5. 隧道本生注释(续) §674
22. 大集义注 · 309 段
请听我说的话,看看那支可怕的大军。
欲主啊,我现在问你,你觉得在这里该做什么?
‘‘Suṇohi metaṃ vacanaṃ, passa senaṃ mahabbhayaṃ; Kāmindaṃ dāni pucchāmi, kiṃ kiccaṃ idha maññasi.
让我们被绳子绑着死掉吧,让我们从悬崖上跳下去吧;
愿梵授王不要让我们在长久的痛苦中死去。
‘‘Rajjuyā bajjha mīyāma, papātā papatāmase; Mā no rājā brahmadatto, ciraṃ dukkhena mārayi.
请听我说的话,看看那支可怕的大军。
我现在问帝释天神:你觉得在这里该做什么?
‘‘Suṇohi metaṃ vacanaṃ, passa senaṃ mahabbhayaṃ; Devindaṃ dāni pucchāmi, kiṃ kiccaṃ idha maññasi.
“我们或从门口放火,或拿起切割工具;
互相砍杀之后,我们很快就会丢掉性命;
我们没法轻松脱身,大药却能轻松做到。”
‘‘Aggiṃ vā dvārato dema, gaṇhāmase vikantanaṃ; Aññamaññaṃ vadhitvāna, khippaṃ hissāma jīvitaṃ; Na no sakkoti mocetuṃ, sukheneva mahosadho’’ti.
这时,那些贤士中的德温达心里想:“这位国王到底在干什么?明明有火,却去吹萤火虫。除了大药,这里没有别人能保住大家平安。他不去问大药,反倒来问我们,我们又能知道什么?”他想不出别的办法,只好把塞那迦说过的话照原样说了一遍,同时称赞大士,说了两个偈句。这里的意思是:“大王,我们大家都是在恳求那位智者。可是,如果连我们恳求的大药也没法轻松救出我们,那我们就照塞那迦的话去做。”
Apica etesu devindo ‘‘ayaṃ rājā kiṃ karoti, aggimhi sante khajjopanakaṃ dhamati, ṭhapetvā mahosadhaṃ añño idha sotthibhāvaṃ kātuṃ samattho nāma natthi, ayaṃ taṃ apucchitvā amhe pucchati, mayaṃ kiṃ jānāmā’’ti cintetvā aññaṃ upāyaṃ apassanto senakena kathitameva kathetvā mahāsattaṃ vaṇṇento dve pāde āha. Tatrāyaṃ adhippāyo – ‘‘mahārāja, mayaṃ sabbepi paṇḍitameva yācāma. Sace pana yāciyamānopi na no sakkoti mocetuṃ sukheneva mahosadho, atha senakassa vacanaṃ karissāmā’’ti.
国王听了这话,想起自己以前曾说过菩萨的过失,没法直接跟他交谈,于是就在菩萨听着的时候,一边悲叹一边说道:
Taṃ sutvā rājā pubbe bodhisattassa kathitadosaṃ saritvā tena saddhiṃ kathetuṃ asakkonto tassa suṇantasseva paridevanto āha –
如向芭蕉树中寻觅坚实心材,遍寻终不可得;
我等如是勤求,亦未能探明此问。
‘‘Yathā kadalino sāraṃ, anvesaṃ nādhigacchati; Evaṃ anvesamānā naṃ, pañhaṃ najjhagamāmase.
如人遍求木棉之坚材,寻觅而终不可得;
我等如是推寻,亦未能解开此问。
‘‘Yathā simbalino sāraṃ, anvesaṃ nādhigacchati; Evaṃ anvesamānā naṃ, pañhaṃ najjhagamāmase.
我们确实居于不适宜之处,象群居于林中之水。
在卑劣之人和无知的愚者面前。
‘‘Adese vata no vuṭṭhaṃ, kuñjarānaṃ vanodake; Sakāse dummanussānaṃ, bālānaṃ avijānataṃ.
我的心在剧烈跳动,嘴巴也干得发燥;
我得不到清凉,犹如在烈日下被火灼烧。
‘‘Ubbedhati me hadayaṃ, mukhañca parisussati; Nibbutiṃ nādhigacchāmi, aggidaḍḍhova ātape.
“犹如铁匠炉中的火炬,只在内部闷烧,不现于外;”
就像这样,我的心也在里面燃烧,外面却不燃烧。
‘‘Kammārānaṃ yathā ukkā, anto jhāyati no bahi; Evampi hadayaṃ mayhaṃ, anto jhāyati no bahī’’ti.
在这里,“如芭蕉”是说:就像芭蕉树干没有实心,一个想找实心木材的人即使到处寻找,也从中找不到任何实心部分;同样,我们为了寻找从这苦中解脱的方法,问了五位智者,即使一再探寻,也没能找到答案。他们对我们所问的方法并不知道、也没听进去,所以我们得不到那个问题的答案。第二首偈颂也是同样的道理。“象群在无水的林野”是说:就像象群待在没有水的地方,那就是待在不合适的地方;因为它们住在那样没有水、又是密林的区域,很快就会落入敌人的掌控。同样,我们住在这些恶劣的人、愚人身边,也是住在不合适的地方。在这么多智者当中,如今竟没有一个人能作我的依靠。他就这样用种种方式悲叹。
Tattha kadalinoti yathā kadalikkhandhassa nissārattā sāratthiko puriso anvesantopi tato sāraṃ nādhigacchati, evaṃ mayaṃ imamhā dukkhā muccanupāyaṃ pañhaṃ pañca paṇḍite pucchitvā anvesamānāpi pañhaṃ najjhagamāmase. Amhehi pucchitaṃ upāyaṃ ajānantā assuṇantā viya jātā, mayaṃ taṃ pañhaṃ nādhigacchāma. Dutiyagāthāyapi eseva nayo. Kuñjarānaṃ vanodaketi yathā kuñjarānaṃ nirudake ṭhāne vuṭṭhaṃ adese vuṭṭhaṃ nāma hoti, te hi tathārūpe nirudake vanagahane padese vasantā khippameva paccāmittānaṃ vasaṃ gacchanti, evaṃ amhehipi imesaṃ dummanussānaṃ bālānaṃ santike vasantehi adese vuṭṭhaṃ. Ettakesu hi paṇḍitesu ekopi me idāni paṭisaraṇaṃ natthīti nānāvidhena vilapati.
那位智者听了这话,心想:“这位国王已经疲惫不堪。要是我不安慰他,他会心碎而死的。”于是就去安慰他。导师为了说明这件事的含义,说了下面的话:
Taṃ sutvā paṇḍito ‘‘ayaṃ rājā ativiya kilamati. Sace naṃ na assāsessāmi, hadayena phalitena marissatī’’ti cintetvā assāsesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
从那以后,那位智者、明智、洞见利益的大药,
看到毗提诃王陷入痛苦,就说了这番话:
‘‘Tato so paṇḍito dhīro, atthadassī mahosadho; Vedehaṃ dukkhitaṃ disvā, idaṃ vacanamabravi.
大王,别害怕;车乘之尊,别害怕。
我会把你救出来,就像把月亮从罗睺阿修罗手中救出来一样。
‘‘Mā tvaṃ bhāyi mahārāja, mā tvaṃ bhāyi rathesabha; Ahaṃ taṃ mocayissāmi, rāhuggahaṃva candimaṃ.
大王,别害怕;车乘之尊,别害怕。
我会把你从束缚中解救出来,就像太阳从罗睺的吞食中解脱一样。
‘‘Mā tvaṃ bhāyi mahārāja, mā tvaṃ bhāyi rathesabha; Ahaṃ taṃ mocayissāmi, rāhuggahaṃva sūriyaṃ.
大王,您别害怕;御者之尊,您别害怕。
我会把你救出来,就像把陷在泥沼里的大象拉出来一样。
‘‘Mā tvaṃ bhāyi mahārāja, mā tvaṃ bhāyi rathesabha; Ahaṃ taṃ mocayissāmi, paṅke sannaṃva kuñjaraṃ.
大王,别害怕;车乘之尊,别害怕!
我会把你救出来,就像把蛇从竹篓里放出来一样。
‘‘Mā tvaṃ bhāyi mahārāja, mā tvaṃ bhāyi rathesabha; Ahaṃ taṃ mocayissāmi, peḷābaddhaṃva pannagaṃ.
大王毋怖,车乘之尊毋怖;
我必救汝,如解笼中缚鸟。
‘‘Mā tvaṃ bhāyi mahārāja, mā tvaṃ bhāyi rathesabha; Ahaṃ taṃ mocayissāmi, pakkhiṃ baddhaṃva pañjare.
大王,别害怕;车乘之尊,别害怕;
我会把你救出来,就像把鱼从渔网里救出来一样。
‘‘Mā tvaṃ bhāyi mahārāja, mā tvaṃ bhāyi rathesabha; Ahaṃ taṃ mocayissāmi, macche jālagateriva.
大王,别害怕;车中之王,别害怕。
我会把你连同你的车乘、军队和坐骑一起救出来。
‘‘Mā tvaṃ bhāyi mahārāja, mā tvaṃ bhāyi rathesabha; Ahaṃ taṃ mocayissāmi, sayoggabalavāhanaṃ.
大王,别害怕;车乘之尊,别害怕。
我要用土块把般遮罗人赶跑,就像用土块驱散乌鸦一样。
‘‘Mā tvaṃ bhāyi mahārāja, mā tvaṃ bhāyi rathesabha; Pañcālaṃ vāhayissāmi, kākasenaṃva leḍḍunā.
“智慧又有什么用?像那样的大臣又有什么用?
凡不能将那个陷入逼迫困境者从苦中解救出来者。”
‘‘Adu paññā kimatthiyā, amacco vāpi tādiso; Yo taṃ sambādhapakkhandaṃ, dukkhā na parimocaye’’ti.
在那里,就像在被林火烧过的森林里降下倾盆大雨来安慰他一样,说了“大王,您别害怕”等这番话,来安慰他。其中,“粘着”指沾附。“装在篓子里”指装在篓子里的蛇。“般遮罗”指即使如此庞大的般遮罗王的军队。“我会驱散”意思是我会把他们赶跑。“adu”是表示名称的虚词,意思是“名为慧有什么用?”——“像那样的辅臣又有什么用?”意思是,一个具足慧的辅臣,如果不能把陷入如此死亡逼迫的你从苦中救出来,又有什么用?接着,他说:“大王,您以为我先来到这里,是为了什么?”就这样安慰他:“别害怕,我会把你从这个苦里救出来。”
Tattha idanti davaḍāhadaḍḍhe araññe ghanavassaṃ vassāpento viya naṃ assāsento idaṃ ‘‘mā tvaṃ bhāyi, mahārājā’’tiādikaṃ vacanaṃ abravi. Tattha sannanti laggaṃ. Peḷābaddhanti peḷāya abbhantaragataṃ sappaṃ. Pañcālanti etaṃ evaṃ mahantimpi pañcālarañño senaṃ. Vāhayissāmīti palāpessāmi . Adūti nāmatthe nipāto, paññā nāma kimatthiyāti attho. Amacco vāpi tādisoti tādiso paññāya sampanno amacco vāpi kimatthiyo, yo taṃ evaṃ maraṇasambādhappattaṃ dukkhā na parimocaye. Mahārāja, ahaṃ paṭhamataraṃ āgacchanto nāma kimatthaṃ āgatoti maññasi. Mā bhāyi, ahaṃ taṃ imamhā dukkhā mocayissāmīti assāsesi.
他听了这话,也松了一口气,心想:“现在我的命算是保住了。”菩萨发出狮子吼之后,所有人都满意了。这时,塞那卡问他:“智者,你要带我们所有人一起走,打算用什么办法出去呢?”菩萨回答:“我会带你们从装饰好的隧道出去,你们准备好出发吧。”说完,为了命令士兵打开隧道口,他说了这首偈颂:
Sopi tassa vacanaṃ sutvā ‘‘idāni me jīvitaṃ laddha’’nti assāsaṃ paṭilabhi. Bodhisattena sīhanāde kate sabbe ca tussiṃsu. Atha naṃ senako pucchi ‘‘paṇḍita, tvaṃ sabbe amhe gahetvā gacchanto kenupāyena gamissasī’’ti? ‘‘Alaṅkataumaṅgena nessāmi, tumhe gamanasajjā hothā’’ti vatvā umaṅgadvāravivaraṇatthaṃ yodhe āṇāpento gāthamāha –
“来吧,青年们,站起来,把暗道连接处的入口清理干净;
毗提诃王将带着大臣们从隧道离开。”
‘‘Etha māṇavā uṭṭhetha, mukhaṃ sodhetha sandhino; Vedeho sahamaccehi, umaṅgena gamissatī’’ti.
在这里,“青年们”是对年轻人的称呼。“清理口”意思是打开隧道入口。“连接处”是指清理房屋连接处的门;同时要打开一百间寝宫的门,也要打开几百间灯房的门。
Tattha māṇavāti taruṇādhivacanaṃ. Mukhaṃ sodhethāti umaṅgadvāraṃ vivaratha. Sandhinoti gharasandhino ca dvāraṃ sodhetha, ekasatānaṃ sayanagabbhānaṃ dvāraṃ vivaratha, anekasatānaṃ dīpālayānaṃ dvāraṃ vivarathāti.
他们起身后,打开了隧道入口。整条隧道一片光明,就像装饰华丽的天众会堂一样闪闪发光。导师为了说明这件事,说道:
Te uṭṭhāya umaṅgadvāraṃ vivariṃsu. Sakalo umaṅgo ekobhāso alaṅkatadevasabhā viya viroci. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“闻彼智者言已,随从
启暗道之门,及机括所装之闩。”
‘‘Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, paṇḍitassānucārino; Umaṅgadvāraṃ vivariṃsu, yantayutte ca aggaḷe’’ti.
其中,随侍者指做服侍工作的人。而装有机关的门闩,指配备了插销和锁扣的门扇。
Tattha anucārinoti veyyāvaccakarā. Yantayutte ca aggaḷeti sūcighaṭikasampannāni ca dvārakavāṭāni.
他们打开隧道门,禀报了菩萨。菩萨便通知国王:“陛下,时候到了,请从高楼下来吧。”国王听到这话,就走了下来。这时,塞那迦把头上的布带取下来,脱掉外衣,把下衣牢牢地系在腰间。菩萨看见他这样,问道:“塞那迦,你在做什么?”塞那迦说:“智者啊,要进隧道的人,都得解开头巾,把下衣牢牢系紧再走。”菩萨说:“塞那迦,你别想着‘我要弯着腰、屈膝站着进隧道’。如果你想骑象去,就骑上象去;如果你想骑马去,就骑上马去。这条隧道高十八手,门又宽,你就按自己喜欢的打扮,穿戴整齐,走在国王前面吧。”据说,菩萨安排塞那迦走在最前面,国王在中间,自己走在最后面。为什么要这样呢?是为了让国王一边走一边观赏装饰好的隧道,不要让他走得太慢。隧道里有为大众准备的无量粥、饭和嚼食。那些人一边吃一边喝,一边观赏隧道,一路往前走。菩萨在后面催促:“走吧,大王,走吧,大王。”国王就像观赏装饰好的天宫一样,边走边看。为了说明这件事,导师说道:
Te umaṅgadvāraṃ vivaritvā mahāsattassa ārocesuṃ. So rañño saññamadāsi ‘‘kālo, deva, pāsādā otarathā’’ti. Taṃ sutvā rājā otari. Atha senako sīsato nāḷipaṭṭaṃ apanetvā sāṭakaṃ omuñcitvā kacchaṃ daḷhaṃ bandhi. Atha naṃ mahāsatto disvā ‘‘senaka, kiṃ karosī’’ti pucchi. ‘‘Paṇḍita, umaṅgena gacchantehi nāma veṭhanaṃ mocetvā kacchaṃ daḷhaṃ bandhitvā gantabba’’nti . ‘‘Senaka, ‘umaṅgaṃ pavisanto onamitvā jaṇṇukehi patiṭṭhāya pavisissāmī’ti mā saññamakāsi. Sace hatthinā gantukāmosi, hatthiṃ abhiruyha gacchāhi. Sace assena gantukāmosi, assaṃ abhiruyha gacchāhi. Ucco umaṅgo aṭṭhārasahatthubbedho visāladvāro, tvaṃ yathāruciyā alaṅkatappaṭiyatto rañño purato gacchāhī’’ti āha. Bodhisatto kira senakassa gamanaṃ purato vicāretvā rājānaṃ majjhe katvā sayaṃ pacchato ahosi. Kiṃ kāraṇā? Rājā alaṅkataumaṅgaṃ olokento mā saṇikaṃ agamāsīti. Umaṅge mahājanassa yāgubhattakhādanīyādīni appamāṇāni ahesuṃ. Te manussā khādantā pivantā umaṅgaṃ olokentā gacchanti. Mahāsatto ‘‘yātha mahārāja, yātha mahārājā’’ti codento pacchato yāti. Rājā alaṅkatadevasabhaṃ viya umaṅgaṃ olokento yāti. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“塞那迦走在前面,大药智者跟在后面;
毗提诃王坐在中间,大臣们围绕着他。”
‘‘Purato senako yāti, pacchato ca mahosadho; Majjhe ca rājā vedeho, amaccaparivārito’’ti.
那些青年得知国王已经到来,就把王太后、王后、王子和公主从地道里带出来,安置在一座宽敞的大凉亭中。国王也和菩萨一起从地道里出来了。他们看见国王和那位智者,就吓得要命,心想:“我们肯定落到敌人手里了,来抓我们的必定是智者的人。”于是发出极其凄厉的哭喊。据说那位小国王因为害怕毗提诃王追来,逃到离恒河大约一俱卢舍的地方停了下来。夜深人静时,他听到他们的哭喊声,本想开口说“这声音像难陀天后”,但又怕被人取笑:“你上哪儿去见难陀天后?”所以什么也没说。菩萨却在那里让般遮罗月公主站在宝堆上,为她举行了灌顶礼,然后说道:“大王,您就是为她而来的,请立她为第一王后吧。”众人备好了三百艘船。国王从宽敞的凉亭下来,登上一艘装饰华丽的船。那四位刹帝利也上了船。为了说明这件事,导师世尊说道:
Rañño āgatabhāvaṃ ñatvā te māṇavā rājamātarañca deviñca puttañca dhītarañca umaṅgā nīharitvā mahāvisālamāḷake ṭhapesuṃ. Rājāpi bodhisattena saddhiṃ umaṅgā nikkhami. Te rājānañca paṇḍitañca disvā ‘‘nissaṃsayaṃ parahatthaṃ gatamhā, amhe gahetvā āgatehi paṇḍitassa purisehi bhavitabba’’nti maraṇabhayatajjitā mahāviravaṃ viraviṃsu. Cūḷanirājāpi kira vedeharañño palāyanabhayena gaṅgāto gāvutamattaṭṭhāne aṭṭhāsi. So sannisinnāya rattiyā tesaṃ viravaṃ sutvā ‘‘nandādeviyā viya saddo’’ti vattukāmopi ‘‘kuhiṃ nandādeviṃ passissasī’’ti parihāsabhayena na kiñci āha. Mahāsatto pana tasmiṃ ṭhāne pañcālacandiṃ kumārikaṃ ratanarāsimhi ṭhapetvā abhisiñcitvā ‘‘mahārāja, tvaṃ imissā kāraṇā āgato, ayaṃ te aggamahesī hotū’’ti āha. Tīṇi nāvāsatāni upaṭṭhāpesuṃ, rājā visālamāḷakā otaritvā alaṅkatanāvaṃ abhiruhi. Tepi cattāro khattiyā nāvaṃ abhiruhiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
毗提诃王既出地道,遂登舟船;
大药智者知已登船,乃为教诫。
‘‘Umaṅgā nikkhamitvāna, vedeho nāvamāruhi; Abhiruḷhañca taṃ ñatvā, anusāsi mahosadho.
大王,这位是您的岳父;人主啊,这位是您的岳母。
你怎样对待母亲,就怎样对待岳母吧。
‘‘Ayaṃ te sasuro deva, ayaṃ sassu janādhipa; Yathā mātu paṭipatti, evaṃ te hotu sassuyā.
如己同母之兄弟,同母所生一本亲;
车乘之王,你亦应如是怜爱般遮罗月王子。
‘‘Yathāpi niyako bhātā, saudariyo ekamātuko; Evaṃ pañcālacando te, dayitabbo rathesabha.
“这位般遮罗月公主,是你所渴望的。
随你的心意和她相处吧,她是你的妻子,车乘之主啊。”
‘‘Ayaṃ pañcālacandī te, rājaputtī abhicchitā; Kāmaṃ karohi te tāya, bhariyā te rathesabhā’’ti.
这里“教导”的意思是:他心里这样想:“这个人哪天发起火来,也许会杀掉小王的母亲,也许会跟美貌的难陀天后同居,或者杀掉王子。我要让他先立下承诺。”所以他用“这位是你的……”等话去教导他。其中,“这位是你的妻兄”:这位是你妻兄小王的儿子,是般遮罗月的弟弟,现在就是你的妻兄。“这位是岳母”:这位是她的母亲,名叫难陀天后,是你的岳母。“如同对母亲一样”:就像子女对母亲尽本分那样,你对她也要这样,要生起强烈的母亲之想,千万不要哪天用贪欲的心去看她。“亲生的”:指同父所生。“同母的”:指同一母亲所生。“应当疼爱”:应当去爱惜。“妻子”:这是你的妻子,不要轻慢她。他就这样让国王立下了承诺。
Tattha anusāsīti evaṃ kirassa ahosi ‘‘kadāci eso kujjhitvā cūḷanirañño mātaraṃ māreyya, abhirūpāya nandādeviyā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappeyya, rājakumāraṃ vā māreyya, paṭiññamassa gaṇhissāmī’’ti. Tasmā ‘‘ayaṃ te’’tiādīni vadanto anusāsi. Tattha ayaṃ te sasuroti ayaṃ tava sasurassa cūḷanirañño putto pañcālacandiyā kaniṭṭhabhātiko, ayaṃ te idāni sasuro. Ayaṃ sassūti ayaṃ imissā mātā nandādevī nāma tava sassu. Yathāmātūti yathā mātu puttā vattappaṭivattaṃ karonti , evaṃ te etissā hotu, balavatiṃ mātusaññaṃ paccupaṭṭhāpetvā mā naṃ kadāci lobhacittena olokehi. Niyakoti ajjhattiko ekapitarā jāto. Ekamātukoti ekamātarā jāto. Dayitabboti piyāyitabbo. Bhariyāti ayaṃ te bhariyā, mā etissā avamānaṃ akāsīti rañño paṭiññaṃ gaṇhi.
国王也答应道:“好。”不过,关于王太后,他什么也没说。为什么呢?只因为她已经年老了。而这一切,菩萨都是站在岸上说的。那时,国王因为从大苦中解脱出来,想要离开,便说道:“贤儿,你是站在岸上说的。”随后说了一首偈颂:
Rājāpi ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Rājamātaraṃ pana ārabbha kiñci na kathesi. Kiṃ kāraṇā? Tassā mahallakabhāveneva. Idaṃ pana sabbaṃ bodhisatto tīre ṭhatvāva kathesi. Atha naṃ rājā mahādukkhato muttatāya gantukāmo hutvā ‘‘tāta, tvaṃ tīre ṭhitova kathesī’’ti vatvā gāthamāha –
“既已匆忙登舟,为何还站在岸边?
我等好不容易脱离苦难,如今就走罢,大药智者。”
‘‘Āruyha nāvaṃ taramāno, kiṃ nu tīramhi tiṭṭhasi; Kicchā muttāmha dukkhato, yāma dāni mahosadhā’’ti.
大士说:“大王,和您一起走,对我来说实在不合适。”接着又说道:
Mahāsatto ‘‘deva, tumhehi saddhiṃ gamanaṃ nāma mayhaṃ ayutta’’nti vatvā āha –
大王,这不是法,我身为军队的统帅;
舍弃了军队,只求自己脱身。
‘‘Nesa dhammo mahārāja, yohaṃ senāya nāyako; Senaṅgaṃ parihāpetvā, attānaṃ parimocaye.
“天神啊,在你的住处,一支军队已被削弱;
那是由梵授所施的,车中之王啊,我将把它带来。”
‘‘Nivesanamhi te deva, senaṅgaṃ parihāpitaṃ; Taṃ dinnaṃ brahmadattena, ānayissaṃ rathesabhā’’ti.
在这里,“法”指的是自性。“在住所”是指那座城。“我应脱身”意思是“我应当让自己脱身”。“被丢弃”就是被舍弃。因为那些人远道而来,有的疲惫不堪,倒头就睡;有的正在吃喝,连我们离开了都不知道;还有的人生了病。许多人和我一起干了四个月的活,对我有恩,我不能丢下任何一个人自己走。但我会回去,把梵授所给予你的那整支军队,那支未被击破的军队,全都带回来。大王,你们不要在路上任何地方耽搁,赶快走。我已经在路上备好了象乘等交通工具,把疲惫不堪的留下,让还有力气的人赶快进入弥提罗城。
Tattha dhammoti sabhāvo. Nivesanamhīti taṃ nagaraṃ sandhāyāha. Parimocayeti parimoceyyaṃ. Parihāpitanti chaḍḍitaṃ. Tesu hi manussesu dūramaggaṃ āgatattā keci kilantā niddaṃ okkantā keci khādantā pivantā amhākaṃ nikkhantabhāvampi na jāniṃsu, keci gilānā. Mayā saddhiṃ cattāro māse kammaṃ katvā mama upakārakā manussā cettha bahū, na sakkā mayā ekamanussampi chaḍḍetvā gantuṃ, ahaṃ pana nivattitvā sabbampi taṃ tava senaṃ brahmadattena dinnaṃ appaṭividdhaṃ ānessāmi. Tumhe, mahārāja, katthaci avilambantā sīghaṃ gacchatha. Mayā evā antarāmagge hatthivāhanādīni ṭhapitāni, kilantakilantāni pahāya samatthasamatthehi sīghaṃ mithilameva pavisathāti.
于是国王说了一首偈颂:
Tato rājā gāthamāha –
“兵少对大军,你要怎么摆开阵势站住脚?
你这弱者跟强者硬碰硬,只会自讨苦吃,智者啊。”
‘‘Appaseno mahāsenaṃ, kathaṃ viggayha ṭhassasi; Dubbalo balavantena, vihaññissasi paṇḍitā’’ti.
在这件事上,“争执”的意思就是“彻底遍满”;“你将受苦恼”的意思就是“你会被击打”。
Tattha viggayhāti parippharitvā. Vihaññissasīti haññissasi.
于是菩萨说道:
Tato bodhisatto āha –
“若王虽兵寡而有谋,能胜兵众而无谋之诸王;
如日初升,光明既现,黑暗即除。”
‘‘Appasenopi ce mantī, mahāsenaṃ amantinaṃ; Jināti rājā rājāno, ādiccovudayaṃ tama’’nti.
这里,“有智谋的人”是指具备智谋、有智慧、善于运用方法的人。“有智谋的人”能胜过不善巧的人;有智慧的人能胜过没有智慧的人。“一位国王能胜过众多国王”:像这样的一位国王,也照样能胜过许多没有智慧的国王。这是怎么说的呢?就像太阳升起能驱散黑暗一样,太阳升起时破除黑暗、显现光明;他也是如此战胜对方,并且像太阳一样光辉照耀。
Tattha mantīti mantāya samannāgato paññavā upāyakusalo. Amantinanti anupāyakusalaṃ jināti, paññavā duppaññaṃ jināti. Rājā rājānoti ekopi ca evarūpo rājā bahūpi duppaññarājāno jinātiyeva. Yathā kinti? Ādiccovudayaṃ tamanti, yathā ādicco udayanto tamaṃ viddhaṃsetvā ālokaṃ dasseti, evaṃ jināti ceva sūriyo viya virocati ca.
说完这些话,大士向国王行礼,说:“你们回去吧。”就这样把他送走了。国王心想:“我已经从敌人手中解脱出来,又因为得到了她,我的心愿也达到了顶点。”他这样忆念菩萨的功德,生起喜悦和欢欣,便向塞那迦讲述智者的功德,说了一首偈颂:
Idaṃ vatvā mahāsatto rājānaṃ ‘‘gacchatha tumhe’’ti vanditvā uyyojesi. So ‘‘mutto vatamhi amittahatthato, imissā ca laddhattā manorathopi me matthakaṃ patto’’ti bodhisattassa guṇe āvajjetvā uppannapītipāmojjo paṇḍitassa guṇe senakassa kathento gāthamāha –
“仙那迦啊,和智者一起生活,确实是非常快乐的。
就像鸟被关在笼子里,鱼落在网中一样;
大药把我们从敌人的手中救了出来。”
‘‘Susukhaṃ vata saṃvāso, paṇḍitehīti senaka; Pakkhīva pañjare baddhe, macche jālagateriva; Amittahatthattagate, mocayī no mahosadho’’ti.
在这里,“确实甚安乐”是说:与智者共住,这真是极大的安乐。“iti”是表示原因的虚词。这段话的意思是:因为大药把我们从落入敌手的险境中救了出来,所以,塞那迦,我才说:与智者共住,这确实甚安乐。
Tattha susukhaṃ vatāti atisukhaṃ vata idaṃ, yo saṃvāso paṇḍitehi. Itīti kāraṇatthe nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā amittahatthagate mocayi no mahosadho, tasmā, senaka, vadāmi. Susukhaṃ vata idaṃ, yo esa paṇḍitehi saṃvāsoti.
听了这话,塞那迦也讲述智者的功德,说道:
Taṃ sutvā senakopi paṇḍitassa guṇe kathento āha –
“确实如此,大王,智者确能带来安乐。
就像被关在笼子里的鸟,就像落进网里的鱼;
大药把我们从敌人的手中救了出来。”
‘‘Evametaṃ mahārāja, paṇḍitā hi sukhāvahā; Pakkhīva pañjare baddhe, macche jālagateriva; Amittahatthattagate, mocayī no mahosadho’’ti.
这时,毗提诃王渡过河后,每走一由旬就到达一个由大士命人建好的村庄。在那里,大士安排的人给他提供了象乘、车乘等交通工具,还有食物和饮水。他把疲惫的象、马、车等留下,带上其余的人,跟他们一起到了下一个村庄。就这样走完了一百由旬的路程,第二天清晨进入了弥提罗城。大士也来到暗道口,解下自己佩带的剑,把暗道口的沙子拨开,将剑放在那里。放好之后,他进入暗道,沿着暗道走,进了城,登上宫殿,用香水沐浴,吃了各种上等美味的食物,躺到最好的床榻上,心里想着“我的心愿已经达成了”,就这样躺着休息了。那一夜过去后,周罗尼王整顿军队,来到了那座城。导师为了说明这件事,说道:
Atha vedeharājā nadiṃ uttaritvā yojanantare yojanantare mahāsattena kāritagāmaṃ sampatto. Tatrassa bodhisattena ṭhapitamanussā hatthivāhanādīni ceva annapānādīni ca adaṃsu. So kilante hatthiassarathādayo ṭhapetvā itare ādāya tehi saddhiṃ aññaṃ gāmaṃ pāpuṇi. Etenupāyena yojanasatikaṃ maggaṃ atikkamitvā punadivase pātova mithilaṃ pāvisi. Mahāsattopi umaṅgadvāraṃ gantvā attanā sannaddhakhaggaṃ omuñcitvā umaṅgadvāre vālukaṃ viyūhitvā ṭhapesi. Ṭhapetvā ca pana umaṅgaṃ pavisitvā umaṅgena gantvā nagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ abhiruyha gandhodakena nhatvā nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā sayanavaragato ‘‘manoratho me matthakaṃ patto’’ti āvajjento nipajji. Atha tassā rattiyā accayena cūḷanirājā senaṅgaṃ vicārayamāno taṃ nagaraṃ upāgami. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
小聂耶有大威力,守护了整夜。
天快亮、曙光升起时,他来到优波迦利跟前。
‘‘Rakkhitvā kasiṇaṃ rattiṃ, cūḷaneyyo mahabbalo; Udentaṃ aruṇuggasmiṃ, upakāriṃ upāgami.
他登上一头尊贵的象王,强壮有力,已经六十岁了。
大威力的般遮罗王小聂耶国王说道:
‘‘Āruyha pavaraṃ nāgaṃ, balavantaṃ saṭṭhihāyanaṃ; Rājā avoca pañcālo, cūḷaneyyo mahabbalo.
“身披摩尼宝铠,手执箭矢;
待众军云集,乃告传令诸使。”
‘‘Sannaddho maṇivammena, saramādāya pāṇinā; Pesiye ajjhabhāsittha, puthugumbe samāgate’’ti.
在这里,“kasiṇa”是指全部的、毫无遗漏的。“Udentaṃ”是指正在升起的时候。“Upakāriṃ”:他前往了那座城;那座城因依靠般遮罗城、由大士建造,因而得名“优波迦利”。“avoca”是指对自己的军队说。“Pesiye”是指那些为自己传令的人。“ajjhabhāsittha”就是吩咐,也就是先前已经说过。“puthugumbe”是指立足于种种技艺、通晓多种技艺的人。
Tattha kasiṇanti sakalaṃ nissesaṃ. Udentanti udente. Upakārinti pañcālanagaraṃ upādāya mahāsattenakāritattā ‘‘upakārī’’ti laddhanāmakaṃ taṃ nagaraṃ upāgami. Avocāti attano senaṃ avoca. Pesiyeti attano pesanakārake. Ajjhabhāsitthāti adhiabhāsittha, puretarameva abhāsittha, puthugumbeti bahūsu sippesu patiṭṭhite anekasippajānanaketi.
现在,为了从它们各自的具体形态上加以说明,他说道:
Idāni te sarūpato dassetumāha –
“骑象的、列阵的、驾车的、步兵,
在弓箭技艺上练就了好手、射箭百发百中的神射手们,都已齐聚。”
‘‘Hatthārohe anīkaṭṭhe, rathike pattikārake; Upāsanamhi katahatthe, vālavedhe samāgate’’ti.
在这里,“upāsanamhi”指的是弓箭技艺。“katahatthe”指的是因为射箭百发百中而具备的娴熟手法。
Tattha upāsanamhīti dhanusippe. Katahattheti avirajjhanavedhitāya sampannahatthe.
这时,国王下令活捉毗提诃王,说道:
Idāni rājā vedehaṃ jīvaggāhaṃ gaṇhāpetuṃ āṇāpento āha –
把强壮、年满六十岁、长着象牙的大象派出去;
让公象们踏毁那座由毗提诃人精心建造的都城吧。
‘‘Pesetha kuñjare dantī, balavante saṭṭhihāyane; Maddantu kuñjarā nagaraṃ, vedehena sumāpitaṃ.
小牛牙一样的箭镞洁白,尖端锋利,能射穿骨头。
被弓的力量射出去,飞快地穿越飞过。
‘‘Vacchadantamukhā setā, tikkhaggā aṭṭhivedhino; Paṇunnā dhanuvegena, sampatantutarītarā.
披甲青年英勇士,彩杖兵戈手中持;
奋冲如象无畏者,愿于象军阵前立。
‘‘Māṇavā vammino sūrā, citradaṇḍayutāvudhā; Pakkhandino mahānāgā, hatthīnaṃ hontu sammukhā.
长矛涂油,光焰赫奕,璀璨辉耀;
愿其竖立,如百芒之星。
‘‘Sattiyo teladhotāyo, accimantā pabhassarā; Vijjotamānā tiṭṭhantu, sataraṃsīva tārakā.
那些手持武器、拥有力量、佩戴项链和臂钏的人,
像这样在战场上从不逃跑的战士,
如果毗提诃王像鸟儿一样做,他将从哪里脱身?
‘‘Āvudhabalavantānaṃ , guṇikāyūradhārinaṃ; Etādisānaṃ yodhānaṃ, saṅgāme apalāyinaṃ; Vedeho kuto muccissati, sace pakkhīva kāhiti.
我有三十个九十人队,每一队都一心一意。
我未曾见过能与他们匹敌的人,我独自走遍这整个大地。
‘‘Tiṃsa me purisanāvutyo, sabbevekekaniccitā; Yesaṃ samaṃ na passāmi, kevalaṃ mahīmaṃ caraṃ.
龙象已调伏,有牙有力,年满六十;
容貌可爱的童子们,在象肩上光彩照人。
‘‘Nāgā ca kappitā dantī, balavanto saṭṭhihāyanā; Yesaṃ khandhesu sobhanti, kumārā cārudassanā.
佩戴金色装饰,身穿黄色衣服,披着黄色上衣;
他们站在龙象的背上,光彩夺目,就像欢喜园里的天子一样。
‘‘Pītālaṅkārā pītavasanā, pītuttaranivāsanā; Nāgakhandhesu sobhanti, devaputtāva nandane.
如白鱼般颜色的刀剑,用油擦洗过,闪闪发亮;
由人中英豪所完成,刀刃均衡,极其锋利。
‘‘Pāṭhīnavaṇṇā nettiṃsā, teladhotā pabhassarā; Niṭṭhitā naradhīrebhi, samadhārā sunissitā.
波纹剑者离尘垢,精铁时制坚且固;
被大力士们抓住,彼等善击善劈者。
‘‘Vellālino vītamalā, sikkāyasamayā daḷā; Gahitā balavantebhi, suppahārappahāribhi.
装饰着黄金剑柄,配着赤红的剑鞘;
转动时它们光彩夺目,就像雷云中的闪电。
‘‘Suvaṇṇatharusampannā, lohitakacchupadhāritā; Vivattamānā sobhanti, vijjūvabbhaghanantare.
举旗披甲皆勇士,剑盾之术悉精熟;
善射弓手久习练,投身象身而搏战。
‘‘Paṭākā vammino sūrā, asicammassa kovidā; Dhanuggahā sikkhitarā, nāgakhandhe nipātino.
“被这样的人团团围住,你没法从这里逃脱。
我看不出你有什么本事,能让你去到弥提罗城。”
‘‘Etādisehi parikkhitto, natthi mokkho ito tava; Pabhāvaṃ te na passāmi, yena tvaṃ mithilaṃ vaje’’ti.
这里,“具牙者”指牙齿完好的象。“牛犊齿口者”指嘴像钳子一样的象。“射出者”指已经放出去的。“疾飞相续者”指这样的箭一支接一支急速飞来、聚拢过来。“降下箭雨,如同浓云暴雨”——他这样下令。“青年们”指年轻的战士。“披甲者”指手持铠甲的人。“持彩饰棍棒武器者”指装备着彩饰棍棒武器的人。“跃入者”指勇猛冲入战场的人。“大勇士”指即使巨象发出苍鹭般的叫声冲来,也能巍然不动,抓住它们的象牙拔出的战士。“犹如百光晨星”指像放出百道光芒的晨星。“具武器威力者”指具备武器威力的人。“持铠甲臂钏者”:guṇi 叫铠甲,指戴着铠甲和臂钏的人,或者指戴着称为铠甲的臂钏的人。“即使像鸟一样飞腾”:即使像鸟一样在空中飞腾,那又怎能逃脱呢?他这样说。
Tattha dantīti sampannadante. Vacchadantamukhāti nikhādanasadisamukhā. Paṇunnāti vissaṭṭhā. Sampatantutarītarāti evarūpā sarā itarītarā sampatantu samāgacchantu. Ghanameghavassaṃ viya saravassaṃ vassathāti āṇāpesi. Māṇavāti taruṇayodhā. Vamminoti vammahatthā. Citradaṇḍayutāvudhāti citradaṇḍayuttehi āvudhehi samannāgatā. Pakkhandinoti saṅgāmapakkhandikā. Mahānāgāti mahānāgesu koñcanādaṃ katvā āgacchantesupi niccalā ṭhatvā tesaṃ dante gahetvā luñcituṃ samatthā yodhā. Sataraṃsīva tārakāti sataraṃsī viya osadhitārakā. Āvudhabalavantānanti āvudhabalena yuttānaṃ samannāgatānaṃ. Guṇikāyūradhārinanti guṇi vuccati kavacaṃ, kavacāni ceva kāyūrābharaṇāni ca dhārentānaṃ, kavacasaṅkhātāni vā kāyūrāni dhārentānaṃ. Sace pakkhīva kāhitīti sacepi pakkhī viya ākāse pakkhandanaṃ karissati, tathāpi kiṃ muccissatīti vadati.
我有三万九千名男子,意思是:男子三万又九千,合起来就叫三万九千。他们个个都是精心挑选的——是说这么多勇士,都是不退转的战士:我从别人手中夺来武器、能斩下敌人首级的人当中,一个一个挑选出来,就是他们。这说明:我走遍整个大地,看不到有谁和我相等、相似,更不用说超过我的了——只有这些才是我的勇士,就这么多了。容貌可爱,cāru 就是黄金,意思是金色。黄色装饰,是佩戴黄色金饰。穿黄衣,是穿黄色金布衣。穿黄色上衣,是穿黄色上衣。像石鱼的颜色,是像石鱼一样。剑,就是刀剑。人中的英雄,就是由智者、人中的勇士。磨得极利,是磨得非常锋利、极其锐利。
Tiṃsa me purisanāvutyoti purisānaṃ tiṃsasahassāni navutisatāni tiṃsanāvutyoti vuccanti. Sabbevekekaniccitāti ettakā mayhaṃ paresaṃ hatthato āvudhaṃ gahetvā paccāmittānaṃ sīsapātanasamatthā ekekaṃ vicinitvā gahitā anivattino yodhāti dasseti. Kevalaṃ mahīmaṃ caranti sakalampi imaṃ mahiṃ caranto yesaṃ samaṃ sadisaṃ na passāmi, kuto uttaritaraṃ, teyeva me yodhā ettakāti dasseti. Cārudassanāti cāru vuccati suvaṇṇaṃ, suvaṇṇavaṇṇāti attho. Pītālaṅkārāti pītavaṇṇasuvaṇṇālaṅkārā. Pītavasanāti pītavaṇṇasuvaṇṇavatthā. Pītuttaranivāsanāti pītauttarāsaṅganivatthā. Pāṭhīnavaṇṇāti pāsāṇamacchasadisā. Nettiṃsāti khaggā. Naradhīrebhīti paṇḍitapurisehi. Sunissitāti sunisitā atitikhiṇā.
“威拉林”(Vellālī)是指像正午的太阳一样光芒四射。“鹳喙钢制者”:是用苍鹭啄食七次后取得的钢制成的。“善打击之打击者”:指用强力打击的战士。“持红鞘者”:配有红色刀鞘。“旗帜者”:能在空中翻转。“勇士”:天生勇猛。“善巧剑与盾者”:擅长执持剑和盾。“弓箭手”:即持弓者。“善学”:对射箭极为娴熟。“能斩象肩者”:能用刀斩断象肩、令其倒下的。“无有逃脱”:喂,毗提诃啊,你先前靠居士子的威力得以脱身,如今你再无逃脱之望——他这样说。“你之威力”:如今我看不到你的王者威势能让你速往弥提罗。你已如落入网中的鱼!他这样说道。
Vellālinoti ṭhitamajjhanhike sūriyo viya vijjotamānā. Sikkāyasamayāti satta vāre koñcasakuṇe khādāpetvā gahitena sikkāyasena katā. Suppahārappahāribhīti daḷhappahārehi yodhehi. Lohitakacchupadhāritāti lohitavaṇṇāya kosiyā samannāgatā. Paṭākāti ākāse parivattanasamatthā. Sūrāti jātisūrā. Asicammassa kovidāti etesaṃ gahaṇe kusalā. Dhanuggahāti dhanuggahakā. Sikkhitarāti etasmiṃ dhanuggahaṇe ativiya sikkhitā. Nāgakhandhe nipātinoti hatthikkhandhe khaggena chinditvā nipātanasamatthā. Natthi mokkhoti ambho, vedeha, tvaṃ paṭhamaṃ tāva gahapatiputtassānubhāvena muttosi, idāni pana natthi tava mokkhoti vadati. Pabhāvaṃ teti idāni te rājānubhāvaṃ na passāmi, yena tvaṃ mithilaṃ gamissasi khippaṃ, jāle paviṭṭhamaccho viya jātosīti.
拘罗尼王为了逼压毗提诃王,心里想着“现在我要抓住他”,就用金刚钩驱赶大象,对军队下令“抓住他!击破他!刺穿他!”,像要把优迦利城整个吞没一样逼近过来。这时,大士事先安排好的那些人心想:“谁知道会发生什么事?”便带着自己的侍从把菩萨围护起来。就在那一刻,菩萨从吉祥卧榻上起身,整理好身体,吃过早餐,装扮齐整,穿上价值十万的迦尸细布衣,把红色毛毯搭在一侧肩上,拿起七宝装饰的华美手杖,踏上金鞋,像天女一样由一位手持马尾拂尘的装饰华美的女子扇着风,在装饰华丽的楼阁上推开狮子窗,向拘罗尼王显露自己,以帝释天王般的威仪来回踱步。拘罗尼王看到他的容貌光彩,心里无法生起净信,只想着“现在我要抓住他”,越发急促地驱象冲来。菩萨心想:“这国王以为毗提诃已被我抓住,就急急忙忙地赶来,却不知道自己的妻儿已经被带走,送到我们国王那里去了。我要让他看到我如金镜般的面容,再和他说话。”于是他站在窗边,发出甜美的声音,与他交谈,说道:
Cūḷanirājā vedehaṃ tajjento ‘‘idāni naṃ gaṇhissāmī’’ti vajiraṅkusena nāgaṃ codento ‘‘gaṇhatha, bhindatha, vijjhathā’’ti senaṃ āṇāpento upakārinagaraṃ avattharanto viya upāgami. Atha naṃ mahāsattassa upanikkhittakapurisā ‘‘ko jānāti, kiṃ bhavissatī’’ti attano upaṭṭhāke gahetvā parivārayiṃsu. Tasmiṃ khaṇe bodhisatto sirisayanā vuṭṭhāya katasarīrappaṭijaggano bhuttapātarāso alaṅkatappaṭiyatto satasahassagghanakaṃ kāsikavatthaṃ nivāsetvā rattakambalaṃ ekaṃse karitvā sattaratanavicittaṃ valañjanadaṇḍakaṃ ādāya suvaṇṇapādukaṃ āruyha devaccharāya viya alaṅkataitthiyā vālabījaniyā bījiyamāno alaṅkatapāsāde sīhapañjaraṃ vivaritvā cūḷanirañño attānaṃ dassento sakkadevarājalīlāya aparāparaṃ caṅkami. Cūḷanirājāpi tassa rūpasiriṃ oloketvā cittaṃ pasādetuṃ nāsakkhi, ‘‘idāni naṃ gaṇhissāmī’’ti turitaturitova hatthiṃ pesesi. Paṇḍito cintesi ‘‘ayaṃ ‘vedeho me laddho’ti saññāya turitaturitova āgacchati, na jānāti attano puttadāraṃ gahetvā amhākaṃ rañño gatabhāvaṃ, suvaṇṇādāsasadisaṃ mama mukhaṃ dassetvā kathessāmi tena saddhi’’nti. So vātapāne ṭhitova madhurassaraṃ nicchāretvā tena saddhiṃ kathento āha –
你为何这般匆匆,驱这大象奔来?
满面欢喜而至,只道自己功成愿遂。
‘‘Kiṃ nu santaramānova, nāgaṃ pesesi kuñjaraṃ; Pahaṭṭharūpo āpatasi, siddhatthosmīti maññasi.
“放下这张弓,收回剃刀之箭;
脱下这件殊妙铠甲,琉璃宝珠缀满之铠。”
‘‘Oharetaṃ dhanuṃ cāpaṃ, khurappaṃ paṭisaṃhara; Oharetaṃ subhaṃ vammaṃ, veḷuriyamaṇisanthata’’nti.
在这里,“kuñjara”是指最殊胜者。“Pahaṭṭharūpo”是指内心欢喜满足、生起喜悦。“Āpatasi”就是你来了。“Siddhatthosmi”就是我已经达成目的,你心里想着“我的愿望已经到了顶点”。“Ohareta”就是把这叫做弓的东西放下、拿走、丢掉,你拿它有什么用?“Paṭisaṃhara”就是拿开,或者交给别人,或者藏到隐蔽的地方,你拿这蹄形箭要做什么?“Vamma”就是这铠甲也脱掉吧。这大概是你昨天穿上的,丢掉它,别让你的身体变得苍白难看;别把自己弄累了,清早就进城去吧——他就这样和国王开玩笑。
Tattha kuñjaranti seṭṭhaṃ. Pahaṭṭharūpoti haṭṭhatuṭṭhacitto somanassajāto. Āpatasīti āgacchasi. Siddhatthosmīti nipphannatthosmi, manoratho me matthakaṃ pattoti maññasi. Oharetanti imaṃ cāpasaṅkhātaṃ dhanuṃ ohara, avahara, chaḍḍehi, ko nu te etenattho. Paṭisaṃharāti apanetvā aññassa vā dehi, paṭicchanne vā ṭhāne ṭhapehi, kiṃ khurappena karissasi. Vammanti etaṃ vammampi apanehi. Idaṃ tayā hiyyo paṭimukkaṃ bhavissati, chaḍḍehi naṃ, mā te sarīraṃ uppaṇḍukaṃ ahosi, akilametvā pātova nagaraṃ pavisāhīti raññā saddhiṃ keḷimakāsi.
他听了那番话,心想:“这位居士子是在跟我开玩笑,今天我就知道该怎么处置你。”于是呵斥他,说了一首偈颂:
So tassa vacanaṃ sutvā ‘‘gahapatiputto mayā saddhiṃ keḷiṃ karoti, ajja te kattabbaṃ jānissāmī’’ti taṃ tajjento gāthamāha –
“你的面容清净明亮,说话之前总是先带着微笑;
临终的时候,确实会有这样的好气色。”
‘‘Pasannamukhavaṇṇosi , mhitapubbañca bhāsasi; Hoti kho maraṇakāle, edisī vaṇṇasampadā’’ti.
在这件事上,“先笑过”的意思是:先笑过之后才开口说话,你现在正是这样,先笑过才说,完全不把我放在眼里。“确实会有”是说:临终的时候,确实会有好气色,所以你现在容光焕发。今天我就砍下你的头,喝庆功酒。
Tattha mhitapubbañcāti paṭhamaṃ mhitaṃ katvā pacchā bhāsanto mhitapubbameva bhāsasi, maṃ kismiñci na gaṇesi. Hoti khoti maraṇakāle nāma vaṇṇasampadā hotiyeva, tasmā tvaṃ virocasi, ajja te sīsaṃ chinditvā jayapānaṃ pivissāmāti.
当他和国王这样交谈时,大力士们看见这位大士的容貌光彩,心想:“哎呀,我们的国王正在和大药智者商议,到底在说什么呢?我们去听听他们的话吧。”于是他们走到国王身边。智者听了他们的话后,为了表明:“你并不知道我就是大药智者。我不会让人杀掉自己。大王,你的计策已经破了,国王和你心里盘算的事没有成功,只是嘴上说说而已。”便说道:
Evaṃ tassa tena saddhiṃ kathanakāle mahābalakāyo mahāsattassa rūpasiriṃ disvā ‘‘ambho, amhākaṃ rājā mahosadhapaṇḍitena saddhiṃ manteti , kiṃ nu kho kathesi, etesaṃ kathaṃ suṇissāmā’’ti rañño santikameva agamāsi. Paṇḍitopi tassa kathaṃ sutvā ‘‘na maṃ ‘mahosadhapaṇḍito’ti jānāsi. Nāhaṃ attānaṃ māretuṃ dassāmi, manto te , deva, bhinno, kevaṭṭena ca tayā ca hadayena cintitaṃ na jātaṃ, mukhena kathitameva jāta’’nti pakāsento āha –
国王,你这一通吼叫全是白费;刹帝利啊,你的计策已经破产了。
国王,你很难抓住他,就像一匹劣马拖不住骏马一样。
Moghaṃ te gajjitaṃ rāja, bhinnamantosi khattiya; Duggaṇhosi tayā rājā, khaḷuṅkeneva sindhavo.
“国王昨天已经渡过恒河,带着大臣和所有随从。
就像乌鸦追赶天鹅王,你也会在半路栽下来。”
‘‘Tiṇṇo hiyyo rājā gaṅgaṃ, sāmacco saparijjano; Haṃsarājaṃ yathā dhaṅko, anujjavaṃ patissasī’’ti.
这里,“你的密谋败露了”是说:你跟吉瓦达在卧室里一起定下的那个密谋,你别以为我不知道——其实我早就知道了,你已经是密谋败露的人。“你抓不住”是说:大王啊,你抓不住我们的国王,就像骑着劣马的人追不上骑着快马离去的人一样——这就是这句话的意思。这里用比喻来说明:吉瓦达好比劣马,你好比骑劣马的人,我好比骏马,而我们的国王好比骑骏马的人。“昨天已经渡过去了”是说:就在昨天他已经渡过去了,而且不是一个人逃走的,是带着大臣和眷属一起走的。“如果你去追”是说:如果你去追他、跟在他后面,那你就会像乌鸦去追金天鹅王一样,半路上就栽下来,半路上就完蛋——他这样说道。
Tattha bhinnamantosīti yo tayā kevaṭṭena saddhiṃ sayanagabbhe manto gahito, taṃ mantaṃ na jānātīti mā saññaṃ kari, pageva so mayā ñāto, bhinnamanto asi jāto. Duggaṇhosi tayāti mahārāja, tayā amhākaṃ rājā assakhaḷuṅkena sindhavo viya duggaṇhosi, khaḷuṅkaṃ āruḷhena javasampannaṃ ājānīyaṃ āruyha gacchanto viya gahetuṃ na sakkāti attho. Khaḷuṅko viya hi kevaṭṭo, taṃ āruḷhapuriso viya tvaṃ, javasampanno sindhavo viya ahaṃ, taṃ āruḷhapuriso viya amhākaṃ rājāti dasseti. Tiṇṇo hiyyoti hiyyova uttiṇṇo. So ca kho sāmacco saparijano, na ekakova palāyitvā gato. Anujjavanti sace pana tvaṃ taṃ anujavissasi anubandhissasi, atha yathā suvaṇṇahaṃsarājaṃ anujavanto dhaṅko antarāva patissati, evaṃ patissasi, antarāva vināsaṃ pāpuṇissasīti vadati.
这时,他像一头无所畏惧的狮子,举出例子说道:
Idāni so achambhitakesarasīho viya udāharaṇaṃ āharanto āha –
豺狼夜里见紧叔迦树繁花盛开,
以为是肉片,群兽围拢而来。
‘‘Siṅgālā rattibhāgena, phullaṃ disvāna kiṃsukaṃ; Maṃsapesīti maññantā, paribyūḷhā migādhamā.
夜晚已经过去,太阳升起时;
看见盛开的紧叔迦花,那些下劣的野兽就断了念想。
‘‘Vītivattāsu rattīsu, uggatasmiṃ divākare; Kiṃ sukaṃ phullitaṃ disvā, āsacchinnā migādhamā.
“大王亦复如是,虽围毗提诃王,
终当断望而去,犹如豺狼之盼紧叔迦。”
‘‘Evameva tuvaṃ rāja, vedehaṃ parivāriya; Āsacchinno gamissasi, siṅgālā kiṃsukaṃ yathā’’ti.
这里,“看见后”是指借着月光去看。“围住”是说它们想着“早上吃了这块肉再走”,就围站在那里。“那些夜晚过去”是说,它们在哪些夜晚这样站着,那些夜晚就已经过去了。“看见后”是指借着阳光看见紧叔迦树,知道“这不是肉”,于是希望破灭,逃走了。“豺狼”是说:就像豺狼围住紧叔迦树,最后希望破灭而离开;你也会这样,一旦知道这里根本没有毗提诃王,就会希望破灭而离去,带着军队逃走——这里要说明的就是这个意思。
Tattha disvānāti candālokena oloketvā. Paribyūḷhāti pātova maṃsapesiṃ khāditvā gamissāmāti parivāretvā aṭṭhaṃsu. Vītivattāsūti te yāsu yāsu rattīsu evaṃ aṭṭhaṃsu, tāsu tāsu rattīsu atītāsu. Disvāti sūriyālokena kiṃsukaṃ disvā ‘‘na idaṃ maṃsa’’nti ñatvā chinnāsā hutvā palāyiṃsu. Siṅgālāti yathā siṅgālā kiṃsukaṃ parivāretvā āsacchinnā gatā, evaṃ tuvampi idha vedeharañño natthibhāvaṃ ñatvā āsacchinno hutvā gamissasi, senaṃ gahetvā palāyissasīti dīpeti.
国王听了他那毫不畏惧的话,心想:“这位居士子说话这么勇猛,毗提诃肯定已经逃走了。”他极其愤怒,又想:“以前就是因为这位居士子,我们连遮羞布都成了没主的东西;现在他又把已经落到我们手里的敌人放跑了。他真是给我们造成了极大的损害。他们两个该受的处置,我就拿他一个人来办。”于是下令惩治他,说道——
Rājā tassa achambhitavacanaṃ sutvā cintesi ‘‘ayaṃ gahapatiputto atisūro hutvā kathesi, nissaṃsayaṃ vedeho palāto bhavissatī’’ti. So ativiya kujjhitvā ‘‘pubbe mayaṃ gahapatiputtaṃ nissāya udarasāṭakassapi assāmikā jātā, idāni tena amhākaṃ hatthagato paccāmitto palāpito, bahussa vata no anatthassa kārako, ubhinnaṃ kattabbakāraṇaṃ imasseva karissāmī’’ti tassa kāraṇaṃ kātuṃ āṇāpento āha –
把他的手、脚,还有耳朵和鼻子都砍掉;
那个把我那已落入手中的敌人——毗提诃人——解救出来的人。
‘‘Imassa hatthe pāde ca, kaṇṇanāsañca chindatha; Yo me amittaṃ hatthagataṃ, vedehaṃ parimocayi.
此人当如肉一般被饮,将他串在铁签上煮;
是谁把我手中之敌、毗提诃王放走了?
‘‘Imaṃ maṃsaṃva pātabyaṃ, sūle katvā pacantu naṃ; Yo me amittaṃ hatthagataṃ, vedehaṃ parimocayi.
就像公牛皮被铺在地上一样,
狮子和老虎的皮,也被尖桩撑开钉住。
‘‘Yathāpi āsabhaṃ cammaṃ, pathabyā vitanīyati; Sīhassa atho byagghassa, hoti saṅkusamāhataṃ.
“如是将你摊开之后,我要用矛刺你;
那放走我已到手之仇敌毗提诃人的——是你。”
‘‘Evaṃ taṃ vitanitvāna, vedhayissāmi sattiyā; Yo me amittaṃ hatthagataṃ, vedehaṃ parimocayī’’ti.
在这里,“应被煮的”是指应当烤熟、适合烤的;把这位居士子串在尖桩上烤熟吧,就像烤鹿等动物的肉一样。“狮子和虎”是指就像狮子和老虎的皮被尖桩钉住那样,让他也变成那样。“我将刺穿”就是我将让人把他射穿。
Tattha pātabyanti pācayitabbaṃ pacitabbayuttakaṃ migādīnaṃ maṃsaṃ viya imaṃ gahapatiputtaṃ sūle āvuṇitvā pacantu. Sīhassa atho byagghassāti etesañca yathā cammaṃ saṅkusamāhataṃ hoti, evaṃ hotu. Vedhayissāmīti vijjhāpessāmi.
他听完之后,大士微微一笑,心想:“这位国王不知道我已经把他的王后和亲眷送到了弥提罗城,所以才对我施加这样的刑罚。可是,他要是被怒火冲昏了头,说不定会用箭射我,或者做出别的什么顺他心意的事。为了让他因忧愁折磨、正承受着痛苦而昏倒在象背上,我要把原因告诉他。”这样想过之后,他说道:
Taṃ sutvā mahāsatto hasitaṃ katvā ‘‘ayaṃ rājā attano deviyā ca bandhavānañca mayā mithilaṃ pahitabhāvaṃ na jānāti, tena me imaṃ kammakāraṇaṃ vicāreti, kodhavasena kho pana maṃ usunā vā vijjheyya, aññaṃ vā attano ruccanakaṃ kareyya, sokāturaṃ imaṃ vedanāppattaṃ katvā hatthipiṭṭheyeva visaññiṃ naṃ nipajjāpetuṃ taṃ kāraṇaṃ ārocessāmī’’ti cintetvā āha –
如果你砍掉我的双手、双脚,还有耳朵和鼻子;
毗提诃人也会这样砍断般遮罗旃陀的。
‘‘Sace me hatthe pāde ca, kaṇṇanāsañca checchasi; Evaṃ pañcālacandassa, vedeho chedayissati.
你若砍我手足、耳鼻,
毗提诃王将如是令人砍般遮罗旃迪(的手足耳鼻)。
‘‘Sace me hatthe pāde ca, kaṇṇanāsañca checchasi; Evaṃ pañcālacandiyā, vedeho chedayissati.
汝若断我手足、割我耳鼻,
毗提诃王亦将如是断难陀王后之手足耳鼻。
‘‘Sace me hatthe pāde ca, kaṇṇanāsañca checchasi; Evaṃ nandāya deviyā, vedeho chedayissati.
你若砍断我的手、脚、耳、鼻,
毗提诃王也将同样砍断你的妻儿。
‘‘Sace me hatthe pāde ca, kaṇṇanāsañca checchasi; Evaṃ te puttadārassa, vedeho chedayissati.
若如肉般可煮我,贯于签上你将烤;
毗提诃王如是,将烤般遮罗旃陀。
‘‘Sace maṃsaṃva pātabyaṃ, sūle katvā pacissasi; Evaṃ pañcālacandassa, vedeho pācayissati.
若如肉般当被饮/食,你将置于铁签上烹煮;
毗提诃王将因般遮罗旃提之故,令你被烹煮。
‘‘Sace maṃsaṃva pātabyaṃ, sūle katvā pacissasi; Evaṃ pañcālacandiyā, vedeho pācayissati.
如果你把我像肉一样拿来煮,串在铁签上烤;
毗提诃王也会这样把难陀天后煮熟。
‘‘Sace maṃsaṃva pātabyaṃ, sūle katvā pacissasi; Evaṃ nandāya deviyā, vedeho pācayissati.
如果你要把我的肉拿去吃,插在铁签上烤;
毗提诃王也会这样把你的妻儿烤熟。
‘‘Sace maṃsaṃva pātabyaṃ, sūle katvā pacissasi; Evaṃ te puttadārassa, vedeho pācayissati.
若汝张我以矛刺,
毗提诃王亦如是,将以矛刺般遮罗旃陀。
‘‘Sace maṃ vitanitvāna, vedhayissasi sattiyā; Evaṃ pañcālacandassa, vedeho vedhayissati.
若你持矛刺穿我、令我痛楚;
毗提诃王将如是刺般遮罗旃陀。
‘‘Sace maṃ vitanitvāna, vedhayissasi sattiyā; Evaṃ pañcālacandiyā, vedeho vedhayissati.
若你把我拉开,以矛刺我;
毗提诃王将如此为南陀王后而刺。
‘‘Sace maṃ vitanitvāna, vedhayissasi sattiyā; Evaṃ nandāya deviyā, vedeho vedhayissati.
如果你把我摊开,用矛来刺我;
毗提诃王会这样使你的妻儿颤抖;
这就是我和毗提诃王私下商量好的事。
‘‘Sace maṃ vitanitvāna, vedhayissasi sattiyā; Evaṃ te puttadārassa, vedeho vedhayissati; Evaṃ no mantitaṃ raho, vedehena mayā saha.
譬如百张皮革以线密缝之盾,
唯为护身,正为抵御箭矢。
‘‘Yathāpi palasataṃ cammaṃ, kontimantāsuniṭṭhitaṃ; Upeti tanutāṇāya, sarānaṃ paṭihantave.
“为名声显赫的毗提诃王带来快乐、消除痛苦。
我将挫败你的计谋,如同用百帕拉皮盾挡住箭矢一样。”
‘‘Sukhāvaho dukkhanudo, vedehassa yasassino; Matiṃ te paṭihaññāmi, usuṃ palasatena vā’’ti.
这里,“他将砍断”是说:只要听到“据说那个智者被小指环王砍断了手脚”,他就会砍断。“你的儿女和妻子”是说:因为砍断我一个人的缘故,国王就会砍断你的两个儿子和正后,一共三个人。“这是我们私下商量好的”:大王,我和毗提诃王私下这样商量过:“小指环王在这里对我做了什么,在那里就要对他的儿女和妻子照样做。”“黄牛皮”:是指像黄牛皮那样大小的皮革,用很多碱水反复煮,使它变得柔软。“用皮匠的工具精制而成”:皮匠所用的刀具,以该刀具经过切割、刮削等工序善加制作。“作为薄盾”:是说如同那皮革在战场上能抵挡箭矢,成为身体的护盾,挡开箭矢而保护身体。“带来安乐”:大王,我也是如此,以阻挡我们国王的敌人的意义,如同那挡箭的皮革一样带来安乐。“去除痛苦”:我带来身体的安乐和心的安乐,也去除痛苦。“想法”:因此,我要以你的想法、智慧为箭,像用那黄牛皮一样,以自己的智慧来抵挡。
Tattha chedayissatīti ‘‘paṇḍitassa kira cūḷaninā hatthapādā chinnā’’ti sutvāva chedayissati. Puttadārassāti mama ekassa chindanapaccayā tava dvinnaṃ puttānañceva aggamahesiyā cāti tiṇṇampi janānaṃ amhākaṃ rājā chedayissati. Evaṃ no mantitaṃ rahoti mahārāja, mayā ca vedeharājena ca evaṃ rahasi mantitaṃ ‘‘yaṃ yaṃ idha mayhaṃ cūḷanirājā kāreti, taṃ taṃ tattha tassa puttadārānaṃ kātabba’’nti. Palasatanti palasatappamāṇaṃ bahū khāre khādāpetvā mudubhāvaṃ upanītaṃ cammaṃ. Kontimantāsuniṭṭhitanti kontimantā vuccati cammakārasatthaṃ, tāya kantanalikhitānaṃ vasena katattā suṭṭhu niṭṭhitaṃ. Tanutāṇāyāti yathā taṃ cammaṃ saṅgāme sarānaṃ paṭihantave sarīratāṇaṃ upeti, sare paṭihanitvā sarīraṃ rakkhati. Sukhāvahoti mahārāja, ahampi amhākaṃ rañño paccāmittānaṃ vāraṇatthena taṃ saraparittāṇacammaṃ viya sukhāvaho. Dukkhanudoti kāyikasukhacetasikasukhañca āvahāmi, dukkhañca nudemi. Matinti tasmā tava matiṃ paññaṃ usuṃ tena palasatacammena viya attano matiyā paṭihanissāmīti.
国王听了这话,心里想:“这位居士子到底在说什么?他以为正如我将要对他做的那样,毗提诃王也会来惩罚我的儿女和妻子。他根本不知道,我对儿女和妻子的保护安排得多么周全。他现在不过是怕死,才哭喊着说‘他要杀我了’。我不信他的话。”大士心想:“他以为我是因为怕死才说这些。我要让他明白,并不是这样。”于是说道:
Taṃ sutvā rājā cintesi ‘‘gahapatiputto kiṃ katheti, yathā kira ahaṃ etassa karissāmi, evaṃ vedeharājā mama puttadārānaṃ kammakāraṇaṃ karissati, na jānāti mama puttadārānaṃ ārakkhassa susaṃvihitabhāvaṃ, ‘idāni māressatī’ti maraṇabhayena vilapati, nāssa vacanaṃ saddahāmī’’ti. Mahāsatto ‘‘ayaṃ maṃ maraṇabhayena kathetīti maññati, jānāpessāmi na’’nti cintetvā āha –
“来吧,大王,请看看:你的后宫已然空寂;
嫔妃、王子,还有你的母亲——刹帝利王啊!
从地道里带出来,献给了毗提诃。”
‘‘Iṅgha passa mahārāja, suññaṃ antepuraṃ tava; Orodhā ca kumārā ca, tava mātā ca khattiya; Umaṅgā nīharitvāna, vedehassupanāmitā’’ti.
大王,在那里,所谓“地道”是指:我派自己的人下去,让他们从高楼下来,通过小腿般的地道把(人)带出来,再从大地道运出,然后把您的亲人们献给了毗提诃。
Tattha umaṅgāti mahārāja, mayā attano māṇave pesetvā pāsādā otarāpetvā jaṅghaumaṅgena āharāpetvā mahāumaṅgā nīharitvā bandhavā te vedehassa upanāmitāti.
国王听了这话,心里盘算:“这位智者说得极其笃定,而我夜里在恒河边确实听到过像难陀天女那样的声音。这么有智慧的人,说不定说的是真话。”虽然心里涌起了强烈的悲伤,国王还是提起正念,装作不难过的样子,叫来一位大臣,派他去查明真相,说了这样一首偈颂:
Taṃ sutvā rājā cintesi ‘‘paṇḍito ativiya daḷhaṃ katvā katheti, mayā ca rattibhāge gaṅgāpasse nandādeviyā saddo viya suto, mahāpañño paṇḍito kadāci saccaṃ bhaṇeyyā’’ti. So uppannabalavasokopi satiṃ upaṭṭhāpetvā asocanto viya ekaṃ amaccaṃ pakkosāpetvā jānanatthāya pesento imaṃ gāthamāha –
“去吧,到我的后宫里去,把她仔细找出来。
这个人所说的话究竟是真的还是假的。”
‘‘Iṅgha antepuraṃ mayhaṃ, gantvāna vicinātha naṃ; Yathā imassa vacanaṃ, saccaṃ vā yadi vā musā’’ti.
他带着随从走到王宫,打开宫门进去,看见后宫守卫的手脚被绑住、嘴也被堵上,吊在象牙桩上;驼背的、矮小的侍从等人也在那里,器皿被打碎,到处散落着嚼食和啖食的东西;宝库的门被打开,里面的宝物被洗劫一空;吉祥寝宫的门也敞开着,窗户同样大开着,乌鸦成群地进去游走;整座王宫像被遗弃的村庄,又像坟场一样无吉祥威光。他看到这些之后,就回去向国王禀报,说道:
So saparivāro rājanivesanaṃ gantvā dvāraṃ vivaritvā anto pavisitvā hatthapāde bandhitvā mukhañca pidahitvā nāgadantakesu olaggite antepurapālake ca khujjavāmanakādayo ca bhājanāni bhinditvā tattha tattha vippakiṇṇakhādanīyabhojanīyañca ratanagharadvārāni vivaritvā kataratanavilopaṃ vivaṭadvāraṃ sirigabbhañca yathāvivaṭehi eva vātapānehi pavisitvā caramānaṃ kākagaṇañca chaḍḍitagāmasadisaṃ susānabhūmiyaṃ viya ca nissirikaṃ rājanivesanañca disvā punāgantvā rañño ārocento āha –
“大王,确实就是这样,正如大药所说。
整个后宫空空荡荡,就像乌鸦聚集的荒村一样。”
‘‘Evametaṃ mahārāja, yathā āha mahosadho; Suññaṃ antepuraṃ sabbaṃ, kākapaṭṭanakaṃ yathā’’ti.
在那里,就像海边一个被丢弃的荒村,因为鱼的腥味,引来一群群乌鸦,密密麻麻地落满全村。
Tattha kākapaṭṭanakaṃ yathāti macchagandhena āgatehi kākagaṇehi samākiṇṇo samuddatīre chaḍḍitagāmako viya.
国王听完那番话,想到与四个心爱之人爱别离,悲伤涌上心头,浑身颤抖,心想:“我这份痛苦,都是因为那个居士子才生起的。”他像被棍子打中的毒蛇一样,对菩萨极其愤怒。菩萨看到他那副样子,心想:“这位国王名声很大,说不定什么时候会因为愤怒,仗着刹帝利的傲慢,觉得‘这些人对我算什么’,就来害我。不如我假装从没见过难陀王后,来描述她身体的肤色。这样他一想起来就会想:‘如果我杀了大药,就得不到这样的女宝了;不杀的话,还能再把她夺回来。’因为对妻子的贪爱,他就不会对我做什么了。”为了保住自己,他站在宫殿上,从红色毛毯之间伸出金色的手臂,指着她离去的路线,描述道:
Taṃ sutvā rājā catunnaṃ janānaṃ piyavippayogasambhavena sokena kampamāno ‘‘idaṃ mama dukkhaṃ gahapatiputtaṃ nissāya uppanna’’nti daṇḍena ghaṭṭito āsīviso viya bodhisattassa ativiya kujjhi. Mahāsatto tassākāraṃ disvā ‘‘ayaṃ rājā mahāyaso kadāci kodhavasena ‘kiṃ mama etehī’ti khattiyamānena maṃ viheṭheyya, yaṃnūnāhaṃ nandādeviṃ iminā adiṭṭhapubbaṃ viya karonto tassā sarīravaṇṇaṃ vaṇṇeyyaṃ. Atha so taṃ anussaritvā ‘sacāhaṃ mahosadhaṃ māressāmi, evarūpaṃ itthiratanaṃ na labhissāmi, amārento puna taṃ labhissāmī’ti attano bhariyāya sinehena na kiñci mayhaṃ karissatī’’ti cintetvā attano anurakkhaṇatthaṃ pāsāde ṭhitova rattakambalantarā suvaṇṇavaṇṇaṃ bāhuṃ nīharitvā tassā gatamaggācikkhanavasena vaṇṇento āha –
大王,那位全身都长得美丽的女子,已经离开这里了。
臀部像拘舍婆果一样圆润美好,说话的声音像天鹅鸣叫般悦耳。
‘‘Ito gatā mahārāja, nārī sabbaṅgasobhanā; Kosambaphalakasussoṇī, haṃsagaggarabhāṇinī.
大王,这位容貌美丽的女子,已经从这里被带走了;
穿着丝绸衣服,肤色微褐,腰上系着黄金腰带。
‘‘Ito nītā mahārāja, nārī sabbaṅgasobhanā; Koseyyavasanā sāmā, jātarūpasumekhalā.
双脚红润,姿态优美,腰间系着金宝装饰的腰带;
眼睛像鸽子眼,身体苗条,嘴唇像频婆果,腰肢纤细。
‘‘Surattapādā kalyāṇī, suvaṇṇamaṇimekhalā; Pārevatakkhī sutanū, bimboṭṭhā tanumajjhimā.
善生之臂如藤茎,腰身纤细似祭坛;
长发乌黑且柔顺,发梢微微自卷曲。
‘‘Sujātā bhujalaṭṭhīva, vedīva tanumajjhimā; Dīghassā kesā asitā, īsakaggapavellitā.
善生女啊,你像一只小鹿,又像冬天火焰的尖端。
就像深山峡谷里,被细竹遮住的河流。
‘‘Sujātā migachāpāva, hemantaggisikhāriva; Nadīva giriduggesu, sañchannā khuddaveḷubhi.
“她大腿像象鼻,美丽端庄,乳房至高殊胜,犹如延巴卢果。
她既不太高也不太矮,体毛既不稀疏也不过于浓密。”
‘‘Nāganāsūru kalyāṇī, paramā timbarutthanī; Nātidīghā nātirassā, nālomā nātilomasā’’ti.