5. 隧道本生注释(续) §759
22. 大集义注 · 250 段
这里,“iti”是用来引出下文的。Kosambaphalakasussoṇī 是说她的臀部像一块宽大的金板那样好看。Haṃsagaggarabhāṇinī 是说她具足低沉悦耳的声音,像小天鹅在觅食时发出的鸣叫声。Koseyyavasanā 是说她穿着织有金线的丝绸衣服。Sāmā 是说她肤色如黄金。Pārevatakkhī 是说她的眼睛在五净色处的红色部位像鸽子鸟的眼睛。Sutanū 是说她身体美好。Bimboṭṭhā 是说她的嘴唇如频婆果般红润光泽,唇缘宛若打磨过一般。Tanumajjhimā 是说她腰部纤细可握。Sujātā bhujalaṭṭhīvā 是说当她舒展身体时,犹如风中摇曳的红色嫩枝般明艳,又如善生的藤蔓般明耀。Vedīvā 是说她如同黄金围栏般的纤腰。Īsakaggapavellitā 是说她顶端略微低俯。或者说,Īsakaggapavellitā 是说她像剑锋一样微微弯曲。巴利
Tattha itoti umaṅgaṃ dasseti. Kosambaphalakasussoṇīti visālakañcanaphalakaṃ viya sundarasoṇī. Haṃsagaggarabhāṇinīti gocaratthāya vicarantānaṃ haṃsapotakānaṃ viya gaggarena madhurena sarena samannāgatā. Koseyyavasanāti kañcanakhacitakoseyyavatthavasanā. Sāmāti suvaṇṇasāmā. Pārevatakkhīti pañcasu pasādesu rattaṭṭhāne pārevatasakuṇisadisakkhī. Sutanūti sobhanasarīrā. Bimboṭṭhāti bimbaphalaṃ viya surajjitamaṭṭhoṭṭhapariyosānā. Tanumajjhimāti karamitatanumajjhimā. Sujātā bhujalaṭṭhīvāti vijambhanakāle vāteritarattapallavavilāsinī sujātā bhujalatā viya virocati. Vedīvāti kañcanavedi viya tanumajjhimā. Īsakaggapavellitāti īsakaṃ aggesu onatā. Īsakaggapavellitā vā nettiṃsāya aggaṃ viya vinatā.
“Migachāpāvā”是说她像山脊上一只出生才一年的小母虎,姿态优雅。“Hemantaggisikhāriva”是说她因为具足光明,就像冬天里的火焰一样耀眼。“Khuddaveḷubhī”是说就像一条被细小的水芦苇覆盖的河流那样秀美,她因为体毛纤细、毛发的纹路而显得美丽。“Kalyāṇī”是说她具足五种美:皮肤美、肌肉美、筋腱美、骨骼美和头发美。“Paramā timbarutthanī”是说她的乳房最为殊胜,犹如置于金板上的两个金色廷婆楼果,形状圆满,紧密无间。巴利
Migachāpāvāti pabbatasānumhi sujātā ekavassikabyagghapotikā viya vilāsakuttiyuttā. Hemantaggisikhārivāti obhāsasampannatāya hemante aggisikhā viya sobhati. Khuddaveḷubhīti yathā khuddakehi udakaveḷūhi sañchannā nadī sobhati, evaṃ tanukalomāya lomarājiyā sobhati. Kalyāṇīti chavimaṃsakesanhāruaṭṭhīnaṃ vasena pañcavidhena kalyāṇena samannāgatā. Paramā timbarutthanīti timbarutthanī paramā uttamā, suvaṇṇaphalake ṭhapitasuvaṇṇavaṇṇatimbaruphaladvayamivassā susaṇṭhānasampannaṃ nirantaraṃ thanayugalaṃ.
大士这样赞叹她的容貌之美时,她对他变得好像过去从未见过一般,激起了强烈的爱恋。大士知道她已生起爱意,紧接着便说出这首偈颂:巴利
Evaṃ mahāsatte tassā rūpasiriṃ vaṇṇenteva tassa sā pubbe adiṭṭhapubbā viya ahosi, balavasinehaṃ uppādesi. Athassa sinehuppattibhāvaṃ ñatvā mahāsatto anantaraṃ gāthamāha –
“ 吉祥乘者,你难道真的是因为难陀死了才高兴吗?
我和难陀,一定会走上同一条路。”巴利
‘‘Nandāya nūna maraṇena, nandasi sirivāhana; Ahañca nūna nandā ca, gacchāma samasādhana’’nti.
这时,所谓“拥有祥瑞车乘者”,就是指拥有祥瑞圆满车乘的大王。你大概是在这样说:拥有最上等色身的难陀已经死了,所以你才高兴吧。所谓“我们走吧”,意思是:如果你杀了我,那我们的国王一定会杀掉难陀。这样一来,难陀和我都会去到阎魔那里;阎魔看见我们两个之后,只会把难陀交给我。你杀了我,却得不到那样的女宝,那还要这王国做什么?我根本看不出自己会因死亡而有什么损失,天哪。巴利
Tattha sirivāhanāti sirisampannavāhana mahārāja, nūna tvaṃ evaṃ uttamarūpadharāya nandāya maraṇena nandasīti vadati. Gacchāmāti sace hi tvaṃ maṃ māressasi, ekaṃseneva amhākaṃ rājā nandaṃ māressati. Iti nandā ca ahañca yamassa santikaṃ gamissāma, yamo amhe ubho disvā nandaṃ mayhameva dassati, tassa tuyhaṃ maṃ māretvā tādisaṃ itthiratanaṃ alabhantassa kiṃ rajjena, nāhaṃ attano maraṇena parihāniṃ passāmi, devāti.
大士在这样的情况下,只称赞了难陀一个人,没有称赞另外三个人。这是什么原因呢?因为众生只对心爱的妻子等人怀有执着,对其他人则不会;而且一个人思念母亲,也会一并思念儿女。所以大士只称赞了难陀。至于王母,因为她已经年迈,就没有称赞她。智慧具足的大士用甜美的声音这样称赞时,难陀王后就像亲身来到国王面前站着一样。于是国王心想:“除了大药,没有别人能把我妻子带回来。”他这样思念着她,忧愁便生了起来。这时大士安慰国王说:“大王,不要忧虑。王后、你的儿子和你的母亲,这三个人都会回来。我亲自前去,就是这件事的保证,请你安心,人主。”国王心想:“我派人把自己的城池守护得十分严密、防卫得十分周全,然后带着这么多兵力和车乘,把这座优迦利尼城团团围住,才驻扎下来。可是这位智者竟然从我如此严密守护的城中,把王后、我的儿子和我的母亲带出来,交给了毗提诃。而且我们这样团团围住的时候,他连一个人都不知道,就带着毗提诃连同军队和车乘逃走了。他到底是知道天界的幻术,还是能蒙蔽人的眼睛呢?”于是国王为了问这件事,说道:巴利
Iti mahāsatto ettake ṭhāne nandameva vaṇṇesi, na itare tayo jane. Kiṃkāraṇā? Sattā hi nāma piyabhariyāsu viya sesesu ālayaṃ na karonti, mātaraṃ vā saranto puttadhītaropi sarissatīti tasmā tameva vaṇṇesi, rājamātaraṃ pana mahallikābhāvena na vaṇṇesi. Ñāṇasampanne mahāsatte madhurassarena vaṇṇenteyeva nandādevī āgantvā rañño purato ṭhitā viya ahosi. Tato rājā cintesi ‘‘ṭhapetvā mahosadhaṃ añño mama bhariyaṃ ānetuṃ samattho nāma natthī’’ti. Athassa naṃ sarantassa soko uppajji. Atha naṃ mahāsatto ‘‘mā cintayittha, mahārāja, devī ca te putto ca mātā ca tayopi āgacchissanti, mama gamanamevettha pamāṇaṃ, tasmā tvaṃ assāsaṃ paṭilabha, narindā’’ti rājānaṃ assāsesi. Atha rājā cintesi ‘‘ahaṃ attano nagaraṃ surakkhitaṃ sugopitaṃ kārāpetvā imaṃ upakārinagaraṃ ettakena balavāhanena parikkhipitvāva ṭhito. Ayaṃ pana paṇḍito evaṃ sugopitāpi mama nagarā deviñca me puttañca mātarañca ānetvā vedehassa dāpesi. Amhesu ca evaṃ parivāretvā ṭhitesveva ekassapi ajānantassa vedehaṃ sasenāvāhanaṃ palāpesi. Kiṃ nu kho dibbamāyaṃ jānāti, udāhu cakkhumohana’’nti. Atha naṃ pucchanto āha –
“ 你是在修习天界的幻术,还是施了什么障眼法?
那个把我的敌人毗提诃从手中放走的人”巴利
‘‘Dibbaṃ adhīyase māyaṃ, akāsi cakkhumohanaṃ; Yo me amittaṃ hatthagataṃ, vedehaṃ parimocayī’’ti.
大士听了这话,心想:“我懂得天幻术。智者学了天幻术之后,当危险来临时,确实既能让自己脱离痛苦,也能让别人脱离痛苦。”于是说道:巴利
Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘ahaṃ dibbamāyaṃ jānāmi, paṇḍitā hi nāma dibbamāyaṃ uggaṇhitvā bhaye sampatte attānampi parampi dukkhato mocayantiyevā’’ti vatvā āha –
大王,有智慧的人在这里学习天界的幻术;
那些有智慧的持咒者,能让自己解脱。巴利
‘‘Adhīyanti mahārāja, dibbamāyidha paṇḍitā; Te mocayanti attānaṃ, paṇḍitā mantino janā.
“ 我有年少弟子,善能穿壁开穴;
循彼所辟之道,毗提诃至弥提罗。”巴利
‘‘Santi māṇavaputtā me, kusalā sandhichedakā; Yesaṃ katena maggena, vedaho mithilaṃ gato’’ti.
在这里,“天幻术于此”就是“天幻术在此”。“年轻人儿郎”是指充当侍从的青年战士。“由他们所造作的”是说由他们所造作的那些。“道路”指装饰过的地下隧道。巴利
Tattha dibbamāyidhāti dibbamāyaṃ idha. Māṇavaputtāti upaṭṭhākataruṇayodhā. Yesaṃ katenāti yehi katena. Maggenāti alaṅkataumaṅgena.
国王听了这话,心想:“听说他是从装饰过的隧道过去的,那隧道到底是什么样的呢?”于是就想看看那条隧道。大士知道国王的心意后,心想:“国王想看隧道,我就让他看看隧道。”于是便开示说:巴利
Taṃ sutvā rājā ‘‘alaṅkataumaṅgena kira gato, kīdiso nu kho umaṅgo’’ti umaṅgaṃ daṭṭhukāmo ahosi. Athassa icchitaṃ ñatvā mahāsatto ‘‘rājā umaṅgaṃ daṭṭhukāmo, dassessāmissa umaṅga’’nti dassento āha –
“ 来吧,大王,请看看这座善巧建造的隧道。
有象的,还有马的,车的,还有步兵的,
化作光明安住着,拱门造得真好。”巴利
‘‘Iṅgha passa mahārāja, umaṅgaṃ sādhu māpitaṃ; Hatthīnaṃ atha assānaṃ, rathānaṃ atha pattinaṃ; Ālokabhūtaṃ tiṭṭhantaṃ, umaṅgaṃ sādhu māpita’’nti.
在这里,所谓“象”等等,是指用砖砌和绘画工艺做出来的这些象等,一排排地装饰着这座隧道,像装饰过的天宫一样,通体一片光明地立在那里——大王,请看这座隧道。巴利
Tattha hatthīnanti iṭṭhakakammacittakammavasena katānaṃ etesaṃ hatthiādīnaṃ pantīhi upasobhitaṃ alaṅkatadevasabhāsadisaṃ ekobhāsaṃ hutvā tiṭṭhantaṃ umaṅgaṃ passa, devāti.
说完这些话之后,他又说:“大王,请看我在智慧建造的隧道里,那地方像日月升起一样明亮,装饰得十分华丽,有八十座大门、六十四座小门、一百间卧室和几百间灯室。请您和我一起,和和睦睦、欢欢喜喜地凭借自己的军队进入优迦利尼城吧,大王。”于是他让人打开了城门。国王带着一百位随从国王进入了城中。大士从高楼下来,礼敬国王后,带着自己的眷属进入了隧道。国王看到隧道就像装饰过的天众集会处一样,便赞叹菩萨的功德,说道:巴利
Evañca pana vatvā ‘‘mahārāja, mama paññāya māpite candassa ca sūriyassa ca uṭṭhitaṭṭhāne viya pākaṭe alaṅkataumaṅge asītimahādvārāni catusaṭṭhicūḷadvārāni ekasatasayanagabbhe anekasatadīpagabbhe ca passa, mayā saddhiṃ samaggo sammodamāno hutvā attano balena saddhiṃ upakārinagaraṃ pavisa, devā’’ti nagaradvāraṃ vivarāpesi. Rājā ekasatarājaparivāro nagaraṃ pāvisi. Mahāsatto pāsādā oruyha rājānaṃ vanditvā saparivāraṃ ādāya umaṅgaṃ pāvisi. Rājā alaṅkatadevasabhaṃ viya umaṅgaṃ disvā bodhisattassa guṇe vaṇṇento āha –
“ 毗提诃人真有福气,他们当中竟有这样的智者。
他们住在家里,也住在国土里,就像您一样,大药智者。”巴利
‘‘Lābhā vata videhānaṃ, yassimedisā paṇḍitā; Ghare vasanti vijite, yathā tvaṃsi mahosadhā’’ti.
在这其中,“毗提诃人”是说:像这样有智慧的人,他们的来源和出生地就是毗提诃人这个地方,毗提诃人国的人确实有福气。所谓“谁有这些”,是说:谁有这些如此这般善巧方便、有智慧的人住在附近,或者住在同一个家里、同一个地区、同一个国家里,那人也有福气。所谓“就像你一样”,是说:就像你这样,人们得以和这样有智慧的人一起住在同一个国家、同一个地区、同一座城市或同一个家里。他说:那些住在毗提诃人国的人和住在弥提罗城的人,能和你一起同住,这确实是他们的福气。巴利
Tattha videhānanti evarūpānaṃ paṇḍitānaṃ ākarassa uṭṭhānaṭṭhānabhūtassa videhānaṃ janapadassa lābhā vata. Yassimedisāti yassa ime evarūpā paṇḍitā upāyakusalā santike vā ekaghare vā ekajanapade vā ekaraṭṭhe vā vasanti, tassapi lābhā vata. Yathā tvaṃsīti yathā tvaṃ asi, tādisena paṇḍitena saddhiṃyeva ekaraṭṭhe vā ekajanapade vā ekanagare vā ekaghare vā vasituṃ labhanti. Tesaṃ videharaṭṭhavāsīnañceva mithilanagaravāsīnañca tayā saddhiṃ ekato vasituṃ labhantānaṃ lābhā vatāti vadati.
这时,大士让人看见那一百间寝室的密室。一扇门打开时,所有门都随之敞开;一扇门关上时,所有门都随之关闭。国王一边察看隧道,一边走在前面,智者却走在后面。整支军队都进入了隧道。国王从隧道出去了。智者知道国王已经出去,就自己出去,不让别人出去,在关上隧道大门时踩下了门闩。就在那一刹那,八十座大门、六十四座小门、一百间寝室的密室之门,以及数百间灯室之门,一下子全都关上了。整条隧道变得像世界中间的地狱一样漆黑。大众惊恐战栗。大士拿起昨天进隧道时放在沙里的那把剑,从地面一跃而起,跳到十八肘高的空中,又落下来,抓住国王的手,抽出剑来吓唬他,问道:“大王,整个赡部洲的王权是谁的?”国王害怕地说:“智者,是您的。”又说:“请给我无畏。”大士说:“大王,别怕。我不是想杀您才拿剑,是为了展示我智慧的威力才拿剑。”说完就把剑交给了国王。国王接过剑站着,大士又说:“大王,如果您想杀我,现在就用这把剑杀了我吧。如果您愿意给我无畏,就给我无畏。”国王说:“智者,我已经给了您无畏,您不必担心。”于是把剑放下,两人互相立誓不伤害对方。巴利
Athassa mahāsatto ekasatasayanagabbhe dasseti. Ekassa dvāre vivaṭe sabbesaṃ vivarīyati. Ekassa dvāre pidahite sabbesaṃ pidhīyati. Rājā umaṅgaṃ olokento purato gacchati, paṇḍito pana pacchato. Sabbā senā umaṅgameva pāvisi. Rājā umaṅgato nikkhami. Paṇḍito tassa nikkhantabhāvaṃ ñatvā sayaṃ nikkhamitvā aññesaṃ nikkhamituṃ adatvā umaṅgadvāraṃ pidahanto āṇiṃ akkami. Tāvadeva asītimahādvārāni catusaṭṭhicūḷadvārāni ekasatasayanagabbhadvārāni anekasatadīpagabbhadvārāni ca ekappahāreneva pidahiṃsu. Sakalo umaṅgo lokantariyanirayo viya andhakāro ahosi. Mahājano bhītatasito ahosi. Mahāsatto hiyyo umaṅgaṃ pavisanto yaṃ khaggaṃ vāluke ṭhapesi, taṃ gahetvā bhūmito aṭṭhārasahatthubbedhaṃ ākāsaṃ ullaṅghitvā oruyha rājānaṃ hatthe gahetvā asiṃ uggiritvā tāsetvā ‘‘mahārāja, sakalajambudīpe rajjaṃ kassa rajja’’nti pucchi. So bhīto ‘‘tuyhameva paṇḍitā’’ti vatvā ‘‘abhayaṃ me dehī’’ti āha. ‘‘Mā bhāyittha, mahārāja, nāhaṃ taṃ māretukāmatāya khaggaṃ parāmasiṃ, mama paññānubhāvaṃ dassetuṃ parāmasi’’nti khaggaṃ rañño adāsi. Atha naṃ khaggaṃ gahetvā ṭhitaṃ ‘‘mahārāja, sace maṃ māretukāmosi, idāneva iminā khaggena mārehi. Atha abhayaṃ dātukāmo, abhayaṃ dehī’’ti āha. ‘‘Paṇḍita, mayā tuyhampi abhayaṃ dinnameva, tvaṃ mā cintayī’’ti asiṃ ṭhapetvā ubhopi aññamaññaṃ adubbhāya sapathaṃ kariṃsu.
这时,国王对菩萨说:“智者,你既然有这样智慧和力量的成就,为什么不接受王位呢?”菩萨回答:“大王,我要是愿意,今天就能杀掉整个赡部洲所有的国王,夺取王位。但杀害别人来获取名声,智者是不赞许的。”国王说:“智者,大众找不到门,正在悲叹。请打开隧道的大门,给大众一条活路吧。”他便打开了门,整条隧道一下子亮了起来。大众得以喘过气来,缓过劲来。所有的国王带着自己的军队出来,来到智者面前。智者和国王一起站在宽敞的大厅里。这时那些国王对他说:“智者,我们全靠你才活了下来。要是你再晚一会儿不开隧道门,我们所有人早就死在里面了。”智者说:“各位大王,你们不只是今天靠我才活下来,过去也曾经靠我活下来。”“什么时候,智者?”智者说:“除了我们自己的城市不算,你们征服了整个赡部洲,去到北般遮罗城,在园林里准备喝庆功酒的时候,还记得吗?”“记得,智者。”智者说:“那时,这位国王和渔夫勾结,设下恶谋,用掺了毒的酒和鱼肉,想要害死你们。当时我想:‘有像我这样的智者在,不能让他们就这样白白送命。’于是派出我的勇士,打碎了所有器皿,破坏了他们的阴谋,给了你们活命的机会。”巴利
Atha rājā bodhisattaṃ āha – ‘‘paṇḍita, evaṃ ñāṇabalasampanno hutvā rajjaṃ kasmā na gaṇhāsī’’ti? ‘‘Mahārāja, ahaṃ icchamāno ajjeva sakalajambudīpe rājāno māretvā rajjaṃ gaṇheyyaṃ, paraṃ māretvā ca yasaggahaṇaṃ nāma paṇḍitehi na pasattha’’nti. ‘‘Paṇḍita, mahājano dvāraṃ alabhamāno paridevati, umaṅgadvāraṃ vivaritvā mahājanassa jīvitadānaṃ dehī’’ti . So dvāraṃ vivari, sakalo umaṅgo ekobhāso ahosi. Mahājano assāsaṃ paṭilabhi. Sabbe rājāno attano senāya saddhiṃ nikkhamitvā paṇḍitassa santikaṃ āgamiṃsu. So raññā saddhiṃ visālamāḷake aṭṭhāsi. Atha naṃ te rājāno āhaṃsu ‘‘paṇḍita, taṃ nissāya jīvitaṃ laddhaṃ, sace muhuttaṃ umaṅgadvāraṃ na vivarittha, sabbesaṃ no tattheva maraṇaṃ abhavissā’’ti. ‘‘Na mahārājāno idāneva tumhehi maññeva nissāya jīvitaṃ laddhaṃ, pubbepi laddhaṃyevā’’ti. ‘‘Kadā, paṇḍitā’’ti? ‘‘Ṭhapetvā amhākaṃ nagaraṃ sakalajambudīpe rajjaṃ gahetvā uttarapañcālanagaraṃ gantvā uyyāne jayapānaṃ pātuṃ surāya paṭiyattakālaṃ sarathā’’ti? ‘‘Āma, paṇḍitā’’ti. Tadā esa rājā kevaṭṭena saddhiṃ dummantitena visayojitāya surāya ceva macchamaṃsehi ca tumhe māretuṃ kiccamakāsi. Athāhaṃ ‘‘mādise paṇḍite dharamāne ime anāthamaraṇaṃ mā marantū’’ti attano yodhe pesetvā sabbabhājanāni bhindāpetvā etesaṃ mantaṃ bhinditvā tumhākaṃ jīvitadānaṃ adāsinti.
他们听了全都心里发慌,就问那位小国王:“大王,这是真的吗?”小国王说:“是真的。我听了那个渔夫的话才这么做的,智者说的确实一点没错。”于是他们全都抱住大士,说:“智者,你成了我们所有人的依靠,全靠你我们才保住了命。”他们用各种装饰品供养大士。智者对国王说:“大王,你们不用忧心,这全是结交恶友的过错,请向这些国王赔罪吧。”国王说:“我依靠坏人,才对你们做出那样的事,这是我的错,请原谅我的过错,我以后再也不这样做了。”他这样请求宽恕。他们互相承认过失,变得和好、欢喜。接着,国王命人拿来许多嚼食、啖食、香、花鬘等物,和所有人一起在隧道里玩了七天,然后进城,为大士举行了盛大的供养。在一百位国王的围绕下,他坐在大厅里,想让智者留在自己身边,于是说道:巴利
Te sabbepi ubbiggamānasā hutvā cūḷanirājānaṃ pucchiṃsu ‘‘saccaṃ kira, mahārājā’’ti? ‘‘Āma, mayā kevaṭṭassa kathaṃ gahetvā kataṃ, saccameva paṇḍito kathetī’’ti. Te sabbepi mahāsattaṃ āliṅgitvā ‘‘paṇḍita, tvaṃ sabbesaṃ no patiṭṭhā jāto, taṃ nissāya mayaṃ jīvitaṃ labhimhā’’ti sabbapasādhanehi mahāsattassa pūjaṃ kariṃsu. Paṇḍito rājānaṃ āha – ‘‘mahārāja, tumhe mā cintayittha, pāpamittasaṃsaggasseva esa doso, ime rājāno khamāpethā’’ti. Rājā ‘‘mayā duppurisaṃ nissāya tumhākaṃ evarūpaṃ kataṃ, esa mayhaṃ doso, khamatha me dosaṃ, puna evarūpaṃ na karissāmī’’ti khamāpesi. Te aññamaññaṃ accayaṃ desetvā samaggā sammodamānā ahesuṃ. Atha rājā bahūni khādanīyabhojanīyagandhamālādīni āharāpetvā sabbehi saddhiṃ sattāhaṃ umaṅgeyeva kīḷitvā nagaraṃ pavisitvā mahāsattassa mahāsakkāraṃ kāretvā ekasatarājaparivuto mahātale nisīditvā paṇḍitaṃ attano santike vasāpetukāmatāya āha –
“ 还有日常开销和侍奉照料,以及双倍的饭食与薪酬;
我给你丰厚的财富,你尽管享受欲乐、尽情欢娱吧;
别回毗提诃去了,毗提诃又能做什么呢?”巴利
‘‘Vuttiñca parihārañca, diguṇaṃ bhattavetanaṃ; Dadāmi vipule bhoge, bhuñja kāme ramassu ca; Mā videhaṃ paccagamā, kiṃ videho karissatī’’ti.
这里所说的“生活来源”,是指依靠名声维持的生活; “侍奉”是指供养村落和城镇; “饭食”是指饲料; “酬劳”是指开销费用; “财富”的话,我还要把其他那些广大的财富也赐给你。巴利
Tattha vuttinti yasanissitaṃ jīvitavuttiṃ. Parihāranti gāmanigamadānaṃ. Bhattanti nivāpaṃ. Vetananti paribbayaṃ. Bhogeti aññepi te vipule bhoge dadāmi.
智者拒绝了他,说道:巴利
Paṇḍito taṃ paṭikkhipanto āha –
“ 大王,如果有人为了钱财而抛弃自己的主君,
他会同时受到自己和别人的指责。
只要毗提诃王还活着,一个人就不该做别人的臣仆。巴利
‘‘Yo cajetha mahārāja, bhattāraṃ dhanakāraṇā; Ubhinnaṃ hoti gārayho, attano ca parassa ca; Yāva jīveyya vedeho, nāññassa puriso siyā.
“ 大王,如果有人为了钱财而抛弃自己的主君,
他同时被自己和别人指责,
只要毗提诃王还活着,我就不会住到别人的领地里去。”巴利
‘‘Yo cajetha mahārāja, bhattāraṃ dhanakāraṇā; Ubhinnaṃ hoti gārayho, attano ca parassa ca; Yāva tiṭṭheyya vedeho, nāññassa vijite vase’’ti.
在这里,“自己与他人”是这样的意思:他会自己责备自己:“我为了钱财抛弃了自己的丈夫,造下了恶业。”别人也会责备他:“这个人为了钱财抛弃了自己的丈夫,是个造恶的人。”所以,只要那个人还活着,我就不能住在别人的国土上。巴利
Tattha attano ca parassa cāti evarūpañhi ‘‘dhanakāraṇā mayā attano bhattāraṃ pariccajantena pāpaṃ kata’’nti attāpi attānaṃ garahati, ‘‘iminā dhanakāraṇā attano bhattā pariccatto, pāpadhammo aya’’nti paropi garahati. Tasmā na sakkā tasmiṃ dharante mayā aññassa vijite vasitunti.
这时,国王对他说:“既然如此,智者,请你答应我,在你的那位国王去世后,到我这里来。”他回答:“好的,大王,只要我还活着,就一定会来。”随后,国王以盛大的礼遇款待了他七天。七天过后,到了再次告别的时候,国王说:“智者,我要送给你这些和那些东西。”接着诵出偈颂:巴利
Atha naṃ rājā āha – ‘‘tena hi, paṇḍita, tava rañño divaṅgatakāle idhāgantuṃ paṭiññaṃ dehī’’ti. So ‘‘sādhu, deva, ahaṃ jīvanto āgamissāmī’’ti āha. Athassa rājā sattāhaṃ mahāsakkāraṃ katvā sattāhaccayena puna āpucchanakāle ‘‘ahaṃ te, paṇḍita, idañcidañca dammī’’ti vadanto gāthamāha –
“ 我给你一千个尼卡沙金币,还有迦尸国里的八十座村庄。
我给你四百个女奴,还有一百个妻子。
带上全部军队,平安地去吧,大药。”巴利
‘‘Dammi nikkhasahassaṃ te, gāmāsītiñca kāsisu; Dāsisatāni cattāri, dammi bhariyāsatañca te; Sabbaṃ senaṅgamādāya, sotthiṃ gaccha mahosadhā’’ti.
其中,“一千尼迦”是指一千枚每个重五苏瓦那的尼迦金币。“村庄”是指那些每年能产出千千金币的村庄,我把这些村庄也给你。“在迦尸国”是指在迦尸国境内。那地方靠近毗提诃国,因此他把那里的八十个村庄赐给了他。巴利
Tattha nikkhasahassanti pañcasuvaṇṇena nikkhena nikkhānaṃ sahassaṃ. Gāmāti ye gāmā saṃvacchare saṃvacchare sahassasahassuṭṭhānakā, te ca gāme te dammi. Kāsisūti kāsiraṭṭhe. Taṃ videharaṭṭhassa āsannaṃ, tasmā tatthassa asītigāme adāsi.
那位智者也对国王说:“大王,您不必为亲属们担心。在我王启程的时候,我就已经说过:‘大王,您要把难陀王妃放在母亲的位置上,把般遮罗旃陀放在幼弟的位置上。’我为公主举行了灌顶礼,然后送国王上路。我很快就会把母亲、王妃和王子送过来。”国王说:“好,智者。”于是国王把应该给智者女儿的那些男女奴仆、衣物、装饰品、金、银,以及装饰好的象、马、车等,都交代给大士,说:“这些您就交给她吧。”然后他一边考虑军队和车乘该做的事,一边说:巴利
Sopi rājānaṃ āha – ‘‘mahārāja, tumhe bandhavānaṃ mā cintayittha, ahaṃ mama rañño gamanakāleyeva ‘mahārāja, nandādeviṃ mātuṭṭhāne ṭhapeyyāsi, pañcālacandaṃ kaniṭṭhaṭṭhāne’ti vatvā dhītāya te abhisekaṃ dāpetvā rājānaṃ uyyojesiṃ, mātarañca deviñca puttañca sīghameva pesessāmī’’ti. So ‘‘sādhu, paṇḍitā’’ti attano dhītu dātabbāni dāsidāsavatthālaṅkārasuvaṇṇahiraññaalaṅkatahatthiassarathādīni ‘‘imāni tassā dadeyyāsī’’ti mahāsattaṃ paṭicchāpetvā senāvāhanassa kattabbakiccaṃ vicārento āha –
“ 让他们给大象施舍大麦,给马两倍的饲料。
以饭食和饮料让车兵和步兵吃饱。”巴利
‘‘Yāva dadantu hatthīnaṃ, assānaṃ diguṇaṃ vidhaṃ; Tappentu annapānena, rathike pattikārake’’ti.
在这里,“直到能供得起多少”并不是说仅仅两倍,而是说:只要有能力,就该供给大象、马匹以及大麦、小麦等种种东西。“让他们满足”的意思是:给到足以让他们在路上走得不疲惫,给这么多,就是让他们满足。巴利
Tattha yāvāti na kevalaṃ diguṇameva, yāva pahoti, tāva hatthīnañca assānañca yavagodhumādividhaṃ dethāti vadati. Tappentūti yattakena te antarāmagge akilantā gacchanti, tattakaṃ dentā tappentu.
这样说完之后,为了打发那位智者离开,他又说道:巴利
Evañca pana vatvā paṇḍitaṃ uyyojento āha –
“ 智者,带上象、马、车、步兵出发,
让维德霍大王看看你已去到弥提罗。”巴利
‘‘Hatthī asse rathe pattī, gacchevādāya paṇḍita; Passatu taṃ mahārājā, vedeho mithilaṃ gata’’nti.
在这里,“已到达弥提罗城”的意思是:愿他能平安到达那座弥提罗城,并且见到它。巴利
Tattha mithilaṃ gatanti sotthinā taṃ mithilanagaraṃ sampattaṃ passatu.
他这样对智者表达了大礼敬,然后送他上路。那一百位国王也向大士行礼,并赠送了许多礼物。那些被安排在他们身边的人,也都围绕在智者身旁随行。智者被一大群随从簇拥着踏上旅途,途中就派人去从小尼兰伽王赐予的村落收取赋税,随后抵达了毗提诃国。塞纳迦也在半路上安排了自己的人,吩咐说:“你要弄清楚小尼兰伽王到底会不会回来。不管是谁来了,都要向我报告。”那人在三由旬外一看见大士,就回来向塞纳迦报告:“智者带着一大群随从来了。”塞纳迦听后,便前往王宫。国王正站在宫殿顶层,从窗户向外张望,看见那支庞大的军队,心想“大药智者的军队很少,这支军队看起来却极其庞大,难道是小尼兰伽王来了吗?”心里害怕、惊慌,为了问明情况,他说道:巴利
Iti so paṇḍitassa mahantaṃ sakkāraṃ katvā uyyojesi. Tepi ekasatarājāno mahāsattassa sakkāraṃ katvā bahuṃ paṇṇākāraṃ adaṃsu. Tesaṃ santike upanikkhittakapurisāpi paṇḍitameva parivārayiṃsu. So mahantena parivārena parivuto maggaṃ paṭipajjitvā antarāmaggeyeva cūḷaniraññā dinnagāmato āyaṃ āharāpetuṃ purise pesetvā videharaṭṭhaṃ sampāpuṇi. Senakopi kintarāmagge attano purisaṃ ṭhapesi ‘‘cūḷanirañño puna āgamanaṃ vā anāgamanaṃ vā jānitvā yassa kassaci āgamanañca mayhaṃ āroceyyāsī’’ti. So tiyojanamatthakeyeva mahāsattaṃ disvā āgantvā ‘‘paṇḍito mahantena parivārena āgacchatī’’ti senakassa ārocesi. So taṃ sutvā rājakulaṃ agamāsi . Rājāpi pāsādatale ṭhito vātapānena olokento mahatiṃ senaṃ disvā ‘‘mahosadhapaṇḍitassa senā mandā, ayaṃ ativiya mahatī senā dissati, kiṃ nu kho cūḷanirājā āgato siyā’’ti bhītatasito tamatthaṃ pucchanto āha –
“ 象、马、车、步兵,一支庞大的军队显现;
四支兵种,形貌可畏。智者,汝作何想?”巴利
‘‘Hatthī assā rathā pattī, senā padissate mahā; Caturaṅginī bhīsarūpā, kiṃ nu maññasi paṇḍitā’’ti.
这时,那位将军为了向他说明这件事,说道:巴利
Athassa senako tamatthaṃ ārocento āha –
“ 大王,您的欢喜最为殊胜;
大药贤者带着全部军队,安然抵达。”巴利
‘‘Ānando te mahārāja, uttamo paṭidissati; Sabbaṃ senaṅgamādāya, sotthiṃ patto mahosadho’’ti.
国王听了以后说:“塞纳迦,智者的军队弱小,这一支却这么庞大。” “大王,那位小国王一定是被他感化了,这支军队应该是那位国王满心欢喜之下送给他的。”国王便命人在城里击鼓宣告:“把城装饰好,去迎接智者!”城里的人就照办了。智者进城后,来到王宫,向国王行礼,然后坐在一边。这时国王起身拥抱他,坐上最上等的盘腿座,一边寒暄一边说——巴利
Taṃ sutvā rājā āha – ‘‘senaka, paṇḍitassa senā mandā, ayaṃ pana mahatī’’ti. ‘‘Mahārāja, cūḷanirājā tena pasādito bhavissati, tenassa pasannena dinnā bhavissatī’’ti. Rājā nagare bheriṃ carāpesi ‘‘nagaraṃ alaṅkaritvā paṇḍitassa paccuggamanaṃ karontū’’ti. Nāgarā tathā kariṃsu. Paṇḍito nagaraṃ pavisitvā rājakulaṃ gantvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Atha naṃ rājā uṭṭhāya āliṅgitvā pallaṅkavaragato paṭisanthāraṃ karonto āha –
如人弃尸于冢间,四者舁之而去;
迦毗罗女啊,我等舍汝来此。巴利
‘‘Yathā petaṃ susānasmiṃ, chaḍḍetvā caturo janā; Evaṃ kapilayye tyamha, chaḍḍayitvā idhāgatā.
“ 那么,你是以何等相貌、何等因由,
何等事缘,才使自己得以解脱?”巴利
‘‘Atha tvaṃ kena vaṇṇena, kena vā pana hetunā; Kena vā atthajātena, attānaṃ parimocayī’’ti.
智者啊,所谓“四个人”,就像四个人用担架把死人抬到墓地,扔在那里,然后毫无牵挂地离开;同样,在迦毗罗卫国把他丢弃后,我们来到了这里——这就是这段话的意思。“以什么方式”,是指以什么理由。“因”,是指助缘。“目的”,是指为了什么利益。“把自己解救出来”:你落在敌人手里,是凭什么理由、什么助缘、为了什么目的,才把自己解救出来的?他这样问。巴利
Tattha caturo janāti paṇḍita, yathā nāma kālakataṃ caturo janā mañcakena susānaṃ netvā tattha chaḍḍetvā anapekkhā gacchanti, evaṃ kapilayye raṭṭhe taṃ chaḍḍetvā mayaṃ imāgatāti attho. Kena vaṇṇenāti kena kāraṇena. Hetunāti paccayena. Atthajātenāti atthena. Attānaṃ parimocayīti amittahatthagato kena kāraṇena paccayena kena atthena tvaṃ attānaṃ parimocesīti pucchati.
于是,菩萨说道:巴利
Tato mahāsatto āha –
“ 毗提诃啊,请以义理了知义理;刹帝利啊,请以真言了知真言。
我以随从围绕国王,就像大海环绕赡部洲一样。”巴利
‘‘Atthaṃ atthena vedeha, mantaṃ mantena khattiya; Parivārayiṃ rājānaṃ, jambudīpaṃva sāgaro’’ti.
它的意思是:大王,我用自己心里想出的办法,去配合他心里想出的办法;用自己心里盘算的计策,去配合他心里盘算的计策。而且还不止这些,将来会有一百个国王作为随从,像大海环绕赡部洲那样围绕着那位国王。他把过去自己所做的一切业行都详细讲了出来。巴利
Tassattho – ahaṃ, mahārāja, tena cintitaṃ atthaṃ attano cintitena atthena, tena ca mantitaṃ mantaṃ attano mantitena mantena parivāresiṃ. Na kevalañca ettakameva, ekasatarājaparivāraṃ pana taṃ rājānaṃ jambudīpaṃ sāgaro viya parivārayissanti. Sabbaṃ attano katakammaṃ vitthāretvā kathesi.
国王听了之后,非常欢喜。于是那位智者一边说明小国王送给自己的礼物,一边说道:巴利
Taṃ sutvā rājā ativiya tussi. Athassa paṇḍito cūḷaniraññā attano dinnaṃ paṇṇākāraṃ ācikkhanto āha –
“ 在迦尸国赐给了我一千金币和八十个村庄。
四百名女仆,还有一百位妻子,都是给我的。
带着全部军队,我平安地来到了这里。”巴利
‘‘Dinnaṃ nikkhasahassaṃ me, gāmāsīti ca kāsisu; Dāsisatāni cattāri, dinnaṃ bhariyāsatañca me; Sabbaṃ senaṅgamādāya, sotthināmhi idhāgato’’ti.
国王听了以后,极其欢喜踊跃,赞叹大士的功德,就诵出了这首优陀那:巴利
Tato rājā ativiya tuṭṭhapahaṭṭho mahāsattassa guṇaṃ vaṇṇento tameva udānaṃ udānesi –
“ 仙那迦啊,和智者一起生活,确实是非常快乐的。
就像鸟被关在笼子里,就像鱼落进了网里;
大药把我们从敌人的手中救了出来。”巴利
‘‘Susukhaṃ vata saṃvāso, paṇḍitehīti senaka; Pakkhīva pañjare baddhe macche jālagateriva; Amittahatthattagate, mocayī no mahosadho’’ti.
塞纳迦也接受了他的话,就诵出了那首偈颂——巴利
Senakopi tassa vacanaṃ sampaṭicchanto tameva gāthamāha –
“ 确实如此,大王,智者确能带来安乐。
就像鸟被关在笼子里,就像鱼落进了网里;
大药把我们从敌人的手中救了出来。”巴利
‘‘Evametaṃ mahārāja, paṇḍitā hi sukhāvahā; Pakkhīva pañjare baddhe, macche jālagateriva; Amittahatthattagate, mocayī no mahosadho’’ti.
于是国王派人驾着车在城中巡行击鼓宣告:“大家举办七天的盛大庆典吧。凡是对我有情义的人,都应当向这位智者表达恭敬与尊重。”他这样下令说道——巴利
Atha rājā nagare chaṇabheriṃ carāpetvā ‘‘sattāhaṃ mahāchaṇaṃ karontu, yesaṃ mayi sineho atthi, te sabbe paṇḍitassa sakkāraṃ sammānaṃ karontū’’ti āṇāpento āha –
“ 让所有的维那琴都响起来,还有鼓和小鼓也都敲响;
让摩揭陀的螺号吹响,让大鼓发出悦耳的声音。”巴利
‘‘Āhaññantu sabbavīṇā, bheriyo dindimāni ca; Dhamentu māgadhā saṅkhā, vaggū nadantu dundubhī’’ti.
在这里,“āhaññantu”的意思是“让他们敲响”。“摩揭陀的螺”指在摩揭陀国出产的螺。“Dundubhī”就是大鼓。巴利
Tattha āhaññantūti vādiyantu. Māgadhā saṅkhāti magadharaṭṭhe sañjātā saṅkhā. Dundubhīti mahābheriyo.
这时,那些城里人和乡下人本来就想向这位智者表达敬意,听到鼓声后,更是加倍地恭敬供养。世尊为了说明这件事的意义,说道——巴利
Atha te nāgarā ca jānapadā ca pakatiyāpi paṇḍitassa sakkāraṃ kātukāmā bherisaddaṃ sutvā atirekataraṃ akaṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
后宫妃嫔和王子们,还有妓女和婆罗门;
他们给智者送来了很多吃的和喝的。巴利
‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā; Bahuṃ annañca pānañca, paṇḍitassābhihārayuṃ.
骑象的、军队中的战士、战车上的和步兵,
他们给智者送来了很多食物和饮料。巴利
‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā; Bahuṃ annañca pānañca, paṇḍitassābhihārayuṃ.
乡下来的人聚到了一起,城里的人也聚到了一起;
他们给那位智者送上了很多饭食和饮料。巴利
‘‘Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā; Bahuṃ annañca pānañca, paṇḍitassābhihārayuṃ.
“ 众人看见智者来了,都心生净信。
当智者到达时,衣旗并未扬起。”巴利
‘‘Bahujano pasannosi, disvā paṇḍitamāgataṃ; Paṇḍitamhi anuppatte, celukkhepo avattathā’’ti.
在这里,“后宫妃子”指的是以乌敦跋罗天后为首的后宫妇女。“Abhihārayuṃ”是“令人呈献”的意思,也就是“派人送去”。“大众”是说,比丘们,城里居民、四座城门外的村落居民以及各地居民,这众多的人都生起了净信。“看见智者到来”是指看见智者来到了弥提罗城。“Avattathā”是说:当智者抵达弥提罗时,众人满心欢喜地想:“他先把我们的国王从敌人手中救出来送回来,之后又让那一百零一位国王互相宽恕、和好一致,使小般遮罗王生起信心,然后带着由他赐予的大荣耀回来。”于是人们挥舞衣物,投衣庆祝的场面便出现了。巴利
Tattha orodhāti udumbaradeviṃ ādiṃ katvā antepurikā. Abhihārayunti abhihārāpesuṃ, pahiṇiṃsūti attho. Bahujanoti bhikkhave, nagaravāsino ca catudvāragāmavāsino ca janapadavāsino cāti bahujano pasanno ahosi. Disvā paṇḍitamāgatanti paṇḍitaṃ mithilaṃ āgataṃ disvā. Avattathāti paṇḍitamhi mithilaṃ anuppatte ‘‘ayaṃ no paṭhamameva paccāmittavasaṃ gataṃ rājānaṃ mocetvā pesetvā pacchā ekasatarājāno aññamaññaṃ khamāpetvā samagge katvā cūḷaniṃ pasādetvā tena dinnaṃ mahantaṃ yasaṃ ādāya āgato’’ti tuṭṭhacittena janena pavattito celukkhepo pavattatha.
然后,大士在庆典结束后回到王宫,对大王说:“大王,应该尽快把小般遮罗王的母亲、王后和儿子送回去。”国王说:“好的,孩子,送他们回去吧。”于是大士对那三个人致以极大的礼敬,也为随自己一起来的军队安排了礼遇和恭敬,然后让那三个人在盛大的随从队伍和自己部下的陪同下出发。国王把自己赐给他的一百位妻子和四百名女仆,连同难陀王后一起送了回去,也让随自己一起来的军队和他们一同前往。他们带着盛大的随从队伍到达了北般遮罗城。之后,国王问母亲:“母亲,毗提诃王对您照顾得怎么样?”母亲回答说:“孩子,你说什么呢?他把我当作天神一样来礼敬,把难陀王后放在母亲的位置上,把般遮罗旃达放在弟弟的位置上。”国王听了这话,非常欢喜,送去了许多礼物。从那时起,他们双方就和睦融洽、欢欢喜喜地生活在一起。巴利
Atha mahāsatto chaṇāvasāne rājakulaṃ āgantvā ‘‘mahārāja, cūḷanirañño mātarañca deviñca puttañca sīghaṃ pesetuṃ vaṭṭatī’’ti āha. ‘‘Sādhu, tāta, pesehī’’ti. So tesaṃ tiṇṇaṃ janānaṃ mahantaṃ sakkāraṃ katvā attanā saddhiṃ āgatasenāyapi sakkāraṃ sammānaṃ kāretvā te tayo jane mahantena parivārena attano purisehi saddhiṃ pesesi. Raññā attano dinnā satabhariyā ca cattāri dāsisatāni ca nandādeviyā saddhiṃ pesesi, attanā saddhiṃ āgatasenampi tehi saddhiṃyeva pesesi. Te mahantena parivārena uttarapañcālanagaraṃ pāpuṇiṃsu. Atha rājā mātaraṃ pucchi ‘‘kiṃ, amma, vedeharājena te saṅgaho kato’’ti? ‘‘Kiṃ tāta, kathesi, maṃ devatāṭhāne ṭhapetvā sakkāramakāsi, nandādevimpi mātuṭṭhāne ṭhapesi, pañcālacandaṃ kaniṭṭhabhātikaṭṭhāne ṭhapesī’’ti. Taṃ sutvā rājā ativiya tussitvā bahuṃ paṇṇākāraṃ pesesi. Tato paṭṭhāya te ubhopi samaggā sammodamānā vasiṃsūti.
般遮罗旃陀尼成了毗提诃王心爱的、可意的王妃。她在第二年怀胎生下一个儿子。儿子十岁那年,毗提诃王去世了。菩萨为他撑起王伞,请求道:“大王,我要到您外祖父小般遮罗王那里去。”年幼的国王说:“智者,别丢下年幼的我走掉,我会把您当作父亲一样恭敬供养。”般遮罗旃陀尼也恳求他:“智者,你们一走,我就没有别的依靠了,请不要走。”菩萨说:“我已经对国王许下承诺,不能不去。”于是就在众人悲伤哭泣之中,带着自己的侍从出了城,前往北般遮罗城。国王听说他来了,就出城迎接,以盛大的礼遇把他迎进城里,赐给他一座大宅安置下来,又把最初给的那八十个村子作为封邑,此外再没给别的财物。菩萨就在那里侍奉那位国王。巴利
Pañcālacandī videharaññā piyā ahosi manāpā. Sā dutiye saṃvacchare puttaṃ vijāyi. Tassa dasame saṃvacchare vedeharājā kālamakāsi. Bodhisatto tassa chattaṃ ussāpetvā ‘‘deva, ahaṃ tava ayyakassa cūḷanirañño santikaṃ gamissāmī’’ti āpucchi. Paṇḍita, mā maṃ daharaṃ chaḍḍetvā gamittha, ahaṃ taṃ pituṭṭhāne ṭhapetvā sakkāraṃ karissāmīti. Pañcālacandīpi naṃ ‘‘paṇḍita, tumhākaṃ gatakāle aññaṃ paṭisaraṇaṃ natthi, mā gamitthā’’ti yāci. Sopi ‘‘mayā rañño paṭiññā dinnā, na sakkā agantu’’nti mahājanassa kalunaṃ paridevantasseva attano upaṭṭhāke gahetvā nagarā nikkhamitvā uttarapañcālanagaraṃ gato. Rājā tassāgamanaṃ sutvā paccuggantvā mahantena sakkārena nagaraṃ pavesetvā mahantaṃ gehaṃ datvā ṭhapetvā paṭhamadinne asītigāme na aññaṃ bhogaṃ adāsi. So taṃ rājānaṃ upaṭṭhāsi.
那时,有个叫贝莉的游方女出家人,在王宫里吃饭,她聪明又机敏。大士以前从没见过她,只听过“有个叫贝莉的游方女出家人,在王宫里吃饭”这个说法。她也没见过大士,只听过“大药智者侍奉国王”这个说法。可是难陀天后心里不痛快,觉得菩萨害她跟心爱的人分离,让她受尽苦头。她就吩咐五百个得宠的女人:“你们去找大药的毛病,想办法在国王面前挑拨离间。”那些女人就到处盯着他,找他的把柄。巴利
Tadā bherī nāma paribbājikā rājagehe bhuñjati, sā paṇḍitā byattā. Tāya mahāsatto na diṭṭhapubbo, ‘‘mahosadhapaṇḍito kira rājānaṃ upaṭṭhātī’’ti saddameva suṇāti. Tenapi sā na diṭṭhapubbā, ‘‘bherī nāma paribbājikā rājagehe bhuñjatī’’ti saddameva suṇāti. Nandādevī pana ‘‘piyavippayogaṃ katvā amhe kilamāpesī’’ti bodhisatte anattamanā ahosi. Sā pañcasatā vallabhitthiyo āṇāpesi ‘‘mahosadhassa ekaṃ dosaṃ upadhāretvā rañño antare paribhindituṃ vāyamathā’’ti. Tā tassa antaraṃ olokentiyo vicaranti.
有一天,那位女出家人吃完饭从王宫出来,在宫院里看见菩萨正来朝见国王。菩萨向她行礼后站在一旁。她心想:“听说这个人就是那位智者,我先来试试他到底是有智慧还是没智慧。”于是她看着菩萨,伸出手用手势提问。她心里问的是:“智者,国王把你从外地召来,现在对你是照顾还是不照顾?”菩萨知道她是在用手势提问,便握起拳头来回答。他心里回答的是:“夫人,国王当初答应了我,把我召来,现在却像握紧的拳头一样,什么新的东西都不给我。”她明白了这个意思,就举起手摸了摸自己的头,表示:“智者,如果这么辛苦,为什么不跟我们一样出家呢?”菩萨领会了她的意思,就摸了摸自己的肚子,表示:“夫人,我要养的妻儿太多了,所以不能出家。”就这样,她用手势问完问题,就回自己的住处去了。菩萨也向她行礼,然后去朝见国王。巴利
Athekadivasaṃ sā paribbājikā bhuñjitvā rājagehā nikkhantī bodhisattaṃ rājupaṭṭhānaṃ āgacchantaṃ rājaṅgaṇe passi. So taṃ vanditvā aṭṭhāsi. Sā ‘‘ayaṃ kira paṇḍito, jānissāmi tāvassa paṇḍitabhāvaṃ vā apaṇḍitabhāvaṃ vā’’ti hatthamuddāya pañhaṃ pucchantī bodhisattaṃ oloketvā hatthaṃ pasāresi. Sā kira ‘‘kīdisaṃ, paṇḍita, rājā taṃ paradesato ānetvā idāni paṭijaggati, na paṭijaggatī’’ti manasāva pañhaṃ pucchi. Bodhisatto ‘‘ayaṃ hatthamuddāya maṃ pañhaṃ pucchatī’’ti ñatvā pañhaṃ vissajjento hatthamuṭṭhiṃ akāsi. So kira ‘‘ayye, mama paṭiññaṃ gahetvā pakkositvā idāni rājā gāḷhamuṭṭhiva jāto, na me apubbaṃ kiñci detī’’ti manasāva pañhaṃ vissajjesi. Sā taṃ kāraṇaṃ ñatvā hatthaṃ ukkhipitvā attano sīsaṃ parāmasi. Tena idaṃ dasseti ‘‘paṇḍita, sace kilamasi, mayaṃ viya kasmā na pabbajasī’’ti? Taṃ ñatvā mahāsatto attano kucchiṃ parāmasi. Tena idaṃ dasseti ‘‘ayye, mama positabbā puttadārā bahutarā, tena na pabbajāmī’’ti. Iti sā hatthamuddāya pañhaṃ pucchitvā attano āvāsameva agamāsi. Mahāsattopi taṃ vanditvā rājupaṭṭhānaṃ gato.
难陀天女指使的那些宠妃站在狮子窗里,看见那番举动后,就走到小国王跟前挑拨说:“大王,大药智者和鼓声女出家人串通一气,想夺取您的王位,他是您的敌人。”国王问:“你们是看见了什么,还是听到了什么?”大王,那个女出家人吃完饭后下来,看见大药,就把国王弄得像手掌和打谷场一样平坦,伸出手,意思是说“你能把王位弄到自己手里”。大药也做出拔剑的样子,握起拳头,意思是说“过不了几天,我就砍下他的头,把王位夺到自己手里”。她又举起手摸自己的头,意思是说“那就砍头吧”。大药就摸自己的肚子,意思是说“我要从中间砍断他”。大王,请不要大意,应该把大药处死。国王听了她们的话,心想:“智者不可能对我怀有恶意,我要去问那个女出家人。”巴利
Nandādeviyā payuttā vallabhitthiyo sīhapañjare ṭhitā taṃ kiriyaṃ disvā cūḷanirañño santikaṃ gantvā ‘‘deva, mahosadho bheriparibbājikāya saddhiṃ ekato hutvā tumhākaṃ rajjaṃ gaṇhitukāmo, tumhākaṃ paccatthiko hotī’’ti paribhindiṃsu. Rājā āha – ‘‘kiṃ vo diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’ti? Mahārāja , paribbājikā bhuñjitvā otarantī mahosadhaṃ disvā rājānaṃ hatthatalaṃ viya khalamaṇḍalaṃ viya ca samaṃ katvā ‘‘rajjaṃ attano hatthagataṃ kātuṃ sakkosī’’ti hatthaṃ pasāresi. Mahosadhopi khaggaggahaṇākāraṃ dassento ‘‘katipāhaccayena sīsaṃ chinditvā rajjaṃ attano hatthagataṃ karissāmī’’ti muṭṭhiṃ akāsi. Sā ‘‘sīsameva chindāhī’’ti attano hatthaṃ ukkhipitvā sīsaṃ parāmasi. Mahosadho ‘‘majjheyeva naṃ chindissāmī’’ti kucchiṃ parāmasi. Appamattā, mahārāja, hotha, mahosadhaṃ ghātetuṃ vaṭṭatīti. So tāsaṃ kathaṃ sutvā cintesi ‘‘na sakkā paṇḍitena mayi dussituṃ, paribbājikaṃ pucchissāmī’’ti.
第二天,那位女出家人吃完饭时,国王走上前问她:“尊者,你见到大药智者了吗?”她回答:“是的,大王,昨天我从这里吃完饭出去时见到了他。”国王又问:“你们有没有交谈过?”她说:“大王,没有交谈。我听说‘他是一位智者’,心想‘如果真是智者,应该能明白这个’,就用手的动作向他提问。我伸出手掌,意思是:‘智者,国王对你是不是摊开手掌,而不是握紧拳头?他有没有照顾你?’那位智者握起拳头,意思是:‘国王拿了我的承诺把我叫来,现在却什么都不给。’于是我又摸了摸自己的头,意思是:‘如果你觉得累了,为什么不像我一样出家呢?’他摸了摸自己的肚子,意思是:‘我要养活的孩子和妻子太多了,所以不能出家。’”国王问:“尊者,大药是智者吗?”她回答:“是的,大王,在这大地上,论智慧没有人能和他相比。”国王听了她的话,向她行礼,然后送她离开。她走后,智者进宫来侍奉国王。国王问他:“智者,你见到那位名叫鼓声的女出家人了吗?”他回答:“见到了,大王,昨天她从这里出去时我看见了她。她用手势这样问我,我也照实这样回答了她。”接着,他按照她所说的内容原原本本讲了一遍。国王那天心生欢喜,赐给智者将军的职位,把所有事务都交给他处理。他的声望变得非常大。巴利
So punadivase paribbājikāya bhuttakāle taṃ upasaṅkamitvā pucchi ‘‘ayye, kacci te mahosadhapaṇḍito diṭṭho’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, hiyyo ito bhuñjitvā nikkhantiyā diṭṭho’’ti. ‘‘Koci pana vo kathāsallāpo ahosī’’ti. ‘‘Mahārāja, sallāpo natthi, ‘so pana paṇḍito’ti sutvā ‘sace paṇḍito, idaṃ jānissatī’ti hatthamuddāya naṃ pañhaṃ pucchantī ‘‘paṇḍita, kacci te rājā pasāritahattho, na saṅkucitahattho, kacci te saṅgaṇhātī’’ti hatthaṃ pasāresiṃ. Paṇḍito – ‘‘rājā mama paṭiññaṃ gahetvā pakkositvā idāni kiñci na detī’’ti muṭṭhimakāsi. Athāhaṃ – ‘‘sace kilamasi, mayaṃ viya kasmā na pabbajasī’’ti sīsaṃ parāmasiṃ. So – ‘‘mama posetabbā puttadārā bahutarā, tena na pabbajāmī’’ti attano kucchiṃ parāmasīti. ‘‘Paṇḍito, ayye, mahosadho’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, pathavitale paññāya tena sadiso nāma natthī’’ti. Rājā tassā kathaṃ sutvā taṃ vanditvā uyyojesi. Tassā gatakāle paṇḍito rājupaṭṭhānaṃ paviṭṭho. Atha naṃ pucchi ‘‘kacci te, paṇḍita, bherī nāma paribbājikā diṭṭhā’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, hiyyo ito nikkhantiṃ passiṃ, sā hatthamuddāya evaṃ maṃ pañhaṃ pucchi, ahañcassā tatheva vissajjesi’’nti tāya kathitaniyāmeneva kathesi. Rājā taṃ divasaṃ pasīditvā paṇḍitassa senāpatiṭṭhānaṃ adāsi, sabbakiccāni tameva paṭicchāpesi. Tassa yaso mahā ahosi.
国王刚赐给他声望,他立刻就想:“国王一下子就给了我这么大的权势。不过,国王们即使想杀人,也会先这样做。我何不试探一下国王,看他对我是真有善心还是假有善心?可这事别人没法知道。鼓声女出家人智慧具足,她一定有办法知道。”于是他带上许多香、花鬘等物,去到那位女出家人的住处,供养她、向她行礼之后说:“尊者,自从你向国王称赞我的功德那天起,国王就特别抬举我,给了我极大的声望。但我不知道他到底是真心给的,还是不是真心。如果你能用什么办法让我知道国王对我有没有亲爱之心,那就太好了。”她答应说:“好。”第二天她去王宫时,心里想出了一个叫“水罗刹问”的问题。她这样想:“我要装作一个密探,用个办法向国王提问,从而知道他对智者是有善心还是没善心。”她到了之后,吃完饭,就坐下了。国王也向她行礼,坐在一边。她心里想:“如果国王对智者怀有恶意,被问到问题时,就会在大庭广众之下说出自己的恶意,那不合适。我该在一边私下问他。”于是她说:“大王,我希望私下说。”国王便让众人退下。然后她对国王说:“大王,我要问那个问题。”国王说:“请问吧,尊者,我知道的就会回答。”于是她以“水罗刹问”诵出第一首偈颂:巴利
Rañño dinnayasānantarameva so cintesi ‘‘raññā ekappahāreneva mayhaṃ atimahantaṃ issariyaṃ dinnaṃ, rājāno kho pana māretukāmāpi evaṃ karontiyeva, yaṃnūnāhaṃ ‘mama suhadayo vā no vā’ti rājānaṃ vīmaṃseyyaṃ, na kho panañño jānituṃ sakkhissati, bherī paribbājikā ñāṇasampannā, sā ekenupāyena jānissatī’’ti. So bahūni gandhamālādīni gahetvā paribbājikāya āvāsaṃ gantvā taṃ pūjayitvā vanditvā ‘‘ayye, tumhehi rañño mama guṇakathāya kathitadivasato paṭṭhāya rājā ajjhottharitvā mayhaṃ atimahantaṃ yasaṃ deti, taṃ kho pana ‘sabhāvena vā deti, no vā’ti na jānāmi, sādhu vatassa, sace ekenupāyena rañño mayi sinehabhāvaṃ jāneyyāthā’’ti āha. Sā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā punadivase rājagehaṃ gacchamānā dakarakkhasapañhaṃ nāma cintesi. Evaṃ kirassā ahosi ‘‘ahaṃ carapuriso viya hutvā upāyena rājānaṃ pañhaṃ pucchitvā ‘paṇḍitassa suhadayo vā, no vā’ti jānissāmī’’ti. Sā gantvā katabhattakiccā nisīdi. Rājāpi naṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Tassā etadahosi ‘‘sace rājā paṇḍitassa upari duhadayo bhavissati, pañhaṃ puṭṭho attano duhadayabhāvaṃ mahājanamajjheyeva kathessati, taṃ ayuttaṃ, ekamante naṃ pañhaṃ pucchissāmī’’ti. Sā ‘‘raho paccāsīsāmi, mahārājā’’ti āha. Rājā manusse paṭikkamāpesi. Atha naṃ sā āha – ‘‘mahārāja, taṃ pañhaṃ pucchāmī’’ti. ‘‘Puccha, ayye, jānanto kathessāmī’’ti. Atha sā dakarakkhasapañhe paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 如果你们七个人在汪洋大海中漂流,
一个寻求人祭的罗刹会抓住那条船,
按顺序把话交代清楚,你就能从水罗刹手里脱身。”巴利
‘‘Sace vo vuyhamānānaṃ, sattannaṃ udakaṇṇave; Manussabalimesāno, nāvaṃ gaṇheyya rakkhaso; Anupubbaṃ kathaṃ datvā, muñcesi dakarakkhasā’’ti. (jā. 1.16.224);
在这里,“七个人”是指:你们的母亲、难陀天妃、利咒王子、弓学者朋友、国师、大药,还有你,一共这七个。“水之海”是指又深又广的大水之中。“寻求人祭”是指寻找用来献祭的人。“会捉住”是指力气很大的水罗刹把水分成两半,从水里出来捉住那艘船;捉住之后还会说:“大王,把这六个人按顺序交给我,我就放了这船。”然后你按顺序一个个交出去,就能从水罗刹手里脱身——那你打算先把谁交出去……又把谁作为第六个交出去,好让自己从水罗刹那里脱身呢?巴利
Tattha sattannanti tumhākaṃ mātā ca nandādevī ca tikhiṇamantikumāro ca dhanusekhasahāyo ca purohito ca mahosadho ca tumhe cāti imesaṃ sattannaṃ. Udakaṇṇaveti gambhīravitthate udake. Manussabalimesānoti manussabaliṃ gavesanto. Gaṇheyyāti thāmasampanno dakarakkhaso udakaṃ dvidhā katvā nikkhamitvā taṃ nāvaṃ gaṇheyya, gahetvā ca pana ‘‘mahārāja, ime cha jane mama anupaṭipāṭiyā dehi, taṃ vissajjessāmī’’ti vadeyya. Atha tvaṃ anupubbaṃ kathaṃ datvā muñcesi dakarakkhasā, kaṃ paṭhamaṃ datvā…pe… kaṃ chaṭṭhaṃ datvā dakarakkhasato muñceyyāsīti?
国王听了这话,就按自己的想法说道,说出下面这首偈子:巴利
Taṃ sutvā rājā attano yathājjhāsayaṃ kathento imaṃ gāthamāha –
“ 首施母亲,次施妻子与兄弟;
继施朋友,第五则施婆罗门。
第六,我可以把自己交出去,但绝不会交出大药。”巴利
‘‘Mātaraṃ paṭhamaṃ dajjaṃ, bhariyaṃ datvāna bhātaraṃ; Tato sahāyaṃ datvāna, pañcamaṃ dajjaṃ brāhmaṇaṃ; Chaṭṭhāhaṃ dajjamattānaṃ, neva dajjaṃ mahosadha’’nti. (jā. 1.16.225);
夫人,所谓“第六”,是指这样:当第五个人被吃掉时,我就说:“喂,水罗刹,张开你的嘴。”等他张开嘴,我就紧紧系好腰带,不再顾惜这王位的荣华,心想“现在就把我吃了吧”,然后跳进他嘴里。但无论如何,只要我还活着,就绝不会把大药智者交出去。这个问题到这里就结束了。巴利
Tattha chaṭṭhāhanti ayye, pañcame khādite athāhaṃ ‘‘bho dakarakkhasa, mukhaṃ vivarā’’ti vatvā tena mukhe vivaṭe daḷhaṃ kacchaṃ bandhitvā imaṃ rajjasiriṃ agaṇetvā ‘‘idāni maṃ khādā’’ti tassa mukhe pateyyaṃ, na tveva jīvamāno mahosadhapaṇḍitaṃ dadeyyanti, ettakena ayaṃ pañho niṭṭhito.
那位游方女就这样知道了国王对大士怀有亲善之心,但仅凭这一点,智者的功德还不会像月亮那样显露出来。于是她心里想:“我要在大众当中讲说他们的功德,国王会讲出他们的过失,再讲说智者的功德。这样一来,智者的功德就会像空中的满月一样显露出来。”她便召集了后宫所有的人,从头开始,再次向国王提出同一个问题;国王还是像之前那样回答之后,她就讲说母亲的功德,说出下面两首偈颂:“大王,您说‘我要先给母亲’,母亲确实恩德深重,而且您的母亲不同于别人的母亲,她对您恩惠极大。”巴利
Evaṃ ñātaṃ paribbājikāya rañño mahāsatte suhadayataṃ, na pana ettakeneva paṇḍitassa guṇo cando viya pākaṭo hoti. Tenassā etadahosi ‘‘ahaṃ mahājanamajjhe etesaṃ guṇaṃ kathayissāmi, rājā tesaṃ aguṇaṃ kathetvā paṇḍitassa guṇaṃ kathessati, evaṃ paṇḍitassa guṇo nabhe puṇṇacando viya pākaṭo bhavissatī’’ti. Sā sabbaṃ antepurajanaṃ sannipātāpetvā ādito paṭṭhāya puna rājānaṃ tameva pañhaṃ pucchitvā tena tatheva vutte ‘‘mahārāja, tvaṃ ‘mātaraṃ paṭhamaṃ dassāmī’ti vadasi, mātā nāma mahāguṇā, tuyhañca mātā na aññesaṃ mātusadisā. Bahūpakārā te esā’’ti tassā guṇaṃ kathentī gāthādvayamāha –
她是养育你的生母,长久以来慈悯你;
阐比对你发怒,她是智者、见义者。
她另设缘由,救他免于杀害;
“ 那位给予你生命的亲生母亲、怀你于腹者;
你因为什么过错,要把母亲交给水罗刹?”巴利
‘‘Posetā te janettī ca, dīgharattānukampikā; Chabbhī tayi padussati, paṇḍitā atthadassinī; Aññaṃ upanisaṃ katvā, vadhā taṃ parimocayi. ‘‘Taṃ tādisiṃ pāṇadadiṃ, orasaṃ gabbhadhāriniṃ; Mātaraṃ kena dosena, dajjāsi dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.226-227);
在这里,“养育者”的意思是:在你小时候,她两三次给你洗澡、喂你喝、喂你吃,把你养大。“长久慈悯者”的意思是:她在很长时间里,以柔和、想让你得利益的心慈悯你。当那个叫阐比的婆罗门对你起了害心时,这位有智慧、看得清利害的母亲就拿另一个像你的人来代替你,使你免于被杀。巴利
Tattha posetāti daharakāle dve tayo vāre nhāpetvā pāyetvā bhojetvā taṃ posesi. Dīgharattānukampikāti cirakālaṃ mudunā hitacittena anukampikā. Chambhī tayi padussatīti yadā tayi chambhī nāma brāhmaṇo padussi, tadā sā paṇḍitā atthadassinī aññaṃ tava paṭirūpakaṃ katvā taṃ vadhā parimocayi.
据说,朱拉尼的父亲名叫大朱拉尼。她在朱拉尼年幼时和国师私通,让人用毒毒死了国王,为那个婆罗门立起王伞,让他登上王位,自己做了他的正妻。有一天,儿子说“妈妈,我饿了”,她就让人把糖浆和糕点送去给他。这时苍蝇围了上来。他心想“我要把这些苍蝇弄走再吃”,于是稍微退开一点,把几滴糖浆滴在地上,把身边的苍蝇赶走。那些苍蝇飞过去,围上了另一份糖浆。他这才把苍蝇弄干净,吃了糕点,洗了手,漱了口,然后离开了。那个婆罗门看到他的举动,心想:“这孩子现在就知道把苍蝇弄走再吃糖浆,等他长大了,绝不会把王位让给我,我现在就得杀了他。”于是他把这件事告诉了王后。巴利
Cūḷanissa kira mahācūḷanī nāma pitā ahosi. Sā imassa daharakāle purohitena saddhiṃ methunaṃ paṭisevitvā rājānaṃ visena mārāpetvā brāhmaṇassa chattaṃ ussāpetvā tassa aggamahesī hutvā ekadivasaṃ ‘‘amma, chātomhī’’ti vutte puttassa phāṇitena saddhiṃ pūvakhajjakaṃ dāpesi. Atha naṃ makkhikā parivārayiṃsu, so ‘‘imaṃ nimmakkhikaṃ katvā khādissāmī’’ti thokaṃ paṭikkamitvā bhūmiyaṃ phāṇitabindūni pātetvā attano santike makkhikā pothetvā palāpesi. Tā gantvā itaraṃ phāṇitaṃ parivārayiṃsu. So nimmakkhikaṃ katvā khajjakaṃ khāditvā hatthaṃ dhovitvā mukhaṃ vikkhāletvā pakkāmi. Brāhmaṇo tassa taṃ kiriyaṃ disvā cintesi ‘‘ayaṃ dārako idāneva nimmakkhikaṃ phāṇitaṃ khādati, vuḍḍhippatto mama rajjaṃ na dassati, idāneva naṃ māressāmī’’ti. So deviyā tamatthaṃ ārocesi.
她对婆罗门说:“好,大王,我因为对你的爱,连自己的丈夫都杀了,这个儿子对我还有什么用?大王,我要不让任何人知道,秘密地把他杀掉。”这样骗过那个婆罗门之后,心想“这有个办法”,便叫人把那个聪明机巧、善于想办法的厨子找来,对他说:“朋友,我的儿子朱拉尼王子和你的儿子达努塞卡王子是同一天出生的,从小一起以王子身份被抚养长大,是亲密的好友。查比婆罗门想杀害我的儿子,你要救他一命。”厨子说:“好的,王后,我该怎么做?”她便说:“让我儿子经常待在你家里,你和他们为了不让人起疑,连着几天都睡在大厨房里。等知道没人起疑了,就在你们睡觉的地方放些山羊骨头,到众人睡觉的时候放火烧大厨房,不要让任何人知道,然后带着我的儿子和你的儿子,从前门(正门)逃出去,前往别的国家,不要泄露我儿子的王子身份,好好保住他的性命。”巴利
Sā ‘‘sādhū, deva, ahaṃ tayi sinehena attano sāmikampi māresiṃ, iminā me ko attho, mahārāja, ekampi ajānāpetvā rahassena naṃ māressāmī’’ti brāhmaṇaṃ vañcetvā ‘‘attheso upāyo’’ti paṇḍitaṃ upāyakusalaṃ bhattakārakaṃ pakkosāpetvā ‘‘samma, mama putto cūḷanikumāro ca tava putto dhanusekhakumāro ca ekadivasaṃ jātā ekato kumāraparihārena vaḍḍhitā piyasahāyakā, chabbhibrāhmaṇo mama puttaṃ māretukāmo, tvaṃ tassa jīvitadānaṃ dehī’’ti vatvā ‘‘sādhu, devi, kiṃ karomī’’ti vutte ‘‘mama putto abhiṇhaṃ tava gehe hotu, tvañca te ca katipāhaṃ nirāsaṅkabhāvatthāya mahānaseyeva supatha. Tato nirāsaṅkabhāvaṃ ñatvā tumhākaṃ sayanaṭṭhāne eḷakaṭṭhīni ṭhapetvā manussānaṃ sayanavelāya mahānase aggiṃ datvā kañci ajānāpetvā mama puttañca tava puttañca gahetvā aggadvāreneva nikkhamitvā tiroraṭṭhaṃ gantvā mama puttassa rājaputtabhāvaṃ anācikkhitvā jīvitaṃ anurakkhāhī’’ti āha.
他答应了:“好的。”于是她(厨子的妻子)把珍贵的宝物交给了他。他照办之后,带着王子(朱拉尼王子)和自己的儿子,前往马德拉国的沙嘎拉城,去侍奉那里的国王。国王撤掉了原来的厨子,把这个职位给了他。两个王子也跟着他一起进出王宫。国王问:“这两个男孩是谁的儿子?”厨子说:“是我的儿子。”“可他们俩长得并不像啊?”“大王,他们是两个女人生的。”时间一长,他们得到了信任,就在王宫里和马达拉王的女儿公主一起玩耍。后来,朱拉尼王子和公主因为经常见面,彼此心生爱慕。玩耍的时候,王子常常叫公主去拿球或筹码。她不去拿,王子就打她的头,她就哭了起来。国王听到哭声,问:“谁打了我的女儿?”奶妈们过来询问。那位少女心想:“我要是说‘是被他打的’,父王一定会对他处以王罚。”出于爱意,她不肯说出实情,只说:“我没有被任何人打。”巴利
So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Athassa sā ratanasāraṃ adāsi. So tathā katvā kumārañca puttañca ādāya maddaraṭṭhe sāgalanagaraṃ gantvā rājānaṃ upaṭṭhāsi. So porāṇabhattakārakaṃ apanetvā tassa taṃ ṭhānaṃ adāsi. Dvepi kumārā tena saddhiṃyeva rājanivesanaṃ gacchanti. Rājā ‘‘kassete puttā kumārā’’ti pucchi. Bhattakārako ‘‘mayhaṃ puttā’’ti āha. ‘‘Nanu dve asadisā’’ti? ‘‘Dvinnaṃ itthīnaṃ puttā, devā’’ti. Te gacchante kāle vissāsikā hutvā maddarañño dhītāya saddhiṃ rājanivesaneyeva kīḷanti. Atha cūḷanikumāro ca rājadhītā ca abhiṇhadassanena aññamaññaṃ paṭibaddhacittā ahesuṃ. Kīḷanaṭṭhāne kumāro rājadhītaraṃ geṇḍukampi pāsakampi āharāpeti. Anāharantiṃ sīse paharati, sā rodati. Athassā saddaṃ sutvā rājā ‘‘kena me dhītā pahaṭā’’ti vadati. Dhātiyo āgantvā pucchanti. Kumārikā ‘‘sacāhaṃ ‘iminā pahaṭāmhī’ti vakkhāmi , pitā me etassa rājadaṇḍaṃ karissatī’’ti sinehena na katheti, ‘‘nāhaṃ kenaci pahaṭā’’ti vadati.
有一天,马德拉王国王看见他正在打那个厨子。看到之后,国王心里想:“这个男孩跟厨子长得一点也不像,相貌端正,令人欢喜,而且一点都不怯场,他不可能是这个厨子的儿子。”从那时起,国王就开始留意他。奶妈们在玩耍的地方拿来零食交给公主,公主也分给别的男孩。那些男孩都单膝跪地、低头弯腰地接过去。可是朱拉尼王子却站着不动,直接从她手里抢过来。国王也看到了这一幕。又有一天,朱拉尼王子的球滚进了国王小床的底下。王子去捡球的时候,凭着自己那股傲气,心想:“我才不钻到这个边地小王的床底下去呢!”就用一根棍子把球拨出来,捡了起来。国王看到这个举动后,断定“他绝对不是厨子的儿子”,就把厨子叫来,问:“这是谁的儿子?”厨子说:“是我的儿子,大王。”国王说:“你亲生儿子是什么样、没儿子是什么样,我都看得出来。老实告诉我实情,你要是不说,就别想活了。”说着就拔出剑来。厨子害怕被杀,说:“我说,大王,但请您让我私下说。”国王给他留了私下说话的机会,他先请求保证安全,然后把实情原原本本地禀告了。国王了解真相后,把自己的女儿打扮好,交给他做身边的侍妾,也就是许配给了他。巴利
Athekadivasaṃ maddarājā naṃ paharantaṃ addasa. Disvānassa etadahosi ‘‘ayaṃ kumāro na ca bhattakārakena sadiso abhirūpo pāsādiko ativiya achambhito, na iminā etassa puttena bhavitabba’’nti. So tato paṭṭhāya taṃ pariggaṇhi. Dhātiyo kīḷanaṭṭhāne khādanīyaṃ āharitvā rājadhītāya denti, sā aññesampi dārakānaṃ deti. Te jaṇṇunā patiṭṭhāya onatā gaṇhanti. Cūḷanikumāro pana ṭhitakova tassā hatthato acchinditvā gaṇhāti. Rājāpi taṃ kiriyaṃ addasa. Athekadivasaṃ cūḷanikumārassa geṇḍuko rañño cūḷasayanassa heṭṭhā pāvisi. Kumāro taṃ gaṇhanto attano issaramānena ‘‘imassa paccantarañño heṭṭhāsayane na pavisāmī’’ti taṃ daṇḍakena nīharitvā gaṇhi. Rājā tampi kiriyaṃ disvā ‘‘nicchayenesa na bhattakārakassa putto’’ti taṃ pakkosāpetvā ‘‘kasseso putto’’ti pucchi. ‘‘Mayhaṃ putto, devā’’ti. ‘‘Ahaṃ tava puttañca aputtañca jānāmi, sabhāvaṃ me kathehi, no ce kathesi, jīvitaṃ te natthī’’ti khaggaṃ uggiri. So maraṇabhayabhīto ‘‘kathemi, deva, raho pana paccāsīsāmī’’ti vatvā raññā okāse kate abhayaṃ yācitvā yathābhūtaṃ ārocesi. Rājā tathato ñatvā attano dhītaraṃ alaṅkaritvā tassa pādaparicārikaṃ katvā adāsi.
就在他们逃跑的那天,全城一片喧闹:“厨子、小王子,还有厨子的儿子,都烧死在厨房里了!”查拉卡天女听到这个消息,就去禀告婆罗门:“大王,您的心愿已经达成了,听说他们三个都烧死在厨房里了。”婆罗门听了满心欢喜。查拉卡天女又让人取来山羊骨头,说这是“小王子的骨头”,拿给婆罗门看过之后就命人扔掉了。那位女游方者所说的“她拿别的替代,使他免于被杀”,说的正是这件事。因为她把山羊骨头当作“人骨”给人看,他才免于被杀。所谓“亲生”,是指你由她在怀中抚养长大,是你那亲切可爱的亲生之子。所谓“怀胎者”,是指那位在子宫里怀着你、生下你的母亲。对这样的母亲,你凭什么过错要把她交给水罗刹呢?巴利
Imesaṃ pana palātadivase ‘‘bhattakārako ca cūḷanikumāro ca bhattakārakassa putto ca mahānase paditteyeva daḍḍhā’’ti sakalanagare ekakolāhalaṃ ahosi. Calākadevīpi taṃ pavattiṃ sutvā brāhmaṇassa ārocesi ‘‘deva, tumhākaṃ manoratho matthakaṃ patto, te kira tayopi bhattageheyeva daḍḍhā’’ti. So tuṭṭhahaṭṭho ahosi. Calākadevīpi ‘‘cūḷanikumārassa aṭṭhīnī’’ti eḷakassa aṭṭhīni āharāpetvā brāhmaṇassa dassetvā chaḍḍāpesi. Imamatthaṃ sandhāya paribbājikā ‘‘aññaṃ upanisaṃ katvā, vadhā taṃ parimocayī’’ti āha. Sā hi eḷakassa aṭṭhīni ‘‘manussaaṭṭhīnī’’ti dassetvā taṃ vadhā mocesi. Orasanti yāya tvaṃ ure katvā vaḍḍhito, taṃ orasaṃ piyaṃ manāpaṃ. Gabbhadhārininti yāya tvaṃ kucchinā dhārito, taṃ evarūpaṃ mātaraṃ kena dosena dakarakkhasassa dassasīti.
国王听了这话,说道:“夫人,我母亲确实有很多功德,我也知道她对我有恩;但相比之下,我自己的功德还要更多。”他一边这样说母亲的过失,一边说出下面这两首偈颂:巴利
Taṃ sutvā rājā ‘‘ayye, bahū mama mātu guṇā, ahañcassā mama upakārabhāvaṃ jānāmi, tatopi pana mameva guṇā bahutarā’’ti mātu aguṇaṃ kathento imaṃ gāthādvayamāha –
像年轻女子佩戴饰物一样,佩戴装饰。
她对守门人和军中侍卫,长时间放肆地大笑。
“ 另外,她还亲自向敌国的国王们派遣使者;
因为那个过失,我要把母亲交给水罗刹。”巴利
‘‘Daharā viyalaṅkāraṃ, dhāreti apiḷandhanaṃ; Dovārike anīkaṭṭhe, ativelaṃ pajagghati. ‘‘Athopi paṭirājūnaṃ, sayaṃ dūtāni sāsati; Mātaraṃ tena dosena, dajjāhaṃ dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.228-229);
在这里,所谓“像年轻女子一样”,是说她虽然已经年老,却还打扮得像少女一般。“佩戴妆饰”,是说她戴着根本不适合她这个年纪的装饰。据说,她戴上一条镶满金刚石的黄金腰带,和国王的大臣们一起坐在大殿里时,还不停地来回走动,腰带发出的响声让整座王宫都响成一片。“放声大笑”,是说她连守门人、驯象师这类军中差役都招呼过来,和他们一起长时间地大声狂笑——这些人本来连吃她剩饭的资格都没有。“其他国王”,是指别的国王。“亲自派遣使者”,是说她以我的名义亲笔写信,然后派使者送出去,信里说:“我母亲正处在享受欲乐的年纪,听说某位国王会来把她接走。”那些国王回信说:“我们都是国王的臣仆,你凭什么对我们说这种话?”当这些回信在大庭广众之下被念出来时,我简直像被人砍了头一样。正因为这个过失,我要把母亲交给水罗刹。巴利
Tattha daharā viyāti mahallikāpi hutvā taruṇī viya. Dhāreti apiḷandhananti piḷandhituṃ ayuttaṃ alaṅkāraṃ dhāreti. Sā kira vajirapūritaṃ kañcanamekhalaṃ piḷandhitvā rañño amaccehi saddhiṃ mahātale nisinnakāle aparāparaṃ caṅkamati, mekhalāsaddena rājanivesanaṃ ekaninnādaṃ hoti. Pajagghatīti esā dovārike ca hatthiācariyādike anīkaṭṭhe ca, ye etissā ucchiṭṭhakampi bhuñjituṃ ayuttarūpā, tepi āmantetvā tehi saddhiṃ ativelaṃ mahāhasitaṃ hasati. Paṭirājūnanti aññesaṃ rājūnaṃ. Sayaṃ dūtāni sāsatīti mama vacanena sayaṃ paṇṇaṃ likhitvā dūtepi peseti ‘‘mama mātā kāme paribhuñjanavayasmiṃyeva ṭhitā, asukarājā kira āgantvā taṃ ānetū’’ti. Te ‘‘mayaṃ rañño upaṭṭhākā, kasmā no evaṃ vadesī’’ti paṭipaṇṇāni pesenti. Tesu parisamajjhe vāciyamānesu mama sīsaṃ chindanakālo viya hoti, mātaraṃ tena dosena dakarakkhasassa dassāmīti.
这时,那位女游方者说:“大王,您至少因为那个过失把母亲交出去吧,可您的妻子对您可是帮了大忙的。”她一边称赞王后的功德,一边说了两首偈颂:巴利
Atha paribbājikā ‘‘mahārāja , mātaraṃ tāva iminā dosena dehi, bhariyā pana te bahūpakārā’’ti tassā guṇaṃ kathentī dve gāthā abhāsi –
她是女子当中最出色的一位,说话极其讨人喜欢;
她具足戒德,紧随不舍,就像影子一样从不离开。
“ 她不发怒,福德具足,是位有智慧的人,能看清什么真正有益。
她到底犯了什么错,你今天要把她交给水罗刹?”巴利
‘‘Itthigumbassa pavarā, accantaṃ piyabhāṇinī; Anuggatā sīlavatī, chāyāva anapāyinī. ‘‘Akkodhanā puññavatī, paṇḍitā atthadassinī; Ubbariṃ kena dosena, ajjāsi dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.230-231);
这里,“妇女群体”指女人的团体。“跟随”是指从年少时起就一直跟随。接着用“不嗔恚”等话来说她的德行:住在末地国的沙嘎喇城时,即使被人殴打,她也因为害怕你的威严、出于对你的深情,没有告诉父母。这样看来,她确实是不嗔恚、有福报、有智慧、能看清利益的人。这是就她年少时就有不嗔恚等品德而说的。“后宫”指内宫。既然她这样具足德行,你又是为了什么过错,要把她交给水罗刹呢?他这样问道。巴利
Tattha itthigumbassāti itthigaṇassa. Anuggatāti daharakālato paṭṭhāya anugatā. ‘‘Akkodhanā’’tiādikena panassā guṇe katheti. Maddaraṭṭhe sāgalanagare vasanakāle pahaṭāpi tava āṇākaraṇabhayena tayi sinehena mātāpitūnaṃ na kathesi, evamesā akkodhanā puññavatī paṇḍitā atthadassinīti. Idaṃ daharakāle akkodhanādibhāvaṃ sandhāyāha. Ubbarinti orodhaṃ. Evaṃ guṇasampannaṃ nandādeviṃ kena dosena dakarakkhasassa dassasīti vadati.
他讲她的缺点,说道:巴利
So tassā aguṇaṃ kathento āha –
沉迷在嬉戏玩乐里,落入了无益的境地;
她为了自己的儿子们而向我索要本不该索要的钱财。
“ 我沉迷地给予大量各种各样的财物;
舍弃了极难舍弃的东西之后,我满心懊恼,事后又忧愁后悔。
因为那个过错,我要把她交给水罗刹达迦。”巴利
‘‘Khiḍḍāratisamāpannaṃ, anatthavasamāgataṃ; Sā maṃ sakāna puttānaṃ, ayācaṃ yācate dhanaṃ. ‘‘Sohaṃ dadāmi sāratto, bahuṃ uccāvacaṃ dhanaṃ; Suduccajaṃ cajitvāna, pacchā socāmi dummano; Ubbariṃ tena dosena, dajjāhaṃ dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.232-233);
在那里,所谓“落入无益之境”,是说:她明白我已经落入了那些造作无益之事的烦恼的控制——也就是那种游戏享乐、欲乐嬉戏的烦恼。所谓“她”,是指那位难陀王后对我。所谓“给自己的儿女们”,是说:我送给自己儿女和妻子的那些饰品,本来不是她会开口索要的东西,她却说“给我吧”来讨要。所谓“事后我后悔”,是说第二天她说道:“这些饰品是国王给我的,把它们拿来!”于是就从正在哭泣的孩子们身上解下来拿走。那时我看到他们哭着来到我身边,后来就感到后悔。她就是这样造作过失的人。正因为这个过失,我要把她交给水罗刹。巴利
Tattha anatthavasamāgatanti tāya khiḍḍāratiyā kāmakīḷāya anatthakārakānaṃ kilesānaṃ vasaṃ āgataṃ maṃ viditvā. Sā manti sā nandādevī maṃ. Sakāna puttānanti yaṃ mayā attano puttadhītānañca bhariyānañca dinnaṃ piḷandhanaṃ, taṃ ayācitabbarūpaṃ ‘‘mayhaṃ dehī’’ti yācati. Pacchā socāmīti sā dutiyadivase ‘‘imāni piḷandhanāni raññā me dinnāni, āharathetānī’’ti tesaṃ rodantānaṃ omuñcitvā gaṇhāti. Athāhaṃ te rodamāne mama santikaṃ āgate disvā pacchā socāmi. Evaṃ dosakārikā esā. Iminā naṃ dosena dakarakkhasassa dassāmīti.
这时,那位女游行者问她:“你先因为这个过失把这个交出去吧;可是你那个机敏伶俐、曾帮过你的弟弟,又是因为什么过失要交出去呢?”她这样问着说道。巴利
Atha naṃ paribbājikā ‘‘imaṃ tāva iminā dosena dehi, kaniṭṭho pana te tikhiṇamantikumāro upakārako, taṃ kena dosena dassatī’’ti pucchantī āha –
“ 由此,乡民被征集,被带至收纳处;
他国带来的众多财富,是通过压服他国而获得的。
他是射箭者中最顶尖的,勇猛无畏,智慧锐利。
你是因为什么过错,要把哥哥交给水罗刹呢?”巴利
‘‘Yenocitā janapadā, ānītā ca paṭiggahaṃ; Ābhataṃ pararajjebhi, abhiṭṭhāya bahuṃ dhanaṃ. Dhanuggahānaṃ pavaraṃ, sūraṃ tikhiṇamantinaṃ; Bhātaraṃ kena dosena, dajjāsi dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.234-235);
在这里,“ocitā”的意思是增长、发达。“paṭiggaha”是指把你们在国外居住时带回家的那个人。“abhiṭṭhāya”是指压服、战胜。“tikhiṇamantinaṃ”是指智慧敏锐者。巴利
Tattha ocitāti vaḍḍhitā. Paṭiggahanti yena ca tumhe paradese vasantā puna gehaṃ ānītā. Abhiṭṭhāyāti abhibhavitvā. Tikhiṇamantinanti tikhiṇapaññaṃ.
据说,他是在母亲和那个婆罗门一起生活的时候出生的。等他长大成人,婆罗门把一把剑放到他手里,说:“拿着这个,来伺候我。”他以为“这是我的父亲”,就把他当父亲一样服侍。后来有个大臣对他说:“王子,你不是他的儿子。你还在娘胎里的时候,佳拉迦天女杀了国王,给这人撑起了王伞。你其实是大周龙利王的儿子。”他听了很生气,心想:“我一定要想个办法把他杀掉。”他进宫的时候,先把那把剑交给一个贴身侍卫,又对另一个人说:“你在王宫门口跟这个人吵起来,就说‘这把剑是我的’。”说完就进去了。那两个人果然吵了起来。他派人去问:“吵什么?”派去的人回来报告:“为了争一把剑。”婆罗门听了,问:“怎么回事?”那人就说:“您给我的那把剑,据说成了别人的东西。”婆罗门说:“孩子,你说什么?那就派人把剑拿来,我一看就知道是不是我的。”他把剑取来,从鞘里拔出来,说“你们看”,正装作让他们辨认的样子,凑上前去,一刀就把婆罗门的头砍了下来,头落在自己脚边。然后他修缮王宫,装饰都城,在为他举行灌顶礼的时候,母亲告诉了他小周龙王子住在摩陀罗国的事。王子听说后,带着军队去了那里,把弟弟接回来,把王位交还给他。从那时起,人们就称他为“利剑谋者”。女游方者问他:“你因为什么过错,要把这样的弟弟交给水罗刹呢?”巴利
So kira mātu brāhmaṇena saddhiṃ vasanakāle jāto. Athassa vayappattassa brāhmaṇo khaggaṃ hatthe datvā ‘‘imaṃ gahetvā maṃ upaṭṭhahā’’ti āha. So brāhmaṇaṃ ‘‘pitā me’’ti saññāya upaṭṭhāsi. Atha naṃ eko amacco ‘‘kumāra, na tvaṃ etassa putto, tava kucchigatakāle calākadevī rājānaṃ māretvā etassa chattaṃ ussāpesi, tvaṃ mahācūḷanirañño putto’’ti āha. So kujjhitvā ‘‘ekena upāyena naṃ māressāmī’’ti rājakulaṃ pavisanto taṃ khaggaṃ ekassa pādamūlikassa datvā aparaṃ ‘‘tvaṃ rājadvāre ‘mameso khaggo’ti iminā saddhiṃ vivādaṃ kareyyāsī’’ti vatvā pāvisi. Te kalahaṃ kariṃsu. So ‘‘kiṃ esa kalaho’’ti ekaṃ purisaṃ pesesi. So āgantvā ‘‘khaggatthāyā’’ti āha. Brāhmaṇo taṃ sutvā ‘‘kiṃ eta’’nti pucchi. So kira tumhehi mama dinnakhaggo parassa santakoti. ‘‘Kiṃ vadesi, tāta, tena hi āharāpehi, sañjānissāmi na’’nti āha. So taṃ āharāpetvā kosato nikkaḍḍhitvā ‘‘passathā’’ti taṃ sañjhānāpento viya upagantvā ekappahāreneva tassa sīsaṃ chinditvā attano pādamūle pātesi. Tato rājagehaṃ paṭijaggitvā nagaraṃ alaṅkaritvā tassa abhiseke upanīte mātā cūḷanikumārassa maddaraṭṭhe vasanabhāvaṃ ācikkhi. Taṃ sutvā kumāro senaṅgaparivuto tattha gantvā bhātaraṃ ānetvā rajjaṃ paṭicchāpesi. Tato paṭṭhāya taṃ ‘‘tikhiṇamantī’’ti sañjāniṃsu. Paribbājikā taṃ ‘‘evarūpaṃ bhātaraṃ kena dosena dakarakkhasassa dajjāsī’’ti pucchi.
国王在讲述他的罪过时,说道:巴利
Rājā tassa dosaṃ kathento āha –
由彼,诸地方被征服,贡品亦被带来;
从其他国王那里带来的财富,以及通过强行攻击夺取的大量财富。
他是射箭高手当中最顶尖的,是勇士,而且智慧敏锐;
因为我的缘故,这位国王才过得安乐,可这个年轻人却轻视我。
“ 夫人啊,他也不再像从前那样来侍奉我了。
因为这份罪咎,我要把哥哥交给水罗刹。”巴利
‘‘Yenocitā janapadā, ānītā ca paṭiggahaṃ; Ābhataṃ pararajjebhi, abhiṭṭhāya bahuṃ dhanaṃ. ‘‘Dhanuggahānaṃ pavaro, sūro tikhiṇamanti ca; Mayāyaṃ sukhito rājā, atimaññati dārako. ‘‘Upaṭṭhānampi me ayye, na so eti yathā pure; Bhātaraṃ tena dosena, dajjāhaṃ dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.236-238);
其中,“从敌国来的”是指:他从敌国带来大量财富,自己又住在敌国,然后把财富带回家,说:“这个人是我扶上显赫地位的。”“像从前一样”是说,他以前一大早就来,现在却不像那样来了。因为这一过失,我要把他交给水罗刹。巴利
Tattha pararajjebhīti imassa pararajjato ca bahu dhanaṃ ābhataṃ, ayañca pararajje vasanto puna imaṃ gehaṃ ānetvā ‘‘esa mayā mahati yase patiṭṭhāpito’’ti vadati. Yathā pureti pubbe pātova āgacchati, idāni pana na tathā eti. Iminā naṃ dosena dakarakkhasassa dassāmīti.
这时,女游行者称赞他的品德,说道:“兄弟有什么过错暂且不说,可那位学弓的青年对你情意深厚、具足美德,帮了你很多忙。”巴利
Atha paribbājikā ‘‘bhātu tāva ko doso hotu, dhanusekhakumāro pana tayi sinehaguṇayutto bahūpakāro’’ti tassa guṇaṃ kathentī āha –
就在同一个晚上,你和那位学弓的青年,两个人……
这两人都生在般遮罗,是年龄完全相同的同伴。
“ 他随你而行,与你同苦同乐;
昼夜为你殷勤,一切事务皆尽心操持。
朋友到底是犯了什么错,你才要把他交给水罗刹?”巴利
‘‘Ekarattena ubhayo, tvañceva dhanusekha ca; Ubho jātettha pañcālā, sahāyā susamāvayā. ‘‘Cariyā taṃ anubandhittho, ekadukkhasukho tava; Ussukko te divārattiṃ, sabbakiccesu byāvaṭo; Sahāyaṃ kena dosena, dajjāsi dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.239-240);
其中,“学弓者”是指学弓的人,也是指学弓的少年。这里就是指在这座城里。般遮罗人是因为出生在北般遮罗城,才这样称呼。同岁是指年龄正好相当。你游历的时候他一直跟着你:意思是年少时你到乡间游历,他就跟着你,像影子一样从不离开。热心是说他对你的事情日夜热心,生起意愿,总是忙着操办。你因为什么过失,要把这个人交给水罗刹呢?巴利
Tattha dhanusekhacāti dhanusekho ca, dhanusekhakumāro cāti attho. Etthāti idheva nagare. Pañcālāti uttarapañcālanagare jātattā evaṃvohārā. Susamāvayāti suṭṭhu samavayā. Cariyā taṃ anubandhitthoti daharakāle janapadacārikāya pakkantaṃ taṃ anubandhi, chāyāva na vijahi. Ussukkoti tava kiccesu ratthindivaṃ ussukko chandajāto niccaṃ byāvaṭo. Taṃ kena dosena dakarakkhasassa dassasīti.
这时,国王讲明他的罪过,说道:巴利
Athassa rājā dosaṃ kathento āha –
夫人,你和我一起嘲弄了这个游方者;
直到今天,他还在用那副模样,没完没了地嬉笑。
夫人啊,我也曾在隐蔽之处与优跋莉私下商量。
他未经邀请就进去了,事先也没让人知道。
“ 门路已经得到,机会也已经有了,却无惭无愧、毫无恭敬。
我因那个过错要把同伴交给水罗刹。”巴利
‘‘Cariyā maṃ ayaṃ ayye, pajagghittho mayā saha; Ajjāpi tena vaṇṇena, ativelaṃ pajagghati. ‘‘Ubbariyāpihaṃ ayye, mantayāmi rahogato; Anāmanto pavisati, pubbe appaṭivedito. ‘‘Laddhadvāro katokāso, ahirikaṃ anādaraṃ; Sahāyaṃ tena dosena, dajjāhaṃ dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.241-243);
在这件事上,“如今还是那副样子”:就像过去他跟着我、和我这个无依无靠的人一起吃饭、一起睡觉时,拍着手哈哈大笑一样,现在他也照样大笑,还认为我仍如落难时一般。“不打招呼”:就是说我正私下和难陀天后说话,他也不让我知道,就突然闯进来。就凭这个过失,我要把这无惭无愧、毫无恭敬的人交给水罗刹。巴利
Tattha ajjāpi tena vaṇṇenāti yathā cariyāya pubbe maṃ anubandhanto mayā anāthena saddhiṃ ekatova bhuñjanto sayanto hatthaṃ paharitvā mahāhasitaṃ hasi, ajjāpi tatheva hasati, duggatakāle viya maṃ maññati. Anāmantoti raho nandādeviyā saddhiṃ mantentepi mayi ajānāpetvā sahasāva pavisati. Iminā dosena taṃ ahirikaṃ anādaraṃ dakarakkhasassa dassāmīti.
这时,那个女游方者说:“大王,您那位同伴的过失先放一边,可国师对您确实有大恩。”她就这样讲述他的功德,说道:巴利
Atha paribbājikā ‘‘mahārāja, tava sahāyakassa tāva eso doso hotu, purohito pana tava bahūpakāro’’ti tassa guṇaṃ kathentī āha –
他精通一切相,通晓音声的含义,也掌握了传承下来的圣典。
他擅长观察陨星坠落,也擅长解梦,还擅长解释出行和归来。
“ 你既明通天地,洞晓星宿行度;
因何过失,竟将婆罗门交付水罗刹?”巴利
‘‘Kusalo sabbanimittānaṃ, rutaññū āgatāgamo; Uppāte supine yutto, niyyāne ca pavesane. ‘‘Paṭṭho bhūmantalikkhasmiṃ, nakkhattapadakovido; Brāhmaṇaṃ kena dosena, dajjāsi dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.244-245);
在这其中,所谓“一切相”,就是他能善巧地知道一切征兆,比如“凭这个征兆,将会发生这件事;凭那个征兆,将会发生那件事”。“知声者”是指他了知一切声音。“星变”是指月食、日食、流星坠落、方向燃烧等种种灾异。“精通梦兆”是指他能以了知梦境如何实现的方式而通达。“出行与进入”是指他了知凭这个星宿应当出行,凭那个星宿应当进入。“熟练者”是指聪明、有能力,能够辨明地上与空中的过失和功德。“精通星宿分野”是指在二十八星宿分段上善巧。你因为什么过错要把他交给水罗刹呢?巴利
Tattha sabbanimittānanti ‘‘iminā nimittena idaṃ bhavissati, iminā ida’’nti evaṃ sabbanimittesu kusalo. Rutaññūti sabbaravaṃ jānāti. Uppāteti candaggāhasūriyaggāhaukkāpātadisāḍāhādike uppāte. Supine yuttoti supine ca tassa nipphattijānanavasena yutto. Niyyāne ca pavesaneti iminā nakkhattena niyyāyitabbaṃ, iminā pavisitabbanti jānāti. Paṭṭhoti cheko paṭibalo, bhūmiyañca antalikkhe ca dosaguṇe jānituṃ samattho. Nakkhattapadakovidoti aṭṭhavīsatiyā nakkhattakoṭṭhāsesu cheko. Taṃ kena dosena dakarakkhasassa dassasīti.
国王讲他的罪过,说道:巴利
Rājā tassa dosaṃ kathento āha –
“ 夫人啊,他在我的集会里也睁大眼睛盯着我看。
所以,我要把这个眉毛高挑、凶残可怕的人,交给水罗刹。”巴利
‘‘Parisāyampi me ayye, ummīletvā udikkhati; Tasmā accabhamuṃ luddaṃ, dajjāhaṃ dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.246);
夫人,这个人就算在众人中间看我时,也会睁大双眼,像发怒一样瞪着我。所以,他这样走过去站着时,眉毛高高扬起,带着一副不高兴的样子,就像竖起眉毛的凶恶可怕之人。因此,我要把他交给水罗刹。巴利
Tassattho – ayye, esa maṃ parisamajjhe olokentopi akkhīni ummīletvā kuddho viya udikkhati, tasmā evaṃ atikkamitvā ṭhitabhamuṃ amanāpena ukkhittabhamukaṃ viya luddaṃ bhayānakaṃ taṃ ahaṃ dakarakkhasassa dassāmīti.
接着,那位女游方者问道:“大王,您说‘我把母亲等五个人交给水罗刹’,又说‘我不顾这样的荣华富贵,连自己的性命也交给大药’。您到底看中了他什么功德呢?”她这样问着,说出了下面这些偈颂:巴利
Tato paribbājikā ‘‘mahārāja, tvaṃ ‘mātaraṃ ādiṃ katvā ime pañca dakarakkhasassa dammī’ti vadasi, ‘evarūpañca sirivibhavaṃ agaṇetvā attano jīvitampi mahosadhassa dammī’ti vadasi, kaṃ tassa guṇaṃ passasī’’ti pucchantī imā gāthāyo āha –
大地连着大海,以海洋为环饰。
他住在大地上,身边围绕着众大臣。
你拥有四海环绕的辽阔国土,战无不胜、兵力雄强;
你是大地唯一的君王,你的声名远播四方。
一万六千名女子,个个佩戴着宝石耳环。
来自不同地方的女子们,美得像天女一样。
像这样一切支分圆满、具足一切欲乐成就的
刹帝利啊,人们说:幸福的人,寿命长久才可爱。
“ 那么,你是以什么理由,或者又以什么原因?
你为了守护智者,竟然要舍弃这么难舍的生命吗?”巴利
‘‘Sasamuddapariyāyaṃ, mahiṃ sāgarakuṇḍalaṃ; Vasundharaṃ āvasati, amaccaparivārito. ‘‘Cāturanto mahāraṭṭho, vijitāvī mahabbalo; Pathabyā ekarājāsi, yaso te vipulaṃ gato. ‘‘Soḷasitthisahassāni, āmuttamaṇikuṇḍalā; Nānājanapadā nārī, devakaññūpamā subhā. ‘‘Evaṃ sabbaṅgasampannaṃ, sabbakāmasamiddhinaṃ; Sukhitānaṃ piyaṃ dīghaṃ, jīvitaṃ āhu khattiya. ‘‘Atha tvaṃ kena vaṇṇena, kena vā pana hetunā; Paṇḍitaṃ anurakkhanto, pāṇaṃ cajasi duccaja’’nti. (jā. 1.16.247-251);
在这里,“以大海为边界”是指具备以大海为界限、被大海环绕的国土。“沙伽罗耳环”是指像耳环一样环绕周围的沙伽罗大海。“征服者”是指战胜了战斗的人。“唯一王”是因为没有其他与自己同等的王,所以是唯一的王。“具足一切欲乐之成功”是指具足一切事欲与烦恼欲的圆满成就。“幸福者”:智者们说,对于这样幸福的众生来说,像这样各方面都圆满的生命,唯有长久的才是可爱的,他们并不希望生命短暂。“生命”是指这样的自己的生命,你为何为了保护智者而舍弃呢?巴利
Tattha sasamuddapariyāyanti samuddamariyādasaṅkhātena samuddaparikkhepena samannāgataṃ. Sāgarakuṇḍalanti parikkhipitvā ṭhitassa sāgarassa kuṇḍalabhūtaṃ. Vijitāvīti vijitasaṅgāmo. Ekarājāti aññassa attano sadisassa rañño abhāvato ekova rājā. Sabbakāmasamiddhinanti sabbesampi vatthukāmakilesakāmānaṃ samiddhiyā samannāgatānaṃ. Sukhitānanti evarūpānaṃ sukhitānaṃ sattānaṃ evaṃ sabbaṅgasampannaṃ jīvitaṃ dīghameva piyaṃ, na te appaṃ jīvitamicchantīti paṇḍitā vadanti. Pāṇanti evarūpaṃ attano jīvitaṃ kasmā paṇḍitaṃ anurakkhanto cajasīti.
国王听了她的话,为了讲述那位智者的功德,说出了这些偈颂:巴利
Rājā tassā kathaṃ sutvā paṇḍitassa guṇaṃ kathento imā gāthā abhāsi –
夫人,大药从何方来到我手中,
我都不知这位智者有纤毫之过。
如果在任何时候我先死了,
愿那位大药贤者能让我的儿子和孙子们都得到安乐。
“ 未来现在一切事,彼悉能见无遗;
行止无过之人,切莫付与达迦罗刹。”巴利
‘‘Yatopi āgato ayye, mama hatthaṃ mahosadho; Nābhijānāmi dhīrassa, aṇumattampi dukkaṭaṃ. ‘‘Sace ca kismici kāle, maraṇaṃ me pure siyā; So me putte paputte ca, sukhāpeyya mahosadho. ‘‘Anāgataṃ paccuppannaṃ, sabbamatthampi passati; Anāparādhakammantaṃ, na dajjaṃ dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.252-254);
在这里,“在某时”就是指任何时候。“使安乐”就是让他安住在安乐里。“一切义”是说,他像一切知佛一样,能看见过去、现在、未来的一切义理。“无过犯的行为”是指在身业等行为中没有过失。“我不会给,夫人”,意思是:这样一位无与伦比的智者,我绝不会交给罗刹。他就这样把那位大士的功德高高举起、宣说出来,如同把月轮托举出来一般。巴利
Tattha kismicīti kismiñci kāle. Sukhāpeyyāti sukhasmiṃyeva patiṭṭhāpeyya. Sabbamatthanti esa anāgatañca paccuppannañca atītañca sabbaṃ atthaṃ sabbaññubuddho viya passati. Anāparādhakammantanti kāyakammādīsu aparādharahitaṃ. Na dajjanti ayye, evaṃ asamadhuraṃ paṇḍitaṃ nāhaṃ dakarakkhasassa dassāmīti evaṃ so mahāsattassa guṇe candamaṇḍalaṃ uddharanto viya ukkhipitvā kathesi.
这样,这个本生故事就按它的关联顺序讲完了。那时,那位女游行者心想:“光凭这些,还不能让这位智者的德行显露出来。我要在全城居民中间,把他的德行彰显出来,就像把油洒在海面上,让它四处散开一样。”于是她带着国王从高楼下来,在王宫庭院里铺好座位,请国王坐下,又把市民们召集起来。然后,她从头开始,再次向国王问起水罗刹的问题。国王按照前面所说的那样回答之后,她便对市民们说:巴利
Iti imaṃ jātakaṃ yathānusandhippattaṃ. Atha paribbājikā cintesi ‘‘ettakenapi paṇḍitassa guṇā pākaṭā na honti, sakalanagaravāsīnaṃ majjhe sāgarapiṭṭhe āsittatelaṃ vippakirantī viya tassa guṇe pākaṭe karissāmī’’ti rājānaṃ gahetvā pāsādā oruyha rājaṅgaṇe āsanaṃ paññapetvā tattha nisīdāpetvā nāgare sannipātāpetvā puna rājānaṃ ādito paṭṭhāya dakarakkhasassa pañhaṃ pucchitvā tena heṭṭhā kathitaniyāmeneva kathitakāle nāgare āmantetvā āha –
般遮罗的人们,请听这个:这是小可导者所说的话。
为了守护智者,他舍弃了难以舍弃的生命。
为母、为妻、为兄弟,为友、为婆罗门,并及自身;
般遮罗为这六者,舍弃性命。
“ 这样的智慧有大利益,微细而善于思考;
为了今生的利益,也为了来世的安乐。”巴利
‘‘Idaṃ suṇātha pañcālā, cūḷaneyyassa bhāsitaṃ; Paṇḍitaṃ anurakkhanto, pāṇaṃ cajati duccajaṃ. ‘‘Mātu bhariyāya bhātucca, sakhino brāhmaṇassa ca; Attano cāpi pañcālo, channaṃ cajati jīvitaṃ. ‘‘Evaṃ mahatthikā paññā, nipuṇā sādhucintinī; Diṭṭhadhammahitatthāya, samparāyasukhāya cā’’ti. (jā. 1.16.255-257);
在这里,“有大义”是指把握住了大义而安住。“为现世的利益”是指为了这一生的利益,也为了来世的安乐。巴利
Tattha mahatthikāti mahantaṃ atthaṃ gahetvā ṭhitā. Diṭṭhadhammahitatthāyāti imasmiṃyeva attabhāve hitatthāya ca paraloke sukhatthāya ca hotīti.
就这样,她就像用宝库中的宝石堆撑起屋顶一样,凭大士的功德撑起了教法的顶峰。巴利
Iti sā ratanagharassa maṇikkhandhena kūṭaṃ gaṇhantī viya mahāsattassa guṇehi desanākūṭaṃ gaṇhīti.
导师说完这段法义开示后,以“比丘们,如来并不是现在才有智慧,从前也正有智慧”这样的话把本生故事连接起来,然后说出结尾的偈颂。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva tathāgato paññavā, pubbepi paññavāyevā’’ti jātakaṃ samodhānento osānagāthā āha –
贝利曾是莲华色,其父为净饭王;
其母为摩诃摩耶,阿摩罗即宾巴孙陀利。
阿难曾是苏沃,舍利弗是朱罗尼;
提婆达多是凯瓦塔,偷兰难陀是卡拉卡。
般遮罗月光是孙德莉,八哥是末利夫人;
阿摩昼曾是欲界之主,布吒婆楼和弗居娑也是。
“ 毗卢支迦曾为天王,塞那迦曾是迦叶;
乌昙跋罗原为曼迦利迦,毗提诃原是迦卢陀耶迦。
大药是世间怙主,你们要这样记住这个本生故事。”巴利
‘‘Bherī uppalavaṇṇāsi, pitā suddhodano ahu; Mātā āsi mahāmāyā, amarā bimbasundarī. ‘‘Suvo ahosi ānando, sāriputto ca cūḷanī; Devadatto ca kevaṭṭo, calākā thullanandinī. ‘‘Pañcālacandī sundarī, sāḷikā mallikā ahu; Ambaṭṭho āsi kāmindo, poṭṭhapādo ca pukkuso. ‘‘Pilotiko ca devindo, senako āsi kassapo; Udumbarā maṅgalikā, vedeho kāḷudāyako; Mahosadho lokanātho, evaṃ dhāretha jātaka’’nti.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16