5. 隧道本生注释(续) §625
22. 大集义注 · 227 段
“有一位名叫阎波婆提的女子,她是尸毗王的母亲。
她是瓦苏德瓦的妻子,是黑天所亲爱的大王后。”
‘‘Atthi jampāvatī nāma, mātā sivissa rājino; Sā bhariyā vāsudevassa, kaṇhassa mahesī piyā’’ti.
其中,阎波婆提是尸毗王的母亲,她是一个名叫阎波婆提的旃陀罗女子。她成了黑族十兄弟中最年长的瓦苏德瓦心爱的王后。据说有一天,瓦苏德瓦出多门城前往园林,路上看见一个容貌美丽、正要进城的旃陀罗女子,独自站在一旁。他一见就动了心,派人去问:“她是什么出身?”听说“她是旃陀罗出身”,他因为心已被迷住,还是派人去打听她有没有丈夫。听说“她没有丈夫”后,就把她带走,掉头返回住处,立她为最胜王后。她生了一个儿子,名叫尸毗。这个儿子在父亲过世后,就在多门城统治王国。以上所说就是指这件事。
Tattha jampāvatīti sivirañño mātā jampāvatī nāma caṇḍālī ahosi. Sā kaṇhāyanagottassa dasabhātikānaṃ jeṭṭhakassa vāsudevassa piyā mahesī ahosi. So kirekadivasaṃ dvāravatito nikkhamitvā uyyānaṃ gacchanto nagaraṃ pavisantiṃ ekamante ṭhitaṃ abhirūpaṃ ekaṃ caṇḍālikaṃ disvāva paṭibaddhacitto hutvā ‘‘kiṃ jātikā’’ti pucchāpetvā ‘‘caṇḍālajātikā’’ti sutvāpi paṭibaddhacittatāya asāmikabhāvaṃ pucchāpetvā ‘‘asāmikā’’ti sutvā taṃ ādāya tato nivattitvā nivesanaṃ netvā aggamahesiṃ akāsi. Sā siviṃ nāma puttaṃ vijāyi. So pitu accayena dvāravatiyaṃ rajjaṃ kāresi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.
他这样举出这个例子后,说道:“像这样的刹帝利尚且跟旃陀罗女子一起生活,我们这些已经沦为畜生的人还有什么好说的?彼此愿意一起生活,这就是唯一的标准。”说完,他又举出另一个例子,说道:
Iti so imaṃ udāharaṇaṃ āharitvā ‘‘evarūpopi nāma khattiyo caṇḍāliyā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi, amhesu tiracchānagatesu kiṃ vattabbaṃ, aññamaññaṃ saṃvāsarocanaṃyeva pamāṇa’’nti vatvā aparampi udāharaṇaṃ āharanto āha –
“国护紧那罗女,她也爱上了瓦恰。
人与母鹿结合,在爱欲方面无与伦比。”
‘‘Raṭṭhavatī kimpurisī, sāpi vacchaṃ akāmayi; Manusso migiyā saddhiṃ, natthi kāme asādiso’’ti.
在这里,所说的“瓦洽”就是指那位名叫瓦洽的苦行者。那她又是怎么爱上他的呢?据说在过去,有一位婆罗门看到了诸欲的过患,就舍弃了巨大的名声,出家做了仙人,在雪山中搭了一间树叶茅屋住下。离他的茅屋不远,有一个山洞,里面住着许多紧那罗。就在那里,有一只蜘蛛住在洞口。它结网,刺破那些紧那罗的头,喝它们的血。紧那罗天生体弱胆小,而那只蜘蛛又特别大。它们拿它没办法,就走到那位苦行者跟前,跟他寒暄一番后,被问起来意时说道:“尊者,有一只蜘蛛要我们的命,除了您,我们看不到别的依靠。请您杀了它,让我们得以平安。”苦行者听了以后,斥退它们说:“走开!像我这样的人不会杀生。”它们当中有一位名叫国护的紧那罗女,容貌美丽,令人欢喜,还没有丈夫。它们把她打扮好,带到苦行者面前,说:“尊者,让这女子做您身边侍奉您的女仆吧,请您杀掉我们的敌人。”苦行者一见到她,心就被迷住了,和她一起生活。后来他站在洞口,等那只蜘蛛出来觅食时,用木杵把它打死了。他就这样和她和睦同住,生了儿女,家眷渐渐增多,最后就死在那里。她就是这样爱上他的。小鹦鹉举了这个例子,说明“连瓦洽苦行者作为人,都能和投生为畜生的紧那罗女一起生活,何况我们呢?我们两个本来就像鸟一样,都是畜生”,于是说道:“人与母鹿相交合。”意思是说,人和畜生也能和睦同住,在诸欲中并没有什么不同,真正起决定作用的只是心。
Tattha vacchanti evaṃnāmakaṃ tāpasaṃ. Kathaṃ pana sā taṃ kāmesīti? Atītasmiñhi eko brāhmaṇo kāmesu ādīnavaṃ disvā mahantaṃ yasaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā himavante paṇṇasālaṃ māpetvā vasi. Tassa paṇṇasālato avidūre ekissā guhāya bahū kinnarā vasanti. Tattheva eko makkaṭako dvāre vasati. So jālaṃ vinetvā tesaṃ sīsaṃ bhinditvā lohitaṃ pivati. Kinnarā nāma dubbalā honti bhīrukajātikā. Sopi makkaṭako ativisālo. Te tassa kiñci kātuṃ asakkontā taṃ tāpasaṃ upasaṅkamitvā katapaṭisanthārā āgatakāraṇaṃ puṭṭhā ‘‘deva, eko makkaṭako jīvitaṃ no hanati, tumhe ṭhapetvā amhākaṃ aññaṃ paṭisaraṇaṃ na passāma, taṃ māretvā amhākaṃ sotthibhāvaṃ karohī’’ti āhaṃsu. Taṃ sutvā tāpaso ‘‘apetha na mādisā pāṇātipātaṃ karontī’’ti apasādesi. Tesu raṭṭhavatī nāma kinnarī abhirūpā pāsādikā asāmikā ahosi. Te taṃ alaṅkaritvā tāpasassa santikaṃ netvā ‘‘deva, ayaṃ te pādaparicārikā hotu, amhākaṃ paccāmittaṃ vadhehī’’ti āhaṃsu. Tāpaso taṃ disvāva paṭibaddhacitto hutvā tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappetvā guhādvāre ṭhatvā gocaratthāya nikkhantaṃ makkaṭakaṃ muggarena pothetvā jīvitakkhayaṃ pāpesi. So tāya saddhiṃ samaggavāsaṃ vasanto puttadhītāhi vaḍḍhitvā tattheva kālamakāsi. Evaṃ sā taṃ kāmesi. Suvapotako imaṃ udāharaṇaṃ āharitvā ‘‘vacchatāpaso tāva manusso hutvā tiracchānagatāya kinnariyā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi, kimaṅgaṃ pana amhākaṃ? Mayañhi ubho pakkhinova tiracchānagatāvā’’ti dīpento ‘‘manusso migiyā saddhi’’nti āha. Evaṃ manussā tiracchānagatāhi saddhiṃ samaggavāsaṃ vasanti, natthi kāme asādiso nāma, cittameva pamāṇanti kathesi.
她听了他的话,就说:“主人,心这个东西并不是任何时候都一个样,我怕跟心爱的人分开啊。”那只小鹦鹉对女人的那些花招很在行,为了试探她,又说了下面这首偈颂——
Sā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘sāmi, cittaṃ nāma sabbakālaṃ ekasadisaṃ na hoti, piyavippayogassa bhāyāmī’’ti āha. Sopi suvapotako itthimāyāsu kusalo, tena taṃ vīmaṃsanto puna gāthamāha –
‘‘Handa khvāhaṃ gamissāmi, sāḷike mañjubhāṇike;
这分明就是拒绝的借口,你肯定是在轻视我。”
Paccakkhānupadañhetaṃ, atimaññasi nūna ma’’nti.
在这里,你所说的那些,全都是拒绝的借口、拒绝的理由,也是拒绝的一部分。而“你肯定轻视我”,意思是“你认为这个人肯定想要我”——你越过我去想,根本不知道我的价值。因为我受国王敬重,妻子对我来说并不难得到,我自会去找别的妻子。
Tattha paccakkhānupadaṃ hetanti yaṃ tvaṃ vadesi, sabbametaṃ paccakkhānassa anupadaṃ, paccakkhānakāraṇaṃ paccakkhānakoṭṭhāso panesa. Atimaññasi nūna manti ‘‘nūna maṃ icchati aya’’nti tvaṃ maṃ atikkamitvā maññasi, mayhaṃ sāraṃ na jānāsi . Ahañhi rājapūjito, na mayhaṃ bhariyā dullabhā, aññaṃ bhariyaṃ pariyesissāmīti.
她听了他的话,心就像要碎了一样;虽被那一见他便生起的欲乐烧灼着,却还是以女人的手段,装作不情愿的样子,说了这一首半偈。
Sā tassa vacanaṃ sutvāva bhijjamānahadayā viya tassa saha dassaneneva uppannakāmaratiyā anuḍayhamānā viya hutvāpi attano itthimāyāya anicchamānā viya hutvā diyaḍḍhaṃ gāthamāha –
“匆忙的人得不到吉祥,善贤者啊;
你就先待在这里吧,直到你见到国王。
你会听到腰鼓的声音,也会听到国王的威势。”
‘‘Na sirī taramānassa, mādhara suvapaṇḍita; Idheva tāva acchassu, yāva rājāna dakkhasi; Sossi saddaṃ mudiṅgānaṃ, ānubhāvañca rājino’’ti.
在这里,所谓“匆忙的人没有吉祥”,意思是:善贤鹦鹉啊,匆忙的人确实不会有什么吉祥,仓促做事所完成的事情也不光彩。你应当先想一想:“这种在家生活实在是非常沉重的负担。”仔细权衡之后再去行动。你暂且就留在这里吧,直到你亲眼见到我们那位拥有广大名声的国王。你将听到——到了傍晚时分,那些举止像紧那罗一样优雅、容貌最出众的女人们敲击腰鼓的声音,以及其他歌唱和乐器演奏的声音,你都会听到;你也会亲眼见到国王那伟大的威德和辉煌的荣光。鹦鹉的妻子对他说:贤良的夫君,你为什么这么匆忙?难道连这一点你都不明白吗?暂且留下来吧,以后我们自然会知道的。
Tattha na sirīti samma suvapaṇḍita, taramānassa sirī nāma na hoti, taramānena katakammaṃ na sobhati, ‘‘gharāvāso ca nāmesa atigaruko’’ti cintetvā tuletvā kātabbo. Idheva tāva acchassu, yāva mahantena yasena samannāgataṃ amhākaṃ rājānaṃ passissasi. Sossīti sāyanhasamaye kinnarisamānalīlāhi uttamarūpadharāhi nārīhi vajjamānānaṃ mudiṅgānaṃ aññesañca gītavāditānaṃ saddaṃ tvaṃ suṇissasi, rañño ca ānubhāvaṃ mahantaṃ sirisobhaggaṃ passissasi. ‘‘Samma, kiṃ tvaṃ turitosi, kiṃ lesampi na jānāsi, acchassu tāva, pacchā jānissāmā’’ti.
于是,他们在傍晚时分行了男女之事,和合欢喜,恩爱地住在一起。这时,鹦鹉雏鸟心想:“现在她应该不会再对我隐瞒那个秘密了。现在正好问她,然后就可以走了。”于是说道:“小鸟啊。”她问:“怎么了,主人?”他说:“我有件事想跟你说。”她说:“说吧,主人。”他说:“等等,今天是我们的大喜日子,改天我再告诉你。”她说:“如果是跟吉祥有关的话,那就说;如果不是,主人,那就别说了。”他说:“贤妻,这确实是跟吉祥有关的话。”她说:“那就说吧。”于是他对她说:“贤妻,如果你愿意听,我就告诉你。”接着,为了探问那个秘密,他说了一首半的偈颂——
Atha te sāyanhasamanantare methunasaṃvāsaṃ kariṃsu, samaggā sammodamānā piyasaṃvāsaṃ vasiṃsu. Atha naṃ suvapotako ‘‘na idānesā mayhaṃ rahassaṃ guhissati, idāni naṃ pucchitvā gantuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā ‘‘sāḷike’’ti āha. ‘‘Kiṃ, sāmī’’ti? ‘‘Ahaṃ kiñci te vattukāmomhī’’ti. ‘‘Vada, sāmī’’ti. ‘‘Hotu, ajja amhākaṃ maṅgaladivaso, aññatarasmiṃ divase jānissāmī’’ti. ‘‘Sace maṅgalapaṭisaṃyuttā kathā bhavissati, kathehi. No ce, mā kathehi sāmī’’ti. ‘‘Maṅgalakathāvesā, bhadde’’ti. ‘‘Tena hi kathehī’’ti. Atha naṃ ‘‘bhadde, sace sotukāmā bhavissasi, kathessāmi te’’ti vatvā taṃ rahassaṃ pucchanto diyaḍḍhaṃ gāthamāha –
“在异国他乡所闻,是何强烈之声?
般遮罗王之女,如晨星般容色殊丽。
他将把女儿嫁给毗提诃人,这门婚事就会成办。”
‘‘Yo nu khvāyaṃ tibbo saddo, tirojanapade suto; Dhītā pañcālarājassa, osadhī viya vaṇṇinī; Taṃ dassati videhānaṃ, so vivāho bhavissatī’’ti.
它的意思是:那个名声确实很响亮、很盛大,越过国界,传到别的国家、别的地方,被人们知道、认识、称扬,广泛流传。那是怎样的呢?般遮罗王的女儿像晨星一样闪耀,有一位容貌和她一模一样的女子,他要把她嫁给毗提诃人,那桩婚事就会成办。我听到那个如此广传的名声后,心里想:这位少女具有最上等的容貌,而毗提诃人王只是小梵授的对手敌人。还有许多国王都归小梵授王掌控,为什么不把她给他们,却要把女儿嫁给毗提诃人王呢?
Tassattho – yo nu kho ayaṃ saddo tibbo bahalo, tirojanapade suto pararaṭṭhesu janapadesu vissuto paññāto pākaṭo patthaṭo. Kinti? Dhītā pañcālarājassa osadhītārakā viya virocamānā tāya eva samānavaṇṇinī atthi, taṃ so videhānaṃ dassati, so vivāho bhavissati. Yo so evaṃ patthaṭo saddo, ahaṃ taṃ sutvā cintesiṃ ‘‘ayaṃ kumārikā uttamarūpadharā, videharājāpi cūḷanirañño paṭisattu ahosi. Aññe bahū rājāno cūḷanibrahmadattassa vasavattino santi, tesaṃ adatvā kiṃ kāraṇā videhassa dhītaraṃ dassatī’’ti?
她听了他的话,就问道:“夫君,为什么在吉祥的日子里说不吉祥的话呢?”他回答:“夫人,我说的是‘吉祥’,你却说‘不吉祥’,这到底是怎么回事?”她说:“夫君,就算是敌人,这样的吉祥仪式也千万不要有。”他说:“夫人,你倒是说说看。”她说:“夫君,我不能说。”他说:“夫人,你知道的秘密,从你还没告诉我的那时候起,我们就没有和睦的交谈了。”她被这样步步逼问,只好说:“那好吧,夫君,你听。”接着说出这首偈颂——
Sā tassa vacanaṃ sutvā evamāha – ‘‘sāmi, kiṃ kāraṇā maṅgaladivase avamaṅgalaṃ kathesī’’ti? ‘‘Ahaṃ, bhadde, ‘maṅgala’nti kathemi, tvaṃ ‘avamaṅgala’nti kathesi, kiṃ nu kho eta’’nti? ‘‘Sāmi, amittānampi tesaṃ evarūpā maṅgalakiriyā mā hotū’’ti. ‘‘Kathehi tāva bhadde’’ti. ‘‘Sāmi, na sakkā kathetu’’nti. ‘‘Bhadde, tayā viditaṃ rahassaṃ mama akathitakālato paṭṭhāya natthi amhākaṃ samaggasaṃvāso’’ti. Sā tena nippīḷiyamānā ‘‘tena hi, sāmi, suṇāhī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
“摩陀罗啊,愿敌人不会有这样的婚事。
就像般遮罗王的女儿和毗提诃王之间将要结成的那桩婚事一样。”
‘‘Ediso mā amittānaṃ, vivāho hotu mādhara; Yathā pañcālarājassa, vedehena bhavissatī’’ti.
说完这首偈后,当对方又这样说:“跋陀,你为什么说出这样的话?”时,她说道:“那你听好,我要给你讲讲这里面的过失。”接着就说了这首偈——
Imaṃ gāthaṃ vatvā puna tena ‘‘bhadde, kasmā evarūpaṃ kathaṃ kathesī’’ti vutte ‘‘tena hi suṇāhi, ettha dosaṃ te kathessāmī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
“般遮罗国的车乘之王将毗提诃王带来之后,
届时便会将他杀害;她绝不会成为他的朋友。”
‘‘Ānayitvāna vedehaṃ, pañcālānaṃ rathesabho; Tato naṃ ghātayissati, nassa sakhī bhavissatī’’ti.
当时,渔夫心里盘算:“到那时候,我就要杀掉他。”也就是说,等那个人来到这座城时,渔夫就不再和他做朋友、讲交情了,也不会让他见自己的女儿。据说他身边有一位精通事理、善于说法的法事顾问,名叫大药智者,渔夫打算把那个人连同大药智者一起杀掉。渔夫跟国王商量说:“把这两个人都杀掉,然后我们喝庆功酒。”商量好之后,他就去把那个人抓来了。
Tattha tato naṃ ghātayissatīti yadā so imaṃ nagaraṃ āgato bhavissati, tadā tena saddhiṃ sakhibhāvaṃ mittadhammaṃ na karissati, daṭṭhumpissa dhītaraṃ na dassati. Eko kirassa pana atthadhammānusāsako mahosadhapaṇḍito nāma atthi, tena saddhiṃ taṃ ghātessati. Te ubho jane ghātetvā jayapānaṃ pivissāmāti kevaṭṭo raññā saddhiṃ mantetvā taṃ gaṇhitvā āgantuṃ gatoti.
她就这样把整个秘密计划毫无保留地告诉了善慧智者。善慧智者听完后,赞叹渔夫说:“我的老师渔夫真是善于用计,竟然用这种办法来杀国王,实在了不起。”接着又说:“可是这种不吉利的事对我们有什么好处呢?我们还是保持沉默吧。”他得知对方已经准备好启程,那晚便和她住在一起。为了请她允许自己离开,他说:“贤女,我要去尸毗国,把已经得到如意妻子的消息禀告尸毗王和王后。”
Evaṃ sā guyhamantaṃ nissesaṃ katvā suvapaṇḍitassa kathesi. Taṃ sutvā suvapaṇḍito ‘‘ācariyo kevaṭṭo upāyakusalo, acchariyaṃ tassa rañño evarūpena upāyena ghātana’’nti kevaṭṭaṃ vaṇṇetvā ‘‘evarūpena avamaṅgalena amhākaṃ ko attho, tuṇhībhūtā sayāmā’’ti vatvā āgamanakammassa nipphattiṃ ñatvā taṃ rattiṃ tāya saddhiṃ vasitvā ‘‘bhadde, ahaṃ siviraṭṭhaṃ gantvā manāpāya bhariyāya laddhabhāvaṃ sivirañño deviyā ca ārocessāmī’’ti gamanaṃ anujānāpetuṃ āha –
“那么请允许我,七个夜晚。
直到我向大仙般的尸毗王禀告,
我已经在萨利卡鸟附近得到了住处。”
‘‘Handa kho maṃ anujānāhi, rattiyo sattamattiyo; Yāvāhaṃ sivirājassa, ārocemi mahesino; Laddho ca me āvasatho, sāḷikāya upantika’’nti.
在这里,“大仙”指的就是那位王后。“住处”是指居住的地方。至于“附近”这一句,意思是:那时他们对他说:“来吧,我们到她那里去。”然后在第八天,我将带很多随从来到这里,把她接走,并对她说:“在我回来之前,不要忧愁。”
Tattha mahesinoti mahesiyā cassa. Āvasathoti vasanaṭṭhānaṃ. Upantikanti atha ne ‘‘etha tassā santikaṃ gacchāmā’’ti vatvā aṭṭhame divase idhānetvā mahantena parivārena taṃ gahetvā gamissāmi, yāva mamāgamanaṃ, tāva mā ukkaṇṭhīti.
八哥听了这话,虽然不愿意和他分开,却也没法拒绝他的话,于是紧接着说了下面这首偈颂:
Taṃ sutvā sāḷikā tena viyogaṃ anicchamānāpi tassa vacanaṃ paṭikkhipituṃ asakkontī anantaraṃ gāthamāha –
“好吧,我允许你,七个夜晚。
如果你七天之内还不回到我身边,
我想,受孕七天后我会到你那里去,母亲。”
‘‘Handa kho taṃ anujānāmi, rattiyo sattamattiyo; Sace tvaṃ sattarattena, nāgacchasi mamantike; Maññe okkantasattaṃ maṃ, matāya āgamissasī’’ti.
这时我心里想:事情到了这个地步,我察觉自己已经活不成了。你要是到第八天还不回来,就只能等我死了以后才到。所以,别再拖拖拉拉了。
Tattha maññe okkantasattaṃ manti evaṃ sante ahaṃ maṃ apagatajīvitaṃ sallakkhemi. So tvaṃ aṭṭhame divase anāgacchanto mayi matāya āgamissasi, tasmā mā papañcaṃ akāsīti.
另一只鹦鹉也用这样的话说:“好姑娘,你在说什么?要是到第八天我还见不到你,我哪还有命在?”它嘴上这么说,心里却想:“你是死是活,跟我有什么关系?”于是起身,朝尸毗国方向走了一小段,又折返回来,飞往弥提罗城,落在智者的肩上。大士凭着那个想头,把它带到楼上,安顿好之后询问它。它就把整件事的经过都告诉了智者。智者还是像先前那样,给了它一切周全的款待。为了说明这件事的含义,导师说了下面的话:
Itaropi ‘‘bhadde, kiṃ vadesi, mayhampi aṭṭhame divase taṃ apassantassa kuto jīvita’’nti vācāya vatvā hadayena pana ‘‘jīva vā tvaṃ mara vā, kiṃ tayā mayha’’nti cintetvā uṭṭhāya thokaṃ siviraṭṭhābhimukho gantvā nivattitvā mithilaṃ gantvā paṇḍitassa aṃsakūṭe otaritvā mahāsattena pana tāya saññāya uparipāsādaṃ āropetvā puṭṭho sabbaṃ taṃ pavattiṃ paṇḍitassa ārocesi. Sopissa purimanayeneva sabbaṃ sakkāramakāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“从那以后,那位摩陀罗族的鹦鹉智者就去了,
他把这只舍利鸟说的话讲给了大药听。”
‘‘Tato ca kho so gantvāna, mādharo suvapaṇḍito; Mahosadhassa akkhāsi, sāḷikāvacanaṃ ida’’nti.
其中,“舍利迦鸟的话”就是指这只舍利迦鸟所说的话,他把这一切都详细讲了出来。
Tattha sāḷikāvacanaṃ idanti idaṃ sāḷikāya vacananti sabbaṃ vitthāretvā kathesīti.
菩萨听完这话,心里盘算:“就算我不愿意,国王也一定会去;可一旦去了,就会遭遇大祸。到那时,人们还会指责我:‘像这样一位赐予荣华的国王,你竟然没有把他的话放在心上,也不肯帮他一把。’有我这样的智者在,怎么能眼睁睁看着他灭亡呢?所以,我要赶在国王之前先走一步,见到小鼻王之后,把一切都安排妥当:为毗提诃王建一座城供他居住,修一条一俱卢舍长的步行通道,再修一条半由旬长的大通道;给小鼻王的女儿灌顶,让她做我们国王的贴身侍女;在一百个国王和十八阿克罗波尼不可计数的大军簇拥环绕中,像从罗睺口中夺回月亮一样,把我们的国王救出来,再带他回来——这份救驾归来的担子,就由我来扛。”他这样想着,全身涌起了喜悦。凭着这股喜悦的冲劲,他发出感叹,说出了这半首偈颂:
Taṃ sutvā mahāsatto cintesi ‘‘rājā mama anicchamānasseva gamissati, gantvā ca pana mahāvināsaṃ pāpuṇissati. Atha mayhaṃ ‘evarūpassa nāma yasadāyakassa rañño vacanaṃ hadaye katvā tassa saṅgahaṃ nākāsī’ti garahāpi uppajjissati, mādise paṇḍite vijjamāne kiṃkāraṇā esa nassissati, ahaṃ rañño puretarameva gantvā cūḷaniṃ disvā suvibhattaṃ katvā videharañño nivāsatthāya nagaraṃ māpetvā gāvutamattaṃ jaṅghaumaṅgaṃ, aḍḍhayojanikañca mahāumaṅgaṃ, kāretvā cūḷanirañño dhītaraṃ abhisiñcitvā amhākaṃ raññopādaparicārikaṃ katvā aṭṭhārasaakkhobhaṇisaṅkhehi balehi ekasatarājūsu parivāretvā ṭhitesveva amhākaṃ rājānaṃ rāhumukhato candaṃ viya mocetvā ādāyāgamanaṃ nāma mama bhāro’’ti. Tassevaṃ cintentassa sarīre pīti uppajji. So pītivegena udānaṃ udānento imaṃ upaḍḍhagāthamāha –
“一个人在谁家里享用财富,就该为那家的利益奔走。”
‘‘Yasseva ghare bhuñjeyya bhogaṃ, tasseva atthaṃ puriso careyyā’’ti.
它的意思是:如果有人在一位国王跟前得到大权势,享受财富,那么即使国王辱骂他、打他、掐着他的脖子把他拖出去,智者仍然会通过身、语、意这三门去为那位国王的利益、好处和增长而努力。因为智者确实不应该做背叛朋友的事。
Tassattho – yassa rañño santike puriso mahantaṃ issariyaṃ labhitvā bhogaṃ bhuñjeyya, akkosantassapi paharantassapi gale gahetvā nikkaḍḍhantassapi tasseva atthaṃ hitaṃ vuḍḍhiṃ paṇḍito kāyadvārādīhi tīhi dvārehi careyya. Na hi mittadubbhikammaṃ paṇḍitehi kātabbanti.
他这样想完之后,就沐浴、打扮,带着盛大的荣光前往王宫,向国王行礼后站在一边,说道:“大王,您要去北般遮罗城吗?”“是的,孩子,如果得不到般遮罗月光,我要这王国有何用?别抛下我,你就跟我一起去吧。到了那里,我们能办成两件事:我会得到女宝,也会和那位国王建立起友谊。”于是智者对他说:“既然如此,大王,我先去为您建好住处,您收到我派人送的信后再来。”他一边说着,一边诵出两首偈颂:
Iti cintetvā so nhatvā alaṅkaritvā mahantena yasena rājakulaṃ gantvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhito āha – ‘‘kiṃ, deva, gacchissatha uttarapañcālanagara’’nti? ‘‘Āma, tāta, pañcālacandiṃ alabhantassa mama kiṃ rajjena, mā maṃ pariccaji, mayā saddhiṃyeva ehi. Tattha amhākaṃ gatakāraṇā dve atthā nipphajjissanti, itthiratanañca lacchāmi, raññā ca me saddhiṃ metti patiṭṭhahissatī’’ti. Atha naṃ paṇḍito ‘‘tena hi, deva, ahaṃ pure gantvā tumhākaṃ nivesanāni māpessāmi, tumhe mayā pahitasāsanena āgaccheyyāthā’’ti vadanto dve gāthā abhāsi –
好吧,大王,我先去般遮罗王那座极其美丽的城。
为了给那位有名望的毗提诃人建造住所。
‘‘Handāhaṃ gacchāmi pure janinda, pañcālarājassa puraṃ surammaṃ; Nivesanāni māpetuṃ, vedehassa yasassino.
“为声名显赫的毗提诃人建好住所后,
等我派使者去的时候,刹帝利,你那时再来。”
‘‘Nivesanāni māpetvā, vedehassa yasassino; Yadā te pahiṇeyyāmi, tadā eyyāsi khattiyā’’ti.
在这里,“毗提诃的”是指你的毗提诃国王。“来吧”就是“你该来”的意思。
Tattha vedehassāti tava videharājassa. Eyyāsīti āgaccheyyāsīti.
国王听了这话,心想:“看来那位智者并没有抛弃我。”他又高兴又欢喜,说道:“孩子,你先走一趟,需要带些什么呢?”“需要军队,大王。”“你想要多少,就带多少吧,孩子。”他说:“请打开四座牢房,砸开盗贼们的锁链,把那些人也一起派给我,大王。”“随你高兴去做吧,孩子。”大士便命人打开牢门,把那些勇猛善战、能在各种场合办成事的壮士们放出来,对他们说:“你们来跟随我。”又对他们加以礼遇。然后他带上木匠、铁匠、皮匠、砖瓦匠、石匠、画匠等精通各种技艺的十八种行会工匠,让人带上斧头、凿子、锄头、镰刀等许多工具,在大批强壮随从的簇拥下出了城。世尊为了说明这件事,说道:
Taṃ sutvā rājā ‘‘na kira maṃ paṇḍito pariccajatī’’ti haṭṭhatuṭṭho hutvā āha – ‘‘tāta, tava pure gacchantassa kiṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Balavāhanaṃ, devā’’ti. ‘‘Yattakaṃ icchasi, tattakaṃ gaṇha, tātā’’ti. ‘‘Cattāri bandhanāgārāni vivarāpetvā corānaṃ saṅkhalikabandhanāni bhindāpetvā tepi mayā saddhiṃ pesetha devā’’ti. ‘‘Yathāruci karohi, tātā’’ti. Mahāsatto bandhanāgāradvārāni vivarāpetvā sūre mahāyodhe gataṭṭhāne kammaṃ nipphādetuṃ samatthe nīharāpetvā ‘‘maṃ upaṭṭhahathā’’ti vatvā tesaṃ sakkāraṃ kāretvā vaḍḍhakikammāracammakāraiṭṭhakapāsāṇakāracittakārādayo nānāsippakusalā aṭṭhārasa seniyo ādāya vāsipharasukuddālakhaṇittiādīni bahūni upakaraṇāni gāhāpetvā mahābalakāyaparivuto nagarā nikkhami. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“大药贤者尔后先行启程,赴般遮罗王极美之城;
为威名远播之毗提诃王,营建安居之所。”
‘‘Tato ca pāyāsi pure mahosadho, pañcālarājassa puraṃ surammaṃ; Nivesanāni māpetuṃ, vedehassa yasassino’’ti.
大士一路走,每隔一由旬就建一座村庄,每座村庄留下一位大臣,对他们说:“等你们带着国王的般遮罗月光公主回来的时候,要备好象、马、车,护着国王,抵挡敌军,赶快把国王送到弥提罗城。”到了恒河边,他叫人把阿难王子喊来,吩咐说:“阿难,你带三百个木匠,沿恒河往上游走,让人砍来上好的木材,造大约三百条船。就在那里把船修整好,为建城做准备,再把轻便的木材装满船,赶快回来。”他自己则坐船渡过恒河,从登岸的地方开始,一步一步用脚量着计算:“这里是半由旬的地方,这里要修一条大隧道;在这个地方要建国王的住所和城;从这里到王宫大约一俱卢舍的地方,要修一条步行隧道。”这样划定之后,他就进城了。小鼻王听说菩萨来了,心想:“现在我的心愿就要实现了,我要看到仇敌被打败。他既然来了,毗提诃王不久也会到。到时候我把他们两个都杀掉,在整个赡部洲独掌王权。”他因此欢喜极了。整座城都轰动了,人们纷纷议论:“听说这就是大药智者,据说就是他扔土块,像赶乌鸦一样把一百个国王都赶跑了。”
Mahāsattopi gacchanto yojanantare yojanantare ekekaṃ gāmaṃ nivesetvā ekekaṃ amaccaṃ ‘‘tumhe rañño pañcālacandiṃ gahetvā nivattanakāle hatthiassarathe kappetvā rājānaṃ ādāya paccāmitte paṭibāhantā khippaṃ mithilaṃ pāpeyyāthā’’ti vatvā ṭhapesi. Gaṅgātīraṃ pana patvā ānandakumāraṃ pakkosāpetvā ‘‘ānanda, tvaṃ tīṇi vaḍḍhakisatāni ādāya uddhaṃgaṅgaṃ gantvā sāradārūni gāhāpetvā tisatamattā nāvā māpetvā nagarassatthāya tattheva tacchāpetvā sallahukānaṃ dārūnaṃ nāvāya pūrāpetvā khippaṃ āgaccheyyāsī’’ti pesesi. Sayaṃ pana nāvāya gaṅgaṃ taritvā otiṇṇaṭṭhānato paṭṭhāya padasaññāyeva gaṇetvā ‘‘idaṃ aḍḍhayojanaṭṭhānaṃ, ettha mahāumaṅgo bhavissati, imasmiṃ ṭhāne rañño nivesananagaraṃ bhavissati, ito paṭṭhāya yāva rājagehā gāvutamatte ṭhāne jaṅghaumaṅgo bhavissatī’’ti paricchinditvā nagaraṃ pāvisi. Cūḷanirājā bodhisattassa āgamanaṃ sutvā ‘‘idāni me manoratho matthakaṃ pāpuṇissati, paccāmittānaṃ piṭṭhiṃ passissāmi, imasmiṃ āgate vedehopi na cirasseva āgamissati, atha ne ubhopi māretvā sakalajambudīpatale ekarajjaṃ karissāmī’’ti paramatuṭṭhiṃ patto ahosi. Sakalanagaraṃ saṅkhubhi ‘‘esa kira mahosadhapaṇḍito, iminā kira ekasatarājāno leḍḍunā kākā viya palāpitā’’ti.
大士让城里人瞻仰了自己端严的相貌之后,才走到王宫门口,通报国王。国王传话说“让他进来”,他就进去,礼拜国王,坐在一边。国王跟他寒暄过后,问:“贤儿,国王什么时候到?”他答:“等我派人去请的时候,陛下。”国王又问:“那你来是为了什么?”答:“是为了给我们国王建造住所,陛下。”国王说:“好,贤儿。”于是国王拨给他军队的开销,对大士做了盛大的供养,又让人给他建了住处,说:“贤儿,在你的国王到来之前,你不用闷闷不乐,也帮我们做些该做的事,就这么住下吧。”大士登上王宫住所,走到大阶梯脚下就站住,心里留意:“这里将来是地下通道的入口。”接着他想:“国王说‘也帮我们做些该做的事’,那么挖通道的时候,得想办法让这阶梯不塌陷才行。”于是他对国王说:“陛下,我进来时站在阶梯脚下查看新工程,发现大阶梯有毛病。如果您同意,我找些木料来,把它重新铺好,弄得称心如意。”国王说:“好,智者,你就铺吧。”他记定“这里将是通道入口”,就拆掉旧阶梯,在将来做通道入口的地方,为了防止泥土掉落,让人铺了木板,又让阶梯稳固不动,然后铺好了阶梯。国王不知道其中的缘由,只当他是出于对自己的情谊才这么做的。
Mahāsatto nāgaresu attano rūpasampattiṃ passantesuyeva rājadvāraṃ gantvā rañño paṭivedetvā ‘‘pavisatū’’ti vutte pavisitvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Atha naṃ rājā paṭisanthāraṃ katvā ‘‘tāta, rājā kadā āgamissatī’’ti pucchi. ‘‘Mayā pesitakāle, devā’’ti. ‘‘Tvaṃ pana kimatthaṃ āgatosī’’ti. ‘‘Amhākaṃ rañño nivesanaṃ māpetuṃ, devā’’ti. ‘‘Sādhu, tātā’’ti. Athassa senāya paribbayaṃ dāpetvā mahāsattassa mahantaṃ sakkāraṃ kāretvā nivesanagehaṃ dāpetvā ‘‘tāta, yāva te rājā nāgacchati, tāva anukkaṇṭhamāno amhākampi kattabbayuttakaṃ karontova vasāhi tva’’nti āha. So kira rājanivesanaṃ abhiruhantova mahāsopānapādamūle ṭhatvā ‘‘idha jaṅghaumaṅgadvāraṃ bhavissatī’’ti sallakkhesi. Athassa etadahosi ‘‘rājā ‘amhākampi kattabbayuttakaṃ karohī’ti vadati, umaṅge khaṇiyamāne yathā idaṃ sopānaṃ na osakkati, tathā kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Atha rājānaṃ evamāha – ‘‘deva, ahaṃ pavisanto sopānapādamūle ṭhatvā navakammaṃ olokento mahāsopāne dosaṃ passiṃ. Sace te ruccati, ahaṃ dārūni labhanto manāpaṃ katvā atthareyya’’nti. ‘‘Sādhu, paṇḍita, attharāhī’’ti. So ‘‘idha umaṅgadvāraṃ bhavissatī’’ti sallakkhetvā taṃ porāṇasopānaṃ haritvā yattha umaṅgadvāraṃ bhavissati, tattha paṃsuno apatanatthāya phalakasanthāraṃ kāretvā yathā sopānaṃ na osakkati, evaṃ niccalaṃ katvā sopānaṃ atthari. Rājā taṃ kāraṇaṃ ajānanto ‘‘mama sinehena karotī’’ti maññi.
就这样,那天他仍旧用那个新建工程把时间打发了。第二天,他对国王说:“陛下,如果我们能知道我们国王的住处,就可以好好布置准备。”国王说:“好,智者,除了我的住处,整座城里你想要哪处住所,就拿去用吧。”大士说:“大王,我们是外来人,您有许多得宠的战士,如果他们的房子被拿去,他们会跟我们争吵。”大士问:“那么,陛下,我们该怎么对付他们?”国王说:“不要听他们的话。你想要哪块地方,就直接让人占用那块地方。”大士又说:“陛下,他们会一次又一次来跟您说,这样您心里就不会安乐。如果您愿意,在我们占用住所期间,只让我们自己的人当守门人。这样他们进不了门,就不会来了。这样一来,您也能得到心里的安乐。”国王说:“好。”便接受了。
Evaṃ taṃ divasaṃ teneva navakammena vītināmetvā punadivase rājānaṃ āha – ‘‘deva, sace amhākaṃ rañño vasanaṭṭhānaṃ jāneyyāma, manāpaṃ katvā paṭijaggeyyāmā’’ti. Sādhu, paṇḍita, ṭhapetvā mama nivesanaṃ sakalanagare yaṃ nivesanaṃ icchasi, taṃ gaṇhāti. Mahārāja, mayaṃ āgantukā, tumhākaṃ bahū vallabhā yodhā, te attano attano gehesu gayhamānesu amhehi saddhiṃ kalahaṃ karissanti. ‘‘Tadā, deva, tehi saddhiṃ mayaṃ kiṃ karissāmā’’ti? ‘‘Tesaṃ vacanaṃ mā gaṇha. Yaṃ icchasi, taṃ ṭhānameva gaṇhāpehī’’ti. ‘‘Deva, te punappunaṃ āgantvā tumhākaṃ kathessanti, tena tumhākaṃ cittasukhaṃ na labhissati. Sace pana iccheyyātha, yāva mayaṃ nivesanāni gaṇhāma, tāva amhākaṃyeva manussā dovārikā assu. Tato te dvāraṃ alabhitvā nāgamissanti. Evaṃ sante tumhākampi cittasukhaṃ labhissatī’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.
大士在台阶脚下、台阶顶端、大门口等每一处,都只安排自己的人守着,吩咐说:“不许让任何人进来。”然后他来到国王母亲的住处,命令手下人:“做出要拆的样子来。”他们就从门楼的走廊开始,动手拆砖和土。国王的母亲听到这个消息,赶过来问:“孩子们,你们为什么拆我的房子?”他们回答:“大药智者要拆了它,给他的国王建住处。”她说:“既然这样,你们就住在这里吧。”他们说:“我们国王有庞大的财富,这里不够用,我们要建一座更大的房子。”她说:“你们不认识我,我是国王的母亲,我现在就去我儿子那里,到时候你们就知道了。”他们说:“我们是奉国王的命令来拆的,你有本事就拦住我们吧。”她生气了,说:“我这就让你们知道该有什么下场!”就去了王宫门口。守门人拦住她:“不许进去。”她说:“我是国王的母亲。”他们说:“我们不认识你,我们奉国王的命令,‘不许让任何人进来’,你走吧。”她找不到任何可以求助的人,只好转身回去,站在那儿望着自己的住处。这时,一个人抓住她的脖子,把她摔在地上,说:“你在这儿干什么?走不走?”
Mahāsatto sopānapādamūle sopānasīse mahādvāreti sabbattha attano manusseyeva ṭhapetvā ‘‘kassaci pavisituṃ mā adatthā’’ti vatvā atha rañño mātu nivesanaṃ gantvā ‘‘bhindanākāraṃ dassethā’’ti manusse āṇāpesi. Te dvārakoṭṭhakālindato paṭṭhāya iṭṭhakā ca mattikā ca apanetuṃ ārabhiṃsu. Rājamātā taṃ pavattiṃ sutvā āgantvā ‘‘kissa, tātā, mama gehaṃ bhindathā’’ti āha. ‘‘Mahosadhapaṇḍito bhindāpetvā attano rañño nivesanaṃ kātukāmo’’ti. ‘‘Yadi evaṃ idheva vasathā’’ti. ‘‘Amhākaṃ rañño mahantaṃ balavāhanaṃ, idaṃ nappahoti, aññaṃ mahantaṃ gehaṃ karissāmā’’ti. ‘‘Tumhe maṃ na jānātha, ahaṃ rājamātā, idāni puttassa santikaṃ gantvā jānissāmī’’ti. ‘‘Mayaṃ rañño vacanena bhindāma, sakkontī vārehī’’ti. Sā kujjhitvā ‘‘idāni vo kattabbaṃ jānissāmī’’ti rājadvāraṃ agamāsi. Atha naṃ ‘‘mā pavisā’’ti dovārikā vārayiṃsu. ‘‘Ahaṃ rājamātā’’ti. ‘‘Na mayaṃ taṃ jānāma, mayaṃ raññā ‘kassaci pavisituṃ mā adatthā’ti āṇattā, gaccha tva’’nti. Sā gahetabbagahaṇaṃ apassantī nivattitvā attano nivesanaṃ olokentī aṭṭhāsi. Atha naṃ eko puriso ‘‘kiṃ idha karosi, gacchasi, na gacchasī’’ti gīvāya gahetvā bhūmiyaṃ pātesi.
她心里盘算:“这些人肯定是奉了国王的命令才这么干的,不然他们不敢这样做。我还是去找那位智者吧。”于是她走到大药面前,说:“大药贤士,你为什么要让人拆我的住处?”大药没有跟她说话,站在旁边的一个男子对她说:“夫人,您在说什么?”她说:“贤士,大药智者为什么要让人拆我的家?”他说:“是为了给毗提诃王建住所。”她说:“贤士,难道在这座大城里,别处就找不到建住所的地方吗?”他说:“拿这一十万金贿赂,到别处去建房子吧。”大药说:“好的,夫人,我会让您的房子保留下来,但您不要向任何人说起收受贿赂的事。免得别人也送贿赂,想把房子保留下来。”她说:“好的,贤士,如果让人知道‘国王的母亲送了贿赂’,对我来说也是可耻的,所以我不向任何人说。”大药说:“好。”便从她那里拿了一十万金,使她的房子得以保留,然后去了渔夫的家。那人也走到门口,被竹片剥了背皮,得不到可拿的东西,只好又回到家,同样给了一十万金。用这个办法,在整座城里收取住所时,收受贿赂所得的钱财,仅已获得的迦哈帕那就共有九千万。
Sā cintesi ‘‘addhā ime rañño āṇattā bhavissanti, itarathā evaṃ kātuṃ na sakkhissanti, paṇḍitasseva santikaṃ gacchissāmī’’ti. Sā gantvā ‘‘tāta mahosadha, kasmā mama nivesanaṃ bhindāpesī’’ti āha. So tāya saddhiṃ na kathesi, santike ṭhito puriso panassa ‘‘devi, kiṃ kathesī’’ti āha. ‘‘Tāta, mahosadhapaṇḍito kasmā mama gehaṃ bhindāpetī’’ti? ‘‘Vedeharañño vasanaṭṭhānaṃ kātu’’nti. ‘‘Kiṃ, tāta, evaṃ mahante nagare aññattha nivesanaṭṭhānaṃ na labbhatī’’ti maññati. ‘‘Imaṃ satasahassaṃ lañjaṃ gahetvā aññattha gehaṃ kāretū’’ti. ‘‘Sādhu, devi, tumhākaṃ gehaṃ vissajjāpessāmi, lañjassa gahitabhāvaṃ mā kassaci kathayittha. Mā no aññepi lañjaṃ datvā gehāni vissajjāpetukāmā ahesu’’nti. Sādhu, tāta, ‘‘rañño mātā lañjaṃ adāsī’’ti mayhampi lajjanakameva, tasmā na kassaci kathessāmīti. So ‘‘sādhū’’ti tassā santikā satasahassaṃ gahetvā gehaṃ vissajjāpetvā kevaṭṭassa gehaṃ agamāsi. Sopi dvāraṃ gantvā veḷupesikāhi piṭṭhicammuppāṭanaṃ labhitvā gahetabbagahaṇaṃ apassanto puna gehaṃ gantvā satasahassameva adāsi. Etenupāyena sakalanagare gehaṭṭhānaṃ gaṇhantena lañjaṃ gahetvā laddhakahāpaṇānaññeva nava koṭiyo jātā.
大士走遍全城后,来到王宫。国王问他:“智者,你找到住处了吗?”他回答:“大王,并不是没人肯给。只是强行占取人家的房子,会让人们受苦。让他们和心爱之物分离,对我们也不合适。我要在城外大约一俱卢舍的地方,在恒河和城市之间的一处地方,为我们的国王建造居住的城池。”国王听了,心想:“在城内打仗也麻烦,自己的军队和对方的军队都分不清。在城外打仗倒是方便,所以就在城外把他们围住杀掉。”于是高兴地说:“好,智者,就在你看好的地方去建吧。”大士说:“大王,我会去建。不过,请大王的人不要为了木材、树叶之类的事到我们的工地来。要是来了,就会起争执,这样您和我们都不会心里安乐。”国王说:“好,智者,那就禁止他们往那边去。”大士说:“陛下,我们的大象喜欢水,会在水里嬉戏。水一被搅浑,市民可能会生气说:‘自从大药智者来了以后,我们就喝不到清水了。’这一点也请您担待。”国王说:“放心,让你们的大象尽情嬉戏吧。”然后在城里击鼓宣告:“谁要是从这里出城,去大药智者建城的地方,就罚他一千。”
Mahāsatto sakalanagaraṃ vicaritvā rājakulaṃ agamāsi. Atha naṃ rājā pucchi ‘‘kiṃ, paṇḍita, laddhaṃ te vasanaṭṭhāna’’nti? ‘‘Mahārāja, adentā nāma natthi, apica kho pana gehesu gayhamānesu kilamanti. Tesaṃ piyavippayogaṃ kātuṃ amhākaṃ ayuttaṃ. Bahinagare gāvutamatte ṭhāne gaṅgāya ca nagarassa ca antare asukaṭṭhāne amhākaṃ rañño vasananagaraṃ karissāmī’’ti. Taṃ sutvā rājā ‘‘antonagare yujjhitumpi dukkhaṃ, neva sakasenā, na parasenā ñātuṃ sakkā. Bahinagare pana sukhaṃ yuddhaṃ kātuṃ, tasmā bahinagareyeva te koṭṭetvā māressāmā’’ti tussitvā ‘‘sādhu, paṇḍita, tayā sallakkhitaṭṭhāneyeva kārehī’’ti āha. ‘‘Mahārāja, ahaṃ kāressāmi, tumhākaṃ pana manussehi dārupaṇṇādīnaṃ atthāya amhākaṃ navakammaṭṭhānaṃ nāgantabbaṃ. Āgacchantā hi kalahaṃ karissanti, teneva tumhākañca amhākañca cittasukhaṃ na bhavissatī’’ti. ‘‘Sādhu, paṇḍita, tena passena nisañcāraṃ kārehī’’ti. ‘‘Deva, amhākaṃ hatthī udakābhiratā udakeyeva kīḷissanti. Udake āvile jāte ‘mahosadhassa āgatakālato paṭṭhāya pasannaṃ udakaṃ pātuṃ na labhāmā’ti sace nāgarā kujjhissanti, tampi sahitabba’’nti . Rājā ‘‘vissatthā tumhākaṃ hatthī kīḷantū’’ti vatvā nagare bheriṃ carāpesi – ‘‘yo ito nikkhamitvā mahosadhassa nagaramāpitaṭṭhānaṃ gacchati, tassa sahassadaṇḍo’’ti.
大士向国王行礼之后,带着自己的随从出城,开始在划定的地方建造城市。他在恒河对岸建了一个叫瓦古利的村子,把象、马、车乘和牛群都安置在那里,一边规划建城的事,一边把各项事务分派下去:“你们这些人做这些。”接着便着手开凿大地道。大地道的入口设在恒河渡口。大约六千名勇士在挖大地道,他们用大皮袋装运沙土,倒进恒河里。倒下去的泥土被大象踩踏,恒河水变得浑浊奔流。城里的人说:“自从大药贤来了以后,我们就喝不到清水了,恒河浑浊地流着,这到底是怎么回事?”这时,智者安插在他们中间的人去报告说:“听说大药贤的大象在水里嬉戏,把恒河搅成了泥浆,所以恒河才这样浑浊地流。”
Mahāsatto rājānaṃ vanditvā attano parisaṃ ādāya nikkhamitvā yathāparicchinnaṭṭhāne nagaraṃ māpetuṃ ārabhi. Pāragaṅgāya vagguliṃ nāma gāmaṃ kāretvā hatthiassarathavāhanañceva gobalibaddañca tattha ṭhapetvā nagarakaraṇaṃ vicārento ‘‘ettakā idaṃ karontū’’ti sabbakammāni vibhajitvā umaṅgakammaṃ paṭṭhapesi. Mahāumaṅgadvāraṃ gaṅgātitthe ahosi. Saṭṭhimattāni yodhasatāni mahāumaṅgaṃ khaṇanti. Mahantehi cammapasibbakehi vālukapaṃsuṃ haritvā gaṅgāya pātenti. Pātitapātitaṃ paṃsuṃ hatthī maddanti, gaṅgā āḷulā sandati. Nagaravāsino ‘‘mahosadhassa āgatakālato paṭṭhāya pasannaṃ udakaṃ pātuṃ na labhāma, gaṅgā āḷulā sandati, kiṃ nu kho eta’’nti vadanti. Atha nesaṃ paṇḍitassa upanikkhittakapurisā ārocenti ‘‘mahosadhassa kira hatthī udakaṃ kīḷantā gaṅgāya kaddamaṃ karonti, tena gaṅgā āḷulā sandatī’’ti.
菩萨们的心愿确实会实现,所以树根、树桩、碎石、岩石,全都没入地下。小腿地道的入口就在那座城里。三百个人在挖小腿地道,用皮袋把泥土运出来,倒进城里。倒出来的泥土用水踩踏后,用来砌墙或者做别的活。大地道的入口也在城里,高十八肘,装有机关门。按下一根门闩,门就关上;按下另一根门闩,门就打开。大地道两边用砖砌好,再涂上石灰,顶上用木板盖住,涂上泥灰,刷白,画上图案。这里面一共有八十个大城门、六十四个小城门,全都装有机关。按下一根门闩,所有的门一起关上;按下另一根门闩,所有的门一起打开。两边有几百个灯龛,也都装有机关。一处打开,全都打开;一处关上,全都关上。两边还有一百间刹帝利的卧室,每间房里都铺着各种颜色的垫褥,各有一张大床,上面撑着白伞。每张大床旁边都立着一个女子形象的模型,容貌极其美丽。如果不用手去摸,根本看不出那只是个人像。而且地道两边的巧匠还画了各种各样的图画。帝释的庄严、须弥山、七金山、轮围山、大海、七大湖、四大洲、雪山、阿耨达池、雄黄台地、日月、四大王天等六欲天的一切享受,全都展现在地道里。地上撒了银板色的细沙,上面展示了莲花图案。两边还画了各种各样的店铺。在那些地方挂上香串、花串等,把地道装饰得像善法天宫一样。
Bodhisattānaṃ adhippāyo nāma samijjhati, tasmā umaṅge mūlāni vā khāṇukāni vā marumbāni vā pāsāṇāni vā sabbepi bhūmiyaṃ pavisiṃsu. Jaṅghaumaṅgassa dvāraṃ tasmiṃyeva nagare ahosi. Tīṇi purisasatāni jaṅghaumaṅgaṃ khaṇanti , cammapasibbakehi paṃsuṃharitvā tasmiṃ nagare pātenti. Pātitapātitaṃ udakena maddāpetvā pākāraṃ cinanti, aññāni vā kammāni karonti. Mahāumaṅgassa pavisanadvāraṃ nagare ahosi aṭṭhārasahatthubbedhena yantayuttadvārena samannāgataṃ. Tañhi ekāya āṇiyā akkantāya pidhīyati, ekāya āṇiyā akkantāya vivarīyati. Mahāumaṅgassa dvīsu passesu iṭṭhakāhi cinitvā sudhākammaṃ kāresi, matthake phalakena channaṃ kāretvā ullokaṃ mattikāya limpāpetvā setakammaṃ kāretvā cittakammaṃ kāresi. Sabbāni panettha asīti mahādvārāni catusaṭṭhi cūḷadvārāni ahesuṃ, sabbāni yantayuttāneva. Ekāya āṇiyā akkantāya sabbāneva pidhīyanti, ekāya āṇiyā akkantāya sabbāneva vivarīyanti. Dvīsu passesu anekasatadīpālayā ahesuṃ, tepi yantayuttāyeva. Ekasmiṃ vivariyamāne sabbe vivarīyanti, ekasmiṃ pidhīyamāne sabbe pidhīyanti. Dvīsu passesu ekasatānaṃ khattiyānaṃ ekasatasayanagabbhā ahesuṃ. Ekekasmiṃ gabbhe nānāvaṇṇapaccattharaṇatthataṃ ekekaṃ mahāsayanaṃ samussitasetacchattaṃ, ekekaṃ mahāsayanaṃ nissāya ekekaṃ mātugāmarūpakaṃ uttamarūpadharaṃ patiṭṭhitaṃ. Taṃ hatthena aparāmasitvā ‘‘manussarūpa’’nti na sakkā ñātuṃ, apica umaṅgassa ubhosu passesu kusalā cittakārā nānappakāraṃ cittakammaṃ kariṃsu. Sakkavilāsasinerusattaparibhaṇḍacakkavāḷasāgarasattamahāsara- catumahādīpa-himavanta-anotattasara-manosilātala candimasūriya-cātumahārājikādichakāmāvacarasampattiyopi sabbā umaṅgeyeva dassayiṃsu. Bhūmiyaṃ rajatapaṭṭavaṇṇā vālukā okiriṃsu, upari ullokapadumāni dassesuṃ. Ubhosu passesu nānappakāre āpaṇepi dassayiṃsu. Tesu tesu ṭhānesu gandhadāmapupphadāmādīni olambetvā sudhammādevasabhaṃ viya umaṅgaṃ alaṅkariṃsu.
那三百名造船木匠也造了三百艘船,把已经加工好的各种材料装满,从恒河运来,然后报告了那位智者。智者把这些材料运到城里使用,并交代说:“你们要在我指定的那一天才运来。”说完就把船安置在隐蔽的地方。他在城里让人挖了三道壕沟:水壕、泥壕和干壕。又建了高十八肘的城墙,还有城门、城楼、王宫、象房、池塘等,这一切全都完工了。就这样,大地道、小腿地道和整座城市,在四个月里全部建成。于是过了四个月,大士派使者去请国王来。导师为了说明这件事,说道:
Tānipi kho tīṇi vaḍḍhakisatāni tīṇi nāvāsatāni bandhitvā niṭṭhitaparikammānaṃ dabbasambhārānaṃ pūretvā gaṅgāya āharitvā paṇḍitassa ārocesuṃ . Tāni so nagare upayogaṃ netvā ‘‘mayā āṇattadivaseyeva āhareyyāthā’’ti vatvā nāvā paṭicchannaṭṭhāne ṭhapāpesi. Nagare udakaparikhā, kaddamaparikhā, sukkhaparikhāti tisso parikhāyo kāresi. Aṭṭhārasahattho pākāro gopuraṭṭālako rājanivesanāni hatthisālādayo pokkharaṇiyoti sabbametaṃ niṭṭhaṃ agamāsi. Iti mahāumaṅgo jaṅghaumaṅgo nagaranti sabbametaṃ catūhi māsehi niṭṭhitaṃ. Atha mahāsatto catumāsaccayena rañño āgamanatthāya dūtaṃ pāhesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“为那位名声显赫的毗提诃王建好住所后,
于是他派了一个使者,去见毗提诃的弥提罗王。
来吧,大王,你的住所已经建好了。”
‘‘Nivesanāni māpetvā, vedehassa yasassino; Athassa pāhiṇī dūtaṃ, vedehaṃ mithilaggahaṃ; Ehi dāni mahārāja, māpitaṃ te nivesana’’nti.
这里,“pāhiṇī”的意思是“他派去了”。
Tattha pāhiṇīti pesesi.
国王听了使者的话,心里很高兴,就带着庞大的随从队伍,从城里出发了。导师为了说明这件事,说道:
Rājā dūtassa vacanaṃ sutvā tuṭṭhacitto hutvā mahantena parivārena nagarā nikkhami. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“于是,国王率领四支军队出发,
为了去看那座车乘无量的繁荣迦毗罗城。”
‘‘Tato ca rājā pāyāsi, senāya caturaṅgiyā; Anantavāhanaṃ daṭṭhuṃ, phītaṃ kapiliyaṃ pura’’nti.
在这其中,“无边车乘”是指象乘、马乘等车乘多得没有限量。迦毗罗城,就是在迦毗罗国建造的那座城。
Tattha anantavāhananti aparimitahatthiassādivāhanaṃ. Kapiliyaṃ puranti kapilaraṭṭhe māpitaṃ nagaraṃ.
他一路按顺序前行,到达了恒河岸边。这时,菩萨亲自前去迎接,把他带进自己建造的城里。他在那里登上最上等的宫殿,吃了各种美味食物,稍微休息了一会儿。傍晚时分,为了让人知道自己已经到来,他派了一个使者去小尼兰王那里。为了说明这件事的经过,导师说道:
So anupubbena gantvā gaṅgātīraṃ pāpuṇi. Atha naṃ mahāsatto paccuggantvā attanā katanagaraṃ pavesesi. So tattha pāsādavaragato nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā thokaṃ vissamitvā sāyanhasamaye attano āgatabhāvaṃ ñāpetuṃ cūḷanirañño dūtaṃ pesesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他离开那里之后,就派人去向梵授王传话。
大王,我是来礼敬您的双足的。
‘‘Tato ca kho so gantvāna, brahmadattassa pāhiṇi; Āgatosmi mahārāja, tava pādāni vandituṃ.
“现在就把一位妻子,一位全身美好的女子给我吧。
她全身被黄金装饰覆盖,身边围绕着一群侍女。”
‘‘Dadāhi dāni me bhariyaṃ, nāriṃ sabbaṅgasobhiniṃ; Suvaṇṇena paṭicchannaṃ, dāsīgaṇapurakkhata’’nti.
这里说到“礼敬”:毗提诃王年纪已经很大,那个小王连当他的儿子辈都还不够格,可是他被烦恼冲昏了头,心想“按规矩,做女婿的就该礼敬岳父”,于是根本不管对方心里怎么想,就派人送去了礼敬的命令。“请给吧”:我是被你叫去的,你当时说“我会把女儿给你”,现在就把她交给我吧——他这样派人传话。“以黄金覆盖”:就是用黄金装饰品打扮得庄严华丽。
Tattha vanditunti vedeho mahallako, cūḷanirājā tassa puttanattamattopi na hoti, kilesavasena mucchito pana hutvā ‘‘jāmātarena nāma sasuro vandanīyo’’ti cintetvā tassa cittaṃ ajānantova vandanasāsanaṃ pahiṇi. Dadāhi dānīti ahaṃ tayā ‘‘dhītaraṃ dassāmī’’ti pakkosāpito, taṃ me idāni dehīti pahiṇi. Suvaṇṇena paṭicchannanti suvaṇṇālaṅkārena paṭimaṇḍitaṃ.
小王听了使者的话,满心欢喜,心想:“现在我的仇敌还能往哪儿逃?我要把他们两人的脑袋砍下来,痛饮胜利之酒!”他尽情流露出这份喜悦,先向使者表达敬意,紧接着说了一首偈颂:
Cūḷanirājā dūtassa vacanaṃ sutvā somanassappatto ‘‘idāni me paccāmitto kuhiṃ gamissati, ubhinnampi nesaṃ sīsāni chinditvā jayapānaṃ pivissāmā’’ti cintetvā kevalaṃ somanassaṃ dassento dūtassa sakkāraṃ katvā anantaraṃ gāthamāha –
“毗提诃啊,你的到来真是太好了,你来得一点也不糟。
你先去问一问星宿,我就把女儿嫁给你。
用黄金遮覆着,身边还有成群的女仆簇拥。”
‘‘Svāgataṃ teva vedeha, atho te adurāgataṃ; Nakkhattaññeva paripuccha, ahaṃ kaññaṃ dadāmi te; Suvaṇṇena paṭicchannaṃ, dāsīgaṇapurakkhata’’nti.
这里,“毗提诃啊”:他是听了毗提诃的教诫之后,像对着站在面前的人那样直接呼唤他。另一种说法是,他是在吩咐使者时说:“你就这样告诉毗提诃:‘这是梵授王说的。’”
Tattha vedehāti vedehassa sāsanaṃ sutvā taṃ purato ṭhitaṃ viya ālapati. Atha vā ‘‘evaṃ brahmadattena vuttanti vadehī’’ti dūtaṃ āṇāpento evamāha.
使者听了这话,就来到毗提诃王跟前,说:“大王,请您了解一下据说适合举行吉祥仪式的星宿,国王要把女儿嫁给您了。”毗提诃王说:“今天就是好星宿。”于是又派使者回去。导师为了说明这件事,说道:
Taṃ sutvā dūto vedehassa santikaṃ gantvā ‘‘deva, maṅgalakiriyāya anucchavikaṃ nakkhattaṃ kira jānāhi, rājā te dhītaraṃ detī’’ti āha. So ‘‘ajjeva nakkhattaṃ sobhana’’nti puna dūtaṃ pahiṇi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
于是,毗提诃王问了星宿。
问过星宿之后,就派人送信给梵授王。
‘‘Tato ca rājā vedeho, nakkhattaṃ paripucchatha; Nakkhattaṃ paripucchitvā, brahmadattassa pāhiṇi.
“现在请把你那位周身美丽庄严的女子赐给我做妻子;
用黄金遮覆着,被一群女仆簇拥着。”
‘‘Dadāhi dāni me bhariyaṃ, nāriṃ sabbaṅgasobhiniṃ; Suvaṇṇena paṭicchannaṃ, dāsīgaṇapurakkhata’’nti.
“我现在就把妻子送给你,这个一切肢体都美丽的女人;
她身披黄金,被一群女仆前呼后拥。”
‘‘Dadāmi dāni te bhariyaṃ, nāriṃ sabbaṅgasobhiniṃ; Suvaṇṇena paṭicchannaṃ, dāsīgaṇapurakkhata’’nti. –
说完这首偈子,他嘴上说着“我现在就派,我现在就派”,却讲的是假话,然后向那一百位国王传令:“以十八阿恕波那之数的军队,全体备好战,出发!今天砍下双方敌人的脑袋,明天我们就喝庆功酒。”那些国王全都出发了。他自己出发之前,把母亲卡拉卡天后、第一王妃难陀天后、儿子般遮罗旃陀、女儿般遮罗旃迪这四个人连同后宫众女安置在楼阁里住下,然后才动身。菩萨这边,也隆重地款待了毗提诃王以及随他一起来的那支军队。有些人喝酒,有些人吃鱼肉之类的东西,有些人因为走了远路、疲惫不堪,就躺下休息。毗提诃王则带着塞那迦等四位智者,被一群大臣簇拥着,坐在装饰华丽的大厅里。
Imaṃ gāthaṃ vatvā ‘‘idāni pesemi, idāni pesemī’’ti musāvādaṃ katvā ekasatarājūnaṃ saññaṃ adāsi ‘‘aṭṭhārasaakkhobhaṇisaṅkhāya senāya saddhiṃ sabbe yuddhasajjā hutvā nikkhamantu, ajja ubhinnampi paccatthikānaṃ sīsāni chinditvā sve jayapānaṃ pivissāmā’’ti. Te sabbepi nikkhamiṃsu. Sayaṃ nikkhanto pana mātaraṃ calākadeviñca aggamahesiṃ, nandādeviñca, puttaṃ pañcālacandañca, dhītaraṃ pañcālacandiñcāti cattāro jane orodhehi saddhiṃ pāsāde nivāsāpetvā nikkhami. Bodhisattopi vedeharañño ceva tena saddhiṃ āgatasenāya ca mahantaṃ sakkāraṃ kāresi . Keci manussā suraṃ pivanti, keci macchamaṃsādīni khādanti, keci dūramaggā āgatattā kilantā sayanti. Videharājā pana senakādayo cattāro paṇḍite gahetvā amaccagaṇaparivuto alaṅkatamahātale nisīdi.
小国王也带着以十八阿恕波那为数的军队,把整座城从三重、四重团团围住,点起数以十万计的火炬,在太阳快要升起时,已经准备好抓捕,严阵以待。大士知道后,派了自己手下的三百名战士过去,吩咐说:“你们走捷足道过去,把国王的母亲、第一王后、儿子和女儿从捷足道带回来,然后走大道,不要带到地道口外面,就安置在地道里面,守在那里直到我们回来;等我们回来的时候,再把他们从地道里带出来,安放在地道口那座宽敞的大厅里。”他们接受了命令,走捷足道过去,掀开楼梯脚下的木板铺层,把守在楼梯脚、楼梯顶和大厅等处的守卫,以及驼背侍女之类的仆役,都捆住手脚、堵住嘴巴,分别藏在各处隐蔽的地方;又把为国王准备的嚼食和啖食,一部分吃掉,一部分捣碎、碾成粉末,弄得没法再吃,然后丢掉,接着登上高楼。那时,卡拉卡王后心想“谁知道会发生什么事”,就让难陀王后、王子和公主跟自己睡在同一张床上。那些战士站在房门口喊她。她出来问:“什么事,孩子们?”他们回答说:“王后,我们的国王已经灭了毗提诃王和大药的性命,统一了整个赡部洲,由一百位国王随侍,荣耀盛大,今天正喝着庆功酒,派我们来把你们四个人带过去。”
Cūḷanirājāpi aṭṭhārasaakkhobhaṇisaṅkhāya senāya sabbaṃ taṃ nagaraṃ tisantiṃ catusaṅkhepaṃ parikkhipitvā anekasatasahassāhi ukkāhi dhāriyamānāhi aruṇe uggacchanteyeva gahaṇasajjo hutvā aṭṭhāsi. Taṃ ñatvā mahāsatto attano yodhānaṃ tīṇi satāni pesesi ‘‘tumhe jaṅghaumaṅgena gantvā rañño mātarañca aggamahesiñca puttañca dhītarañca jaṅghaumaṅgena ānetvā mahāumaṅgena netvā umaṅgadvārato bahi akatvā antoumaṅgeyeva ṭhapetvā yāva amhākaṃ āgamanā rakkhantā tattha ṭhatvā amhākaṃ āgamanakāle umaṅgā nīharitvā umaṅgadvāre mahāvisālamāḷake ṭhapethā’’ti. Te tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā jaṅghaumaṅgena gantvā sopānapādamūle phalakasantharaṇaṃ ugghāṭetvā sopānapādamūle sopānasīse mahātaleti ettake ṭhāne ārakkhamanusse ca khujjādiparicārikāyo ca hatthapādesu bandhitvā mukhañca pidahitvā tattha tattha paṭicchannaṭṭhāne ṭhapetvā rañño paṭiyattaṃ khādanīyabhojanīyaṃ kiñci khāditvā kiñci bhinditvā cuṇṇavicuṇṇaṃ katvā aparibhogaṃ katvā chaḍḍetvā uparipāsādaṃ abhiruhiṃsu. Tadā calākadevī nandādeviñca rājaputtañca rājadhītarañca gahetvā ‘‘ko jānāti, kiṃ bhavissatī’’ti maññamānā attanā saddhiṃ ekasayaneyeva sayāpesi. Te yodhā gabbhadvāre ṭhatvā pakkosiṃsu. Sā nikkhamitvā ‘‘kiṃ, tātā’’ti āha. ‘‘Devi, amhākaṃ rājā vedehañca mahosadhañca jīvitakkhayaṃ pāpetvā sakalajambudīpe ekarajjaṃ katvā ekasatarājaparivuto mahantena yasena ajja mahājayapānaṃ pivanto tumhe cattāropi jane gahetvā ānehī’’ti amhe pahiṇīti.
那些人也相信了他们的话,从高楼下来,走到楼梯脚下。然后勇士们抓住他们,带进了捷足道。他们说:“我们在这里住了这么久,从来没走过这条路。”勇士们说:“王后,这条路不是随便什么时候都能走的,这条路叫吉祥路。今天因为是吉祥日,国王特地命令从这条路把你们接过来。”他们相信了那些人的话。于是有些人带着这四个人走了。有些人则返回王宫,打开宝库,随意取了珍贵的宝物后回来。另外那四位刹帝利也被带到了大地道,看见地道装饰得像天神的集会厅一样,就产生了一个想法:“这是为国王准备的。”然后勇士们把他们带到离恒河不远的地方,让他们坐在地道内装饰好的房间里,一部分人留下看守,另一部分人去报告菩萨:人已经带来了。菩萨听了他们的话,心想“现在我的愿望就要实现了”,心生欢喜,来到国王身边,站在一旁。国王也被烦恼折磨得焦躁不安,心想“现在他就会把女儿给我送来,现在就会把女儿给我送来”,从盘坐中起身,透过窗户向外望,看见整座城市被数以十万计的火炬照得通明,被大军重重包围,不禁疑虑不安:“这到底是怎么回事?”于是和智者们商议,说出一首偈颂:
Tepi tesaṃ vacanaṃ saddahitvā pāsādā otaritvā sopānapādamūlaṃ agamiṃsu. Atha ne gahetvā jaṅghaumaṅgaṃ pavisiṃsu. Te āhaṃsu ‘‘mayaṃ ettakaṃ kālaṃ idha vasantā imaṃ vīthiṃ na otiṇṇapubbā’’ti. ‘‘Devi, imaṃ vīthiṃ na sabbadā otaranti, maṅgalavīthi nāmesā, ajja maṅgaladivasabhāvena rājā iminā maggena ānetuṃ āṇāpesī’’ti. Te tesaṃ vacanaṃ saddahiṃsu. Athekacce te cattāro gahetvā gacchiṃsu. Ekacce nivattitvā rājanivesane ratanagabbhe vivaritvā yathicchitaṃ ratanasāraṃ gahetvā āgamiṃsu. Itarepi cattāro khattiyā purato mahāumaṅgaṃ patvā alaṅkatadevasabhaṃ viya umaṅgaṃ disvā ‘‘rañño atthāya sajjita’’nti saññaṃ kariṃsu. Atha ne gaṅgāya avidūraṭhānaṃ netvā antoumaṅgeyeva alaṅkatagabbhe nisīdāpetvā ekacce ārakkhaṃ gahetvā acchiṃsu. Ekacce tesaṃ ānītabhāvaṃ ñāpetuṃ gantvā bodhisattassa ārocesuṃ. So tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘idāni me manoratho matthakaṃ pāpuṇissatī’’ti somanassajāto rañño santikaṃ gantvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Rājāpi kilesāturatāya ‘‘idāni me dhītaraṃ pesessati, idāni me dhītaraṃ pesessatī’’ti pallaṅkato uṭṭhāya vātapānena olokento anekehi ukkāsatasahassehi ekobhāsaṃ jātaṃ nagaraṃ mahatiyā senāya parivutaṃ disvā āsaṅkitaparisaṅkito ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti paṇḍitehi saddhiṃ mantento gāthamāha –
“象兵、马兵、车兵、步兵,披甲之军列阵而立;
炽燃火炬腾焰烧,智者对此作何思?”
‘‘Hatthī assā rathā pattī, senā tiṭṭhanti vammitā; Ukkā padittā jhāyanti, kiṃ nu maññanti paṇḍitā’’ti.
这时他问:他们到底怎么想呢?小国王对我们到底是满意,还是生气了?你们这些智者是怎么想的?
Tattha kiṃ nu maññantīti cūḷanirājā amhākaṃ tuṭṭho, udāhu kuddho, kiṃ nu paṇḍitā maññantīti pucchi.
听了这话,塞那迦说:“大王,别担心,出现了很多火炬,我想是国王带着女儿来送给你们了。”布库沙也说:“他一定会设好守卫站在那里,准备招待你们这些客人。”就这样,他们各自说出自己觉得合意的话。国王听到军中之人喊“军队驻扎在某处,在某处设防,不要大意”,又望见披挂整齐、手持五种兵器的军队,害怕死亡,心里盼着大士开口,就说了另一首偈颂:
Taṃ sutvā senako āha – ‘‘mā cintayittha, mahārāja, atibahū ukkā paññāyanti, rājā tumhākaṃ dātuṃ dhītaraṃ gahetvā eti maññe’’ti. Pukkusopi ‘‘tumhākaṃ āgantukasakkāraṃ kātuṃ ārakkhaṃ gahetvā ṭhito bhavissatī’’ti āha. Evaṃ tesaṃ yaṃ yaṃ ruccati, taṃ taṃ kathayiṃsu. Rājā pana ‘‘asukaṭṭhāne senā tiṭṭhantu, asukaṭṭhāne ārakkhaṃ gaṇhatha, appamattā hothā’’ti vadantānaṃ saddaṃ sutvā olokento sannaddhapañcāvudhaṃ senaṃ passitvā maraṇabhayabhīto hutvā mahāsattassa kathaṃ paccāsīsanto itaraṃ gāthamāha –
“象兵、马兵、车兵、步兵,披甲之军列阵而立;
火炬已经点燃,正在熊熊燃烧,智者会怎么做呢?”
‘‘Hatthī assā rathā pattī, senā tiṭṭhanti vammitā; Ukkā padittā jhāyanti, kiṃ nu kāhanti paṇḍitā’’ti.
在这里,“智者会怎么做呢”——智者,你到底在想什么?这些军队会拿我们怎么样呢?
Tattha kiṃ nu kāhanti paṇḍitāti paṇḍita, kiṃ nāma cintesi, imā senā amhākaṃ kiṃ karissantīti.
他听了之后,大士心想:“我先稍微吓一吓这个愚笨的人,之后再让他看到我的智慧之力,使他安心。”于是说道:
Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘imaṃ andhabālaṃ thokaṃ santāsetvā pacchā mama paññābalaṃ dassetvā assāsessāmī’’ti cintetvā āha –
“大王,力大无穷的朱拉内亚正看守着您;
他被梵授所激怒,天明便要杀害您。”
‘‘Rakkhati taṃ mahārāja, cūḷaneyyo mahabbalo; Paduṭṭho brahmadattena, pāto taṃ ghātayissatī’’ti.
听了这话,所有人都被死亡的恐惧吓住了。国王喉咙干涩,嘴里的唾液也干了,全身发起烧来。他害怕死亡,悲叹着说了两首偈颂:
Taṃ sutvā sabbe maraṇabhayatajjitā jātā. Rañño kaṇḍo sussi mukhe kheḷo parichijji, sarīre dāho uppajji. So maraṇabhayabhīto paridevanto dve gāthā āha –
我的心在狂跳,嘴巴也干得发燥;
我得不到清凉,犹如在烈日下被火灼烧。
‘‘Ubbedhati me hadayaṃ, mukhañca parisussati; Nibbutiṃ nādhigacchāmi, aggidaḍḍhova ātape.
“就像铁匠的炉火,只在里面燃烧,不向外烧。
同样,我的心只在里面燃烧,不向外燃烧。”
‘‘Kammārānaṃ yathā ukkā, attho jhāyati no bahi; Evampi hadayaṃ mayhaṃ, anto jhāyati no bahī’’ti.
这时,国王悲叹道:“亲爱的孩子,大药智者,我的心就像被大风吹打的嫩叶一样颤抖。”所谓“在里面燃烧”,他是这样哀叹的:“就像火炬在我心脏里面燃烧,外面却不着火。”
Tattha ubbedhatīti tāta mahosadhapaṇḍita, hadayaṃ me mahāvātappaharitaṃ viya pallavaṃ kampati. Anto jhāyatīti so ‘‘ukkā viya mayhaṃ hadayamaṃsaṃ abbhantare jhāyati, bahi pana na jhāyatī’’ti paridevati.
大士听到他的悲叹声后,心想:“这个愚痴的人,前些日子不听我的话,我要更加严厉地惩治他。”于是说道:
Mahāsatto tassa paridevitasaddaṃ sutvā ‘‘ayaṃ andhabālo aññesu divasesu mama vacanaṃ na akāsi, bhiyyo naṃ niggaṇhissāmī’’ti cintetvā āha –
放逸的你错过了商议,计策已经破裂,刹帝利!
现在,让那些有智慧、善于谋略的人来保护你吧。
‘‘Pamatto mantanātīto, bhinnamantosi khattiya; Idāni kho taṃ tāyantu, paṇḍitā mantino janā.
没有听从那位希望他得到利益与安乐的大臣的话,
国王沉迷于自我享乐,就像鹿掉进了陷阱。
‘‘Akatvāmaccassa vacanaṃ, atthakāmahitesino; Attapītirato rājā, migo kūṭeva ohito.
652第652段没有可翻译的巴利原文内容。
652.
就像鱼儿吞下用肉裹住的弯钩,
鱼贪吃饵,却不知道这正是自己的死路。
‘‘Yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chāditaṃ; Āmagiddho na jānāti, maccho maraṇamattano.
同样地,国王啊,你要娶小可导者的女儿;
你被欲望迷住了,根本不知道死亡正在逼近自己,就像鱼不知道自己的死期一样。
‘‘Evameva tuvaṃ rāja, cūḷaneyyassa dhītaraṃ; Kāmagiddho na jānāsi, macchova maraṇamattano.
如果你去般遮罗,很快就会丢掉性命;
犹如被沿路追行的鹿,将遭遇大恐怖。
‘‘Sace gacchasi pañcālaṃ, khippamattaṃ jahissasi; Migaṃ panthānubandhaṃva, mahantaṃ bhayamessati.
大王啊,一个品行低劣的人,就像盘在你怀里的毒蛇,随时会咬你。
智者不该和那种人交朋友,跟卑劣的人打交道确实是苦。
‘‘Anariyarūpo puriso janinda, ahīva ucchaṅgagato ḍaseyya; Na tena mittiṃ kayirātha dhīro, dukkho have kāpurisena saṅgamo.
“大王若知此人具戒多闻,
智者当与之结为友;与善人相处,实为安乐。”
‘‘Yadeva jaññā purisaṃ janinda, sīlavāyaṃ bahussuto; Teneva mittiṃ kayirātha dhīro, sukho have sappurisena saṅgamo’’ti.
这里说“放逸者”,大王,就是指你沉溺于欲乐而放逸。“逾越商议”,是指我预见到未来的危险,用智慧判定之后,越过了商议好的内容。“商议破裂者”,正是因为越过了商议,所以你的商议就破裂了;或者也可以说,你和塞那迦等人一起商定的那个计划已经被破坏,你也就成了计划破裂的人。“智者们”,意思是说,就让塞那迦这四个人现在来保护你吧,我倒要看看他们有什么本事——他是借此点明这个意思。“不履行大臣之言”,是指没有听我这位最上大臣的话。“自寻开心的人”,你成了沉溺于自己烦恼欲乐中的人。“如落入陷阱的鹿一般”,就像鹿被饵食引诱而来,被陷阱网缚住一样,同样,你不接受我的话,想着“我要得到般遮罗旃陀”,因烦恼贪欲而来,现在就像落入陷阱网中的鹿一样了。
Tattha pamattoti mahārāja, tvaṃ kāmena pamatto. Mantanātītoti mayā anāgatabhayaṃ disvā paññāya paricchinditvā mantitamantanaṃ atikkamanto. Bhinnamantoti mantanātikkantattāyeva bhinnamanto, yo vā te senakādīhi saddhiṃ manto gahito, eso bhinnotipi bhinnamantosi jāto. Paṇḍitāti ime senakādayo cattāro janā idāni taṃ rakkhantu, passāmi nesaṃ balanti dīpeti. Akatvāmaccassāti mama uttamaamaccassa vacanaṃ akatvā. Attapītiratoti attano kilesapītiyā abhirato hutvā. Migo kūṭeva ohitoti yathā nāma nivāpalobhena āgato migo kūṭapāse bajjhati, evaṃ mama vacanaṃ aggahetvā ‘‘pañcālacandiṃ labhissāmī’’ti kilesalobhena āgantvā idāni kūṭapāse baddho migo viya jātosīti.
“如同凡人”这两首偈颂,是为了说明“那时我举出了这个譬喻”才说的。“如果你要去”这首偈颂,则是为了说明“不只是这么一点,我还举出这个”才说的。所谓“卑贱之形者”,就是像渔夫婆罗门那样的人,属于卑劣之人的种类,是个不知羞耻的人。所谓“不应与他为友”,意思是不要和那样的人建立友谊,可你却和那个渔夫交了朋友,还听信了他的话。所谓“苦”,意思是和这种人交往,哪怕只有一次,也会在此世和来世带来巨大的痛苦,所以名为苦。所谓“若唯”,就是“即彼”或“正是这”的读法。所谓“乐”,意思是此世和来世唯是乐。
‘‘Yathāpi macco’’ti gāthādvayaṃ ‘‘tadā mayā ayaṃ upamā ābhatā’’ti dassetuṃ vuttaṃ. ‘‘Sace gacchasī’’ti gāthāpi ‘‘na kevalaṃ ettakameva, imampi ahaṃ āhari’’nti dassetuṃ vuttā. Anariyarūpoti kevaṭṭabrāhmaṇasadiso asappurisajātiko nillajjapuriso. Na tena mittinti tādisena saddhiṃ mittidhammaṃ na kayirātha, tvaṃ pana kevaṭṭena saddhiṃ mittidhammaṃ katvā tassa vacanaṃ gaṇhi. Dukkhoti evarūpena saddhiṃ saṅgamo nāma ekavārampi kato idhalokepi paralokepi mahādukkhāvahanato dukkho nāma hoti. Yadevāti yaṃ eva, ayameva vā pāṭho. Sukhoti idhalokepi paralokepi sukhoyeva.
于是,为了更严厉地管教他,心想“他还会再干出这种事”,便把那国王先前说过的话搬出来,指给他看——
Atha naṃ ‘‘puna evarūpaṃ karissatī’’ti suṭṭhutaraṃ niggaṇhanto pubbe raññā kathitakathaṃ āharitvā dassento –
大王,你真是个愚人,像聋哑人一样,竟向我谈论那些至高利益。
我这靠犁尖长大的,怎能像其他人一样懂得各种事理呢?
‘‘Bālo tuvaṃ eḷamūgosi rāja, yo uttamatthāni mayī lapittho; Kimevahaṃ naṅgalakoṭivaḍḍho, atthāni jānāmi yathāpi aññe.
‘‘Imaṃ gale gahetvāna, nāsetha vijitā mama; Yo me ratanalābhassa, antarāyāya bhāsatī’’ti. –
说完这两首偈颂后,他用这样的话把国王狠狠责备了一顿:“大王,我是居士的儿子。就像您身边塞那迦等人那样的智者能知道各种利害,我怎么会知道呢?这不是我该管的范围。我只懂居士的技艺。这件事,塞那迦那些智者清楚得很。今天您被算作十八支不动大军围绕,就让塞那迦他们做您的依靠吧。您既然已经下令抓住我的脖子把我拖出去,现在又为什么来问我?”
Imā dve gāthā vatvā ‘‘mahārāja, ahaṃ gahapatiputto, yathā tava aññe senakādayo paṇḍitā atthāni jānanti, tathā kimeva ahaṃ jānissaṃ, agocaro esa mayhaṃ, gahapatisippamevāhaṃ jānāmi, ayaṃ attho senakādīnaṃ paṇḍitānaṃ pākaṭo hoti, ajja te aṭṭhārasaakkhobhaṇisaṅkhāya senāya parivāritassa senakādayo avassayā hontu, maṃ pana gīvāyaṃ gahetvā nikkaḍḍhituṃ āṇāpesi, idāni maṃ kasmā pucchasī’’ti evaṃ suniggahitaṃ niggaṇhi.
国王听了之后心想:“这位智者只是把我自己说过的过失讲了出来而已。他早就知道这个未来的危险,所以才会这样狠狠地压我。不过,他总不会一直闲着什么都不做,他一定已经为我的平安做好安排了。”于是,国王为了试探他,说了两首偈颂:
Taṃ sutvā rājā cintesi ‘‘paṇḍito mayā kathitadosameva katheti. Pubbeva hi idaṃ anāgatabhayaṃ jāni, tena maṃ ativiya niggaṇhāti, na kho panāyaṃ ettakaṃ kālaṃ nikkammakova acchissati, avassaṃ iminā mayhaṃ sotthibhāvo kato bhavissatī’’ti. Atha naṃ pariggaṇhanto dve gāthā abhāsi –
大药啊,智者不会追究过去的事,
你为什么像用刺棒刺一匹被拴住的马那样来刺我?
‘‘Mahosadha atītena, nānuvijjhanti paṇḍitā, Kiṃ maṃ assaṃva sambaddhaṃ, patodeneva vijjhasi.
“如果你看到了解脱,或者看到了安稳;
你就用这个来教导我,为什么要用过去的事来刺伤我呢?”
‘‘Sace passasi mokkhaṃ vā, khemaṃ vā pana passasi; Teneva maṃ anusāsa, kiṃ atītena vijjhasī’’ti.
在那里,“不刺伤”的意思是:不揪住过去的过错,用嘴上的矛去刺人。“像被牢牢绑住的马”:我因为被敌军包围,就像一匹被牢牢绑住、安置在那里的马——你为什么要刺伤我?正因如此,你这样教导我、安慰我,说“这样你将得到解脱,这样你将得到安稳”。你正是以这种安稳之道来教导我、安慰我,因为除了你,我没有别的依靠处。
Tattha nānuvijjhantīti atītadosaṃ gahetvā mukhasattīhi na vijjhanti. Assaṃva sambaddhanti sattusenāya parivutattā suṭṭhu bandhitvā ṭhapitaṃ assaṃ viya kiṃ maṃ vijjhasi. Teneva manti evaṃ te mokkho bhavissati, evaṃ khemanti teneva sotthibhāvena maṃ anusāsa assāsehi, tañhi ṭhapetvā aññaṃ me paṭisaraṇaṃ natthīti.
这时,大士心想:“这位国王实在太愚痴了,根本分不清人的优劣。让他稍微吃点苦头,之后我再做他的依靠。”于是说道:
Atha naṃ mahāsatto ‘‘ayaṃ rājā ativiya andhabālo, purisavisesaṃ na jānāti, thokaṃ kilametvā pacchā tassa avassayo bhavissamī’’ti cintetvā āha –
过去的凡人的业,是难做的,极难成办的;
即使是帝释天神也救不了你,刹帝利,你要自己明白这一点。
‘‘Atītaṃ mānusaṃ kammaṃ, dukkaraṃ durabhisambhavaṃ; Na taṃ sakkopi mocetuṃ, tvaṃ pajānassu khattiya.
确实有些龙能在空中飞行,它们拥有神通,也享有名声;
若谁拥有那样的神龙或飞象,它们也能带他离去。
‘‘Santi vehāyasā nāgā, iddhimanto yasassino; Tepi ādāya gaccheyyuṃ, yassa honti tathāvidhā.
确实有能在空中飞行的马,拥有神通,名声显赫;
谁拥有这类神马,它们也会带着他离去。
‘‘Santi vehāyasā assā, iddhimanto yasassino; Tepi ādāya gaccheyyuṃ, yassa honti tathāvidhā.
确实有能在空中飞的鸟,它们拥有神通,也拥有名声。
他们也会带走那些拥有如此性质者。
‘‘Santi vehāyasā pakkhī, iddhimanto yasassino; Tepi ādāya gaccheyyuṃ, yassa honti tathāvidhā.
实有夜叉居虚空,具足神通威名盛;
若人拥有如是者,彼等亦将携之去。
‘‘Santi vehāyasā yakkhā, iddhimanto yasassino; Tepi ādāya gaccheyyuṃ, yassa honti tathāvidhā.
“过去的人业,难作难成办;
刹帝利啊,我无法从空中救他。”
‘‘Atītaṃ mānusaṃ kammaṃ, dukkaraṃ durabhisambhavaṃ; Na taṃ sakkomi mocetuṃ, antalikkhena khattiyā’’ti.
这里说的“业”:大王,所谓“从这里把你救出来”,那是过去的事,是过去人们该做的业。难做、难以成办:既做不了,也不可能成办。我不能:我没法把你从这里救出来。你自己要知道,刹帝利:大王,这里该做什么,你自己要清楚。空中:指能够通过虚空行走。象:指大象。对于那位国王的:指对于那位国王。这样的:指那些生在六牙族或布萨族的大象,它们会带着那位国王走。马:指生在雨云马王族的马。鸟:这里指的是金翅鸟。夜叉:指萨多耆利等夜叉。以空中:我没法以空中解救,即不能带他经由虚空前往弥提罗城。
Tattha kammanti mahārāja, idaṃ ito tava mocanaṃ nāma atītaṃ, manussehi kattabbakammaṃ atītaṃ. Dukkaraṃ durabhisambhavanti neva kātuṃ, na sambhavituṃ sakkā. Na taṃ sakkomīti ahaṃ taṃ ito mocetuṃ na sakkomi. Tvaṃ pajānassu khattiyāti mahārāja, tvamevettha kattabbaṃ jānassu. Vehāyasāti ākāsena gamanasamatthā. Nāgāti hatthino. Yassāti yassa rañño. Tathāvidhāti chaddantakule vā uposathakule vā jātā nāgā honti, taṃ rājānaṃ te ādāya gaccheyyuṃ. Assāti valāhakaassarājakule jātā assā. Pakkhīti garuḷhaṃ sandhāyāha. Yakkhāti sātāgirādayo yakkhā. Antalikkhenāti antalikkhena mocetuṃ na sakkomi, taṃ ādāya ākāsena mithilaṃ netuṃ na sakkomīti attho.
国王听了这话,无言以对,就坐在那里。这时塞纳卡心想:“现在,无论对国王还是对我们来说,除了那位智者,再没有别的依靠了。可是国王听了这番话,被死亡的恐惧吓住,什么话也说不出来。就让我来恳求那位智者吧。”于是他恳求着,说了两首偈颂——
Rājā taṃ sutvā appaṭibhāno nisīdi. Atha senako cintesi ‘‘idāni rañño ceva amhākañca ṭhapetvā paṇḍitaṃ aññaṃ paṭisaraṇaṃ natthi, rājā panassa kathaṃ sutvā maraṇabhayatajjito kiñci vattuṃ na sakkoti, ahaṃ paṇḍitaṃ yācissāmī’’ti. So yācanto dve gāthā abhāsi –
有个男人,望不见彼岸,身处浩瀚的大水之海中;
他在哪里找到依靠,就在那里得到快乐。
‘‘Atīradassī puriso, mahante udakaṇṇave; Yattha so labhate gādhaṃ, tattha so vindate sukhaṃ.
“大药啊,如此,你是我们和国王的依靠。
你是我们这些谋士中最殊胜的智者,请把我们从苦中解脱出来。”
‘‘Evaṃ amhañca rañño ca, tvaṃ patiṭṭhā mahosadha; Tvaṃ nosi mantinaṃ seṭṭho, amhe dukkhā pamocayā’’ti.
在这里,“不见岸者”,是指在大海上船破了,看不见岸边的人。“在何处”,是指被波浪的冲击带着漂流,在哪个地方得到落脚处。“请解脱”,意思是:从前弥提罗城被围困的时候,我们就已经蒙您解救;如今也请您把我们从这苦里救出来——他们这样恳求。
Tattha atīradassīti samudde bhinnanāvo tīraṃ apassanto. Yatthāti ūmivegabbhāhato vicaranto yamhi padese patiṭṭhaṃ labhati. Pamocayāti pubbepi mithilaṃ parivāretvā ṭhitakāle tayāva pamocitamhā, idānipi tvameva amhe dukkhā mocehīti yāci.
这时,大士为了制止他,用偈颂对他说:
Atha naṃ niggaṇhanto mahāsatto gāthāya ajjhabhāsi –
“过去生而为人时所造的业,是难以实行的,也是极难成办的。
我没法让你解脱,塞纳卡,你自己要明白。”
‘‘Atītaṃ mānusaṃ kammaṃ, dukkaraṃ durabhisambhavaṃ; Na taṃ sakkomi mocetuṃ, tvaṃ pajānassu senakā’’ti.
在那里,塞纳卡,你要自己明白:塞纳卡,我没办法,你得亲自带领这位国王由空中前往弥提罗城。
Tattha pajānassu senakāti senaka, ahaṃ na sakkomi, tvaṃ pana imaṃ rājānaṃ ākāsena mithilaṃ nehīti.
国王找不到可以抓取的地方,被死亡的恐惧所逼迫,没办法和大药说话,心想:“说不定塞纳卡也知道什么办法,我先问问他吧。”于是用偈颂问道:
Rājā gahetabbagahaṇaṃ apassanto maraṇabhayatajjito mahāsattena saddhiṃ kathetuṃ asakkonto ‘‘kadāci senakopi kiñci upāyaṃ jāneyya, pucchissāmi tāva na’’nti pucchanto gāthamāha –
“你听我说这句话,看看那支可怕的大军。
我现在问塞纳卡:你觉得在这里该做什么?”
‘‘Suṇohi metaṃ vacanaṃ, passa senaṃ mahabbhayaṃ; Senakaṃ dāni pucchāmi, kiṃ kiccaṃ idha maññasī’’ti.
在这里,你心里认为什么是该做的事?我被大药舍弃了,如果你知道,就说出来。
Tattha kiṃ kiccanti kiṃ kātabbayuttakaṃ idha maññasi, mahosadhenamhi pariccatto, yadi tvaṃ jānāsi, vadehīti.
塞纳卡听了这话,心想:“国王是在问我办法。不管这办法好不好,我就说一个办法吧。”于是说了一首偈颂——
Taṃ sutvā senako ‘‘maṃ rājā upāyaṃ pucchati, sobhano vā hotu mā vā, kathessāmi ekaṃ upāya’’nti cintetvā gāthamāha –
“我们或从门口放火,或拿起切割工具;
互相砍杀之后,我们很快就会丢掉性命。
别让梵授王把我们长久地折磨死。”
‘‘Aggiṃ vā dvārato dema, gaṇhāmase vikantanaṃ; Aññamaññaṃ vadhitvāna, khippaṃ hissāma jīvitaṃ; Mā no rājā brahmadatto, ciraṃ dukkhena mārayī’’ti.
在那里,所谓“门”,就是关上门之后,在里面放火。所谓“砍杀之器”,就是我们拿起刀剑互相砍杀。所谓“我们将舍弃”,就是我们很快就要舍弃生命,这座装饰华丽的宫殿就会成为我们自己的火葬柴堆。
Tattha dvāratoti dvāraṃ pidahitvā tattha aggiṃ dema. Vikantananti aññamaññaṃ vikantanaṃ satthaṃ gaṇhāma. Hissāmāti jīvitaṃ khippaṃ jahissāma, alaṅkatapāsādoyeva no dārucitako bhavissati.
国王听了之后很不高兴,说:“那你就为自己的妻儿造一座这样的火葬堆吧!”接着又问弗居娑等人。他们也都各自说了只配自己那种身份的蠢话。因此才这样说——
Taṃ sutvā rājā anattamano ‘‘attano puttadārassa evarūpaṃ citakaṃ karohī’’ti vatvā pukkusādayo pucchi. Tepi attano patirūpā bālakathāyeva kathayiṃsu. Tena vuttaṃ –
你听我说这些话,看看那支可怕的大军。
我现在问布库萨:你觉得在这里应该做什么?
‘‘Suṇohi metaṃ vacanaṃ, passa senaṃ mahabbhayaṃ; Pukkusaṃ dāni pucchāmi, kiṃ kiccaṃ idha maññasi.
我们吞下毒药去死,很快就要舍弃性命;
别让梵授王用长久的痛苦把我们折磨死。
‘‘Visaṃ khāditvā mīyāma, khippaṃ hissāma jīvitaṃ; Mā no rājā brahmadatto, ciraṃ dukkhena mārayi.