起的意门速行心路来说的。
235. Kilesānaṃ anu anu byañjanato paribyattiyā uppattipaccayabhāvato anubyañjanaṃ, hatthapādādiavayavāti āha – ‘‘hatthā sobhanā’’tiādi. Nimittaggāhoti kilesuppattiyā nimittabhūto gāho. Saṃsandetvā gahaṇanti avayave samodhānetvā ‘‘itthipuriso’’tiādinā ekajjhaṃ gahaṇaṃ. Vibhattigahaṇanti vibhāgena anavasesaggahaṇaṃ. Kumbhīlasadisoti kumbhīlagāhasadiso. Tenāha – ‘‘sabbameva gaṇhātī’’ti hatthapādādīsu taṃ taṃ koṭṭhāsaṃ vibhajitvā gahaṇaṃ rattapāsadiso jalūkagāhasadiso. Ekajavanavārepi labbhantīti idaṃ cakkhudvārānusārena uppannamanodvārikajavanaṃ sandhāya vuttaṃ.
被相的味道所束缚,意思是:被对上述那种相产生的贪味执取所束缚、所系绑。唯由有分,意思就是只由根本有分心。显示烦恼的可怕,意思是:像这样,当烦恼生起时,如果死亡心被不善心隔断,那就必定会投生到地狱或畜生道中去;这是在显示烦恼应当令人恐惧。说了“或者从时间方面这样说”之后,为了阐明这个意思,又说“在眼门中”等等。染污的心,是指由贪欲而变成染污的心。以瞋恨心怎么能领受所缘的味道呢?应当知道,忧受的生起本身就是它在领受所缘的味道。这个时间,指的是死亡的时候。
Nimittassādena ganthitanti yathāvutte nimitte assādagāhena ganthitaṃ sambaddhaṃ. Bhavaṅgenevāti mūlabhavaṅgeneva. Kilesabhayaṃ dassentoti tathā kilesuppattiyā sati akusalacittena antaritaṃ ce maraṇacittaṃ bhaveyya, ekantato niraye vā tiracchānayoniyā vā uppatti siyāti kilesānaṃ bhāyitabbaṃ dassento. ‘‘Samayavasena vā evaṃ vutta’’nti vatvā tamatthaṃ vivaranto ‘‘cakkhudvārasmiñhī’’tiādimāha. Rattacittaṃ vāti rāgavasena rattacittaṃ vā. Duṭṭhacittena kathaṃ ārammaṇarasānubhavananti? Domanassavedanuppatti eva tassa ārammaṇarasānubhavanaṃ daṭṭhabbaṃ. Imassa samayassāti maraṇasamayassa.
两鼻孔中间那块骨刺,用剃刀刀刃一样的作用把它切断。持杖住者,就是持长杖而住的人。躺卧入睡,这句话是为了遮止半睡半醒的惛沉睡眠。因为在那种半睡状态下,邪寻思之箭偶尔会有可乘之机;而躺下进入深度睡眠的时候,根本不会有这种机会。寻,指的就是邪寻思。
Ubhinnaṃ nāsacchiddānaṃ majjhe ṭhita-aṭṭhitudanaṃ saha khuraṭṭhena chindanaṃ. Daṇḍakavāsīti dīghadaṇḍakā mahāvāsi. Nipajjitvā niddokkamananti iminā pacalāyikaniddaṃ paṭikkhipati. Tattha hi kadāci antarā micchāvitakkānaṃ sallakānaṃ avasaro siyā, nattheva nipajjitvā mahāniddaṃ okkantakāle. Vitakkānanti micchāvitakkānaṃ.
第9至10篇:第一手足譬喻经等的注释
9-10. Paṭhamahatthapādopamasuttādivaṇṇanā
236-237第九经里说到“被了知”的时候,这是依照觉悟者的意乐而说的,所以接着解释说:“第十经里说到‘不存在’的时候”等等。其实这两部经的差别就只有这一点。
236-237. Navamaṃ ‘‘paññāyatī’’ti vuccamāne bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttanti āha – ‘‘dasame na hotīti vuccamāne’’tiādi. Ettakameva hi dvinnaṃ suttānaṃ visesoti.