12. 世间欲乐品
12. Lokakāmaguṇavaggo
1. 六处相应复注 · 31 段
1-2. 第一《魔网经》等注释
1-2. Paṭhamamārapāsasuttādivaṇṇanā
114-115114-115. 烦恼魔住在这里,所以叫“住处”,也就是五欲的内在和外在的处所。已经进入烦恼魔的住处,就是落入了它的掌控。所谓“三种”,是指被称为戏论想的三种魔。由此就可以知道,也已经落入了天子魔的掌控。
114-115. Āvasati ettha kilesamāroti āvāso. Kāmaguṇaajjhattikabāhirāni āyatanāni. Kilesamārassa āvāsaṃ gato vasaṃ gato. Tividhassāti papañcasaññāsaṅkhātassa tividhassapi mārassa. Tato eva devaputtamārassapi vasaṃ gatoti sakkā viññātuṃ.
3. 《世间边际经》的注释
3. Lokantagamanasuttavaṇṇanā
116116. 在这里,“世间”指的是有情群体、草木山河等依止之处,也就是轮围世界。而“行”则因为具有不断毁坏、崩坏的意义,所以也叫“世间”。“边际”就是终点、尽头。“以一切知智加以对照”的意思是:依照一切知智的运作方式来做比对,使两者不相违背、彼此吻合。“我将称赞”就是我要加以赞叹。
116. Lokiyanti ettha sattakāyabhūtagāmādīti loko, cakkavāḷo. Saṅkhāro pana lujjanapalujjanaṭṭhena loko. Antanti osānaṃ. Sabbaññutaññāṇena saṃsanditvāti sabbaññutaññāṇagatiyā samānetvā avirodhetvā. Thomessāmīti pasaṃsissāmi.
“具有如是成就”是指:能这样成就、应当这样看待,这就是我的请求。因此他说“就是如此”,意思是“如此是其义”。“了知者了知”:他是以一切知智了知应当了知的一切。因为停留在部分智慧的人,并不能了知一切应当了知的。由于这里用了最高程度的说明,又采取不加区分的整体涵盖,所以“了知”这个词就统摄了无余的一切所知种类;因此,与了知这一切为对象的认知活动相应,唯有以一切知智作为其工具才是合理的。依照本论的文境,以及“世尊”一词的邻近关联,这个意思也应当阐明。“见应见者”:以天眼、慧眼、法眼、佛眼、普眼这五种总称为智眼的眼,如实照见所应见的对象。或者,“了知者了知”:正如其他有颠倒的人——那些主张遍知欲界色界的人——虽然了知,却是以颠倒而了知;世尊则不是这样。世尊由于已断颠倒,所以了知时就是了知;由于没有邪见之见,所以见时就是见。这就是其义。
Evaṃsampattikanti evaṃsampajjanakaṃ evaṃpassitabbaṃ idaṃ mama ajjhesanaṃ. Tenāha ‘‘īdisanti attho’’ti. Jānaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇena jānitabbaṃ jānāti eva. Na hi padesaññāṇe ṭhito jānitabbaṃ sabbaṃ jānāti. Ukkaṭṭhaniddesena hi avisesaggahaṇena ca ‘‘jāna’’nti iminā niravasesaṃ ñeyyajātaṃ pariggayhatīti tabbisayāya jānanakiriyāya sabbaññutaññāṇameva karaṇaṃ bhavituṃ yuttaṃ. Pakaraṇavasena ‘‘bhagavā’’ti padasannidhānena ca ayamattho vibhāvetabbo. Passitabbameva passatīti dibbacakkhu-paññācakkhu-dhammacakkhu-buddhacakkhu-samantacakkhu-saṅkhātehi ñāṇacakkhūhi passitabbaṃ passati eva. Atha vā jānaṃ jānātīti yathā aññe savipallāsā kāmarūpapariññāvādino jānantāpi vipallāsavasena jānanti, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana pahīnavipallāsattā jānanto jānāti eva, diṭṭhidassanassa abhāvā passanto passati evāti attho.
以“引导见”的作用来说:就像眼引导、促成众生的看见,同样,由于能促成对世间的如实知见,所以以引导见的作用而成为“眼”;或者因为是慧眼所成,也就是以自生智成就、证得慧眼,所以称为“成为眼者”。“成为智者”也应同样理解。或者说,诸菩提分法——由于他依这些法而生起,也令世间生起这些法,或者证得了不与他人共通的独特之法,所以称为“成为法者”。道智在最胜的意义上称为“梵”,由于他依此而生起,也令世间生起此,并且以自生智证得它,所以称为“成为梵者”。他宣说四圣谛之法,所以是宣说者。他长久地使对真理的证悟持续流传并宣说,所以是流转者。引出义,就是抽取出苦等义;或者使人达到第一义,也就是涅槃。他令众生中生起对不死的亲证,施予不死,所以是不死的施与者。因为菩提分法归属于他,所以是法主。一再让人祈请,使之成为郑重,就是作尊重想;同样,先使之成为难解而后才宣说,也是如此。
Dassanapariṇāyakaṭṭhenāti yathā cakkhu sattānaṃ dassanatthaṃ pariṇeti sādheti, evaṃ lokassa yāthāvadassanasādhanatopi dassanakiccapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto, paññācakkhumayattā vā sayambhūñāṇena paññācakkhuṃ bhūto pattoti vā cakkhubhūto. Ñāṇabhūtoti etassa ca evameva attho daṭṭhabbo. Dhammā vā bodhipakkhiyā, tehi uppannattā lokassa ca taduppādanato anaññasādhāraṇaṃ vā dhammaṃ patto adhigatoti dhammabhūto. ‘‘Brahmā’’vuccati seṭṭhaṭṭhena maggañāṇaṃ, tena uppannattā lokassa ca taduppādanato tañca sayambhūñāṇena pattoti brahmabhūto. Catusaccadhammaṃ vadatīti vattā. Ciraṃ saccapaṭivedhaṃ pavattento vadatīti pavattā. Atthaṃ nīharitvāti dukkhādiatthaṃ uddharitvā. Paramatthaṃ vā nibbānaṃ pāpayitā. Amatasacchikiriyaṃ sattesu uppādento amataṃ dadātīti amatassa dātā. Bodhipakkhiyadhammānaṃ tadāyattabhāvato dhammassāmī. Punappunaṃ yācāpento bhāriyaṃ karonto garuṃ karoti nāma, tathā duviññeyyaṃ katvā kathentopi.
眼睛存在时,才有对世间的认知;眼睛不存在时,就没有。因为如果没有内在的感官,就不会有“世间”这个说法。所以经中说“眼就是世间”等等。所谓“未断见者”,就是还没有彻底消除有身见的人,他没办法把整体和部分分开来分析,于是把部分当成整体一样,认知为“世间”,并且执取为“世间”。“如是”这个词,是把“认知为世间并且执取为世间”这三句一起带出来的。“其”指的是凡夫,或者指轮围世间。因为凡夫正是把眼等连同它们所在的地方,一起认知为“轮围”。所谓“以步行”,就是用脚走。无法到达,因为它们无穷无尽。所谓“以坏灭之义”,是为了依行作世间来说明世间的尽头。它的尽头就是涅槃。涅槃是可以到达的,因为通过正确的修行能够证得。至于轮围世间,则没有尽头,因为靠步行无法到达。
Cakkhunā vijjamānena lokasaññī hoti, na tasmiṃ asati. Na hi ajjhattikāyatanavirahena lokasamaññā atthi. Tenāha ‘‘cakkhuñhi loko’’tiādi. Appahīnadiṭṭhīti asamūhatasakkāyadiṭṭhiko ghanavinibbhogaṃ kātuṃ asakkonto samudāyaṃ viya avayavaṃ ‘‘loko’’ti sañjānāti ceva maññati ca. Tathāti iminā ‘‘lokoti sañjānāti ceva maññati cā’’ti padattayaṃ ākaḍḍhati. Tassāti puthujjanassa, cakkavāḷalokassa vā. Cakkhādimeva hi sahokāsena ‘‘cakkavāḷo’’ti puthujjano sañjānāti. Gamanenāti padasā gamanena. Na sakkā tesaṃ anantattā. Lujjanaṭṭhenāti abhisaṅkhāralokavasena lokassa antaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tassa anto nāma nibbānaṃ. Taṃ pattuṃ sakkā sammāpaṭipattiyā pattabbattā. Cakkavāḷalokassa pana anto nāma, natthi tassa gamanena appattabbattā.
用这些词,就是通过这些划分句子的词。而它们的特征在于字母的集合,所以他说“以字母的聚合”。所谓“以各别字母”,意思是:在每一个词当中,那些各有固定排列、并被心一一分别取到的字母。
Imehi padehīti imehi vākyavibhāgehi padehi. Tāni pana akkharasamudāyalakkhaṇānīti āha ‘‘akkharasampiṇḍanehī’’ti. Pāṭiyekkaakkharehīti tasmiṃ tasmiṃ pade paṭiniyatasannivesehi visuṃ visuṃ cittena gayhamānehi akkharehīti attho.
以“前往”的含义,“paṇḍā”被称为慧;依靠这种慧而从此处到达彼处的人,就是贤者,也就是有慧的人。所谓“大慧”,应当从无碍解的角度来理解,所以说“大义”等。“yathā taṃ”中的taṃ,在第一种解释里只是语助词,在第二种解释里则是回指,所以说“那已作了解释”。
Gamanaṭṭhena ‘‘paṇḍā’’ vuccati paññā, tāya ito gato pattoti paṇḍito, paññavā. Mahāpaññatā nāma paṭisambhidāvasena veditabbāti āha ‘‘mahante atthe’’tiādi. Yathā tanti ettha tanti nipātamattaṃ paṭhamavikappe, dutiyavikappe pana paccāmasananti āha ‘‘taṃ byākata’’nti.
《欲功德经》的注疏注释
4. Kāmaguṇasuttavaṇṇanā
117“心的”一词是表示工具的属格。所谓“以心接触”,意思就是体验,所以说“过去曾以心体验过”。按照三个季节的适宜情况,有三种宫殿;依据这一点,就有三种戏剧的分类。仅仅以心意愉悦这一点,就把它说成五种欲乐,而不是从贪欲的角度来说。因为自从出家以后,菩萨心中确实从未生起过欲的寻思。因此,邪恶者魔罗说——
117.Cetasoti karaṇe sāmivacanaṃ. Cittena saṃphusanaṃ nāma anubhavoti āha ‘‘cittena anubhūtapubbā’’ti. Ututtayānurūpatāvasena pāsādattayaṃ, taṃ vasena tividhanāṭakabhedo. Manorammatāmattena kāmaguṇaṃ katvā dassitaṃ, na kāmavasena. Na hi abhinikkhamanato uddhaṃ bodhisattassa kāmavitakkā bhūtapubbā. Tenāha māro pāpimā –
“七年紧随世尊后,步步相随不暂离;
此具正念正觉者,我终未得可乘隙。”
‘‘Satta vassāni bhagavantaṃ, anubandhiṃ padāpadaṃ; Otāraṃ nādhigacchissaṃ, sambuddhassa satīmato’’ti. (su. ni. 448);
“弥勒”等名号,只是显示未来所缘,并不是菩萨会生起这样的想法。“attā”是可亲可爱的样子,所以叫“attarūpo”;在后一个词中省略了前一个词,因此说的是“以自己想要利益自己的那种心态”。“attarūpena”则是指被喜与悦所摄取的体性,也就是满足、欢喜、兴高采烈的状态。“不放逸”是指在善法上不疏忽、不残缺,所以说“持续精勤”。“无放舍”是指心不放弃、不纵入五欲之中。前一种解释是从修善的角度显示的,后一种是从不造作不善的角度显示的。“二法”,就是不放逸与念这二法。应当知道,不放逸与念以及如此生起的四种善法蕴。说“应作”,意思是应当修习。
Metteyyo nāmātiādi anāgatārammaṇadassanamattaṃ, na bodhisattassa evaṃ uppajjatīti. Attā piyāyitabbarūpo etassāti attarūpo, uttarapade purimapadalopenāti ‘‘attano hitakāmajātikenā’’ti attho vutto. Attarūpenāti vā pītisomanassehi gahitasabhāvena tuṭṭhapahaṭṭhena udaggudaggena. Appamādoti appamajjanaṃ kusaladhammesu akhaṇḍakāritāti āha ‘‘sātaccakiriyā’’ti. Avossaggoti cittassa kāmaguṇesu avossajjanaṃ pakkhandituṃ appadānaṃ. Purimo vikappo kusalānaṃ dhammānaṃ karaṇavasena dassito, pacchimo akusalānaṃ akaraṇavasena. Dve dhammāti appamādo satīti dve dhammā. Appamādo sati ca tathā pavattā cattāro kusaladhammakkhandhā veditabbā. Kattabbāti pavattetabbā.
在那处所指的是:在被称为涅槃的那个因的证悟中。那个因,就是六处的因。六处在这里灭尽,所以称为六处灭尽,也就是涅槃。因此说“涅槃,就是指这个”等等。在涅槃中:就是在涅槃里。
Tasmiṃ āyataneti tasmiṃ nibbānasaññite kāraṇe paṭivedhe. Taṃ kāraṇanti channaṃ āyatanānaṃ kāraṇaṃ. Saḷāyatanaṃ nirujjhati etthāti saḷāyatananirodho vuccati nibbānaṃ. Tenāha ‘‘nibbānaṃ. Taṃ sandhāyā’’tiādi. Nibbānasminti nibbānamhi.
5-6. 《帝释问经》等的注释
5-6. Sakkapañhasuttādivaṇṇanā
118-119“所见”是指眼前显现的。“法”是指取蕴之法。因为在这里,生起“我”的想和见,就是有身的想,所以说“于现法”就是在自己这个有身之中。“依彼”中的“彼”字,是指前面用欢喜等说法所表达的渴爱被执取,所以说“依渴爱”。“彼执取”就是此渴爱的执取。这渴爱和执取合称为执取,就是“彼执取”。第六项因为第五项已经说明了道理,所以它的含义很清楚。
118-119.Diṭṭheti paccakkhabhūte. Dhammeti upādānakkhandhadhamme. Tattha hi attāti bhavati saññā diṭṭhi cāti attabhāvasaññā. Tenāha – ‘‘diṭṭhevadhammeti imasmiṃyeva attabhāve’’ti. ‘‘Tannissita’’nti ettha taṃ-saddena heṭṭhā abhinandanādipariyāyena vuttā taṇhā paccāmaṭṭhāti āha – ‘‘taṇhānissita’’nti. Taṃ upādānaṃ etassāti tadupādānaṃ. Tenāha – ‘‘taṃgahaṇa’’ntiādi. Taṇhupādānasaṅkhātaṃ gahaṇaṃ etassāti taṃgahaṇaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānameva pañcame vuttanayattā.
第7篇 舍利弗共住弟子经的注释
7. Sāriputtasaddhivihārikasuttavaṇṇanā
120“将会连接”是指将会建立前后相续的关联。“断绝”是指由于与梵行相违的诸缘生起而导致中断。
120.Ghaṭessatīti pubbenāparaṃ ghaṭitaṃ sambandhaṃ karissati. Vicchedanti brahmacariyassa virodhipaccayasamuppattiyā ucchedaṃ.
5. 教诫罗睺罗经注释
8. Rāhulovādasuttavaṇṇanā
121121. 那些被正确修习、反复修习之后,能导向解脱、能导向证悟阿拉汉果的法,指的就是信等资粮,它们是使解脱成熟的因素。“使成熟”的意思是令其达到成熟、达到转变。“法”指的是作为原因的法。“依清净因之力”即依作为清净之因的力量;而这里的清净,是从信根等作为因的角度来说的。就像出身高贵的刹帝利少年,因为远离敌对一方、摄受亲族一方,以及所处环境的圆满而变得清净,应当这样来理解。为了说明这一点,论师说了“因此已说”等话。
121. Ye dhammā sammadeva bhāvitā bahulīkatā vimuttiyā arahattassa sacchikiriyāya saṃvattanti, te saddhādayo sambhārā vimuttiparipācaniyāti adhippetā. Paripācentīti paripākaṃ pariṇāmaṃ gamenti. Dhammāti kāraṇabhūtā dhammā. Visuddhikāraṇavasenāti visuddhikāraṇatāvasena, sā pana saddhindriyādīnaṃ kāraṇato visuddhi. Yathā nāma jātisampannassa khattiyakumārassa vipakkhavigamena pakkhasaṅgahena pavattiṭṭhānasampattiyā ca parisuddhi hoti, evamevaṃ daṭṭhabbāti dassento ‘‘vuttaṃ heta’’ntiādimāha.
没有信心等的人,只会导致信心等的退失;而具足信心等的人,则唯能使信心等圆满。同样地,对能引发净信的经典等的反复观察也是如此。所谓“能引发净信的经典”,就是指《能引发净信经》等。“正勤”指《正勤经》。“念处”指四念处。“禅那与解脱”指宣说禅那与解脱的经典。“甚深智行”指与蕴、处、界、缘起相关的经典。
Assaddhādayopi puggalā saddhādīnaṃ yāvadeva parihānāya honti, saddhādayo pāripūriyāva, tathā pasādaniyasuttantādipaccavekkhaṇā, pasādaniyasuttantā nāma sampasādanīyasuttādayo. Sammappadhāneti sammappadhānasuttante. Satipaṭṭhāneti cattāro satipaṭṭhāne. Jhānavimokkheti jhānāni ceva vimokkhe ca uddissa pavattasuttante. Gambhīrañāṇacariyeti khandhāyatanadhātupaṭiccasamuppādapaṭisaṃyuttasuttante.
善知识等,是指善知识、戒防护、减损谈论、精进努力、决择慧这五种法,就是《自说经》(Ud. 31)里说的“美吉亚,在这里,比丘有善知识”等等所说的那些。观察世间,是指世尊看见具寿罗睺罗和那些天神的诸根已经成熟。于是,他将前往盲林,因为在那里日间安住时会有大集会。经中确实会这样说:“所谓‘若干’,按计算是没有界限的。”
Kalyāṇamittatādayoti kalyāṇamittatā sīlasaṃvaro abhisallekhakathā vīriyārambho nibbedhikapaññāti ime kalyāṇamittādayo pañca dhammā, ye ‘‘idha, meghiya, bhikkhu kalyāṇamitto hotī’’tiādinā udāne (udā. 31) kathitā. Lokaṃ volokentassāti āyasmato rāhulassa tāsañca devatānaṃ indriyaparipākaṃ passantassa. Tato yena andhavanaṃ, tattha divāvihārāya mahāsamāgamo bhavissatīti. Tathā hi vakkhati ‘‘ettakāti gaṇanāvasena paricchedo natthī’’ti.
依靠树木和山而住在地面上的,是地居;在虚空中行走、住在宫殿里的,是空居。法眼应以见四圣谛之法的意义来理解。
Rukkhapabbatanissitā bhūmaṭṭhakā, ākāsacārivimānavāsino antalikkhaṭṭhakā. Dhammacakkhunti veditabbāni catusaccadhammānaṃ dassanaṭṭhena.