第二十二集·3. 睒子本生注释
22. 大集义注 · 488 段
3. 睒子本生注释
[540] 3. Suvaṇṇasāmajātakavaṇṇanā
“是谁用箭射了我？”这是导师住在祇园精舍时，围绕一位奉养母亲的比丘讲的故事。据说在舍卫城，有一个家财十八俱胝的富豪家族，家中有一个独子，是父母疼爱的宝贝。有一天，他登上华丽的楼阁，打开狮形窗，望着街道，看见大众手里拿着香、花等物，正前往祇园精舍听法，心想：“我也要去听法。”于是礼敬父母，让人带上香、花等物，来到精舍，把衣物、医药、饮品等布施给比丘僧团，又用香、花等供养世尊，然后坐在一边听法。他听了法，看到诸欲的过患，也认清了出家的功德利益。等大众散去后，他请求世尊让他出家。听说“如来不会让没有得到父母允许的儿子出家”，他便礼敬世尊，回到家中，恭恭敬敬地礼敬父母，这样说：“母亲、父亲，我要在世尊身边出家。”他的父母听了这话，因为只有这一个儿子，心像裂成七瓣一样，被对儿子的爱牵动得浑身颤抖，这样说道：“儿啊，心爱的宝贝，儿啊，家族的命脉，儿啊，我们的眼睛，儿啊，我们的心肝，儿啊，就像我们的命一样。没有你，我们怎么活？我们的命就系在你身上啊。儿啊，我们已经衰老、年迈、到了垂暮之年，今天或明天、后天就会死去。所以你不要丢下我们走啊。儿啊，出家这件事太难了。需要凉的时候却得到热，需要热的时候却得到凉。所以，儿啊，不要出家。”
Konu maṃ usunā vijjhīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ mātuposakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kira aṭṭhārasakoṭivibhavassa ekassa seṭṭhikulassa ekaputtako ahosi mātāpitūnaṃ piyo manāpo. So ekadivasaṃ pāsādavaragato sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā vīthiṃ olokento gandhamālādihatthaṃ mahājanaṃ dhammassavanatthāya jetavanaṃ gacchantaṃ disvā ‘‘ahampi dhammaṃ suṇissāmī’’ti mātāpitaro vanditvā gandhamālādīni gāhāpetvā vihāraṃ gantvāvatthabhesajjapānakādīni bhikkhusaṅghassa dāpetvā gandhamālādīhi ca bhagavantaṃ pūjetvā ekamantaṃ nisinno dhammaṃ sutvā kāmesu ādīnavaṃ disvā pabbajjāya ca ānisaṃsaṃ sallakkhetvā parisāya vuṭṭhitāya bhagavantaṃ pabbajjaṃ yācitvā ‘‘mātāpitūhi ananuññātaṃ puttaṃ tathāgatā nāma na pabbājentī’’ti sutvā bhagavantaṃ vanditvā puna gehaṃ gantvā sagāravena mātāpitaro vanditvā evamāha – ‘‘ammatātā, ahaṃ tathāgatassa santike pabbajissāmī’’ti. Athassa mātāpitaro tassa vacanaṃ sutvā ekaputtakabhāvena sattadhā bhijjamānahadayā viya puttasinehena kampamānā evamāhaṃsu ‘‘tāta piyaputtaka, tāta kulaṅkura, tāta nayana, tāta hadaya, tāta pāṇasadisa, tayā vinā kathaṃ jīvāma, tayi paṭibaddhaṃ no jīvitaṃ. Mayañhi tāta, jarājiṇṇā vuḍḍhā mahallakā, ajja vā suve vā parasuve vā maraṇaṃ pāpuṇissāma, tasmā mā amhe ohāya gacchasi. Tāta, pabbajjā nāma atidukkarā, sītena atthe sati uṇhaṃ labhati, uṇhena atthe sati sītaṃ labhati, tasmā tāta, mā pabbajāhī’’ti.
他听完这话，心里忧愁、郁闷，低着头沉思，像在发呆一样坐了整整七天，不吃不喝。这时他父母这样想：“要是我们的儿子得不到允许，他一定会死，我们就再也见不到他了；不如让他活着出家，我们还能再见到他。”想完之后，就对他说：“孩子，心爱的儿子，我们允许你出家，你去出家吧。”他听到这话，满心欢喜，全身伏地向父母行礼，然后去了精舍，向世尊请求出家。导师叫来一位比丘，吩咐说：“你给这个少年剃度出家。”那位比丘就为他剃度了。从他出家那时起，就得到了丰厚的利养和恭敬。他让亲教师和戒师满意，受具足戒后，用五年时间学通了法义。他想：“我住在这里太嘈杂，这对我并不合适。”于是想专心修观，就到亲教师那里领了业处，向亲教师行礼后，离开祇园精舍，依靠一个边地村落，住在森林里。他在那里修观，精勤努力了十二年，还是没能证得殊胜的成就。而他的父母随着时间推移，渐渐穷困下来。那些替他们种田、经商的人想：“这户人家已经没有儿子或兄弟来催讨债务了。”就把各自经手的财物拿走，随心所欲地逃走了。家里的奴仆、雇工等也拿了钱财、黄金之类的东西逃走了。
Taṃ sutvā kulaputto dukkhī dummano onatasīso pajjhāyantova nisīdi sattāhaṃ nirāhāro. Athassa mātāpitaro evaṃ cintesuṃ ‘‘sace no putto ananuññāto, addhā marissati, puna na passissāma, pabbajjāya jīvamānaṃ puna naṃ passissāmā’’ti. Cintetvā ca pana ‘‘tāta piyaputtaka, taṃ pabbajjāya anujānāma, pabbajāhī’’ti anujāniṃsu. Taṃ sutvā kulaputto tuṭṭhamānaso hutvā attano sakalasarīraṃ oṇāmetvā mātāpitaro vanditvā vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ pabbajjaṃ yāci. Satthā ekaṃ bhikkhuṃ pakkosāpetvā ‘‘imaṃ kumāraṃ pabbājehī’’ti āṇāpesi. So taṃ pabbājesi. Tassa pabbajitakālato paṭṭhāya mahālābhasakkāro nibbatti. So ācariyupajjhāye ārādhetvā laddhūpasampado pañca vassāni dhammaṃ pariyāpuṇitvā ‘‘ahaṃ idha ākiṇṇo viharāmi, na me idaṃ patirūpa’’nti vipassanādhuraṃ pūretukāmo hutvā upajjhāyassa santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā upajjhāyaṃ vanditvā jetavanā nikkhamitvā ekaṃ paccantagāmaṃ nissāya araññe vihāsi. So tattha vipassanaṃ vaḍḍhetvā dvādasa vassāni ghaṭento vāyamantopi visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Mātāpitaropissa gacchante gacchante kāle duggatā ahesuṃ. Ye hi tesaṃ khettaṃ vā vaṇijjaṃ vā payojesuṃ, te ‘‘imasmiṃ kule putto vā bhātā vā iṇaṃ codetvā gaṇhanto nāma natthī’’ti attano attano hatthagataṃ gahetvā yathāruci palāyiṃsu. Gehe dāsakammakarādayopi hiraññasuvaṇṇādīni gahetvā palāyiṃsu.
后来，这两个人变得穷困潦倒，连在手上浇点水都得不到，只好卖掉房子，无家可归，落到极其凄惨的地步。他们披着破布，手拿瓦钵，靠乞讨过活。那时，有一位比丘从祇园精舍出来，一路渐次走到他们住的地方。那位比丘尽了待客的礼数，安坐之后，问道：“尊者，您从哪里来？”听到“我从祇园精舍来，朋友”的回答后，他先问了世尊和诸大弟子的安康，接着又问起父母的近况：“尊者，舍卫城里某某富豪家还平安吗？”对方说：“朋友，别打听那家的事了。”“为什么，尊者？”“朋友，听说那家有个儿子，在佛陀的教法里出家了。自从他出家那天起，那家就败落了。如今这两个人落到极其凄惨的地步，正靠乞讨度日。”他听了这话，无法控制自己，泪流满面，哭了起来。“朋友，你哭什么？”“尊者，那是我的父母，我是他们的儿子。”“朋友，你父母因为你才落到这步田地。回去吧，去照顾他们。”
Aparabhāge dve janā kapaṇā hutvā hatthe udakasiñcanampi alabhitvā gehaṃ vikkiṇitvā agharā hutvā kāruññabhāvaṃ pattā pilotikaṃ nivāsetvā kapālahatthā bhikkhāya cariṃsu. Tasmiṃ kāle eko bhikkhu jetavanato nikkhamitvā anupubbena tassa vasanaṭṭhānaṃ agamāsi. So tassa āgantukavattaṃ katvā sukhanisinnakāle ‘‘bhante, kuto āgatatthā’’ti pucchitvā ‘‘jetavanā āgato āvuso’’ti vutte satthuno ceva mahāsāvakādīnañca ārogyaṃ pucchitvā mātāpitūnañca pavattiṃ pucchi ‘‘kiṃ, bhante, sāvatthiyaṃ asukassa nāma seṭṭhikulassa ārogya’’nti? ‘‘Āvuso, mā tassa kulassa pavattiṃ pucchā’’ti. ‘‘Kiṃ bhante’’ti. ‘‘Āvuso, tassa kira kulassa eko putto atthi, so buddhasāsane pabbajito, tassa pabbajitakālato paṭṭhāya etaṃ kulaṃ parikkhīṇaṃ, idāni dve janā paramakāruññabhāvaṃ pattā bhikkhāya carantī’’ti. So tassa vacanaṃ sutvā sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkonto assupuṇṇehi nettehi rodituṃ ārabhi. ‘‘Āvuso, kiṃ rodasī’’ti? ‘‘Bhante, te mayhaṃ mātāpitaro, ahaṃ tesaṃ putto’’ti. ‘‘Āvuso, tava mātāpitaro taṃ nissāya vināsaṃ pattā, gaccha, te paṭijaggāhī’’ti.
他心里想：“我努力精进了十二年，既没能证得道，也没能证得果，看来我是没这个能力了。出家对我还有什么用？不如还俗做在家人，奉养父母，行布施，将来往生天界。”这样想过之后，他把林中的住处托付给那位长老，第二天就离开森林，一路渐次前行，到了离舍卫城不远的祇园后寺。那里有两条路：一条通往祇园，一条通往舍卫城。他站在那里想：“我该先见父母，还是先见十力尊？”接着又想：“我已经很久没见过父母了，但从今以后，想见佛陀就更难了。所以今天我先把正自觉者见了、把法听了，明天一早再去看父母。”于是他放弃通往舍卫城的路，傍晚时分进入了祇园。就在那一天，世尊清晨观察世间时，看到了这位善男子因缘成熟。当他到来时，世尊正以《养母经》赞叹父母的恩德。那位比丘站在大众外围，听世尊说法，心里想：“我原以为要还俗做在家人才能照顾父母，可世尊却说，即使是出家人，也能照顾、利益父母。我要是没见到世尊就走了，那可就白白错失了这样的出家身份。现在我不还俗了，就以出家人的身份来奉养父母。”
So ‘‘ahaṃ dvādasa vassāni ghaṭento vāyamantopi maggaṃ vā phalaṃ vā nibbattetuṃ nāsakkhiṃ , abhabbo bhavissāmi, kiṃ me pabbajjāya, gihī hutvā mātāpitaro posetvā dānaṃ datvā saggaparāyaṇo bhavissāmī’’ti cintetvā araññāvāsaṃ tassa therassa niyyādetvā punadivase araññā nikkhamitvā anupubbena gacchanto sāvatthito avidūre jetavanapiṭṭhivihāraṃ pāpuṇi. Tattha dve maggā ahesuṃ. Tesu eko maggo jetavanaṃ gacchati, eko sāvatthiṃ. So tattheva ṭhatvā ‘‘kiṃ nu kho paṭhamaṃ mātāpitaro passāmi, udāhu dasabala’’nti cintetvā ‘‘mayā mātāpitaro ciraṃ diṭṭhapubbā, ito paṭṭhāya pana me buddhadassanaṃ dullabhaṃ bhavissati, tasmā ajjameva sammāsambuddhaṃ disvā dhammaṃ sutvā sve pātova mātāpitaro passissāmī’’ti sāvatthimaggaṃ pahāya sāyanhasamaye jetavanaṃ pāvisi. Taṃ divasaṃ pana satthā paccūsakāle lokaṃ olokento imassa kulaputtassa upanissayasampattiṃ addasa. So tassāgamanakāle mātuposakasuttena (saṃ. ni. 1.205) mātāpitūnaṃ guṇaṃ vaṇṇesi. So pana bhikkhu parisapariyante ṭhatvā satthussa dhammakathaṃ suṇanto cintesi ‘‘ahaṃ gihī hutvā mātāpitaro paṭijaggituṃ sakkomīti cintesiṃ, satthā pana ‘pabbajitova samāno paṭijaggito upakārako mātāpitūna’nti vadati. Sacāhaṃ satthāraṃ adisvā gato, evarūpāya pabbajjāya parihīno bhaveyyaṃ. Idāni pana gihī ahutvā pabbajitova samāno mātāpitaro posessāmī’’ti.
他去了分配粥饭的地方，取了配给的饭和粥。这位在森林里住了十二年的比丘，就像犯了波罗夷罪一样（失去了比丘的资格）。清晨他进入舍卫城，心想：“我该先取粥呢，还是先去看父母？”又想：“空着手去见可怜的父母，实在不合适。”于是取了粥，来到父母原来住的旧宅门口。他的父母乞了粥之后，正靠着别人家的墙壁坐着。他走上前去，看见他们坐在那里，悲伤涌上心头，两眼满是泪水，站在他们不远处。他们看见了他，却没认出来。母亲心想：“这人大概是站着等乞食吧。”就说：“尊者，这里实在没有能给您的，请走吧。”他听了母亲的话，心中充满了悲伤，泪眼汪汪，就站在那里不动。第二次、第三次被说“请走吧”，他还是站着不动。这时父亲对母亲说：“孩子他妈，你去看看，这会不会是咱们的儿子？”母亲起身走过去，仔细端详，认出来后，扑倒在他脚下痛哭；父亲也同样哭了起来，那情景真是令人心酸。
So salākaggaṃ gantvā salākabhattañceva salākayāguñca gaṇhitvā dvādasa vassāni araññe vutthabhikkhu pārājikappatto viya ahosi. So pātova sāvatthiyaṃ pavisitvā ‘‘kiṃ nu kho paṭhamaṃ yāguṃ gaṇhissāmi, udāhu mātāpitaro passissāmī’’ti cintetvā ‘‘kapaṇānaṃ mātāpitūnaṃ santikaṃ tucchahatthena gantuṃ ayutta’’nti cintetvā yāguṃ gahetvā etesaṃ porāṇakagehadvāraṃ gato. Mātāpitaropissa yāgubhikkhaṃ caritvā parabhittiṃ nissāya viharanti. So upagantvā nisinnake disvā uppannasoko assupuṇṇehi nettehi tesaṃ avidūre aṭṭhāsi. Te taṃ disvāpi na sañjāniṃsu. Atha mātā ‘‘bhikkhatthāya ṭhito bhavissatī’’ti saññāya ‘‘bhante, tumhākaṃ dātabbayuttakaṃ natthi, aticchathā’’ti āha. So tassā kathaṃ sutvā hadayapūraṃ sokaṃ gahetvā assupuṇṇehi nettehi tattheva aṭṭhāsi. Dutiyampi tatiyampi ‘‘aticchathā’’ti vuccamānopi aṭṭhāsiyeva. Athassa pitā mātaraṃ āha – ‘‘gaccha, bhadde, jānāhi, putto nu kho no eso’’ti. Sā uṭṭhāya upagantvā olokentī sañjānitvā pādamūle patitvā paridevi, pitāpissa tatheva akāsi, mahantaṃ kāruññaṃ ahosi.
他见到父母，也没办法再保持原来的样子，眼泪就流了下来。他忍住悲伤，安慰父母说：“爸、妈，你们别担心，我来养你们。”他让父母喝了粥，请他们坐到一边，然后又去乞食回来，让父母吃饱，自己才再去为自己找吃的。回到父母身边后，先问过他们吃过饭没有，自己才最后吃。从那时候起，他就一直这样照顾父母。自己得到半月食之类的东西，全都给了父母；自己再出去托钵，乞到了就吃，乞不到就不吃。雨安居时得到的东西，或者其他任何所得，也都给了父母。父母穿旧穿破的布，他拿来补好、染过，自己将就着穿。可是，他乞到食物的日子少，乞不到食物的日子多。这样一来，他身上穿的衣服就破旧得不成样子了。
Sopi mātāpitaro disvā sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkonto assūni pavattesi. So sokaṃ adhivāsetvā ‘‘ammatātā, mā cintayittha, ahaṃ vo posessāmī’’ti mātāpitaro assāsetvā yāguṃ pāyetvā ekamante nisīdāpetvā puna bhikkhaṃ āharitvā te bhojetvā attano atthāya bhikkhaṃ pariyesitvā tesaṃ santikaṃ gantvā puna bhattenāpucchitvā pacchā sayaṃ paribhuñjati. So tato paṭṭhāya iminā niyāmena mātāpitaro paṭijaggati. Attanā laddhāni pakkhikabhattādīni tesaṃyeva datvā sayaṃ piṇḍāya caritvā labhamāno bhuñjati, alabhamāno na bhuñjati, vassāvāsikampi aññampi yaṃ kiñci labhitvā tesaṃyeva deti. Tehi paribhuttaṃ jiṇṇapilotikaṃ gahetvā aggaḷaṃ datvā rajitvā sayaṃ paribhuñjati. Bhikkhalabhanadivasehi panassa alabhanadivasā bahū ahesuṃ. Athassa nivāsanapārupanaṃ atilūkhaṃ hoti.
就这样，他一直照顾着父母，后来变得消瘦、干瘪苍白，全身青筋暴起。于是一些与他相识相熟的同修比丘问他：“贤友，你以前身体气色很好，现在却又瘦又苍白，全身青筋暴起，是不是生病了？”他说：“贤友，我没有生病，只是有些牵绊。”就把事情告诉了他们。那些比丘对他说：“贤友，世尊不允许把信众供养的东西用在会让人堕落的地方，你却拿信众供养的东西送给在家人，这是不合适的。”他听了他们的话，感到羞愧，就退缩了。那些比丘还不满意，就去世尊那里，报告说：“世尊，有一位比丘把信众供养的东西糟蹋掉，拿去养活在家人。”世尊叫人把那位比丘叫来，问：“比丘，听说你真的拿信众供养的东西去养活在家人，是这样吗？”他回答：“是的，世尊。”世尊想称赞他这种行为，也想说明自己过去的修行事迹，就问：“比丘，你养活的是哪些在家人？”他回答：“世尊，是我的父母。”世尊为了让他生起信心，连说了三遍：“善哉，善哉，比丘！”又说：“你正走在我走过的路上。我过去修行时，也曾经奉养父母。”那位比丘听了，心里就得到了安慰。世尊应那些比丘的请求，为了开示那段过去的修行事迹，就讲起了过去世的故事：
Iti so mātāpitaro paṭijaggantoyeva aparabhāge kiso uppaṇḍuppaṇḍukajāto dhamanisanthatagatto ahosi. Atha naṃ sandiṭṭhasambhattā bhikkhū pucchiṃsu ‘‘āvuso, pubbe tava sarīravaṇṇo sobhati, idāni pana kiso uppaṇḍuppaṇḍukajāto dhamanisanthatagatto, byādhi te nu kho uppanno’’ti. So ‘‘natthi me, āvuso, byādhi, apica pana palibodho me atthī’’ti taṃ pavattiṃ ārocesi. Atha naṃ te bhikkhū āhaṃsu ‘‘āvuso, bhagavā saddhādeyyaṃ vinipātetuṃ na deti, tvaṃ pana saddhādeyyaṃ gahetvā gihīnaṃ dadamāno ayuttaṃ karosī’’ti. So tesaṃ kathaṃ sutvā lajjito olīyi. Te ettakenapi asantuṭṭhā bhagavato santikaṃ gantvā ‘‘bhante, asuko nāma bhikkhu saddhādeyyaṃ vinipātetvā gihī posetī’’ti satthu ārocesuṃ. Satthā taṃ bhikkhuṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu saddhādeyyaṃ gahetvā gihī posesī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte taṃ kiriyaṃ vaṇṇetukāmo attano ca pubbacariyaṃ pakāsetukāmo ‘‘bhikkhu, gihī posento ke posesī’’ti pucchi. ‘‘Mātāpitaro me, bhante’’ti vutte satthā tassa ussāhaṃ janetuṃ ‘‘sādhu sādhu, bhikkhū’’ti tikkhattuṃ sādhukāraṃ datvā ‘‘tvaṃ mama gatamagge ṭhito, ahampi pubbacariyaṃ caranto mātāpitaro posesi’’nti āha. So assāsaṃ paṭilabhi. Satthā tāya pubbacariyāya āvikaraṇatthaṃ tehi bhikkhūhi yācito atītaṃ āhari.
过去时，在波罗奈不远处，河的此岸有一个猎人村，对岸也有一个猎人村。两个村子各住着五百户人家。两个村子里各有一位猎人首领，他们是朋友。他们年轻时就立下约定：“如果我们当中一人生了女儿，另一人生了儿子，我们就让他们结婚。”后来，此岸村首领家里生了一个儿子。因为出生时是用细布接住的，就给他取名叫“杜库拉”。另一家生了一个女儿，因为她是在对岸出生的，就给她取名叫“巴莉卡”。这两个人都长得端正漂亮，肤色如金。他们虽然生在猎人家庭，却从不杀生。
Atīte bārāṇasinagarato avidūre nadiyā orimatīre eko nesādagāmo ahosi, pārimatīre eko nesādagāmo. Ekekasmiṃ gāme pañca pañca kulasatāni vasanti. Dvīsupi gāmesu dve nesādajeṭṭhakā sahāyakā ahesuṃ. Te daharakāleyeva katikavattaṃ kariṃsu ‘‘sace amhesu ekassa dhītā hoti, ekassa putto hoti, tesaṃ āvāhavivāhaṃ karissāmā’’ti. Atha orimatīre gāmajeṭṭhakassa gehe putto jāyi, jātakkhaṇeyeva dukūlena paṭiggahitattā ‘‘dukūlo’’tvevassa nāmaṃ kariṃsu. Itarassa gehe dhītā jāyi, tassā paratīre jātattā ‘‘pārikā’’ti nāmaṃ kariṃsu. Te ubhopi abhirūpā pāsādikā ahesuṃ suvaṇṇavaṇṇā. Te nesādakule jātāpi pāṇātipātaṃ nāma na kariṃsu.
后来，杜库拉童子十六岁时，父母对他说：“儿子，我们要给你娶一个姑娘。”可他本是从梵天界投生来的清净众生，一听这话就双手捂住耳朵说：“父亲母亲，我对在家生活没有兴趣，别再提这种事了。”即使被劝说三遍，他也始终不肯答应。巴莉卡那边，父母也对她说：“女儿，我们那位朋友有个儿子，长得端正，肤色像金子一样，我们想把你嫁给他。”她也同样说了那番话，捂住耳朵。她也是从梵天界来的，不想过在家生活。杜库拉童子还私下派人传话给巴莉卡说：“如果巴莉卡想要男女之事，就嫁到别人家去，我对男女之事没有兴趣。”她也同样派人传话给他。
Aparabhāge soḷasavassuddesikaṃ dukūlakumāraṃ mātāpitaro āhaṃsu ‘‘putta, kumārikaṃ te ānayissāmā’’ti. So pana brahmalokato āgato suddhasatto ubho kaṇṇe pidhāya ‘‘na me gharāvāsenattho ammatātā, mā evarūpaṃ avacutthā’’ti vatvā yāvatatiyaṃ vuccamānopi na icchiyeva. Pārikāpi mātāpitūhi ‘‘amma, amhākaṃ sahāyakassa putto atthi, so abhirūpo suvaṇṇavaṇṇo, tassa taṃ dassāmā’’ti vuttā tatheva vatvā ubho kaṇṇe pidahi. Sāpi brāhmalokato āgatā gharāvāsaṃ na icchi. Dukūlakumāro pana tassā rahassena sāsanaṃ pahiṇi ‘‘sace pārike methunadhammena atthikā, aññassa gehaṃ gacchatu, mayhaṃ methunadhamme chando natthī’’ti. Sāpi tassa tatheva sāsanaṃ pesesi.
后来，父母根本不管他们愿不愿意，还是给他们办了婚事。两人都没有掉进烦恼的大海，就像两位大梵天神一样，住在一起。杜库拉童子不杀鱼，也不猎鹿，连别人送来的肉也不拿去卖。父母就对他说：“孩子，你生在猎人家里，却既不想过在家生活，也不肯杀生，那你到底想做什么？”他说：“父亲、母亲，如果你们允许，我们想出家。”父母听了，就说：“那就出家去吧。”答应了他们俩。两人满心欢喜，向父母行礼后离开村子，沿着恒河岸边一路走，渐渐进入雪山。走到一个地方，有一条叫“鹿所敬”的河从雪山上流下来，汇入恒河。他们到了那里，就离开恒河，朝着鹿所敬河往上游走去。
Atha mātāpitaro tesaṃ anicchamānānaññeva āvāhavivāhaṃ kariṃsu. Te ubhopi kilesasamuddaṃ anotaritvā dve mahābrahmāno viya ekatova vasiṃsu. Dukūlakumāro pana macchaṃ vā migaṃ vā na māreti, antamaso āhaṭamaṃsampi na vikkiṇāti. Atha naṃ mātāpitaro vadiṃsu ‘‘tāta, tvaṃ nesādakule nibbattitvāpi neva gharāvāsaṃ icchasi, na pāṇavadhaṃ karosi, kiṃ nāma kammaṃ karissasī’’ti? ‘‘Ammatātā, tumhesu anujānantesu mayaṃ pabbajissāmā’’ti. Taṃ sutvā mātāpitaro ‘‘tena hi pabbajathā’’ti dve jane anujāniṃsu. Te tuṭṭhahaṭṭhā mātāpitaro vanditvā gāmato nikkhamitvā anupubbena gaṅgātīrena himavantaṃ pavisitvā yasmiṃ ṭhāne migasammatā nāma nadī himavantato otaritvā gaṅgaṃ pattā, taṃ ṭhānaṃ gantvā gaṅgaṃ pahāya migasammatābhimukhā abhiruhiṃsu.
那时，帝释天神的宫殿显现出炽热的征兆。帝释天神观察后知道了原因，便召来毗首羯磨，说道：“亲爱的毗首羯磨，有两位大人离开村庄，进入了雪山。应当为他们找到住处。你去鹿所敬河半由旬远的地方，为他们造好草舍和出家资具，然后回来。”毗首羯磨答应道“好”，就按照《摩祇帕伽本生故事》里所说的方式，把一切安排妥当，赶走叫声难听的鸟兽，开辟出一条只容一人通行的小径，然后回到了自己的住处。那两位看到这条小径，便沿着它走去，到达了那处隐修地。杜库拉智者走进草舍，看到出家资具，知道“这是帝释天神赐给我的”，便脱下布衣，穿上一件红色树皮衣，再披上另一件，把羚羊皮搭在肩上，束起发髻，现出仙人模样，也为巴莉卡授了出家戒。两人都修习了欲界慈心，就住在那里。由于他们慈心的威力，所有鸟兽彼此都生起慈心，谁也不会伤害谁。从那时起，巴莉卡负责取饮用水和洗用水，打扫隐修地，做一切杂务。两人采集各种果实回来吃完后，各自进入自己的草舍，履行沙门本分，就这样在那里住了下来。
Tasmiṃ khaṇe sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko olokento taṃ kāraṇaṃ ñatvā vissakammaṃ āmantetvā ‘‘tāta vissakamma, dve mahāpurisā gāmā nikkhamitvā himavantaṃ paviṭṭhā, tesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ laddhuṃ vaṭṭati, migasammatānadiyā aḍḍhakosantare etesaṃ paṇṇasālañca pabbajitaparikkhāre ca māpetvā ehī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā mūgapakkhajātake (jā. 2.22.1 ādayo) vuttanayeneva sabbaṃ saṃvidahitvā amanāpasadde migapakkhino palāpetvā ekapadikaṃ jaṅghamaggaṃ māpetvā sakaṭṭhānameva gato. Tepi taṃ maggaṃ disvā tena maggena gantvā taṃ assamapadaṃ pāpuṇiṃsu. Dukūlapaṇḍito paṇṇasālaṃ pavisitvā pabbajitaparikkhāre disvā ‘‘sakkena mayhaṃ dinnā’’ti sakkadattiyabhāvaṃ ñatvā sāṭakaṃ omuñcitvā rattavākacīraṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ajinacammaṃ aṃse katvā jaṭāmaṇḍalaṃ bandhitvā isivesaṃ gahetvā pārikāyapi pabbajjaṃ adāsi. Ubhopi kāmāvacaramettaṃ bhāvetvā tattha vasiṃsu. Tesaṃ mettānubhāvena sabbepi migapakkhino aññamaññaṃ mettacittameva paṭilabhiṃsu, na koci kañci viheṭhesi. Pārikā tato paṭṭhāya pānīyaṃ paribhojanīyaṃ āharati, assamapadaṃ sammajjati, sabbakiccāni karoti. Ubhopi phalāphalāni āharitvā paribhuñjitvā attano attano paṇṇasālaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ karontā tattha vāsaṃ kappayiṃsu.
帝释天神前来侍奉他们。有一天，他观察时看见“这两人的眼睛将会毁坏”这一障碍，就走到杜库拉智者跟前，礼敬之后坐在一边，这样说道：“尊者，我看出你们有障碍。你们应该得到一个能照顾你们的儿子，请随顺世间法吧。”于是杜库拉智者对他说：“帝释天神，你说这是什么话？我们即使还住在家里时，就已经把这种世间法看得像粪堆里的蛆虫一样厌恶了。如今进入森林，出家做了仙人，又怎么能做这种事？”于是帝释天神对他说：“尊者，如果你们不这样做，那么请在巴莉卡女苦行者经期时，用手去碰她的肚脐吧。”杜库拉智者接受了，说：“这倒做得到。”帝释天神向他礼敬后，就回到自己的住处去了。
Sakko tesaṃ upaṭṭhānaṃ āgacchati. So ekadivasaṃ anuolokento ‘‘imesaṃ cakkhūni parihāyissantī’’ti antarāyaṃ disvā dukūlapaṇḍitaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīditvā evamāha – ‘‘bhante, tumhākaṃ antarāyo paññāyati, paṭijagganakaṃ puttaṃ laddhuṃ vaṭṭati, lokadhammaṃ paṭisevathā’’ti. Atha naṃ dukūlapaṇḍito āha – ‘‘sakka, kinnāmetaṃ kathesi, mayaṃ agāramajjhe vasantāpi etaṃ lokadhammaṃ puḷavakagūtharāsiṃ viya jigucchimhā, idāni pana araññaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā kathaṃ evarūpaṃ karissāmā’’ti. Atha sakko taṃ āha – ‘‘bhante, sace evaṃ na karotha, pārikāya tāpasiyā utunikāle nābhiṃ hatthena parāmaseyyāthā’’ti. Dukūlapaṇḍito ‘‘idaṃ sakkā kātu’’nti sampaṭicchi. Sakko taṃ vanditvā sakaṭṭhānameva gato.
杜库拉智者把这件事告诉了巴莉卡，趁她经期时用手碰了她的肚脐。就在那时，菩萨从天界命终，投生到她的腹中。她怀胎满十个月后，生下一个金色身的儿子，因此给他取名叫“睒子”。巴莉卡为了采集果实根茎去森林时，山间的紧那罗女们就来承担乳母的职责。那两个紧那罗女给菩萨沐浴，把他安放在草舍里躺好，然后自己进森林去采集果实根茎。就在那时，紧那罗们把童子抱走，在山涧等处给他沐浴，登上山顶，用各种花朵装饰他，又把雌黄、雄黄等磨在石头上，在他额头上点上吉祥痣，然后把他带回来，放回草舍躺下。巴莉卡回来后，就给儿子喂奶。后来他长大了，到了十六岁，父母为了保护他，让他在草舍里坐着，自己亲自去森林采集树根和果实。大士心想：“我的父母说不定什么时候会遇到什么危险”，便仔细记住了他们走的路。
Dukūlapaṇḍitopi taṃ kāraṇaṃ pārikāya ācikkhitvā assā utunikāle nābhiṃ hatthena parāmasi. Tadā bodhisatto devalokato cavitvā tassā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Sā dasamāsaccayena suvaṇṇavaṇṇaṃ puttaṃ vijāyi, tenevassa ‘‘suvaṇṇasāmo’’ti nāmaṃ kariṃsu. Pārikāya phalāphalatthāya vanaṃ gatakāle pabbatantare kinnariyo dhātikiccaṃ kariṃsu. Te ubhopi bodhisattaṃ nhāpetvā paṇṇasālāyaṃ nipajjāpetvā phalāphalatthāya araññaṃ gacchanti. Tasmiṃ khaṇe kinnarā kumāraṃ gahetvā girikandarādīsu nhāpetvā pabbatamatthakaṃ āruyha nānāpupphehi alaṅkaritvā haritālamanosilādīni silāyaṃ ghaṃsitvā nalāṭe tilake katvā puna ānetvā paṇṇasālāyaṃ nipajjāpesuṃ. Pārikāpi āgantvā puttaṃ thaññaṃ pāyesi. Taṃ aparabhāge vaḍḍhitvā soḷasavassuddesikampi anurakkhantā mātāpitaro paṇṇasālāyaṃ nisīdāpetvā sayameva vanamūlaphalāphalatthāya vanaṃ gacchanti. Mahāsatto ‘‘mama mātāpitūnaṃ kadāci kocideva antarāyo bhaveyyā’’ti cintetvā tesaṃ gatamaggaṃ sallakkhesi.
有一天，他们在傍晚时带着从树林里采来的根茎和果实往回走，走到离修行处不远的地方，忽然起了大乌云。他们躲进一棵树下，站到一个蚁丘上面。那蚁丘里面有一条毒蛇。他们身上混着汗味的水滴落下去，流进了蛇的鼻孔。蛇被激怒，用鼻息喷击他们。两个人眼睛都瞎了，彼此看不见。杜库拉班智达喊巴莉卡：“巴莉卡，我的眼睛坏了，我看不见你了。”她也同样说。他们想“我们现在活不成了”，看不见路，站在那里哭泣哀叹。他们过去造了什么业呢？据说，他们前世出生在医生家里。那时那位医生给一个很有钱的人治眼病，那人却一点钱财都不给他。医生生气地回家告诉妻子：“贤妻，我给他治眼病，他现在不给我报酬，我们该怎么办？”妻子也生气了，说：“我们不要他的东西！给他配一剂药，让他双眼瞎掉！”他说“好”，答应了，就去了那人那里，照那样做了。那人不久就瞎了。因为这件事的业，他们两人如今眼睛都瞎了。
Athekadivasaṃ tesaṃ vanamūlaphalāphalaṃ ādāya sāyanhasamaye nivattantānaṃ assamapadato avidūre mahāmegho uṭṭhahi. Te ekaṃ rukkhamūlaṃ pavisitvā vammikamatthake aṭṭhaṃsu. Tassa ca abbhantare āsīviso atthi. Tesaṃ sarīrato sedagandhamissakaṃ udakaṃ otaritvā tassa nāsāpuṭaṃ pāvisi. So kujjhitvā nāsāvātena pahari. Dvepi andhā hutvā aññamaññaṃ na passiṃsu. Dukūlapaṇḍito pārikaṃ āmantetvā ‘‘pārike mama cakkhūni parihīnāni, ahaṃ taṃ na passāmī’’ti āha. Sāpi tatheva āha. Te ‘‘natthi no idāni jīvita’’nti maggaṃ apassantā paridevamānā aṭṭhaṃsu. ‘‘Kiṃ pana tesaṃ pubbakamma’’nti? Te kira pubbe vejjakule ahesuṃ. Atha so vejjo ekassa mahādhanassa purisassa akkhirogaṃ paṭijaggi. So tassa kiñci dhanaṃ na adāsi. Atha vejjo kujjhitvā attano gehaṃ gantvā bhariyāya ārocetvā ‘‘bhadde, ahaṃ tassa akkhirogaṃ paṭijaggāmi, idāni mayhaṃ dhanaṃ na deti, kiṃ karomā’’ti āha . Sāpi kujjhitvā ‘‘na no tassa santakenattho, bhesajjaṃ tassa ekayogaṃ datvā akkhīni kāṇāni karohī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tassa santikaṃ gantvā tathā akāsi. So nacirasseva andho hoti. Tesaṃ ubhinnampi iminā kammena cakkhūni andhāni jāyiṃsu.
这时，大士心想：“平时我的父母在别的日子这个时辰就回来了，现在我不知道他们的情况，我要去迎路找他们。”于是他走上那条路，弄出声音来。他们听出他的声音，也回应出声，因为爱子心切，说道：“孩子睒子，这里有危险，别过来！”接着他给他们一根长杖，说：“那你们抓住杖的这一头，到我这边来。”他们抓住杖头，来到他身边。他问：“你们的眼睛是因为什么坏掉的？”父母对他说：“孩子，下雨的时候，我们站在这棵树下的蚁丘上，就是因为这个缘故。”他一听父母的话就明白了：“那里一定有蛇，它发怒时喷出了毒气。”他看着父母，又哭又笑。他们便问他：“孩子，你为什么又哭又笑？”父亲、母亲，我哭是因为想到“你们这么年轻眼睛就坏了”，笑是因为想到“现在我能照顾你们了”。父亲、母亲，你们别担心，我会照顾你们。
Atha mahāsatto ‘‘mama mātāpitaro aññesu divasesu imāya velāya āgacchanti, idāni tesaṃ pavattiṃ na jānāmi, paṭimaggaṃ gamissāmī’’ti cintetvā maggaṃ gantvā saddamakāsi. Te tassa saddaṃ sañjānitvā paṭisaddaṃ karitvā puttasinehena ‘‘tāta suvaṇṇasāma, idha paripantho atthi, mā āgamī’’ti vadiṃsu. Atha nesaṃ ‘‘tena hi imaṃ laṭṭhikoṭiṃ gahetvā mama santikaṃ ethā’’ti dīghalaṭṭhiṃ adāsi. Te laṭṭhikoṭiṃ gahetvā tassa santikaṃ āgamiṃsu. Atha ne ‘‘kena kāraṇena vo cakkhūni vinaṭṭhānī’’ti pucchi. Atha naṃ mātāpitaro āhaṃsu ‘‘tāta, mayaṃ deve vassante idha rukkhamūle vammikamatthake ṭhitā, tena kāraṇenā’’ti. So mātāpitūnaṃ kathaṃ sutvāva aññāsi ‘‘tattha āsīvisena bhavitabbaṃ, tena kuddhena nāsāvāto vissaṭṭho bhavissatī’’ti. So mātāpitaro disvā rodi ceva hasi ca. Atha naṃ te pucchiṃsu ‘‘kasmā, tāta, rodasi ceva hasasi cā’’ti? Ammatātā, ‘‘tumhākaṃ daharakāleyeva evaṃ cakkhūni vinaṭṭhānī’’ti rodiṃ, ‘‘idāni paṭijaggituṃ labhissāmī’’ti hasiṃ. Ammatātā, tumhe mā cintayittha, ahaṃ vo paṭijaggissāmīti.
他把父母安顿好、安慰好之后，带他们回到修行的地方。在父母白天和晚上待的地方、经行的地方、草棚里、大小便的地方等所有地方，他都拴上绳子做引导。从那时起，他把父母安顿在修行处，自己出去采集树根野果等，带回草棚里放好。清早，他先把父母住的地方打扫干净，向父母行礼，然后拿起水罐去鹿所敬河，打来饮用水和洗漱用水，端到父母面前，递上嚼齿木和漱口水，再送上甘甜的水果和根茎。父母吃完、漱过口之后，他自己才吃。吃完后向父母行礼，在鹿群的围绕下进入森林，去采集各种果实和根茎。山脚下有紧那罗众围绕着他。傍晚回来，他用水罐打来水，用温水按父母的喜好为他们沐浴或洗脚，然后端来火盆，让他们暖手暖脚。等他们坐下后，把果实和根茎递给他们，让他们先吃，最后自己才吃，剩下的收好放着。他就这样按照固定的做法照料父母。
So mātāpitaro assāsetvā assamapadaṃ ānetvā tesaṃ rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu caṅkame paṇṇasālāyaṃ vaccaṭṭhāne passāvaṭṭhāne cāti sabbaṭṭhānesu rajjuke bandhi, tato paṭṭhāya te assamapade ṭhapetvā sayaṃ vanamūlaphalādīni āharitvā paṇṇasālāyaṃ ṭhapetvā pātova tesaṃ vasanaṭṭhānaṃ sammajjitvā mātāpitaro vanditvā ghaṭaṃ ādāya migasammatānadiṃ gantvā pānīyaparibhojanīyaṃ āharitvā upaṭṭhāpeti, dantakaṭṭhamukhodakādīni datvā madhuraphalāphalaṃ deti, tehi bhuñjitvā mukhe vikkhālite sayaṃ khāditvā mātāpitaro vanditvā migagaṇaparivuto phalāphalatthāya araññaṃ pāvisi. Pabbatapāde kinnaraparivāro phalāphalaṃ gahetvā sāyanhasamaye āgantvā ghaṭena udakaṃ āharitvā uṇhodakena tesaṃ yathāruci nhāpanaṃ pādadhovanaṃ vā katvā aṅgārakapallaṃ upanetvā hatthapāde sedetvā tesaṃ nisinnānaṃ phalāphalaṃ datvā khādāpetvā pariyosāne sayaṃ khāditvā sesakaṃ ṭhapesi. Iminā niyāmeneva mātāpitaro paṭijaggi.
那时，在波罗奈城，有一位名叫毕里亚叉的国王统治着国家。他因为贪吃鹿肉，把王位交给母亲代管，自己披挂好五种兵器，进入雪山，猎杀鹿群，吃鹿肉。他一路走到鹿所敬河，逐渐来到萨摩取水的渡口。他看见鹿的足迹，就用宝色般的树枝搭了一个隐蔽处，拿起弓，装上毒箭，潜伏在那里。大士也在傍晚时分采来各种果实，放在隐居处，礼敬父母后说：“我去取水。”便拿着水罐，在鹿群围绕下，让两只鹿并排站着，把水罐搁在它们背上，用手扶住，走向河边渡口。国王站在隐蔽处，看见他这样走来，心想：“我在这里游历这么久，从没见过人影。这是天神还是龙？如果我上前去问，若是天神，就会飞上空中；若是龙，就会钻入地下。但我总不能一直在雪山里游荡，总要回波罗奈。到时他们会问我：‘大王，您在雪山住的时候，可曾见过什么稀奇的事？’那时我会说：‘我见过这样的众生。’他们再问：‘他叫什么名字？’我若说‘不知道’，他们就会责备我。所以，我先把他射伤，让他虚弱，然后再问他。”
Tasmiṃ samaye bārāṇasiyaṃ pīḷiyakkho nāma rājā rajjaṃ kāresi. So migamaṃsalobhena mātaraṃ rajjaṃ paṭicchāpetvā sannaddhapañcāvudho himavantaṃ pavisitvā mige vadhitvā maṃsaṃ khādanto migasammatānadiṃ patvā anupubbena sāmassa pānīyaggahaṇatitthaṃ sampatto migapadavalañjaṃ disvā maṇivaṇṇāhi sākhāhi koṭṭhakaṃ katvā dhanuṃ ādāya visapītaṃ saraṃ sannahitvā nilīnova acchi. Mahāsattopi sāyanhasamaye phalāphalaṃ āharitvā assamapade ṭhapetvā mātāpitaro vanditvā ‘‘pānīyaṃ āharissāmī’’ti ghaṭaṃ gahetvā migagaṇaparivuto dvepi mige ekato katvā tesaṃ piṭṭhiyaṃ pānīyaghaṭaṃ ṭhapetvā hatthena gahetvā nadītitthaṃ agamāsi. Rājā koṭṭhake ṭhitova taṃ tathā āgacchantaṃ disvā ‘‘mayā ettakaṃ kālaṃ evaṃ vicarantenapi manusso nāma na diṭṭhapubbo, devo nu kho esa nāgo nu kho, sace panāhaṃ etaṃ upasaṅkamitvā pucchissāmi. Devo ce bhavissati, ākāsaṃ uppatissati. Nāgo ce, bhūmiyaṃ pavisissati. Na kho panāhaṃ sabbakālaṃ himavanteyeva vicarissāmi, bārāṇasiṃ gamissāmi. Tatra maṃ pucchissanti ‘api nu kho te, mahārāja, himavante vasantena kiñci achariyaṃ diṭṭhapubba’nti? Tatrāhaṃ ‘evarūpo me satto diṭṭhapubbo’ti vakkhāmi. ‘Ko nāmeso’ti vutte sace ‘na jānāmī’ti vakkhāmi , atha garahissanti maṃ, tasmā etaṃ vijjhitvā dubbalaṃ katvā pucchissāmī’’ti cintesi.
这时，那些鹿先下水喝了水，上岸之后，菩萨才像一位受持戒行仪轨的大长老那样，慢慢下水，等疲劳平息了，再从容上岸。他穿上红色树皮衣，又披上另一件，把羚羊皮搭在肩上，提起水罐，擦干净后放在左肩窝上。就在那时，国王心想：“现在正是射箭的时候。”他举起涂了毒的箭，射中菩萨的右胁，箭从左胁穿出。鹿群知道菩萨中箭了，吓得四散逃走。可是睒子智者虽然中了箭，也没有让水罐以任何方式倾倒，他提起正念，慢慢把水罐放下来，拨开沙子放稳，辨明方向，把头朝向父母居住的方向，躺在像银板一样的沙地上，如同一尊金色雕像。他保持正念，心想：“在这雪山地方，我没有仇敌，我父母也没有仇敌。”嘴里吐着血，没有看见国王，就先说了第一首偈颂：
Atha tesu migesu paṭhamameva otaritvā pānīyaṃ pivitvā uttiṇṇesu bodhisatto uggahitavatto mahāthero viya saṇikaṃ otaritvā passaddhadaratho paccuttaritvā rattavākacīraṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ajinacammaṃ aṃse katvā pānīyaghaṭaṃ ukkhipitvā udakaṃ puñchitvā vāmaaṃsakūṭe ṭhapesi. Tasmiṃ kāle ‘‘idāni vijjhituṃ samayo’’ti rājā visapītaṃ saraṃ ukkhipitvā mahāsattaṃ dakkhiṇapasse vijjhi, saro vāmapassena nikkhami. Tassa viddhabhāvaṃ ñatvā migagaṇā bhītā palāyiṃsu. Suvaṇṇasāmapaṇḍito pana viddhopi pānīyaghaṭaṃ yathā vā tathā vā anavasumbhitvā satiṃ paccupaṭṭhāpetvā saṇikaṃ otāretvā vālukaṃ viyūhitvā ṭhapetvā disaṃ vavatthapetvā mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhānadisābhāgena sīsaṃ katvā rajatapaṭṭavaṇṇāya vālukāya suvaṇṇapaṭimā viya nipajjitvā satiṃ paccupaṭṭhāpetvā ‘‘imasmiṃ himavantappadese mama verī nāma natthi, mayhaṃ mātāpitūnañca verī nāma natthī’’ti mukhena lohitaṃ chaḍḍetvā rājānaṃ adisvāva paṭhamaṃ gāthamāha –
“到底是谁用箭射了我这个大意疏忽的取水人？
是刹帝利、婆罗门，还是吠舍？是谁射中了我，却躲起来不现身？”
‘‘Ko nu maṃ usunā vijjhi, pamattaṃ udahārakaṃ; Khattiyo brāhmaṇo vesso, ko maṃ viddhā nilīyasī’’ti.
在这里，“放逸的”指的是修慈心时没有保持正念的人。他正是针对这一点，才在当时把自己说成是放逸的。“射中”就是射穿的意思。
Tattha pamattanti mettābhāvanāya anupaṭṭhitasatiṃ. Idañhi so sandhāya tasmiṃ khaṇe attānaṃ pamattaṃ nāma akāsi. Viddhāti vijjhitvā.
这样说完之后，为了说明自己身上的肉确实不是给人吃的，他又说了第二首偈颂：
Evañca pana vatvā puna attano sarīramaṃsassa abhakkhasammatabhāvaṃ dassetuṃ dutiyaṃ gāthamāha –
“我的肉不能吃，皮也没什么用处。
那么，你到底是根据什么理由，认为可以射我呢？”
‘‘Na me maṃsāni khajjāni, cammenattho na vijjati; Atha kena nu vaṇṇena, viddheyyaṃ maṃ amaññathā’’ti.
说完第二首偈颂后，又以名字等细节追问同一个人，说道：
Dutiyagāthaṃ vatvā tameva nāmādivasena pucchanto āha –
“你是谁？又是谁的儿子？我们怎么才能认出你呢？
朋友，我问你，你就如实回答。为什么射中了我，你却躲起来？”
‘‘Ko vā tvaṃ kassa vā putto, kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ; Puṭṭho me samma akkhāhi, kiṃ maṃ viddhā nilīyasī’’ti.
这里，“错认”的意思是：这个人到底因为什么理由，认定“我该被射中”，他当时就是这样想的。
Tattha amaññathāti ayaṃ puriso kena kāraṇena maṃ vijjhitabbanti amaññitthāti attho.
说完这些话后，他就沉默不语了。国王听了之后心想：“这个人被我用浸了毒的箭射中倒地，却既不骂我，也不责备我，反而用亲切的话语对我说话，好像在抚慰我的心一样。我要到他跟前去。”这样想完之后，他走过去，站在那人面前，说了两首偈颂：
Evañca pana vatvā tuṇhī ahosi. Taṃ sutvā rājā ‘‘ayaṃ mayā visapītena sallena vijjhitvā pātitopi neva maṃ akkosati na paribhāsati, mama hadayaṃ sambāhanto viya piyavacanena samudācarati, gacchissāmissa santika’’nti cintetvā gantvā tassa santike ṭhitova dve gāthā abhāsi –
我是迦尸国的国王，人们都叫我毕里亚叉。
因为贪欲，我舍弃了王国，在林中游荡，寻找鹿群。
‘‘Rājāhamasmi kāsīnaṃ, pīḷiyakkhoti maṃ vidū; Lobhā raṭṭhaṃ pahitvāna, migamesaṃ carāmahaṃ.
“我善射箭，以‘强弓’之名著称；
纵有大象来到我箭程内，也难逃脱。”
‘‘Issatthe casmi kusalo, daḷhadhammoti vissuto; Nāgopi me na mucceyya, āgato usupātana’’nti.
在这里，他心里这样想：“天神、龙象和人一样，都是用人的语言说话的。我不知道这一位是天神、龙象还是人。如果他发怒，可能会毁了我；但一旦被称为‘王’，没有人不害怕的。”因此，为了让人知道自己是王，他先说了“我是王”。“因为贪欲”是指贪求鹿肉。“逐鹿”是指寻找鹿。“我游猎”是指我在行走。接着，为了显示自己的力量，他说了第二首偈颂。其中，“于弓术”是指箭术。“坚弓”是指能够卸下和装上那副千钧强弓的人。
Tattha rājāhamasmīti evaṃ kirassa vitakko ahosi ‘‘devāpi nāgāpi manussabhāsāya kathentiyeva, ahametaṃ devoti vā nāgoti vā manussoti vā na jānāmi. Sace kujjheyya, nāseyya maṃ, ‘rājā’ti vutte pana abhāyanto nāma natthī’’ti. Tasmā attano rājabhāvaṃ jānāpetuṃ paṭhamaṃ ‘‘rājāhamasmī’’ti āha. Lobhāti migamaṃsalobhena. Migamesanti migaṃ esanto. Carāmahanti carāmi ahaṃ. Dutiyaṃ gāthaṃ pana attano balaṃ dīpetukāmo evamāha. Tattha issattheti dhanusippe. Daḷhadhammoti daḷhadhanuṃ sahassatthāmadhanuṃ oropetuñca āropetuñca samattho.
国王这样夸赞了自己的力量之后，为了问他的名号和族姓，说道：
Iti rājā attano balaṃ vaṇṇetvā tassa nāmagottaṃ pucchanto āha –
“你是谁？又是谁的儿子？我们怎么才能认出你？
请说出你父亲和你自己的名字与族姓。”
‘‘Ko vā tvaṃ kassa vā putto, kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ; Pituno attano cāpi, nāmagottaṃ pavedayā’’ti.
在这里，“请说出”就是“请讲”的意思。
Tattha pavedayāti kathaya.
听了这话，大士心想：“如果我说‘我是天、龙、紧那罗、刹帝利等当中的某一种’，他肯定会信，但对他还是只说真话才合适。”这样想过之后，他说道：
Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘sacāhaṃ ‘devanāgakinnarakhattiyādīsu aññatarohamasmī’ti katheyyaṃ, saddaheyyeva esa, saccameva panassa kathetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā evamāha –
尊者，我是尼沙陀之子，亲族唤我萨摩；
我尚在世时他们如此称呼，今日我却将躺下（长眠）。
‘‘Nesādaputto bhaddante, sāmo iti maṃ ñātayo; Āmantayiṃsu jīvantaṃ, svajjevāhaṃ gato saye.
我像一头鹿，被粗大的毒箭射中。
大王，请看，我正躺在自己的血泊里。
‘‘Viddhosmi puthusallena, savisena yathā migo; Sakamhi lohite rāja, passa semi paripluto.
看哪，那箭已倒转穿出，我正流血。
我受了伤，特来相问：既已射中我，为何还躲藏？
‘‘Paṭivāmagataṃ sallaṃ, passa dhimhāmi lohitaṃ; Āturo tyānupucchāmi, kiṃ maṃ viddhā nilīyasi.
“豹子因为它的皮而被杀，大象因为它的牙而被杀；
那么，根据什么特征，我应该被射中呢？我不知道。”
‘‘Ajinamhi haññate dīpi, nāgo dantehi haññate; Atha kena nu vaṇṇena, viddheyyaṃ maṃ amaññathā’’ti.
那时，“活着时”，是说在这之前我还活着的时候，亲属们招呼我：“来，萨玛！去，萨玛！” “我今天就这样去了”，意思是今天的我就像这样走到了死亡的关口，已经陷进去了。“躺下”，就是我躺倒。“沉没”，就是被淹没。“倒插而入”，是说从右侧射进去、从左侧穿出来。“你看”，就是看着我。他提起正念，毫不动摇地把血从嘴里吐出来，说：“我吐出”，就是我把血吐出去。“我身患重病，且问你”，就是我得了重病来问你。“你躲藏”，就是你藏在这树林的灌木丛里。“应被射”，就是应该被射中。“你认为”，就是你认为。
Tattha jīvantanti maṃ ito pubbe jīvamānaṃ ‘‘ehi sāma, yāhi sāmā’’ti ñātayo āmantayiṃsu. Svajjevāhaṃ gatoti so ahaṃ ajja evaṃ gato maraṇamukhe sampatto, paviṭṭhoti attho . Sayeti sayāmi. Pariplutoti nimuggo. Paṭivāmagatanti dakkhiṇapassena pavisitvā vāmapassena niggatanti attho. Passāti olokehi maṃ. Dhimhāmīti niṭṭhubhāmi, idaṃ so satiṃ paccupaṭṭhāpetvā avikampamānova lohitaṃ mukhena chaḍḍetvā āha. Āturo tyānupucchāmī’’ti bāḷhagilāno hutvā ahaṃ taṃ anupucchāmi. Nilīyasīti etasmiṃ vanagumbe nilīno acchasi. Viddheyyanti vijjhitabbaṃ. Amaññathāti amaññittha.
国王听了他的话，没有如实说出真相，而是讲了假话，说道：
Rājā tassa vacanaṃ sutvā yathābhūtaṃ anācikkhitvā musāvādaṃ kathento āha –
“有一只鹿王站在近处，来到了箭能射到的地方；
萨玛看见那个后受惊吓，因此愤怒控制了我。”
‘‘Migo upaṭṭhito āsi, āgato usupātanaṃ; Taṃ disvā ubbijī sāma, tena kodho mamāvisī’’ti.
在这里，“āvisī”的意思是“笼罩、覆盖”。他用这句话说明：就是因为那个原因，我的愤怒才生起了。
Tattha āvisīti ajjhotthari. Tena kāraṇena me kodho uppannoti dīpeti.
这时，大士对他说：“大王，你在说什么？在这雪山中，看见我就逃跑的鹿根本不存在。”说完，他又说道：
Atha naṃ mahāsatto ‘‘kiṃ vadesi, mahārāja, imasmiṃ himavante maṃ disvā palāyanamigo nāma natthī’’ti vatvā āha –
从我记事起，从我懂事以来，
森林里的鹿和猛兽都不怕我。
‘‘Yato sarāmi attānaṃ, yato pattosmi viññutaṃ; Na maṃ migā uttasanti, araññe sāpadānipi.
从我守护宝藏起，从我到达青春时；
鹿与猛兽在林中，皆不畏惧我。
‘‘Yato nidhiṃ parihariṃ, yato pattosmi yobbanaṃ; Na maṃ migā uttasanti, araññe sāpadānipi.
大王，香醉山上的紧那罗们胆小怕事；
我们满心欢喜地一起走，翻过山岭，穿过森林。
‘‘Bhīrū kimpurisā rāja, pabbate gandhamādane; Sammodamānā gacchāma, pabbatāni vanāni ca.
“林中的鹿和猛兽都不怕我。
那么，到底是什么原因，让鹿一见到我就吓得逃跑呢？”
‘‘Na maṃ migā uttasanti, araññe sāpadānipi; Atha kena nu vaṇṇena, utrāsanti migā mama’’nti.
大王，说到“鹿不畏惧我”：从我能够记事、开始懂事的时候起，鹿一见到我就不会害怕。所谓“有足动物”，指的就是凶猛的野兽。所谓“从那时起”，就是从我开始穿树皮衣的时候起。至于“胆小的紧那罗”，大王，鹿的事暂且不说，紧那罗本来就是极其胆小的众生。可那些住在香醉山上的紧那罗，见到我也不害怕，我们反而彼此高高兴兴地打招呼，一起同行。所谓“鹿见到我惊恐”，意思是如果鹿见到我就会害怕，那你又凭什么让我相信呢？这里就是在说明这一点。
Tattha na maṃ migāti bho mahārāja, yato kālato paṭṭhāya ahaṃ attānaṃ sarāmi, yato kālato paṭṭhāya ahaṃ viññubhāvaṃ patto asmi bhavāmi, tato kālato paṭṭhāya maṃ disvā migā nāma na uttasanti. Sāpadānipīti vāḷamigāpi. Yato nidhinti yato kālato paṭṭhāya ahaṃ vākacīraṃ parihariṃ. Bhīrū kimpurisāti mahārāja, migā tāva tiṭṭhantu, kimpurisā nāma atibhīrukā honti. Ye imasmiṃ gandhamādanapabbate viharanti, tepi maṃ disvā na uttasanti, atha kho mayaṃ aññamaññaṃ sammodamānā gacchāma. Utrāsanti migā mamanti mamaṃ disvā migā utrāseyyuṃ, kena kāraṇena tvaṃ maṃ saddahāpessasīti dīpeti.
国王听完之后，心想：“我射伤了这个没有过错的人，还说了假话。我现在应该只说真话。”于是说道：
Taṃ sutvā rājā ‘‘mayā imaṃ niraparādhaṃ vijjhitvā musāvādo kathito, saccameva kathayissāmī’’ti cintetvā āha –
“鹿不会因为你而受惊，萨玛，我何必对你说假话呢？
我被嗔恨和贪欲压住了，才朝你射出了那支箭。”
‘‘Na taṃ tasa migo sāma, kiṃ tāhaṃ alikaṃ bhaṇe; Kodhalobhābhibhūtāhaṃ, usuṃ te taṃ avassaji’’nti.
在这里，“鹿不畏惧你”的意思是：鹿见到你并不害怕，也就是没有恐惧。“我为什么要对你说假话”的意思是：面对像你这样容貌美好的人，我怎么会当面说假话呢？“我被嗔恨和贪欲所压倒”的意思是：我被嗔恨和贪欲制伏了。他一开始对鹿生起嗔恨，拉弓搭箭站在那里，心想“我要射中那些鹿”；后来见到菩萨，不知道他是天神等哪一类众生，便生起了贪心：“我要问问他。”所以才这样说。
Tattha na taṃ tasāti na taṃ disvā migo tasa, na bhītoti attho. Kiṃ tāhanti kiṃ te evaṃ kalyāṇadassanassa santike ahaṃ alikaṃ bhaṇissāmi . Kodhalobhābhibhūtāhanti kodhena ca lobhena ca abhibhūto hutvā ahaṃ. So hi paṭhamameva migesu uppannena kodhena ‘‘mige vijjhissāmī’’ti dhanuṃ āropetvā ṭhito pacchā bodhisattaṃ disvā tassa devatādīsu aññatarabhāvaṃ ajānanto ‘‘pucchissāmi na’’nti lobhaṃ uppādesi, tasmā evamāha.
他这样说完之后，心里又想：“这位金色的萨摩不会独自一人住在这片森林里，他一定是有亲属的。我来问问他。”于是说出了另一首偈颂：
Evañca pana vatvā ‘‘nāyaṃ suvaṇṇasāmo imasmiṃ araññe ekakova vasissati, ñātakehipissa bhavitabbaṃ, pucchissāmi na’’nti cintetvā itaraṃ gāthamāha –
“朋友，你到底是从哪里来的？又是谁把你派来的？
‘取水的人到河边去吧’，你是来到鹿群聚集之地的。”
‘‘Kuto nu sāma āgamma, kassa vā pahito tuvaṃ; ‘Udahāro nadiṃ gaccha’, āgato migasammata’’nti.
在这里，“sāmā”是对大士的称呼。“āgamma”意思是“来到”之后，也就是：从哪个地方来到这片树林？“我们的饮用水人去河边取水”——你是被谁派来的，受那个人差遣，才来到这个被鹿群认可的地方？这就是它的意思。
Tattha sāmāti mahāsattaṃ ālapati. Āgammāti kuto desā imaṃ vanaṃ āgamitvā ‘‘amhākaṃ udahāro udakaṃ āharituṃ nadiṃ gacchā’’ti kassa vā pahitokena puggalena pesito hutvā tuvaṃ imaṃ migasammataṃ āgatoti attho.
他听完那番话后，强忍着巨大的苦受，从嘴里吐出血来，说了一首偈颂：
So tassa kathaṃ sutvā mahantaṃ dukkhavedanaṃ adhivāsetvā mukhena lohitaṃ chaḍḍetvā gāthamāha –
“我的父母双目失明，我在大森林里赡养他们。
我为他们取来水，是作为被鹿群认可的人来到这里的。”
‘‘Andhā mātāpitā mayhaṃ, te bharāmi brahāvane; Tesāhaṃ udakāhāro, āgato migasammata’’nti.
在这里，“我养活”的意思是：我把根茎、果实等采集回来，喂养他们。
Tattha bharāmīti mūlaphalādīni āharitvā posemi.
大士这样说完之后，又想到父母，悲切地哀叹着说道：
Evañca pana vatvā mahāsatto mātāpitaro ārabbha vilapanto āha –
他们只剩下一点点气息，生命就像只剩千分之一那么微弱。
因为得不到水，我想那些盲人就要死了。
‘‘Atthi nesaṃ usāmattaṃ, atha sāhassa jīvitaṃ; Udakassa alābhena, maññe andhā marissare.
此苦于我非甚苦，世人难免遭此厄；
不见慈母之痛，于我远甚于此。
‘‘Na me idaṃ tathā dukkhaṃ, labbhā hi pumunā idaṃ; Yañca ammaṃ na passāmi, taṃ me dukkhataraṃ ito.
这对我来说不算那么苦，因为这是男人可以得到的。
我见不到父亲，这对我来说比这更痛苦。
‘‘Na me idaṃ tathā dukkhaṃ, labbhā hi pumunā idaṃ; Yañca tātaṃ na passāmi, taṃ me dukkhataraṃ ito.
那位可怜的母亲，想必会在漫长的岁月里一直悲泣。
夜半时分，或深夜之中，就像河流一样枯竭。
‘‘Sā nūna kapaṇā ammā, cirarattāya rucchati; Aḍḍharatteva ratte vā, nadīva avasucchati.
那个可怜的父亲，想必会从此长久地悲伤哭泣；
半夜或深夜时分，就像河流一样干涸。
‘‘So nūna kapaṇo tāto, cirarattāya rucchati; Aḍḍharatteva ratte vā, nadīva avasucchati.
“起身行走、按摩双足之侍奉既无，
萨玛啊，双亲悲唤着，将游荡于大林。
‘‘Uṭṭhānapādacariyāya, pādasambāhanassa ca; Sāma tātavilapantā, hiṇḍissanti brahāvane.
这第二支箭，也让我心脏震动。
我看不见那些盲人，我想我恐怕要活不成了。”
Idampi dutiyaṃ sallaṃ, kampeti hadayaṃ mamaṃ; Yañca andhe na passāmi, maññe hissāmi jīvita’’nti.
这里，“usāmattaṃ”指的是食物的量。“usā”确实是食物的名称，因为食物存在。所谓“sāhassa jīvitaṃ”，意思是只有六天的生命。这是针对他带来放在那里的果实说的。或者，“usā”指体温。这样一来，意思就是：他们身体里有微少的体温，而靠我带来的果实，他们还能活六天。“Marissare”的意思是“我想他们会死”。“Pumunā”指“男子”，因为这样的苦本来就只有男子才承受。“Cirarattāya rucchatīti”意思是“将长久哭泣”。“Aḍḍharatte vā”指中夜时，或“Ratte vā”指后夜时。“Avasucchati”意思是“将如同小溪那样干涸”。“Uṭṭhānapādacariyāyāti”：大王，我日夜起身两三次，以自己的精勤为他们做足下承事，按摩手足，如今他们看不见我，为了我而失去眼力的他们，将哭喊“萨摩，儿啊”，像被荆棘刺着一样在这片林野中徘徊游走，这就是其含义。“Dutiyaṃ sallanti”：比起第一支被毒箭射中的箭，这支他们看不见我的忧愁之箭，要痛苦百倍、千倍、十万倍。
Tattha usāmattanti bhojanamattaṃ. ‘‘Usā’’ti hi bhojanassa nāmaṃ tassa ca atthitāya. Sāhassa jīvitanti chadivasamattaṃ jīvitanti attho. Idaṃ āharitvā ṭhapitaṃ phalāphalaṃ sandhāyāha . Atha vā usāti usmā. Tenetaṃ dasseti – tesaṃ sarīre usmāmattaṃ atthi, atha mayā ābhatena phalāphalena sāhassa jīvitaṃ atthīti. Marissareti marissantīti maññāmi. Pumunāti purisena, evarūpañhi dukkhaṃ purisena labhitabbamevāti attho. Cirarattāya rucchatīti cirarattaṃ rodissati. Aḍḍharatte vāti majjhimaratte vā. Ratte vāti pacchimaratte vā. Avasucchatīti kunnadī viya sussissatīti attho. Uṭṭhānapādacariyāyāti mahārāja, ahaṃ rattimpi divāpi dve tayo vāre uṭṭhāya attano uṭṭhānavīriyena tesaṃ pādacariyaṃ karomi, hatthapāde sambāhāmi, idāni maṃ adisvā mamatthāya te parihīnacakkhukā ‘‘sāmatātā’’ti vilapantā kaṇṭakehi vijjhiyamānā viya imasmiṃ vanappadese hiṇḍissanti vicarissantīti attho. Dutiyaṃ sallanti paṭhamaviddhavisapītasallato sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena dukkhataraṃ idaṃ dutiyaṃ tesaṃ adassanasokasallaṃ.
国王听了他的悲泣，心想：“这个人是个彻底的梵行者，安住于法，赡养父母，现在即使落到这样的苦境，也还是只为父母悲泣。对这样具足德行的人，我竟然犯了过错。怎样才能安慰他呢？”他这样想过之后，又做出决定：“在地狱里受苦的时候，王位能有什么用？我就按这个人照顾父母的方式，来照顾他的父母，这样他的死也就如同没死一样。”下定决心后，他说道：
Rājā tassa vilāpaṃ sutvā ‘‘ayaṃ accantaṃ brahmacārī dhamme ṭhito mātāpitaro bharati, idāni evaṃ dukkhappattopi tesaṃyeva vilapati, evaṃ guṇasampanne nāma mayā aparādho kato, kathaṃ nu kho imaṃ samassāseyya’’nti cintetvā ‘‘niraye paccanakāle rajjaṃ kiṃ karissati, iminā paṭijaggitaniyāmenevassa mātāpitaro paṭijaggissāmi, imassa maraṇampi amaraṇaṃ viya bhavissatī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā āha –
萨玛，善见者，别哭得太厉害。
我愿意做一个干活的人，在大森林里照顾你。
‘‘Mā bāḷhaṃ paridevesi, sāma kalyāṇadassana; Ahaṃ kammakaro hutvā, bharissaṃ te brahāvane.
我在箭术上很在行，以“坚固法”之名广为人知；
我要做一个干活的人，在大森林里伺候你。
‘‘Issatthe casmi kusalo, daḷhadhammoti vissuto; Ahaṃ kammakaro hutvā, bharissaṃ te brahāvane.
寻找野兽吃剩的残食，还有林中的根茎和果实；
我要做一个干活的仆人，在大森林里伺候你。
‘‘Migānaṃ vighāsamanvesaṃ, vanamūlaphalāni ca; Ahaṃ kammakaro hutvā, bharissaṃ te brahāvane.
“萨玛，你父母所在的那片树林在哪里？
我会像你当初赡养他们那样，来赡养他们。”
‘‘Katamaṃ taṃ vanaṃ sāma, yattha mātāpitā tava; Ahaṃ te tathā bharissaṃ, yathā te abharī tuva’’nti.
这里，“我将奉养他们”意思是：我将奉养你的父母。“诸兽”是指为了寻找狮子等野兽吃剩的残食而四处搜寻。这个人先前曾说：“我精通箭术，会射杀肥壮的野兽，用甘美的肉来奉养你的父母。”当别人对他说“大王，请不要为了我们而杀生”之后，他才这样说道。“如同你曾奉养他们那样”，意思是：就像你曾经奉养他们一样，我也同样会奉养他们。
Tattha bharissaṃ teti te tava mātāpitaro bharissāmi. Migānanti sīhādīnaṃ migānaṃ vighāsaṃ anvesanto. Idaṃ so ‘‘issatthe casmi kusaloti thūlathūle mige vadhitvā madhuramaṃsena tava mātāpitaro bharissāmī’’ti vatvā ‘‘mā, mahārāja, amhe nissāya pāṇavadhaṃ karī’’ti vutte evamāha. Yathā teti yathā tvaṃ te abhari, tathevāhampi bharissāmīti.
于是大士对他说：“善哉，大王，那就请你奉养我的父母吧。”说完，便给他指路，说道：
Athassa mahāsatto ‘‘sādhu, mahārāja, tena hi me mātāpitaro bharassū’’ti vatvā maggaṃ ācikkhanto āha –
“大王，这条单人小道，就在我头边；
从这里走半拘舍，那里有他们的住处。
你从这里过去之后，就奉养我的父母吧。”
‘‘Ayaṃ ekapadī rāja, yoyaṃ ussīsake mama; Ito gantvā aḍḍhakosaṃ, tattha nesaṃ agārakaṃ; Yattha mātāpitā mayhaṃ, te bharassu ito gato’’ti.
其中，“单足”指的是一条只有一步宽的小路。“头枕处”就是在我头顶所在的那个地方。“半拘萨”是指半拘萨的距离之内。
Tattha ekapadīti ekapadamaggo. Ussīsaketi yo esa mama matthakaṭṭhāne. Aḍḍhakosanti aḍḍhakosantare.
他这样给那人指了路之后，因为对父母怀着强烈的爱，忍受着那样的感受，为了养活他们，便合掌恳求，又这样说道：
Evaṃ so tassa maggaṃ ācikkhitvā mātāpitūsu balavasinehena tathārūpaṃ vedanaṃ adhivāsetvā tesaṃ bharaṇatthāya añjaliṃ paggayha yācanto puna evamāha –
礼敬您，迦尸王！礼敬您，让迦尸繁荣的人！
我的父母双目失明，请你在大森林里照顾他们。
‘‘Namo te kāsirājatthu, namo te kāsivaḍḍhana; Andhā mātāpitā mayhaṃ, te bharassu brahāvane.
327第327段没有可翻译的巴利文内容。
327.
“我向您合掌，迦尸王，我向您顶礼；
请您代我向我的父母转达问候与礼敬。”
‘‘Añjaliṃ te paggaṇhāmi, kāsirāja namatthu te; Mātaraṃ pitaraṃ mayhaṃ, vutto vajjāsi vandana’’nti.
在这里，所谓“被说了之后你要说”，意思是：大王啊，当我这样对你说了之后，你要去替我向父母转达礼敬，说：“你们的儿子金苏摩在河岸边被涂了毒的箭射中，躺在像银板一样的沙洲上，向右侧卧，合掌恭敬地礼拜你们的双足。”这就是这段话的意思。
Tattha vutto vajjāsīti ‘‘putto vo suvaṇṇasāmo nadītīrevisapītena sallena viddho rajatapaṭṭasadise vālukāpuline dakkhiṇapassena nipanno añjaliṃ paggayha tumhākaṃ pāde vandatī’’ti evaṃ mahārāja, mayā vutto hutvā mātāpitūnaṃ me vandanaṃ vadeyyāsīti attho.
国王答应道：“好。”大士也托人向父母顶礼之后，就失去了知觉。导师为了说明这件事，说了下面的话：
Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Mahāsattopi mātāpitūnaṃ vandanaṃ pesetvā visaññitaṃ pāpuṇi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“说完这番话后，苏摩这位年轻人，相貌端正，
他被毒力冲昏了头，失去了知觉。”
‘‘Idaṃ vatvāna so sāmo, yuvā kalyāṇadassano; Mucchito visavegena, visaññī samapajjathā’’ti.
在这里，“陷入”指的是失去知觉、陷入昏迷。
Tattha samapajjathāti visaññī jāto.
他这样说了没多久，就变得像断了气一样。这时，被毒力所压垮的有分心相续，依着心脏色法而运转，话说到一半就停了，嘴闭上了，眼睛合上了，手脚变得僵硬，整个身体都被血涂满了。国王心想：“他刚才还在跟我说话，这到底是怎么回事？”就去探他的呼吸。可是呼吸已经停了，身体也僵直了。国王看到这情形，心想“萨摩现在已经死了”，再也压不住悲伤，双手抱住头，放声大哭。为了说明这件事，导师说了下面的话——
So hi heṭṭhā ettakaṃ kathento nirassāso viya ahosi. Idāni panassa visavegena madditā bhavaṅgacittasantati hadayarūpaṃ nissāya pavatti, kathā pacchijji, mukhaṃ pihitaṃ, akkhīni nimīlitāni, hatthapādā thaddhabhāvaṃ pattā, sakalasarīraṃ lohitena makkhitaṃ. Rājā ‘‘ayaṃ idāneva mayā saddhiṃ kathesi, kiṃ nu kho’’ti tassa assāsapassāse upadhāresi. Te pana niruddhā, sarīraṃ thaddhaṃ jātaṃ. So taṃ disvā ‘‘niruddho dāni sāmo’’ti sokaṃ saddhāretuṃ asakkonto ubho hatthe matthake ṭhapetvā mahāsaddena paridevi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那位国王悲泣哀叹，说出许多哀切可怜之语；
我曾自以为不老不死，今日方知此理，往昔却不知。
亲眼见其命终，知死者不再来。
‘‘Sa rājā paridevesi, bahuṃ kāruññasañhitaṃ; Ajarāmarohaṃ āsiṃ, ajjetaṃ ñāmi no pure; Sāmaṃ kālaṅkataṃ disvā, natthi maccussa nāgamo.
那个与我应答争辩的人，已被毒物所侵；
如今到了这个时候，他竟一句话也不对我说。
‘‘Yassu maṃ paṭimanteti, savisena samappito; Svajja evaṃ gate kāle, na kiñci mabhibhāsati.
我现在肯定是要下地狱了，这一点我毫不怀疑。
那时确实造下了恶业，是长久带来苦果的罪过。
‘‘Nirayaṃ nūna gacchāmi, ettha me natthi saṃsayo; Tadā hi pakataṃ pāpaṃ, cirarattāya kibbisaṃ.
村里会有爱指责的人说：这家伙是个作恶的人。
在无人的森林里，谁有资格来指责我呢？
‘‘Bhavanti tassa vattāro, gāme kibbisakārako; Araññe nimmanussamhi, ko maṃ vattumarahati.
“业确实会让人记起，青年们聚集在村落；
在这无人的森林里，到底谁会来提醒我呢？”
‘‘Sārayanti hi kammāni, gāme saṃgaccha māṇavā; Araññe nimmanussamhi, ko nu maṃ sārayissatī’’ti.
那时我心里想：“我在这么长的时间里，一直以为自己不会衰老、不会死亡。”所谓“今天”，是说今天我亲眼看见萨摩死了，才明白死亡一定会来到我和别人身上，于是悲叹道：“我今天才知道死亡会来，以前竟然完全不知道。”所谓“到了今天这样的时刻”，是说那个被毒箭射中的人，刚才还在回应我，如今到了这样的境地，临终的时刻已经来临，他却连一点点话都说不出来了。所谓“那时”，是说在那一刻，我亲手射杀，造下了恶业。所谓“长”——“Cirarattāya kibbisaṃ”：那罪过能长久受报，严酷而粗恶——
Tattha āsinti ahaṃ ettakaṃ kālaṃ ajarāmaromhīti saññī ahosiṃ. Ajjetanti ajja ahaṃ imaṃ sāmaṃ kālakataṃ disvā mamañceva aññesañca natthi maccussa nāgamoti taṃ maccussa āgamanaṃ ajja jānāmi, ito pubbe na jānāmīti vilapati. Svajja evaṃ gate kāleti yo savisena sallena samappito idāneva maṃ paṭimanteti, so ajja evaṃ gate kāle evaṃ maraṇakāle sampatte kiñci appamattakampi na bhāsati. Tadā hīti tasmiṃ khaṇe sāmaṃ vijjhantena mayā pāpaṃ kataṃ. Cirarattāya kibbisanti taṃ pana cirarattaṃ vipaccanasamatthaṃ dāruṇaṃ pharusaṃ.
tassa是指那个造了这样的恶业还到处游荡的人。vattāro就是那些指责他的人，他们会说：“在哪个村子，是怎样的作恶者？”可在这无人的森林里，谁又能来指责我呢？要是真有这样的人，就让他来说吧——他这样哀号着。sārayantīti的意思是：在村落、小镇等处，这里那里有许多人聚在一起，说：“喂，杀人的家伙，你干了这么残忍的事，你已经落得这样的下场！”就这样使他的恶业被忆起、斥责他。可在这无人的森林里，谁来提醒我呢？——他这样自责着，哀号不已。
Tassāti tassa evarūpaṃ pāpakammaṃ katvā vicarantassa. Vattāroti ninditāro bhavanti ‘‘kuhiṃ gāme kinti kibbisakārako’’ti. Imasmiṃ pana araññe nimmanussamhi ko maṃ vattumarahati, sace hi bhaveyya, vadeyyāti vilapati. Sārayantīti gāme vā nigamādīsu vā saṃgaccha māṇavā tattha tattha bahū purisā sannipatitvā ‘‘ambho purisaghātaka, dāruṇaṃ te kammaṃ kataṃ, asukadaṇḍaṃ patto nāma tva’’nti evaṃ kammāni sārenti codenti. Imasmiṃ pana nimmanusse araññe maṃ ko sārayissatīti attānaṃ codento vilapati.
那时，有一位名叫极美的天女，住在香山，曾在菩萨的第七世做过他的母亲。她因为对儿子的慈爱，常常忆念菩萨，但那天她正享受着天界的妙乐，没有忆念他。也有说“她去参加天众集会了”。当菩萨陷入昏迷时，她心想：“我儿子现在怎么样了？”她留意一看，便看见毕理亚克王用毒箭射中她的儿子，在鹿称河边的沙洲上把他杀害后，正大声悲泣。她想：“如果我不去，我的儿子萨摩就会死在那里；国王的心也会碎裂；萨摩的父母也会因为没有食物和水而枯竭死去。如果我去，国王就会拿着水罐去到他父母那里，到了之后会说‘你们的儿子被我杀了’。这样说完，听了他们的话之后，他会把他们带到儿子身边。那时，他们和我将一起作真实语，以真实语的力量，萨摩的毒就会消散。这样，我的儿子便能活命，父母也能重获双眼；国王听闻萨摩的法谈后，将前往城市行大布施，成为生天的因。因此，我应当去那里。”于是她来到鹿称河边，以隐身之身立在虚空中，与国王交谈。为了阐明这个意义，导师说：
Tadā bahusundarī nāma devadhītā gandhamādanavāsinī mahāsattassa sattame attabhāve mātubhūtapubbā. Sā puttasinehena bodhisattaṃ niccaṃ āvajjeti, taṃ divasaṃ pana dibbasampattiṃ anubhavamānā na taṃ āvajjeti. ‘‘Devasamāgamaṃ gatā’’tipi vadantiyeva. Sā tassa visaññibhūtakāle ‘‘kiṃ nu kho me puttassa pavattī’’ti āvajjamānā addasa ‘‘ayaṃ pīḷiyakkho nāma rājā mama puttaṃ visapītena sallena vijjhitvā migasammatānadītīre vālukāpuline ghātetvā mahantena saddena paridevati. Sacāhaṃ na gamissāmi, mama putto suvaṇṇasāmo ettheva marissati, raññopi hadayaṃ phalissati, sāmassa mātāpitaropi nirāhārā pānīyampi alabhantā sussitvā marissanti. Mayi pana gatāya rājā pānīyaghaṭaṃ ādāya tassa mātāpitūnaṃ santikaṃ gamissati, gantvā ca pana ‘‘putto vo mayā hato’ti kathessati. Evañca vatvā tesaṃ vacanaṃ sutvā te puttassa santikaṃ ānayissati. Atha kho te ca ahañca saccakiriyaṃ karissāma, saccabalena sāmassa visaṃ vinassissati. Evaṃ me putto jīvitaṃ labhissati, mātāpitaro ca cakkhūni labhissanti, rājā ca sāmassa dhammadesanaṃ sutvā nagaraṃ gantvā mahādānaṃ datvā saggaparāyaṇo bhavissati, tasmā gacchāmahaṃ tatthā’’ti. Sā gantvā migasammatānadītīre adissamānena kāyena ākāse ṭhatvā raññā saddhiṃ kathesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那位天神隐没身形，在香醉山上；
因为对国王的悲悯，她宣说了这些偈颂。
‘‘Sā devatā antarahitā, pabbate gandhamādane; Raññova anukampāya, imā gāthā abhāsatha.
大王，听说你犯了罪，做了恶作之业；
无辜的父子三人，被同一支箭射死。
‘‘Āguṃ kira mahārāja, akari kammadukkaṭaṃ; Adūsakā pitāputtā, tayo ekūsunā hatā.
“来吧，我来教你，让你能投生到善趣。
你要依法在林中照顾盲人们，我想，这样你就能往生善趣。”
‘‘Ehi taṃ anusikkhāmi, yathā te sugatī siyā; Dhammenandhe vane posa, maññehaṃ sugatī tayā’’ti.
在这里，“只是国王”指的就是国王本人。“你造了罪啊”：大王，你犯下了大罪、极大的恶行。“恶行”：你所做的这件事就是恶行，你做了卑劣的行为。“无罪的”：指没有过失。“父母与儿子”：母亲、父亲和儿子，这三个人被你一箭射杀了。因为儿子被杀时，与他紧密相连的父母也就等于一同被杀了。“我教导”：就是我来教、来指导你。“扶养”：你要站在萨摩的位置上，生起慈爱之心，像萨摩那样去扶养那两位盲人。“我想你这样可以到达善趣”：因此我认为，你这样子将能走向善趣。
Tattha raññovāti raññoyeva. Āguṃ kirāti mahārāja, tvaṃ mahāparādhaṃ mahāpāpaṃ akari. Dukkaṭanti yaṃ kataṃ dukkaṭaṃ hoti, taṃ lāmakakammaṃ akari. Adūsakāti niddosā. Pitāputtāti mātā ca pitā ca putto ca ime tayo janā ekausunā hatā. Tasmiñhi hate tappaṭibaddhā tassa mātāpitaropi hatāva honti. Anusikkhāmīti sikkhāpemi anusāsāmi. Posāti sāmassa ṭhāne ṭhatvā sinehaṃ paccupaṭṭhāpetvā sāmo viya te ubho andhe posehi. Maññehaṃ sugatī tayāti evaṃ tayā sugatiyeva gantabbā bhavissatīti ahaṃ maññāmi.
他听了天女的话，相信“我只要奉养他的父母，就能生到天界”，于是下定决心：“王位对我有什么用？我就去奉养他们吧。”他坚定了这个决心，虽然还在大声悲哭，内心的忧伤却已经减轻。他想：“睒子确实已经死了。”便用各种鲜花供养他的遗体，用水洒净，右绕三圈，在四个方位一一顶礼，然后拿起装满水的罐子，满怀忧恼，面向南方走去。为了说明这个道理，导师说了下面的话：
So devatāya vacanaṃ sutvā ‘‘ahaṃ kira tassa mātāpitaro posetvā saggaṃ gamissāmī’’ti saddahitvā ‘‘kiṃ me rajjena, teyeva posessāmī’’ti daḷhaṃ adhiṭṭhāya balavaparidevaṃ paridevanto sokaṃ tanukaṃ katvā ‘‘suvaṇṇasāmo mato bhavissatī’’ti nānāpupphehi tassa sarīraṃ pūjetvā udakena siñcitvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā tena pūritaṃ udakaghaṭaṃ ādāya domanassappatto dakkhiṇadisābhimukho agamāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“那位国王哀伤哭泣之后，说了许多充满悲悯的话；
他拿起水罐，就朝南方离开了。”
‘‘Sa rājā paridevitvā, bahuṃ kāruññasañhitaṃ; Udakakumbhamādāya, pakkāmi dakkhiṇāmukho’’ti.
这位国王天生力气就很大，他拿着水罐往前走，像是要把隐修处撞开一样闯了进去，来到布料贤者的草庐门前。布料贤者正坐在里面，听到他的脚步声，心想：“这不像萨摩的脚步声，到底是谁呢？”于是开口询问，诵出两首偈颂：
Pakatiyāpi mahāthāmo rājā pānīyaghaṭaṃ ādāya gacchanto assamapadaṃ koṭṭento viya pavisitvā dukūlapaṇḍitassa paṇṇasālādvāraṃ sampāpuṇi. Dukūlapaṇḍito anto nisinnova tassa padasaddaṃ sutvā ‘‘nāyaṃ sāmassa padasaddo, kassa nu kho’’ti pucchanto gāthādvayamāha –
这是谁的脚步声，听起来像是有人走过来了？
这不是萨摩的声音。朋友，你究竟是谁？
‘‘Kassa nu eso padasaddo, manussasseva āgato; Neso sāmassa nigghoso, ko nu tvamasi mārisa.
“萨摩确实寂静地行走，他抬脚落脚也悄然无声；
这不是萨摩的声音。朋友，你到底是谁？”
‘‘Santañhi sāmo vajati, santaṃ pādāni neyati; Neso sāmassa nigghoso, ko nu tvamasi mārisā’’ti.
在这件事上，“正是人的”：这不是狮子、老虎、豹子、夜叉、大象、紧那罗的脚步声，而是走过来的人发出的脚步声，这不是萨摩的。“确实寂静”：就是与寂止相应。“行走”：就是经行。“引导”：就是让脚步站稳。
Tattha manussassevāti nāyaṃ sīhabyagghadīpiyakkhanāgakinnarānaṃ, āgacchato pana manussassevāyaṃ padasaddo, neso sāmassāti. Santaṃ hīti upasamayuttaṃ eva. Vajatīti caṅkamati. Neyatīti patiṭṭhāpeti.
国王听了这话，心想：“如果我不说明自己是国王，只说‘是我杀了你们的儿子’，他们就会发怒，对我恶语相向。这样一来，我对他们生起嗔恨，就会去伤害他们，那对我来说就是不善了。可一旦说出‘国王’二字，没有人会不害怕。所以，我还是先说明自己是国王吧。”这样想过之后，他把水罐放在饮水台上，站在树叶搭的茅屋门口说道：
Taṃ sutvā rājā ‘‘sacāhaṃ attano rājabhāvaṃ akathetvā ‘mayā tumhākaṃ putto mārito’ti vakkhāmi, ime kujjhitvā mayā saddhiṃ pharusaṃ kathessanti. Evaṃ me tesu kodho uppajjissati, atha ne viheṭhessāmi, taṃ mama akusalaṃ bhavissati, ‘rājā’ti pana vutte abhāyantā nāma natthi, tasmā rājabhāvaṃ tāva kathessāmī’’ti cintetvā pānīyamāḷake pānīyaghaṭaṃ ṭhapetvā paṇṇasālādvāre ṭhatvā āha –
我是迦尸国的国王，智者称我为皮利雅卡。
因为贪欲，我舍弃了王国，在林中游荡，寻找鹿群。
‘‘Rājāhamasmi kāsīnaṃ, pīḷiyakkhoti maṃ vidū; Lobhā raṭṭhaṃ pahitvāna, migamesaṃ carāmahaṃ.
“我在箭术上很在行，以‘坚法’之名闻名。
即使大象来到箭程之内，也逃不出我。”
‘‘Issatthe casmi kusalo, daḷhadhammoti vissuto; Nāgopi me na mucceyya, āgato usupātana’’nti.
杜库拉贤者也跟他互相问候，说道——
Dukūlapaṇḍitopi tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto āha –
大王，欢迎你来！你来得正是时候。
您已经作为主宰者降临了，这里有的东西，请尽管吩咐。
‘‘Svāgataṃ te mahārāja, atho te adurāgataṃ; Issarosi anuppatto, yaṃ idhatthi pavedaya.
有黑檀果、毕亚拉果、蜜果和迦苏摩利果；
这些果实细小而稀少，大王，请享用这最殊胜的佳果吧。
‘‘Tindukāni piyālāni, madhuke kāsumāriyo; Phalāni khuddakappāni, bhuñja rāja varaṃ varaṃ.
“这水也是清凉的，是从山洞里取来的；
大王，如果您愿意，那就请喝吧。”
‘‘Idampi pānīyaṃ sītaṃ, ābhataṃ girigabbharā; Tato piva mahārāja, sace tvaṃ abhikaṅkhasī’’ti;
这个意思在《矛丛本生》（《本生经》1.15.159等）里已经讲过了。不过这里说的“山窟”，是指那条叫“鹿河”的河。因为这条河是从山窟里流出来的，所以也就直接叫它“山窟”了。
Tassattho sattigumbajātake (jā. 1.15.159 ādayo) kathito. Idha pana ‘‘girigabbharā’’ti migasammataṃ sandhāya vuttaṃ. Sā hi nadī girigabbharā nikkhantattā ‘‘girigabbharā’’ tveva jātā.
当隐士向他作了如此问候接待之后，国王心里想：“一开口就说‘你们的儿子是我杀的’，这不合适。我要装作不知道，先把话头引出来再说。”于是说道——
Evaṃ tena paṭisanthāre kate rājā ‘‘putto vo mayā mārito’’ti paṭhamameva vattuṃ ayuttaṃ, ajānanto viya kathaṃ samuṭṭhāpetvā kathessāmī’’ti cintetvā āha –
“盲人在林间尚且看不见，究竟是谁为你们取来果子？
这食物备得如此周全妥帖，依我看，倒像是为明眼人所设。”
‘‘Nālaṃ andhā vane daṭṭhuṃ, ko nu vo phalamāhari; Anandhassevayaṃ sammā, nivāpo mayha khāyatī’’ti.
在这里，“不能”是说：你们这些盲人在这个树林里根本看不见任何东西。“是谁给你们拿来了果实”是说：是谁给你们拿来了这些果实和非果实。“堆积”是说：这以正确的方式、恰当的方法、真实的因由做成的、适合食用、清净的果实和非果实的堆积，就像对不盲的人那样，在我这里显现、被清楚地认知、呈现出来。
Tattha nālanti tumhe andhā imasmiṃ vane kiñci daṭṭhuṃ na samatthā. Ko nu vo phalamāharīti ko nu tumhākaṃ imāni phalāphalāni āhari. Nivāpoti ayaṃ sammā nayena upāyena kāraṇena kato khāditabbayuttakānaṃ parisuddhānaṃ phalāphalānaṃ nivāpo sannicayo anandhassa viya mayhaṃ khāyati paññāyati upaṭṭhāti.
布料贤者听了这话，就说了两首偈颂来说明：“大王，这些果子和花不是我们拿来的，是我们的儿子拿来的。”
Taṃ sutvā dukūlapaṇḍito ‘‘mahārāja, na mayaṃ phalāphalāni āharāma, putto pana no āharatī’’ti dassento gāthādvayamāha –
他年纪轻轻，正值少壮，身材不高不矮，名叫萨摩，相貌端正好看。
“他的长发乌黑，而且卷曲得像肉钩的尖端；
‘‘Daharo yuvā nātibrahā, sāmo kalyāṇadassano; Dīghassa kesā asitā, atho sūnaggavellitā.
“他确实把果实取来了，又从这里拿走了水壶；
我想他是去河边打水了，应该没走远。”
‘‘So have phalamāharitvā, ito ādāya kamaṇḍaluṃ; Nadiṃ gato udahāro, maññe na dūramāgato’’ti.
这里，“nātibrahā”是指不太高也不太矮。“Sūnaggavellitā”是指弯曲得像那个叫“sūna”的剁肉砧板的尖端一样。“Kamaṇḍaluṃ”就是水壶。“Na dūramāgato”的意思是：现在并没有走到远处，应该是到了近处——我是这么想的。
Tattha nātibrahāti nātidīgho nātirasso. Sūnaggavellitāti sūnasaṅkhātāya maṃsakoṭṭanapotthaniyā aggaṃ viya vinatā. Kamaṇḍalunti ghaṭaṃ. Na dūramāgatoti idāni na dūraṃ āgato, āsannaṭṭhānaṃ āgato bhavissatīti maññāmīti attho.
国王听了之后说道：
Taṃ sutvā rājā āha –
我亲手杀了萨摩——那侍奉你的仆从；
你们所称叹的那个童子，正是容貌殊好的萨摩。
‘‘Ahaṃ taṃ avadhiṃ sāmaṃ, yo tuyhaṃ paricārako; Yaṃ kumāraṃ pavedetha, sāmaṃ kalyāṇadassanaṃ.
“他的长发乌黑，而且卷曲得像肉钩的尖端；
萨摩倒在那些沾满血污的发丛中，已被重击而死。”
‘‘Dīghassa kesā asitā, atho sūnaggavellitā; Tesu lohitalittesu, seti sāmo mahā hato’’ti.
在那里，avadhinti（我杀）即用毒箭射中后杀死。pavedethāti（你们说）即kathetha（说、讲述）。setīti（他躺）即在名为鹿的河岸边沙滩上躺着。
Tattha avadhinti visapītena sarena vijjhitvā māresiṃ. Pavedethāti kathetha. Setīti migasammatānadītīre vālukāpuline sayati.
不过，在杜库拉贤者不远处，有一座波利迦的叶庵。她就坐在那里，听到国王的话后，想了解那件事，便从自己的叶庵出来，凭着绳索的标记来到杜库拉贤者跟前，说道：
Dukūlapaṇḍitassa pana avidūre pārikāya paṇṇasālā hoti. Sā tattha nisinnāva rañño vacanaṃ sutvā taṃ pavattiṃ sotukāmā attano paṇṇasālato nikkhamitvā rajjukasaññāya dukūlapaṇḍitassa santikaṃ gantvā āha –
杜库拉，你是在跟哪一位说着“萨摩被杀”的人商量？
听到“萨摩被杀”这句话，我的心就颤抖起来。
‘‘Kena dukūla mantesi, ‘hato sāmo’ti vādinā; ‘Hato sāmo’ti sutvāna, hadayaṃ me pavedhati.
“就像阿说他树刚长出的嫩芽，被风吹动的珊瑚色新叶；
听到‘沙摩被杀’，我的心就颤抖起来。”
‘‘Assatthasseva taruṇaṃ, pavāḷaṃ māluteritaṃ; ‘Hato sāmo’ti sutvāna, hadayaṃ me pavedhatī’’ti.
这里，“说者”就是指说“沙摩被我杀了”的那个人。“嫩芽”就是新叶。“被风吹动”就是被风所吹打。
Tattha vādināti ‘‘mayā sāmo hato’’ti vadantena. Pavāḷanti pallavaṃ. Māluteritanti vātena pahaṭaṃ.
杜库拉智者教诫说：
Dukūlapaṇḍito ovadanto āha –
“迦尸王在帕里卡，他亲自在鹿称处；
以怒箭射，我等莫于彼起恶念。”
‘‘Pārike kāsirājāyaṃ, so sāmaṃ migasammate; Kodhasā usunā vijjhi, tassa mā pāpamicchimhā’’ti.
在这里，“鹿称”是指鹿称河的岸边。“因嗔怒”是指对鹿生起的愤怒。“我们不要有恶念”是说我们两个都不该对他生起恶意。
Tattha migasammateti migasammatānadītīre. Kodhasāti migesu uppannena kodhena. Mā pāpamicchimhāti tassa mayaṃ ubhopi pāpaṃ mā icchimhā.
这时，帕里卡又说道：
Puna pārikā āha –
“千辛万苦才得到的爱子，在林中照料盲人；
对那个唯一的儿子，对于杀害（他）的凶手，心怎么能不愤怒呢？”
‘‘Kicchā laddho piyo putto, yo andhe abharī vane; Taṃ ekaputtaṃ ghātimhi, kathaṃ cittaṃ na kopaye’’ti.
在这里，“于杀害者”就是指凶手。
Tattha ghātimhīti ghātake.
穿丝衣的智者说：
Dukūlapaṇḍito āha –
“好不容易才得到的宝贝儿子，在树林里奉养双目失明的父母。
智者们说，面对杀害独生子的人仍不生气者，为无怒者。”
‘‘Kicchā laddho piyo putto, yo andhe abharī vane; Taṃ ekaputtaṃ ghātimhi, akkodhaṃ āhu paṇḍitā’’ti.
在这里，所谓“不嗔”，是说嗔怒会把人引向地狱。所以，对杀害儿子的人不生气，而应当保持不嗔——智者们就是这样说的。
Tattha akkodhanti kodho nāma nirayasaṃvattaniko, tasmā taṃ kodhaṃ akatvā puttaghātakamhi akkodho eva kattabboti paṇḍitā āhu kathenti.
他们这样说完之后，用双手捶打胸口，赞叹大士的功德，然后放声痛哭。这时，国王安慰他们说：
Evañca pana vatvā te ubhohi hatthehi uraṃ paharitvā mahāsattassa guṇe vaṇṇetvā bhusaṃ parideviṃsu. Atha ne rājā samassāsento āha –
你们不要以“沙摩被杀了”这样的话而过度悲叹。
我要去做工干活，在大森林里养活你们。
‘‘Mā bāḷhaṃ paridevetha, ‘hato sāmo’ti vādinā; Ahaṃ kammakaro hutvā, bharissāmi brahāvane.
我善射箭，以“坚固法”闻名；
我愿为佣工，在大林中供养（父母）。
‘‘Issatthe casmi kusalo, daḷhadhammoti vissuto; Ahaṃ kammakaro hutvā, bharissāmi brahāvane.
“寻找野兽吃剩的残食，以及林中的根茎和果实；
我要做一个做工的人，在那片大树林里养活你们。”
‘‘Migānaṃ vighāsamanvesaṃ, vanamūlaphalāni ca; Ahaṃ kammakaro hutvā, bharissāmi brahāvane’’ti.
在这里，所谓“说的人”，就是指当我说“萨摩被杀”的时候，你们说了“你杀死了我们这样一个具足德行的儿子，现在谁来养活我们”这类话，你们不要过度悲泣。我会做你们的仆人，像萨摩那样养活你们。
Tattha vādināti tumhe ‘‘sāmo hato’’ti vadantena mayā saddhiṃ ‘‘tayā no evaṃ guṇasampanno putto mārito, idāni ko amhe bharissatī’’tiādīni vatvā mā bāḷhaṃ paridevetha, ahaṃ tumhākaṃ kammakaro hutvā sāmo viya tumhe bharissāmīti.
国王这样安慰他们：“你们不用发愁，我不需要王位，我会一辈子养活你们。”他们就和国王交谈起来，说道：
Evaṃ rājā ‘‘tumhe mā cintayittha, na mayhaṃ rajjenattho, ahaṃ vo yāvajīvaṃ bharissāmī’’ti te assāsesi. Te tena saddhiṃ sallapantā āhaṃsu –
“大王，这不符合法，对我们来说也不合适。
你是我们的国王，我们向你礼敬双足。”
‘‘Nesa dhammo mahārāja, netaṃ amhesu kappati; Rājā tvamasi amhākaṃ, pāde vandāma te maya’’nti.
这里，“法”指本性或原因。“这对我们来说不合适”，意思是：你这种做苦役的事，对我们来说不合适，也不体面。他们说“我们礼敬你的双脚”这话时，虽已出家，却是被丧子之痛击垮，又因慢心已遭折伏，才这样说的。也有人说，他们这样说，是为了让国王生起信任。
Tattha dhammoti sabhāvo kāraṇaṃ vā. Netaṃ amhesu kappatīti etaṃ tava kammakaraṇaṃ amhesu na kappati na sobhati. ‘‘Pāde vandāma te maya’’nti idaṃ pana te pabbajitaliṅge ṭhitāpi puttasokena samabbhāhatāya ceva nihatamānatāya ca vadiṃsu. ‘‘Rañño vissāsaṃ uppādetuṃ evamāhaṃsū’’tipi vadanti.
国王听了之后，极其欢喜，心想：“真是稀有啊！我明明是专门害人的怨敌，他们对我竟然连一句粗话都没有，反而还抬举我。”于是说出偈颂：
Taṃ sutvā rājā ativiya tussitvā ‘‘aho acchariyaṃ, evaṃ dosakārake nāma mayi pharusavacanamattampi natthi, paggaṇhantiyeva mama’’nti cintetvā gāthamāha –
“猎人们啊，请宣说法义，敬意已由你献上；
你是我等之父，亦是我等之母，帕利卡啊。”
‘‘Dhammaṃ nesādā bhaṇatha, katā apacitī tayā; Pitā tvamasi amhākaṃ, mātā tvamasi pārike’’ti.
在这里，他每提到一个人就那样说。“父亲”是指杜库拉智者：从今天起，你就站在我父亲的位置上；帕莉卡妈妈，你也站在我母亲的位置上。而我会站在你们儿子萨摩的位置上，为你们做洗脚等一切事情。你们不要把我当成国王，要把我当成萨摩。
Tattha tayāti ekekaṃ vadanto evamāha. Pitāti dukūlapaṇḍita, ajja paṭṭhāya tvaṃ mayhaṃ pituṭṭhāne tiṭṭha, amma pārike, tvampi me mātuṭṭhāne tiṭṭha, ahaṃ pana vo puttassa sāmassa ṭhāne ṭhatvā pādadhovanādīni sabbakiccāni karissāmi, maṃ rājāti asallakkhetvā sāmoti sallakkhethāti.
他们合掌行礼后，恳求道：“大王，您不必为我们做仆人的差事。不过，请您抓住手杖的一头，亲自带我们去见萨摩。”他们这样恳求着，说了两首偈颂：
Te añjaliṃ paggayha vanditvā ‘‘mahārāja, tava amhākaṃ kammakaraṇakiccaṃ natthi, apica kho pana laṭṭhikoṭiyā no gahetvā ānetvā sāmaṃ dassehī’’ti yācantā gāthādvayamāhaṃsu –
礼敬你，迦尸之王！礼敬你，让迦尸繁荣的人！
我们向你合掌致敬，请你带我们到萨摩那里去。
‘‘Namo te kāsirājatthu, namo te kāsivaḍḍhana; Añjaliṃ te paggaṇhāma, yāva sāmānupāpaya.
“我们搓揉他的双足，瞻仰他的面容与双臂；
捶打着自己，静候命终之时到来。”
‘‘Tassa pāde samajjantā, mukhañca bhujadassanaṃ; Saṃsumbhamānā attānaṃ, kālamāgamayāmase’’ti.
其中，yāva sāmānupāpayāti 意思是萨摩在哪里，就把我们带到那里。bhujadassananti 就是美好端正的容貌。saṃsumbhamānāti 就是捶打。kālamāgamayāmaseti 就是我们将等待命终。
Tattha yāva sāmānupāpayāti yāva sāmo yattha, tattha amhe anupāpaya. Bhujadassananti kalyāṇadassanaṃ abhirūpaṃ. Saṃsumbhamānāti pothentā. Kālamāgamayāmaseti kālakiriyaṃ āgamessāma.
就在他们这样交谈的时候，太阳落山了。国王心想：“如果我现在就把他们带到那里，他们一见到他，心就会碎掉，这样一来，他们三个人死的时候，我必定会投生到地狱里去。所以，我不能让他们去。”这样想过之后，他说了下面四首偈颂——
Tesaṃ evaṃ kathentānaññeva sūriyo atthaṅgato. Atha rājā ‘‘sacāhaṃ idāneva ime tattha nessāmi, taṃ disvāva nesaṃ hadayaṃ phalissati, iti tiṇṇampi etesaṃ matakāle ahaṃ niraye uppajjantoyeva nāma, tasmā tesaṃ gantuṃ na dassāmī’’ti cintetvā catasso gāthāyo ajjhabhāsi –
广阔的大地布满凶猛的野兽，看上去就像天空的尽头。
萨摩被杀后躺卧之处，如同坠落在地的月亮。
‘‘Brahā vāḷamigākiṇṇaṃ, ākāsantaṃva dissati; Yattha sāmo hato seti, candova patito chamā.
广阔的荒野布满猛兽，看上去就像天边一样。
他就在那里躺着，被杀死了，像太阳从天上坠落到了地面。
‘‘Brahā vāḷamigākiṇṇaṃ, ākāsantaṃva dissati; Yattha sāmo hato seti, sūriyova patito chamā.
广阔的海洋布满凶猛的野兽，看上去就像虚空的尽头。
萨摩被杀倒在那里，尘土盖满了全身。
‘‘Brahā vāḷamigākiṇṇaṃ, ākāsantaṃva dissati; Yattha sāmo hato seti, paṃsunā patikunthito.
“广阔之地遍布猛兽，看上去就像虚空的尽头。
萨摩被杀后就躺在那里，你们就住在这个净修林里吧。”
‘‘Brahā vāḷamigākiṇṇaṃ, ākāsantaṃva dissati; Yattha sāmo hato seti, idheva vasathassame’’ti.
这里，“brahā”是指极高、高耸。“ākāsantaṃva”是说，这片林看上去像是天空的内部一样。或者，“ākāsanta”是指像天空一样，也就是显现、明亮的意思。“chamā”是指在土地上，也就是大地上。也有写成“chamaṃ”的读法，意思是像掉落到地上一样。“patikunthito”是被充满、被缠绕覆盖的意思。
Tattha brahāti accuggataṃ. Ākāsantaṃvāti etaṃ vanaṃ ākāsassa anto viya hutvā dissati. Atha vā ākāsantanti ākāsamānaṃ, pakāsamānanti attho. Chamāti chamāyaṃ, pathaviyanti attho. ‘‘Chama’’ntipi pāṭho, pathaviṃ patito viyāti attho. Patikunthitoti parikiṇṇo, paliveṭhitoti attho.
于是，为了表明自己对猛兽无所畏惧，他们诵出这首偈颂：
Atha te attano vāḷamigabhayābhāvaṃ dassetuṃ gāthamāhaṃsu –
“就算那里有数千、数百、十万那么多，
我们在这片林子里，不管遇到什么猛兽，都不会有恐惧。”
‘‘Yadi tattha sahassāni, satāni niyutāni ca; Nevamhākaṃ bhayaṃ koci, vane vāḷesu vijjatī’’ti.
在这里，“任何地方”是指：在这片树林里，哪怕只是某一个角落，对我们来说，也根本不存在来自猛兽的恐惧。
Tattha kocīti imasmiṃ vane katthaci ekasmiṃ padesepi amhākaṃ vāḷesu bhayaṃ nāma natthi.
国王没办法把他们挡回去，就抓住他们的手，把他们带到了那里。导师为了说明这件事，说了下面的话：
Rājā te paṭibāhituṃ asakkonto hatthesu gahetvā tattha nesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“迦尸王携彼盲人众，于大林中
牵其手而离去；遂往沙摩殒命之处。”
‘‘Tato andhānamādāya, kāsirājā brahāvane; Hatthe gahetvā pakkāmi, yattha sāmo hato ahū’’ti.
在那里，“在那里”指的是“那时”。“盲人”是指对盲人（而言）。“有”就是“曾有”。“在哪里”是指他躺卧的那个地方，意思是把他们带到了那里。
Tattha tatoti tadā. Andhānanti andhe. Ahūti ahosi. Yatthāti yasmiṃ ṭhāne so nipanno, tattha nesīti attho.
他把他俩带来后，先让他们站在沙摩面前，然后说：“这是你们的儿子。”随后沙摩的父亲托起他的头，母亲抓住他的脚，放在他们大腿上，坐着痛哭。导师为了说明这件事，说道：
So ānetvā ca pana sāmassa santike ṭhapetvā ‘‘ayaṃ vo putto’’ti ācikkhi. Athassa pitā sīsaṃ ukkhipitvā mātā pāde gahetvā ūrūsu ṭhapetvā nisīditvā vilapiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
见沙摩儿倒卧尘中，
弃置旷野大林之内；犹如明月坠落于地。
‘‘Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ; Apaviddhaṃ brahāraññe, candaṃva patitaṃ chamā.
看见自己的幼子沙摩倒在地上，浑身沾满尘土；
被丢弃在广阔的大森林里，就像太阳坠落在地上。
‘‘Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ; Apaviddhaṃ brahāraññe, sūriyaṃva patitaṃ chamā.
看见自己亲生的儿子倒在地上，浑身沾满尘土，
他被丢在广阔的大森林里，亲人们为他哀伤哭泣。
‘‘Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ; Apaviddhaṃ brahāraññe, kalūnaṃ paridevayuṃ.
看见自己的小儿子沙摩倒在地上，浑身沾满尘土，
她们举起双臂放声痛哭：“这确实是不如法啊，贤者们！”
‘‘Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ; Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘adhammo kira bho’iti.
萨玛，容貌端正者，你实在太过放逸；
时至今日这般时候，竟对我一言不发。
‘‘Bāḷhaṃ kho tvaṃ pamattosi, sāma kalyāṇadassana; Yo ajjevaṃ gate kāle, na kiñci mabhibhāsasi.
萨玛，容颜妙好的人啊，你实在烧得猛烈；
时至今日这般地步，你却对我一言不发。
‘‘Bāḷhaṃ kho tvaṃ padittosi, sāma kalyāṇadassana; Yo ajjevaṃ gate kāle, na kiñci mabhibhāsasi.
萨玛啊，容貌端好者，你当真气得不轻；
时至今日，你竟一句话也不与我说。
‘‘Bāḷhaṃ kho tvaṃ pakuddhosi, sāma kalyāṇadassana; Yo ajjevaṃ gate kāle, na kiñci mabhibhāsati.
你睡得实在太沉了，萨玛，相貌端正的人啊！
今天时间已经这样过去了，你却不对我说任何话。
‘‘Bāḷhaṃ kho tvaṃ pasuttosi, sāma kalyāṇadassana; Yo ajjevaṃ gate kāle, na kiñci mabhibhāsasi.
萨玛，容貌端好者啊，你实是愁苦已深；
时至今日此刻，竟无一言半语对我说。
‘‘Bāḷhaṃ kho tvaṃ vimanosi, sāma kalyāṇadassana; Yo ajjevaṃ gate kāle, na kiñci mabhibhāsasi.
这团缠结、灰白、沾满尘垢的头发，现在谁来把它整理好？
这个沙摩已经死了，他本是盲人们的侍者。
‘‘Jaṭaṃ valinaṃ paṃsugataṃ, kodāni saṇṭhapessati; Sāmo ayaṃ kālakato, andhānaṃ paricārako.
谁会拿起扫帚，替我打扫这座修行茅舍？
这个沙摩已经死了，他本是盲人们的侍者。
‘‘Ko me sammajjamādāya, sammajjissati assamaṃ; Sāmo ayaṃ kālakato, andhānaṃ paricārako.
今谁以冷水或温水为我等沐浴？
这个沙摩已经死了，他本是盲人们的侍者。
‘‘Kodāni nhāpayissati, sītenuṇhodakena ca; Sāmo ayaṃ kālakato, andhānaṃ paricārako.
“现在谁来用林中的根和果实供养他们呢？
沙摩已经死了，他本是伺候那些盲人的。”
‘‘Kodāni bhojayissati, vanamūlaphalāni ca; Sāmo ayaṃ kālakato, andhānaṃ paricārako’’ti.
在这里，“被抛弃的”是指被国王当作没用的东西扔掉。“非法啊，贤者们”是说：这实在不合理啊，贤者们，如今在这世上竟然流行这种事。“放逸者”就像喝了烈酒一样醉得糊涂，是放逸的人、是陷入放逸的人。“骄傲自负”是指傲慢自大。“你发怒了？你心里不痛快了？”——他们是这样哀叹着说的。“发髻”啊，亲爱的，说的是我们的发髻团。“白发、沾满尘土”是说当它变得乱糟糟、沾满污垢的时候。“如今谁”是说：现在谁来把它整理好、洗干净、梳理顺直。
Tattha apaviddhanti raññā niratthakaṃ chaḍḍitaṃ. Adhammo kira bho itīti ayuttaṃ kira bho, ajja imasmiṃ loke vattati. Pamattoti tikhiṇasuraṃ pivitvā viya matto pamatto pamādaṃ āpanno. Padittoti dappito. ‘‘Pakuddhosi vimanosī’’ti sabbaṃ vilāpavasena bhaṇanti. Jaṭanti tāta , amhākaṃ jaṭāmaṇḍalaṃ. Valinaṃ paṃsugatanti yadā ākulaṃ malaggahitaṃ bhavissati. Kodānīti idāni ko saṇṭhapessati, sodhetvā ujuṃ karissatīti.
那时，他的母亲哭了很久，然后把手放在他的胸口，感知着他的体温，心里琢磨：“我儿子的体温还在，他一定是被毒力冲得昏过去了。为了让他解毒恢复，我要说一段真实语。”这样想过之后，她就说了真实语。导师为了说明这件事的经过，说道：
Athassa mātā bahuṃ vilapitvā tassa ure hatthaṃ ṭhapetvā santāpaṃ upadhārentī ‘‘puttassa me santāpo pavattatiyeva, visavegena visaññitaṃ āpanno bhavissati, nibbisabhāvatthāya cassa saccakiriyaṃ karissāmī’’ti cintetvā saccakiriyamakāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
看见倒下的沙摩，幼子满身尘土。
母亲被失去儿子的悲痛折磨，说出了真实的话。
‘‘Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ; Aṭṭitā puttasokena, mātā saccaṃ abhāsatha.
以此真实——沙摩昔日曾依法而行；
以此真实语，愿沙摩之毒消灭。
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, dhammacārī pure ahu; Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
凭此真实语：沙摩往昔曾是梵行者，
凭这句真实语，愿沙摩的毒被消除。
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, brahmacārī pure ahu; Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
沙摩昔为说真语者，以此真实为凭；
以此真语之誓，愿沙摩之毒得消。
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, saccavādī pure ahu; Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
凭这个真实：沙摩当年曾奉养父母；
凭这句真实的话，愿毒从沙摩身上消失。
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, mātāpettibharo ahu; Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
凭这个真实语——沙摩在家族中一向敬重长辈；
凭这句真实的话，愿沙摩的毒被消除。
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, kule jeṭṭhāpacāyiko; Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
凭这个真实语：我沙摩，比自己的命还更可爱。
凭这句真实的话，愿沙摩的毒被消除。
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, pāṇā piyataro mama; Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
“凡我与汝父所修的任何福德；
愿以此一切善业，尽灭沙摩之毒。”
‘‘Yaṃ kiñcitthi kataṃ puññaṃ, mayhañceva pitucca te; Sabbena tena kusalena, visaṃ sāmassa haññatū’’ti.
这里，“以什么真实”是指以什么样的真实、什么样的本性。“法行者”就是践行十善业道的人。“实语者”是连开玩笑时也不说妄语的人。“奉养父母者”是不懈怠，日夜奉养父母。“在家中恭敬长辈者”就是对年长的父母恭敬、尊重、承事的人。
Tattha yena saccenāti yena bhūtena sabhāvena. Dhammacārīti dasakusalakammapathadhammacārī. Saccavādīti hasitavasenapi musāvādaṃ na vadati. Mātāpettibharoti analaso hutvā rattindivaṃ mātāpitaro bhari. Kule jeṭṭhāpacāyikoti jeṭṭhānaṃ mātāpitūnaṃ sakkārakārako hoti.
母亲用七首偈颂完成真实誓言后，沙摩就翻了个身躺下。这时他父亲说：“我的儿子还活着，我也要为他作真实誓言。”于是也照样作了真实誓言。导师为了说明这件事的含意，说道：
Evaṃ mātarā sattahi gāthāhi saccakiriyāya katāya sāmo parivattitvā nipajji. Athassa pitā ‘‘jīvati me putto, ahampissa saccakiriyaṃ karissāmī’’ti tatheva saccakiriyamakāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
看见儿子自己倒在地上，满身都是尘土。
父亲被丧子之痛折磨，说出了真实之语。
‘‘Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ; Aṭṭito puttasokena, pitā saccaṃ abhāsatha.
凭这句真实语，这位沙摩过去曾是依法而行的人；
凭这句真实语，愿Sāma身上的毒被消除。
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, dhammacārī pure ahu; Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
凭此真实语：沙摩往昔曾是梵行者，
凭这句真实语，愿Sāma身上的毒被消除。
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, brahmacārī pure ahu; Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
“凭这个真实语，这位沙摩过去曾是说真话的人；
凭这句真实的话，愿Sāma身上的毒被消除。
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, saccavādī pure ahu; Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
凭这个真实，沙摩曾经是赡养父母的人；
凭这句真实的话，愿沙摩的毒被消除。
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, mātāpettibharo ahu; Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
凭这个真实语：沙摩在族中一向恭敬尊长；
凭这句真实语，愿沙摩的毒被消除。
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, kule jeṭṭhāpacāyiko; Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
凭这个真实语：这位沙摩，对我来说比生命还更可爱；
凭这句真实语，愿沙摩的毒被消除。
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, pāṇā piyataro mama; Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
“无论我所造的、还是你母亲所造的任何福德，
愿以这一切善业，消除沙摩的毒。”
‘‘Yaṃ kiñcitthi kataṃ puññaṃ, mayhañceva mātucca te; Sabbena tena kusalena, visaṃ sāmassa haññatū’’ti.
父亲这样作真实语时，大士翻了个身，朝另一侧躺下。接着，一位天神为他作了第三次真实语。导师为了说明这件事，便说道：
Evaṃ pitari saccakiriyaṃ karonte mahāsatto parivattitvā itarena passena nipajji. Athassa tatiyaṃ saccakiriyaṃ devatā akāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā aha –
那位天神隐没在香醉山中，
因为对沙摩的悲悯，他说出了这个真实语。
‘‘Sā devatā antarahitā, pabbate gandhamādane; Sāmassa anukampāya, imaṃ saccaṃ abhāsatha.
我在香醉山上，长久居住。
对我来说，没有哪个人比沙摩更亲爱。
凭这句真实的话，愿沙摩之毒被灭除。
‘‘Pabbatyāhaṃ gandhamādane, cirarattanivāsinī; Na me piyataro koci, añño sāmena vijjati; Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
一切树林都是香做的，在香醉山上；
凭这句真实语，愿沙摩的毒被消除。
‘‘Sabbe vanā gandhamayā, pabbate gandhamādane; Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
“他们悲啼哀泣，声声与悲悯相连；
年少俊美的沙摩，倏然挺身而起。”
‘‘Tesaṃ lālappamānānaṃ, bahuṃ kāruññasañhitaṃ; Khippaṃ sāmo samuṭṭhāsi, yuvā kalyāṇadassano’’ti.
在这里，“在山上”的意思是“我在山上”；“所有的树林都是香做的”意思是“所有的树都是香做的”，因为那里确实没有哪一棵树是不香的。至于“他们的”，指的是那两人，那两位正在悲泣的人。那位天神一以真实语作证完毕，沙摩便迅速站了起来；他体内的毒就像水从莲叶上滚落一样退去了，病痛也随之消失。连“是这里被刺中了吗？还是那里被刺中了呢？”——连被刺中的地方都找不到了。
Tattha pabbatyāhanti pabbate ahaṃ. Sabbe vanā gandhamayāti sabbe rukkhā gandhamayā. Na hi tattha agandho nāma koci rukkho atthi. Tesanti bhikkhave, tesaṃ ubhinnaṃ lālappamānānaññeva devatāya saccakiriyāya pariyosāne khippaṃ sāmo uṭṭhāsi, padumapattato udakaṃ viyassa visaṃ vinivattetvā ābādho vigato, idha nu kho viddho, ettha nu kho viddhoti viddhaṭṭhānampi na paññāyi.
就这样，大士恢复了健康，父母也重获了双眼，曙光升起，而且凭借天神的力量，他们四个人都出现在各自的苦行处——这一切都在同一刹那发生。父母心想：“我们的眼睛又得到了，金色沙摩也健康地活过来了。”他们因此格外欢喜。于是，沙摩智者对他们说了这首偈颂：
Iti mahāsattassa nirogabhāvo, mātāpitūnañca cakkhupaṭilābho, aruṇuggamanañca, devatānubhāvena tesaṃ catunnaṃ assameyeva pākaṭabhāvo cāti sabbaṃ ekakkhaṇeyeva ahosi. Mātāpitaro ‘‘cakkhūni no laddhāni, suvaṇṇasāmo ca arogo jāto’’ti atirekataraṃ tussiṃsu. Atha ne sāmapaṇḍito gāthaṃ abhāsi –
“我是沙摩，愿你们安好，我已平安脱险。
别拼命哭喊，请用甜美的声音对我说话。”
‘‘Sāmohamasmi bhaddaṃ vo, sotthināmhi samuṭṭhito; Mā bāḷhaṃ paridevetha, mañcunābhivadetha ma’’nti.
在这里，“我平安地起来了”意思是：我安稳、快乐地起身了。“用悦耳的声音”意思是：请用甜美动听的声音对我说话。
Tattha sotthināmhi samuṭṭhitoti sotthinā sukhena uṭṭhito amhi bhavāmi. Mañjunāti madhurassarena maṃ abhivadetha.
这时，他见到国王，便上前寒暄，说道：
Atha so rājānaṃ disvā paṭisanthāraṃ karonto āha –
欢迎你，大王，你来得真好；而且你来得也没有不妥。
你是自在者，已经亲自来到这里，请把这里所有之物说出来。
‘‘Svāgataṃ te mahārāja, atho te adurāgataṃ; Issarosi anuppatto, yaṃ idhatthi pavedaya.
柿子、毗耶罗果、摩度迦果、迦苏摩利果；
大王，请享用这些最胜的小果子。
‘‘Tindukāni piyālāni, madhuke kāsumāriyo; Phalāni khuddakappāni, bhuñja rāja varaṃ varaṃ.
“我这里有凉水，是从山洞里取来的。
大王，如果您想喝，那就喝吧。”
‘‘Atthi me pānīyaṃ sītaṃ, ābhataṃ girigabbharā; Tato piva mahārāja, sace tvaṃ abhikaṅkhasī’’ti.
国王看到这件奇事后，也说道：
Rājāpi taṃ acchariyaṃ disvā āha –
“我迷我乱，诸方俱迷；
萨玛，我亲见你已死，你怎还活着？”
‘‘Sammuyhāmi pamuyhāmi, sabbā muyhanti me disā; Petaṃ taṃ sāma maddakkhiṃ, ko nu tvaṃ sāma jīvasī’’ti.
在这里，所谓“死人”，是指“我亲眼看见你已经死了”。至于“你是谁”，则是他在问：“你是怎么活过来的？”
Tattha petanti sāma ahaṃ taṃ mataṃ addasaṃ. Ko nu tvanti kathaṃ nu tvaṃ jīvitaṃ paṭilabhasīti pucchi.
大士心想：“这位国王以为我死了，我要让他知道我没死。”于是说道：
Mahāsatto ‘‘ayaṃ rājā maṃ ‘mato’ti sallakkhesi, amatabhāvamassa pakāsessāmī’’ti cintetvā āha –
大王，就算是一个活生生的人，正感受着剧烈的痛苦；
一个心意已被带走的人，就算还活着，也会被当成死人。
‘‘Api jīvaṃ mahārāja, purisaṃ gāḷhavedanaṃ; Upanītamanasaṅkappaṃ, jīvantaṃ maññate mataṃ.
“大王，就算是一个活着的、正感受着剧烈痛苦的男子，
他明明已经入于寂灭、安住于寂静，还活着，却被当成死人。”
‘‘Api jīvaṃ mahārāja, purisaṃ gāḷhavedanaṃ; Taṃ nirodhagataṃ santaṃ, jīvantaṃ maññate mata’’nti.
在这里，他们确实还活着，也确实正在活着。心意与意图已被引导，是指心路已经沉入有分。活着，是指明明还在活着，世人却认为这人已经死了。入于灭尽，是指已经进入出息和入息都灭尽的等至，安住于寂静之中，明明还存在着，世人却像看待死人一样，把活着的我当成死的。
Tattha api jīvanti jīvamānaṃ api. Upanītamanasaṅkappanti bhavaṅgaotiṇṇacittācāraṃ. Jīvantanti jīvamānameva ‘‘eso mato’’ti maññati. Nirodhagatanti assāsapassāsanirodhaṃ samāpannaṃ santaṃ vijjamānaṃ maṃ evaṃ loko mataṃ viya jīvantameva maññati.
大士这样说完之后，为了让国王领会其中的利益，就继续说法，又说了两首偈颂：
Evañca pana vatvā mahāsatto rājānaṃ atthe yojetukāmo dhammaṃ desento puna dve gāthā abhāsi –
如果有人如法地奉养母亲或父亲，
连天神也会守护那个奉养父母的人。
‘‘Yo mātaraṃ pitaraṃ vā, macco dhammena posati; Devāpi naṃ tikicchanti, mātāpettibharaṃ naraṃ.
“如果有人用如法的方式赡养母亲或父亲，
就在这一世，人们就称赞他；死后，他会在天界享受快乐。”
‘‘Yo mātaraṃ pitaraṃ vā, macco dhammena posati; Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti.
国王听了之后，双手合掌恳求道：“贤者们，真是稀有啊！对孝养父母的人，连天神都来治疗他所生的病，这位萨摩实在太庄严了。”
Taṃ sutvā rājā ‘‘acchariyaṃ vata, bho, mātāpettibharassa jantuno uppannarogaṃ devatāpi tikicchanti, ativiya ayaṃ sāmo sobhatī’’ti añjaliṃ paggayha yācanto āha –
“我越来越糊涂了，对我来说，所有方向都变得迷乱不清。
萨玛，我皈依您，请您做我的皈依处。”
‘‘Esa bhiyyo pamuyhāmi, sabbā muyhanti me disā; Saraṇaṃ taṃ sāma gacchāmi, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti.
其中，“更加”是说：因为我对像你这样具足清净戒德的人犯了错，所以我比之前更加迷惑混乱。“请你做我的皈依”是说：对于寻求皈依的我，请你成为我的皈依处，做我的依靠，为我指出通往天界的道路。
Tattha bhiyyoti yasmā tādise parisuddhasīlaguṇasampanne tayi aparajjhiṃ, tasmā atirekataraṃ sammuyhāmi. Tvañca me saraṇaṃ bhavāti saraṇaṃ gacchantassa me tvaṃ saraṇaṃ bhava, patiṭṭhā hohi, devalokagāmimaggaṃ karohīti.
于是，大士为了给他开示法义，说道：“大王，如果你想去天界，想享受广大的天界福报，就应该依照这十种王法行来修持。”接着，他说了十首关于王法行的偈颂——
Atha naṃ mahāsatto ‘‘sacepi, mahārāja, devalokaṃ gantukāmosi, mahantaṃ dibbasampattiṃ paribhuñjitukāmosi, imāsu dasarājadhammacariyāsu vattassū’’ti tassa dhammaṃ desento dasa rājadhammacariyagāthā abhāsi –
大王，身为刹帝利，应当对父母依法而行。
大王啊，于此世间行持正法之后，你将往生天界。
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, mātāpitūsu khattiya; Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
大王，身为刹帝利，你要对子女和妻子依法而行。
大王啊，于此世间行持正法之后，你将往生天界。
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, puttadāresu khattiya; Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
大王，身为刹帝利，当于友臣之间行持正法；
大王啊，于此世间行持正法之后，你将往生天界。
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, mittāmaccesu khattiya; Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
大王，于车乘与军队中，当依法而行；
大王啊，于此世间行持正法之后，你将往生天界。
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, vāhanesu balesu ca; Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
大王，你要在村庄和城镇中行持正法。
大王啊，于此世间行持正法之后，你将往生天界。
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, gāmesu nigamesu ca; Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
大王，你要在国土和各地依正法而行；
大王啊，于此世间行持正法之后，你将往生天界。
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, raṭṭhesu janapadesu ca; Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
大王，你应当在沙门和婆罗门中行持法。
大王啊，于此世间行持正法之后，你将往生天界。
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, samaṇabrāhmaṇesu ca; Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
大王，身为刹帝利，你应当对飞鸟和走兽依法而行。
大王啊，于此世间行持正法之后，你将往生天界。
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, migapakkhīsu khattiya; Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
大王，要依法而行；法若真正实践了，就会带来安乐。
大王啊，于此世间行持正法之后，你将往生天界。
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, dhammo ciṇṇo sukhāvaho; Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
“大王，请修行正法；有帝释天神在内的众天神以及梵天众。
他们因善行而到达天界，大王，切莫于法放逸。”
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, saindā devā sabrahmakā; Suciṇṇena divaṃ pattā, mā dhammaṃ rāja pāmado’’ti.
这些偈颂的含义，在《德萨库那本生》（本生2.17.1等）中已经详细说明了。就这样，大士为他说了十种王法，又进一步作了教诫，然后授予五戒。国王以头面礼敬接受教诫，礼敬大士、请求宽恕之后，前往波罗奈，做了布施等种种福德善业，最终往生天界。菩萨也终生侍奉父母，与父母一起修成五神通和八等至，往生梵天界。
Tāsaṃ attho tesakuṇajātake (jā. 2.17.1 ādayo) vitthāritova. Evaṃ mahāsatto tassa dasa rājadhamme desetvā uttaripi ovaditvā pañca sīlāni adāsi. So tassa ovādaṃ sirasā sampaṭicchitvā mahāsattaṃ vanditvā khamāpetvā bārāṇasiṃ gantvā dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi. Bodhisattopi yāvajīvaṃ mātāpitaro paricaritvā mātāpitūhi saddhiṃ pañca abhiññā ca aṭṭha samāpattiyo ca nibbattetvā brahmalokūpago ahosi.
导师讲完这段法教后，说道：“比丘们，赡养父母是智者的传统。”然后开示四圣谛，并把本生故事连接起来。四圣谛讲完时，那位赡养母亲的比丘证得了入流果。
Satthā idaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘bhikkhave, mātāpitūnaṃ posanaṃ nāma paṇḍitānaṃ vaṃso’’ti vatvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne mātuposakabhikkhu sotāpattiphalaṃ pāpuṇi.
那时，国王是阿难，天女是莲华色，帝释是阿那律，天衣智者是大迦叶，巴里卡是跋陀·迦毗罗比丘尼，而金衣智者正是我——正自觉者。
Tadā rājā ānando ahosi, devadhītā uppalavaṇṇā, sakko anuruddho, dukūlapaṇḍito mahākassapo, pārikā bhaddakāpilānī bhikkhunī, suvaṇṇasāmapaṇḍito pana ahameva sammāsambuddho ahosinti.
