第二十二集·2. 摩诃阇那迦本生注释
22. 大集义注 · 237 段
2. 摩诃阇那迦本生注释
[539] 2. Mahājanakajātakavaṇṇanā
“这大海中间的人是谁?”这是导师住在祇园精舍时,围绕大出离这件事讲的。有一天,比丘们聚集在法堂里,坐着赞叹如来行大出离的事。导师走过来,问:“比丘们,你们现在聚在这里谈论什么?”他们回答:“就是在谈这个。”导师说:“比丘们,不只是现在,过去如来也曾行过大出离。”应他们的请求,导师便讲了过去的事。
Koyaṃ majjhe samuddasminti idaṃ satthā jetavane viharanto mahābhinikkhamanaṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi bhikkhū dhammasabhāyaṃ sannisinnā tathāgatassa mahābhinikkhamanaṃ vaṇṇayantā nisīdiṃsu. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi tathāgato mahābhinikkhamanaṃ nikkhantoyevā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
过去,在毗提诃国的弥提罗城,有一位名叫大迦那迦的国王统治着国家。他有两个儿子,一个叫阿利塔迦那迦,一个叫波拉迦那迦。国王把副王之位给了长子,把将军之位给了幼子。后来,大迦那迦去世了。为他办完葬礼后,阿利塔迦那迦继承了王位,把副王之位给了弟弟。他有一个近侍大臣,到国王那里说:“大王,副王想害您。”国王一次次听了这话,对弟弟的亲情就断了,叫人用锁链把波拉迦那迦锁起来,让他住在离王宫不远的一所房子里,还派了人看守。王子发了一个真实誓言:“如果我对兄长真有敌意,就让锁链不松开我的手脚,门也不要打开;如果我没有敌意,就让锁链松开我的手脚,门也打开。”话音刚落,锁链就一节一节断开了,门也开了。他出来后,走到一个边地村庄住了下来。
Atīte videharaṭṭhe mithilāyaṃ mahājanako nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tassa dve puttā ahesuṃ ariṭṭhajanako ca polajanako cāti. Tesu rājā jeṭṭhaputtassa uparajjaṃ adāsi, kaniṭṭhassa senāpatiṭṭhānaṃ adāsi. Aparabhāge mahājanako kālamakāsi. Tassa sarīrakiccaṃ katvā rañño accayena ariṭṭhajanako rājā hutvā itarassa uparajjaṃ adāsi. Tasseko pādamūliko amacco rañño santikaṃ gantvā ‘‘deva, uparājā tumhe ghātetukāmo’’ti āha. Rājā tassa punappunaṃ kathaṃ sutvā kaniṭṭhassa sinehaṃ bhinditvā polajanakaṃ saṅkhalikāhi bandhāpetvā rājanivesanato avidūre ekasmiṃ gehe vasāpetvā ārakkhaṃ ṭhapesi. Kumāro ‘‘sacāhaṃ bhātu verīmhi, saṅkhalikāpi me hatthapādā mā muccantu, dvārampi mā vivarīyatu, sace no verīmhi, saṅkhalikāpi me hatthapādā muccantu, dvārampi vivarīyatū’’ti saccakiriyamakāsi. Tāvadeva saṅkhalikāpi khaṇḍākhaṇḍaṃ chijjiṃsu, dvārampi vivaṭaṃ. So nikkhamitvā ekaṃ paccantagāmaṃ gantvā vāsaṃ kappesi.
边地的村民认出了他,就都来侍奉他。国王也抓不住他。他一步步把边地一带的人收服到自己手中,有了大批随从,心想:“我以前对兄长没有敌意,现在却成了仇敌。”于是被众人簇拥着前往弥提罗,在城外扎下营寨住了下来。城里的将士听说“王子回来了”,大多数带着象、马、车乘等前来投奔他,其他市民也来了。他派人给兄长传话:“我以前不是你的仇人,现在却是了。要么把王伞让给我,要么就开战。”国王听了这话,想要开战,便把王后叫来,说:“夫人,战场上的胜负是说不准的。万一我出了什么事,你要保住腹中的孩子。”说完,就由大军簇拥着出了城。
Paccantagāmavāsino taṃ sañjānitvā upaṭṭhahiṃsu. Rājāpi taṃ gāhāpetuṃ nāsakkhi. So anupubbena paccantajanapadaṃ hatthagataṃ katvā mahāparivāro hutvā ‘‘ahaṃ pubbe bhātu na verī, idāni pana verīmhī’’ti mahājanaparivuto mithilaṃ gantvā bahinagare khandhāvāraṃ katvā vāsaṃ kappesi. Nagaravāsino yodhā ‘‘kumāro kira āgato’’ti sutvā yebhuyyena hatthiassavāhanādīni gahetvā tasseva santikaṃ āgamiṃsu, aññepi nāgarā āgamiṃsu. So bhātu sāsanaṃ pesesi ‘‘nāhaṃ pubbe tumhākaṃ verī, idāni pana verīmhi, chattaṃ vā me detha, yuddhaṃ vā’’ti. Rājā taṃ sutvā yuddhaṃ kātuṃ icchanto aggamahesiṃ āmantetvā ‘‘bhadde, yuddhe jayaparājayo nāma na sakkā ñātuṃ, sace mama antarāyo hoti, tvaṃ gabbhaṃ rakkheyyāsī’’ti vatvā mahatiyā senāya parivuto nagarā nikkhami.
这时,波拉迦那迦的战士们在战斗中把国王逼到了丧命的地步。当时,“国王死了”的消息传开,整座城一片哗然。王后得知他已死,赶紧把金银珠宝之类的东西收进竹篮,上面盖了一块脏旧的粗布,再往上面撒了些米,自己穿上脏旧的粗布衣,把身体弄得很难看,把竹篮顶在头上,大白天就出了城,谁也没认出她。她从北门出去,因为从来没出过远门,不认识路,也分不清方向,只听说过有个叫迦蓝瞻波城的地方,就一路问人:“有去迦蓝瞻波城的吗?”然后独自坐在一间休息亭里。她肚子里怀的那个生命可不是普通人,而是一位圆满修集了诸波罗蜜的大士投生的。
Atha naṃ yuddhe polajanakassa yodhā jīvitakkhayaṃ pāpesuṃ. Tadā ‘‘rājā mato’’ti sakalanagare ekakolāhalaṃ jātaṃ. Devīpi tassa matabhāvaṃ ñatvā sīghaṃ sīghaṃ suvaṇṇasārādīni gahetvā pacchiyaṃ pakkhipitvā matthake kiliṭṭhapilotikaṃ attharitvā upari taṇḍule okiritvā kiliṭṭhapilotikaṃ nivāsetvā sarīraṃ virūpaṃ katvā pacchiṃ sīse ṭhapetvā divā divasseva nikkhami, na koci naṃ sañjāni. Sā uttaradvārena nikkhamitvā katthaci agatapubbattā maggaṃ ajānantī disaṃ vavatthāpetuṃ asakkontī kevalaṃ ‘‘kālacampānagaraṃ nāma atthī’’ti sutattā ‘‘kālacampānagaraṃ gamikā nāma atthī’’ti pucchamānā ekikā sālāyaṃ nisīdi. Kucchimhi panassā nibbattasatto na yo vā so vā, pūritapāramī mahāsatto nibbatti.
他的威神力让帝释天神的宫殿震动起来。帝释天神察觉后,知道了事情的原委,心想:“她腹中出生的孩子有大福德,我应该去一趟。”于是他变出一辆有篷的车,在里面铺好床座,像一位上了年纪的男子那样驾着车,来到她坐着的那间厅堂门口,问道:“有要去迦蓝瞻波城的人吗?”她说:“长者,我要去。”他说:“那就上车坐下吧,母亲。”她说:“长者,我怀着足月的身孕,没法上车,我跟在后面走就行,不过请给我的竹篮腾个地方。”他说:“母亲,你说什么呢,像我这样会驾车的人可没有第二个。母亲,别怕,上车坐吧。”她说:“长者,好的。”在她上车的时候,帝释天神以自己的神力让大地像灌满风的皮囊一样鼓起来,使她能碰到车尾。她上车后一躺到床座上,就明白:“这一定是位天神。”她刚躺上天界的床座,就睡着了。
Tassa tejena sakkassa bhavanaṃ kampi. Sakko āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘tassā kucchiyaṃ nibbattasatto mahāpuñño, mayā gantuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā paṭicchannayoggaṃ māpetvā tattha mañcaṃ paññāpetvā mahallakapuriso viya yoggaṃ pājento tāya nisinnasālāya dvāre ṭhatvā ‘‘kālacampānagaraṃ gamikā nāma atthī’’ti pucchi. ‘‘Ahaṃ, tāta, gamissāmī’’ti. ‘‘Tena hi yoggaṃ āruyha nisīda, ammā’’ti. ‘‘Tāta, ahaṃ paripuṇṇagabbhā, na sakkā mayā yoggaṃ abhiruhituṃ, pacchato pacchato gamissāmi, imissā pana me pacchiyā okāsaṃ dehī’’ti. ‘‘Amma, kiṃ vadesi, yoggaṃ pājetuṃ jānanasamattho nāma mayā sadiso natthi. Amma, mā bhāyi, āruyha nisīdā’’ti. Sā ‘‘tāta, sādhū’’ti vadati. So tassā ārohanakāle attano ānubhāvena vātapuṇṇabhastacammaṃ viya pathaviṃ unnāmetvā yoggassa pacchimante paharāpesi. Sā abhiruyha sayane nipajjitvāva ‘‘ayaṃ devatā bhavissatī’’ti aññāsi. Sā dibbasayane nipannamattāva niddaṃ okkami.
这时,帝释天神来到三十由旬外的一条河边,把她叫醒,说:“母亲,下车到河里洗个澡吧,床头有一对衣服,你穿上;车里有准备好的饭食,你吃吧。”她照做之后,又躺下休息。傍晚时分,到了迦蓝瞻波城。她看见城门楼和城墙,就问:“孩子,这叫什么城?”“迦蓝瞻波城,母亲。”“孩子,你说什么?从我们的城到迦蓝瞻波城不是有六十由旬吗?”“是的,母亲,不过我知道一条直路。”于是帝释天神让她在南门附近下车,说:“母亲,我的村子就在前面,你走过去进城吧。”说完装作向前走的样子,随即隐去身形,回到了自己的天界。
Atha naṃ sakko tiṃsayojanamatthake ekaṃ nadiṃ patvā pabodhetvā ‘‘amma, otaritvā nadiyaṃ nhāyitvā ussīsake sāṭakayugaṃ atthi, taṃ nivāsehi, antoyogge puṭabhattaṃ atthi, taṃ bhuñjāhī’’ti āha. Sā tathā katvā puna nipajjitvā sāyanhasamaye kālacampānagaraṃ patvā dvāraṭṭālakapākāre disvā ‘‘tāta, kiṃ nāma nagarameta’’nti pucchi. ‘‘Kālacampānagaraṃ, ammā’’ti. ‘‘Kiṃ vadesi, tāta, nanu amhākaṃ nagarato kālacampānagaraṃ saṭṭhiyojanamatthake hotī’’ti? ‘‘Evaṃ, amma, ahaṃ pana ujumaggaṃ jānāmī’’ti. Atha naṃ dakkhiṇadvārasamīpe otāretvā ‘‘amma, amhākaṃ gāmo purato atthi, tvaṃ gantvā nagaraṃ pavisāhī’’ti vatvā purato gantvā viya sakko antaradhāyitvā sakaṭṭhānameva gato.
王后也独自一人坐在厅堂里。就在那时,有一位在迦蓝瞻波城居住的婆罗门,是四方闻名的导师,持咒修禅,正被五百个年轻弟子簇拥着去沐浴。他从远处就望见了她,看见她容貌美丽、端庄地坐在那里,因为大士的威德力,一见之下就生起了像对妹妹一样的怜爱。他让弟子们留在外面,自己一个人走进厅堂,问道:“姊妹,你是哪个村子的人?”她说:“长者,我是弥提罗城阿利吒迦那迦王的元妃。”他又问:“母亲,你为什么来到这里?”她说:“长者,波腊迦那迦王杀了国王,我害怕,为了保住肚子里的孩子就逃出来了。”他说:“母亲,你在这座城里有什么亲戚吗?”她说:“没有,长者。”他说:“既然这样,你不必忧心。我是北方来的婆罗门,大富长者,四方闻名的导师。我会把你当作妹妹来照顾。你就称我‘哥哥’,抓住我的脚哭吧。”她便放声大哭,抓住他的脚悲泣。他们两个人相对流泪。
Devīpi ekikāva sālāyaṃ nisīdi. Tasmiṃ khaṇe eko disāpāmokkho ācariyo kālacampānagaravāsī mantajjhāyako brāhmaṇo pañcahi māṇavakasatehi parivuto nhānatthāya gacchanto dūratova oloketvā taṃ abhirūpaṃ sobhaggappattaṃ tattha nisinnaṃ disvā tassā kucchiyaṃ mahāsattassānubhāvena saha dassaneneva kaniṭṭhabhaginisinehaṃ uppādetvā māṇavake bahi ṭhapetvā ekakova sālaṃ pavisitvā ‘‘bhagini, kataragāmavāsikā tva’’nti pucchi. ‘‘Tāta, mithilāyaṃ ariṭṭhajanakarañño aggamahesīmhī’’ti. ‘‘Amma, idha kasmā āgatāsī’’ti? ‘‘Tāta, polajanakena rājā mārito, athāhaṃ bhītā ‘gabbhaṃ anurakkhissāmī’ti āgatā’’ti. ‘‘Amma, imasmiṃ pana te nagare koci ñātako atthī’’ti? ‘‘Natthi, tātā’’ti. Tena hi mā cintayi, ahaṃ udiccabrāhmaṇo mahāsālo disāpāmokkhaācariyo, ahaṃ taṃ bhaginiṭṭhāne ṭhapetvā paṭijaggissāmi, tvaṃ ‘‘bhātikā’’ti maṃ vatvā pādesu gahetvā paridevāti. Sā mahāsaddaṃ katvā tassa pādesu gahetvā paridevi. Te dvepi aññamaññaṃ parideviṃsu.
这时,他的弟子们听到大哭声,赶紧跑过来问:“老师,您怎么了?”他回答说:“这是我的妹妹,是我离家之后才出生的。”于是那些青年说:“老师,您既然已经见到妹妹了,就别再忧心了。”他便让人取来适合遮蔽的车子,请她坐上去,吩咐道:“你们去告诉那位婆罗门女,说她是我的妹妹,让她帮忙操办一切事务。”说完就派人送她回家。他们去了以后,把话告诉了婆罗门女。婆罗门女就用温水给她沐浴,铺好床让她躺下。婆罗门沐浴后回到家中,吃饭时吩咐:“把我妹妹叫来。”于是请她一起用餐,之后就在内宅亲自照料她。
Athassa antevāsikā mahāsaddaṃ sutvā khippaṃ upadhāvitvā ‘‘ācariya, kiṃ te hotī’’ti pucchiṃsu. So āha – ‘‘kaniṭṭhabhaginī me esā, asukakāle nāma mayā vinā jātā’’ti. Atha māṇavā ‘‘tava bhaginiṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya mā cintayittha ācariyā’’ti āhaṃsu. So māṇave paṭicchannayoggaṃ āharāpetvā taṃ tattha nisīdāpetvā ‘‘tātā, vo gantvā brāhmaṇiyā mama kaniṭṭhabhaginibhāvaṃ kathetvā sabbakiccāni kātuṃ vadethā’’ti vatvā gehaṃ pesesi. Te gantvā brāhmaṇiyā kathesuṃ. Atha naṃ brāhmaṇīpi uṇhodakena nhāpetvā sayanaṃ paññāpetvā nipajjāpesi. Atha brāhmaṇopi nhātvā āgato bhojanakāle ‘‘bhaginiṃ me pakkosathā’’ti pakkosāpetvā tāya saddhiṃ ekato bhuñjitvā antonivesaneyeva taṃ paṭijaggi.
她没过多久就生下一个肤色如金的儿子,因为孩子属于祖父那边的家族,就给他取名叫“摩诃迦纳迦王子”。他渐渐长大,和孩子们一起玩耍时,谁要是惹恼了他,他就仗着自己出身于血统纯正的刹帝利家族,力气又大,加上骄慢固执,一把抓住对方就打。那些孩子便放声大哭,有人问“是谁打的”,他们就说是“寡妇的儿子”打的。王子心想:“他们老是叫我‘寡妇的儿子’,好吧,我去问母亲。”有一天,他问母亲:“妈妈,我父亲是谁?”母亲骗他说:“孩子,那位婆罗门就是你父亲。”第二天,他又打那些孩子,又被叫作“寡妇的儿子”。他反驳说:“婆罗门难道不是我父亲吗?”孩子们反问:“婆罗门跟你有什么关系?”他心想:“他们老是说‘婆罗门跟你有什么关系’,母亲没有把实情告诉我。要是让她自己说,她是不会说的。好吧,我一定要逼她说出来。”于是他一边吃奶,一边用牙齿咬住乳头,说:“妈妈,告诉我谁是我父亲。你要是不说,我就咬断你的乳头。”母亲没法再骗他,只好告诉他:“孩子,你是弥提罗城阿利吒迦那迦王的儿子,你父亲被波腊迦那迦杀害了。我为了保护你才来到这座城。这位婆罗门把我当作妹妹一样照顾。”他听了以后,从此再被人叫“寡妇的儿子”,也不生气了。
Sā na cirasseva suvaṇṇavaṇṇaṃ puttaṃ vijāyi, ‘‘mahājanakakumāro’’tissa ayyakasantakaṃ nāmamakāsi. So vaḍḍhamāno dārakehi saddhiṃ kīḷanto ye taṃ rosenti, te asambhinnakhattiyakule jātattā mahābalavatāya ceva mānathaddhatāya ca daḷhaṃ gahetvā paharati. Tadā te mahāsaddena rodantā ‘‘kena pahaṭā’’ti vutte ‘‘vidhavāputtenā’’ti vadanti. Atha kumāro cintesi ‘‘ime maṃ ‘vidhavāputto’ti abhiṇhaṃ vadanti, hotu, mama mātaraṃ pucchissāmī’’ti. So ekadivasaṃ mātaraṃ pucchi ‘‘amma, ko mayhaṃ pitā’’ti? Atha naṃ mātā ‘‘tāta, brāhmaṇo te pitā’’ti vañcesi. So punadivasepi dārake paharanto ‘‘vidhavāputto’’ti vutte ‘‘nanu brāhmaṇo me pitā’’ti vatvā ‘‘brāhmaṇo kiṃ te hotī’’ti vutte cintesi ‘‘ime maṃ, brāhmaṇo te kiṃ hotī’ti abhiṇhaṃ vadanti, mātā me idaṃ kāraṇaṃ yathābhūtaṃ na kathesi, sā attano manena me na kathessati, hotu, kathāpessāmi na’’nti. So thaññaṃ pivanto thanaṃ dantehi ḍaṃsitvā ‘‘amma, me pitaraṃ kathehi, sace na kathessasi, thanaṃ te chindissāmī’’ti āha. Sā puttaṃ vañcetuṃ asakkontī ‘‘tāta, tvaṃ mithilāyaṃ ariṭṭhajanakarañño putto, pitā te polajanakena mārito, ahaṃ taṃ anurakkhantī imaṃ nagaraṃ āgatā, ayaṃ brāhmaṇo maṃ bhaginiṭṭhāne ṭhapetvā paṭijaggatī’’ti kathesi. So taṃ sutvā tato paṭṭhāya ‘‘vidhavāputto’’ti vuttepi na kujjhi.
他在十六岁之前就已经学通了三部吠陀和所有技艺,到了十六岁时,更是相貌出众。那时他心想:“我要夺回属于父亲的王位。”就去问母亲:“妈妈,您手里有没有什么钱财?我想去做生意赚些钱,把父亲留下的王位夺回来。”母亲对他说:“孩子,我不是空着手来的。我手上有三样宝物:珍珠宝、摩尼宝、金刚宝。这三样里随便哪一样,都足够你夺回王位了。你拿去吧,别去做生意。”他说:“妈妈,请把这些财宝分一半给我。我带上它去金地,赚很多钱回来,再夺回王位。”他让人取来一半,打成包裹,和要去金地的商人们一起把货物装上船,然后又回来向母亲行礼,说:“妈妈,我要去金地了。”母亲对他说:“孩子,大海难有把握,危险重重,别去了。你夺回王位的钱财已经够多了。”他说:“妈妈,我一定要去。”他向母亲行礼后,离开家上了船。
So soḷasavassabbhantareyeva tayo vede ca sabbasippāni ca uggaṇhi , soḷasavassikakāle pana uttamarūpadharo ahosi. Atha so ‘‘pitu santakaṃ rajjaṃ gaṇhissāmī’’ti cintetvā mātaraṃ pucchi ‘‘amma, kiñci dhanaṃ te hatthe atthi, udāhu no, ahaṃ vohāraṃ katvā dhanaṃ uppādetvā pitu santakaṃ rajjaṃ gaṇhissāmī’’ti. Atha naṃ mātā āha – ‘‘tāta, nāhaṃ tucchahatthā āgatā, tayo me hatthe dhanasārā atthi, muttasāro, maṇisāro, vajirasāroti, tesu ekeko rajjaggahaṇappamāṇo, taṃ gahetvā rajjaṃ gaṇha, mā vohāraṃ karī’’ti. ‘‘Amma, idampi dhanaṃ mayhameva upaḍḍhaṃ katvā dehi, taṃ pana gahetvā suvaṇṇabhūmiṃ gantvā bahuṃ dhanaṃ āharitvā rajjaṃ gaṇhissāmī’’ti. So upaḍḍhaṃ āharāpetvā bhaṇḍikaṃ katvā suvaṇṇabhūmiṃ gamikehi vāṇijehi saddhiṃ nāvāya bhaṇḍaṃ āropetvā puna nivattitvā mātaraṃ vanditvā ‘‘amma, ahaṃ suvaṇṇabhūmiṃ gamissāmī’’ti āha. Atha naṃ mātā āha – ‘‘tāta, samuddo nāma appasiddhiko bahuantarāyo, mā gaccha, rajjaggahaṇāya te dhanaṃ bahū’’ti. So ‘‘gacchissāmeva ammā’’ti mātaraṃ vanditvā gehā nikkhamma nāvaṃ abhiruhi.
就在那一天,波拉迦纳迦的身体得了病,卧床不起。那时,七百个商人登上了船。船在七天里走了七百由旬。它因为速度太快,无法承载自身,船板破裂,水从各处涌进来,船沉入了大海中央。众人哭喊、哀号,向各种天神礼拜祈求。可是大士既不哭也不哀号,也不向天神礼拜。他明白船要沉了,就用酥油揉和砂糖,吃得肚子饱饱的,又把两件细布衣用油浸透,紧紧穿在身上,靠着桅杆站着。船沉下去的时候,他爬上了桅杆。众人都成了鱼和龟的食物,周围半牛吼那么远的海水都变成了血红色。大士站在桅杆顶上,辨认方向:“弥提罗城在这个方向。”然后从桅杆顶上跳起来,越过鱼和龟,凭着他巨大的力量,落在一牛吼远的地方。就在那一天,波拉迦纳迦死了。从那时起,大士在像摩尼宝一样颜色的波浪中翻滚着,像一块黄金一样横渡大海。他就这样游了一天,又这样游了七天。他观察潮水,知道“今天是满月日”,便用咸水漱口洗面,受持了布萨。
Taṃ divasameva polajanakassa sarīre rogo uppajji, anuṭṭhānaseyyaṃ sayi. Tadā satta jaṅghasatāni nāvaṃ abhiruhiṃsu. Nāvā sattadivasehi satta yojanasatāni gatā. Sā aticaṇḍavegena gantvā attānaṃ vahituṃ nāsakkhi, phalakāni bhinnāni, tato tato udakaṃ uggataṃ, nāvā samuddamajjhe nimuggā. Mahājanā rodanti paridevanti, nānādevatāyo namassanti. Mahāsatto pana neva rodati na paridevati, na devatāyo namassati, nāvāya pana nimujjanabhāvaṃ ñatvā sappinā sakkharaṃ omadditvā kucchipūraṃ khāditvā dve maṭṭhakasāṭake telena temetvā daḷhaṃ nivāsetvā kūpakaṃ nissāya ṭhito nāvāya nimujjanasamaye kūpakaṃ abhiruhi. Mahājanā macchakacchapabhakkhā jātā, samantā udakaṃ aḍḍhūsabhamattaṃ lohitaṃ ahosi. Mahāsatto kūpakamatthake ṭhitova ‘‘imāya nāma disāya mithilanagara’’nti disaṃ vavatthapetvā kūpakamatthakā uppatitvā macchakacchape atikkamma mahābalavatāya usabhamatthake pati. Taṃ divasameva polajanako kālamakāsi. Tato paṭṭhāya mahāsatto maṇivaṇṇāsu ūmīsu parivattanto suvaṇṇakkhandho viya samuddaṃ tarati. So yathā ekadivasaṃ, evaṃ sattāhaṃ tarati, ‘‘idāni puṇṇamīdivaso’’ti velaṃ pana oloketvā loṇodakena mukhaṃ vikkhāletvā uposathiko hoti.
那时,四大天王又安排了一位名叫摩尼宝腰带的天女做海洋守护神,对她说:凡是具足奉养母亲等功德、不该死在海里的众生,你都要把他们救起来。可是这位天女连续七天没有去看大海。据说她正沉浸在天上的享乐里,把这件事忘得一干二净。也有人说她是去参加天神集会了。到了第七天,她心想:今天已经是第七天了,我一直没去看大海,不知海上情况如何。她一看,发现了大士,就想:要是摩诃迦纳迦王子淹死在海里,我就没资格参加天神集会了。于是她以庄严华丽的身形站在大士附近的虚空中,为了试探大士,说了第一首偈颂:
Tadā ca ‘‘ye mātupaṭṭhānādiguṇayuttā samudde marituṃ ananucchavikā sattā, te uddhārehī’’ti catūhi lokapālehi maṇimekhalā nāma devadhītā samuddarakkhikā ṭhapitā hoti. Sā satta divasāni samuddaṃ na olokesi, dibbasampattiṃ anubhavantiyā kirassā sati pamuṭṭhā. ‘‘Devasamāgamaṃ gatā’’tipi vadanti. Atha sā ‘‘ajja me sattamo divaso samuddaṃ anolokentiyā, kā nu kho pavattī’’ti olokentī mahāsattaṃ disvā ‘‘sace mahājanakakumāro samudde nassissa, devasamāgamapavesanaṃ na labhissa’’nti cintetvā mahāsattassa avidūre alaṅkatena sarīrena ākāse ṭhatvā mahāsattaṃ vīmaṃsamānā paṭhamaṃ gāthamāha –
“谁在此大海之中,不见彼岸却奋力游渡?
你知道了什么样的殊胜利益,才这样拼命努力呢?”
‘‘Koyaṃ majjhe samuddasmiṃ, apassaṃ tīramāyuhe; Kaṃ tvaṃ atthavasaṃ ñatvā, evaṃ vāyamase bhusa’’nti.
在这里,不见岸边却仍在奋力前游,意思是虽然看不到岸,还是不断努力、精勤用功。
Tattha apassaṃ tīramāyuheti tīraṃ apassantova āyūhati vīriyaṃ karoti.
这时,大士听到她的话,心想:“今天已经是我横渡大海的第七天了,我从来没见过第二个人。到底是谁在跟我说话?”他抬头望向空中,看见了她,便说出第二首偈颂:
Atha mahāsatto tassā vacanaṃ sutvā ‘‘ajja me sattamo divaso samuddaṃ tarantassa, na me dutiyo satto diṭṭhapubbo, ko nu maṃ vadatī’’ti ākāsaṃ olokento taṃ disvā dutiyaṃ gāthamāha –
“天神啊,仔细审虑了世间的运转与努力的运转;
所以,即使在大海中央看不见彼岸,我依然奋力向前。”
‘‘Nisamma vattaṃ lokassa, vāyāmassa ca devate; Tasmā majjhe samuddasmiṃ, apassaṃ tīramāyuhe’’ti.
在这里,“审察世间的运作之后而安住”,意思是:我看见了世间行为造作的方式,经过审察和思量之后而安住。“以及精进”:这是在说明,我观察了精进的利益之后而安住。“因此”:因为我审察之后而安住,所以我知道“人的努力不会白费,它能让人安立在安乐之中”,因此,即使看不见彼岸,我仍然奋力拼搏,发起精进,绝不退缩。
Tattha nisamma vattaṃ lokassāti ahaṃ lokassa vattakiriyaṃ disvā upadhāretvā viharāmīti attho. Vāyāmassa cāti vāyāmassa ca ānisaṃsaṃ nisāmetvā viharāmīti dīpeti. Tasmāti yasmā nisamma viharāmi, ‘‘purisakāro nāma na nassati, sukhe patiṭṭhāpetī’’ti jānāmi, tasmā tīraṃ apassantopi āyūhāmi vīriyaṃ karomi, na ukkaṇṭhāmīti.
她听完他说法后,还想继续听更多,于是又说了一首偈颂:
Sā tassa dhammakathaṃ sutvā uttari sotukāmā hutvā puna gāthamāha –
“那深不可测、望不到彼岸的……
你这一番人的努力全是白费,还没到达彼岸,你就会死掉。”
‘‘Gambhīre appameyyasmiṃ, tīraṃ yassa na dissati; Mogho te purisavāyāmo, appatvāva marissasī’’ti.
在这里,“未至”就是指还没到达岸边。
Tattha appatvāti tīraṃ appatvāyeva.
这时,大士对她说:“天神啊,你说这是什么话?就算我努力精进到死,也能摆脱责备。”说完,他说了这首偈颂:
Atha naṃ mahāsatto ‘‘devate, kiṃ nāmetaṃ kathesi, vāyāmaṃ katvā marantopi garahato muccissāmī’’ti vatvā gāthamāha –
“他对亲族、天神和父亲都没有亏欠。
做了男子该做的事,事后也不会后悔。”
‘‘Anaṇo ñātinaṃ hoti, devānaṃ pitunañca so; Karaṃ purisakiccāni, na ca pacchānutappatī’’ti.
在这里,一个努力精进的人,在亲族、天神和梵天神面前没有亏欠,不会受到呵责,也不会被指责。“做男子该做的事”意思是:就像一个人做了男子该做的事之后,后来不会后悔,不会忧愁;同样,我这样精进努力,后来也不会后悔,不会忧愁。这就是这段话的意思。
Tattha anaṇoti vāyāmaṃ karonto ñātīnañceva devatānañca brahmānañca antare anaṇo hoti agarahito anindito. Karaṃ purisakiccānīti yathā so puggalo purisehi kattabbāni kammāni karaṃ pacchākāle na ca anutappati, yathā nānusocati, evāhampi vīriyaṃ karonto pacchākāle nānutappāmi nānusocāmīti attho.
这时,天女用偈颂对他说:
Atha naṃ devadhītā gāthamāha –
“那种业不能带人到达彼岸,没有果报,只会让人白白辛苦。
在那里,努力又有什么用呢?死亡已经向他扑来了。”
‘‘Apāraneyyaṃ yaṃ kammaṃ, aphalaṃ kilamathuddayaṃ; Tattha ko vāyāmenattho, maccu yassābhinippata’’nti.
在这里,“无法抵达”是指靠努力也无法到达顶点。“死亡向他扑来”是说:如果一个人在不该努力的地方瞎使劲,结果只有死路一条,那这种努力还有什么用呢。
Tattha apāraneyyanti vāyāmena matthakaṃ apāpetabbaṃ. Maccu yassābhinippatanti yassa aṭṭhāne vāyāmakaraṇassa maraṇameva nipphannaṃ, tattha ko vāyāmenatthoti.
天女这样说完之后,大士为了让她无言以对,又进一步说了下面的偈颂:
Evaṃ devadhītāya vutte taṃ appaṭibhānaṃ karonto mahāsatto uttari gāthā āha –
天女啊,如果有人彻底看清了那根本无法达成的事,
如果他知道保全自己的性命反而会让自己失去(目标),那就不该保全自己的性命。
‘‘Apāraneyyamaccantaṃ , yo viditvāna devate; Na rakkhe attano pāṇaṃ, jaññā so yadi hāpaye.
天神啊,此世间有人造作诸业,志求所愿之果;
然彼诸业或得成就,或终不成。
‘‘Adhippāyaphalaṃ eke, asmiṃ lokasmi devate; Payojayanti kammāni, tāni ijjhanti vā na vā.
天女,业所带来的果报是现世就能看见的,难道你没有看到吗?
其他人都沉没了,我却在渡越,并且看见你就在眼前。
‘‘Sandiṭṭhikaṃ kammaphalaṃ, nanu passasi devate; Sannā aññe tarāmahaṃ, tañca passāmi santike.
“我要尽我所能,尽我全力去努力。
我要去大海的彼岸,做男子汉该做的事。”
‘‘So ahaṃ vāyamissāmi, yathāsatti yathābalaṃ; Gacchaṃ pāraṃ samuddassa, kassaṃ purisakāriya’’nti.
在这里,“绝对”是指:有人知道“这件事就算付出精进也不可能完成,绝对到不了彼岸”,于是连狂暴的大象之类的危险都不避开,不保护自己的性命。“他若知道,若放松”:如果他在这种情况下放松精进,他就该知道懈怠会带来什么结果。这也说明,你说的尽是些没意义的话。不过,圣典里写的是“他若知道,若放松”,这在注疏里并没有出现。“意愿之果”:有些人是因为看到自己意愿的结果,才去做农耕、经商之类的事,这些事有的成功,有的不成功。然而,若人为了“我要去那里,我要学这个”而付出身体与心意的精进,那件事必定成功,因此说明那是应当去做的。“其他人都沉没,我独自渡越”:其他人在大海中沉没,不付出精进,成了鱼鳖的食物,而我却独自一人渡过。“我看见你就在眼前”:这是我的精进之果,请看,我以这个身体从未见过名为天人的众生,而我如今看见你以这天色之身站在我面前。“如其能力,如其力量”:随顺着自己的能力与力量而行。“我将做”:我将去做。
Tattha accantanti yo ‘‘idaṃ kammaṃ vīriyaṃ katvā nipphādetuṃ na sakkā, accantameva apāraneyya’’nti viditvā caṇḍahatthiādayo apariharanto attano pāṇaṃ na rakkhati. Jaññā so yadi hāpayeti so yadi tādisesu ṭhānesu vīriyaṃ hāpeyya, jāneyya tassa kusītabhāvassa phalaṃ. Tvaṃ yaṃ vā taṃ vā niratthakaṃ vadasīti dīpeti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘jaññā so yadi hāpaya’’nti likhitaṃ, taṃ aṭṭhakathāsu natthi. Adhippāyaphalanti attano adhippāyaphalaṃ sampassamānā ekacce purisā kasivaṇijjādīni kammāni payojayanti, tāni ijjhanti vā na vā ijjhanti. ‘‘Ettha gamissāmi, idaṃ uggahessāmī’’ti pana kāyikacetasikavīriyaṃ karontassa taṃ ijjhateva, tasmā taṃ kātuṃ vaṭṭatiyevāti dasseti. Sannā aññe tarāmahanti aññe janā mahāsamudde sannā nimuggā vīriyaṃ akarontā macchakacchapabhakkhā jātā, ahaṃ pana ekakova tarāmi. Tañca passāmi santiketi idaṃ me vīriyaphalaṃ passa, mayā iminā attabhāvena devatā nāma na diṭṭhapubbā, sohaṃ tañca iminā dibbarūpena mama santike ṭhitaṃ passāmi. Yathāsatti yathābalanti attano sattiyā ca balassa ca anurūpaṃ. Kassanti karissāmi.
这时,那位天女听了她这么坚定的话,就加以称赞,说出这首偈颂:
Tato devatā tassa taṃ daḷhavacanaṃ sutvā thutiṃ karontī gāthamāha –
“你既然这样进入了不可测量的洪流大海之中,
你具备了法的精进,凭着自己的业就不会沉沦;
你就直接去那个地方吧,去你的心感到欢喜的地方。”
‘‘Yo tvaṃ evaṃ gate oghe, appameyye mahaṇṇave; Dhammavāyāmasampanno, kammunā nāvasīdasi; So tvaṃ tattheva gacchāhi, yattha te nirato mano’’ti.
在这里,“如是入”就是指进入这样深广的大海。“具足法精进”是说具备了法的精进。“以业”是指凭自己作为人的所作之业。“你不沉没”就是不会沉下去。“哪里你的心意欢喜”,就是说你的心在哪个地方感到欢喜,就往那里去。
Tattha evaṃ gateti evarūpe gambhīre vitthate mahāsamudde. Dhammavāyāmasampannoti dhammavāyāmena samannāgato. Kammunāti attano purisakārakammena. Nāvasīdasīti na avasīdasi. Yattha teti yasmiṃ ṭhāne tava mano nirato, tattheva gacchāhīti.
她这样说完,又问道:“智者啊,大精进者,我该把你送到哪里去呢?”大士回答:“弥提罗城。”听到这话,她就像举起一束花一样把大士举起来,用双手抱住,让他躺在自己胸前,如同带着心爱的儿子赶路一般,腾空而去。大士的身体七天来一直被盐水浸泡,如今接触到天神的触感后,便沉沉睡去。随后,她把他带到弥提罗城,在芒果园游乐园里的吉祥石板上,让他右胁而卧,并吩咐园林诸神守护他,然后自己就回到了原来的住处。
Sā evañca pana vatvā ‘‘paṇḍita mahāparakkama, kuhiṃ taṃ nemī’’ti pucchi. ‘‘Mithilanagara’’nti vutte sā mahāsattaṃ pupphakalāpaṃ viya ukkhipitvā ubhohi hatthehi pariggayha ure nipajjāpetvā piyaputtaṃ ādāya gacchantī viya ākāse pakkhandi. Mahāsatto sattāhaṃ loṇodakena upakkasarīro hutvā dibbaphassena phuṭṭho niddaṃ okkami. Atha naṃ sā mithilaṃ netvā ambavanuyyāne maṅgalasilāpaṭṭe dakkhiṇapassena nipajjāpetvā uyyānadevatāhi tassa ārakkhaṃ gāhāpetvā sakaṭṭhānameva gatā.
那时,波拉迦那迦王没有儿子,只有一个女儿,名叫希瓦利提毗,聪慧而明达。大臣们在他躺在临终床上时问他:“大王,您去世之后,我们把王位交给谁呢?”国王就对他们说:“诸位爱卿,把王位交给能够令我的女儿希瓦利提毗满意的人;或者交给知道四方床座之顶端的人;或者交给能够为千力之弓上弦的人;或者交给能够取出十六大宝藏的人。”大臣们说:“陛下,请为我们说明那些宝藏的纲要。”于是国王——
Tadā polajanakassa putto natthi. Ekā panassa dhītā ahosi, sā sīvalidevī nāma paṇḍitā byattā. Amaccā tamenaṃ maraṇamañce nipannaṃ pucchiṃsu ‘‘mahārāja, tumhesu divaṅgatesu rajjaṃ kassa dassāmā’’ti? Atha ne rājā ‘‘tātā, mama dhītaraṃ sīvalideviṃ ārādhetuṃ samatthassa rajjaṃ detha, yo vā pana caturassapallaṅkassa ussīsakaṃ jānāti, yo vā pana sahassathāmadhanuṃ āropetuṃ sakkoti, yo vā pana soḷasa mahānidhī nīharituṃ sakkoti, tassa rajjaṃ dethā’’ti āha. Amaccā ‘‘deva, tesaṃ no nidhīnaṃ uddānaṃ kathethā’’ti āhaṃsu. Atha rājā –
日出时有宝藏,日落时也有宝藏;
里面有宝藏,外面有宝藏,既不在里面也不在外面也有宝藏。
登上高处时有大宝藏,从高处下来时也有宝藏;
在四棵大娑罗树周围一由旬之内,有宝藏。
牙齿尖端有大宝藏,毫毛尖端也有在水中;
树顶上有大宝藏,这十六处就是大宝藏。
‘‘Sūriyuggamane nidhi, atho okkamane nidhi; Anto nidhi bahi nidhi, na anto na bahi nidhi. ‘‘Ārohane mahānidhi, atho orohane nidhi; Catūsu mahāsālesu, samantā yojane nidhi. ‘‘Dantaggesu mahānidhi, vālaggesu ca kepuke; Rukkhaggesu mahānidhi, soḷasete mahānidhī. ‘‘Sahassathāmo pallaṅko, sīvaliārādhanena cā’’ti. –
他和大宝藏一起,也讲了其余宝藏的摄颂。国王说完这番话就去世了。
Mahānidhīhi saddhiṃ itaresampi uddānaṃ kathesi. Rājā imaṃ kathaṃ vatvā kālamakāsi.
国王去世后,大臣们为他办完丧事,到第七天聚在一起商量:“诸位,国王说过,‘谁能让公主满意,就该把王位交给他’,可谁能让她满意呢?”他们都说“将军瓦拉跋受宠”,就派人送信给他。将军听完信使的话,说“好”,答应了,为了王位来到宫门前,让人向公主通报自己来了。公主知道他来了,心想:“他有没有胆量撑起白伞的荣光呢?”为了试探他,就说:“快点进来。”将军听了公主的话,一心想讨她欢心,从台阶底下就快步跑上来,站到她面前。公主试探他,又说:“在大殿上快跑。”将军心想“我要让公主高兴”,就猛冲过去。公主又说:“再过来。”他又飞快地跑回来。公主看出他没有胆量,就说:“来,朋友,给我揉揉脚。”将军为了讨她欢心,就坐下来给她揉脚。这时公主抬脚踢中他的胸口,把他踢得仰面倒地,然后对婢女们使了个眼色,说:“把这个愚笨无能、毫无胆量的家伙痛打一顿,抓住脖子拖出去。”婢女们照办了。那些人问将军:“将军,怎么了?”他说:“别说了,她根本不是女人,是个女夜叉。”接着仓库官去了,也同样被她羞辱。大富商、持伞官、持剑官也都去了,一个个全被她羞辱了。
Amaccā rañño accayena tassa matakiccaṃ katvā sattame divase sannipatitvā mantayiṃsu ‘‘ambho raññā ‘attano dhītaraṃ ārādhetuṃ samatthassa rajjaṃ dātabba’nti vuttaṃ, ko taṃ ārādhetuṃ sakkhissatī’’ti. Te ‘‘senāpati vallabho’’ti vatvā tassa sāsanaṃ pesesuṃ. So sāsanaṃ sutvā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā rajjatthāya rājadvāraṃ gantvā attano āgatabhāvaṃ rājadhītāya ārocāpesi. Sā tassa āgatabhāvaṃ ñatvā ‘‘atthi nu khvassa setacchattasiriṃ dhāretuṃ dhitī’’ti tassa vīmaṃsanatthāya ‘‘khippaṃ āgacchatū’’ti āha. So tassā sāsanaṃ sutvā taṃ ārādhetukāmo sopānapādamūlato paṭṭhāya javenāgantvā tassā santike aṭṭhāsi. Atha naṃ sā vīmaṃsamānā ‘‘mahātale javena dhāvā’’ti āha. So ‘‘rājadhītaraṃ tosessāmī’’ti vegena pakkhandi. Atha naṃ ‘‘puna ehī’’ti āha. So puna vegena āgato. Sā tassa dhitiyā virahitabhāvaṃ ñatvā ‘‘ehi samma, pāde me sambāhā’’ti āha. So tassā ārādhanatthaṃ nisīditvā pāde sambāhi. Atha naṃ sā ure pādena paharitvā uttānakaṃ pātetvā ‘‘imaṃ andhabālapurisaṃ dhitivirahitaṃ pothetvā gīvāyaṃ gahetvā nīharathā’’ti dāsīnaṃ saññaṃ adāsi. Tā tathā kariṃsu. So tehi ‘‘kiṃ senāpatī’’ti puṭṭho ‘‘mā kathetha, sā neva manussitthī, yakkhinī’’ti āha. Tato bhaṇḍāgāriko gato, tampi tatheva lajjāpesi. Tathā seṭṭhiṃ, chattaggāhaṃ, asiggāhanti sabbepi te lajjāpesiyeva.
这时,大臣们聚在一起商量:“没人能让公主满意,那就把王位交给能拉开千力之弓的人吧。”可是谁也拉不开。他们又说:“把王位交给能辨认方形座席头尾方向的人吧。”可谁也不知道。接着又说:“把王位交给能取出十六个大宝藏的人吧。”还是没人能取出来。于是他们商议:“唉,没有国王的国家是治理不了的,到底该怎么办呢?”这时国师对他们说:“诸位不必忧虑,应该放出弗沙宝车。靠弗沙车得到的国王,有能力统治整个赡部洲。”大臣们说“好”,表示同意,便让人把城市装饰起来,在吉祥宝车上套上四匹白莲色的马,铺上最好的垫褥,安放好五种王者之宝,由四部军队围绕护卫。他们吩咐道:“宝车如果有主人,乐器就在车前演奏;如果没有主人,乐器就在车后演奏。所以现在,把所有乐器都放到车后去演奏吧。”然后用金柄洒水壶洒净车轭和刺棒,祈愿道:“哪位有福报能当国王,就请宝车去到他那里吧。”说完便放出了宝车。宝车右绕王宫一圈后,飞速驶上了大街。
Atha amaccā sannipatitvā ‘‘rājadhītaraṃ ārādhetuṃ samattho nāma natthi, sahassathāmadhanuṃ āropetuṃ samatthassa rajjaṃ dethā’’ti āha, tampi koci āropetuṃ nāsakkhi. Tato ‘‘caturassapallaṅkassa ussīsakaṃ jānantassa rajjaṃ dethā’’ti āha, tampi koci na jānāti. Tato soḷasa mahānidhī nīharituṃ samatthassa rajjaṃ dethā’’ti āha, tepi koci nīharituṃ nāsakkhi. Tato ‘‘ambho arājikaṃ nāma raṭṭhaṃ pāletuṃ na sakkā, kiṃ nu kho kātabba’’nti mantayiṃsu. Atha ne purohito āha – ‘‘bho tumhe mā cintayittha, phussarathaṃ nāma vissajjetuṃ vaṭṭati, phussarathena hi laddharājā sakalajambudīpe rajjaṃ kāretuṃ samattho hotī’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā nagaraṃ alaṅkārāpetvā maṅgalarathe cattāro kumudavaṇṇe asse yojetvā uttamapaccattharaṇaṃ attharitvā pañca rājakakudhabhaṇḍāni āropetvā caturaṅginiyā senāya parivāresuṃ. ‘‘Sasāmikassa rathassa purato tūriyāni vajjanti, asāmikassa pacchato vajjanti, tasmā sabbatūriyāni pacchato vādethā’’ti vatvā suvaṇṇabhiṅkārena rathadhurañca patodañca abhisiñcitvā ‘‘yassa rajjaṃ kāretuṃ puññaṃ atthi, tassa santikaṃ gacchatū’’ti rathaṃ vissajjesuṃ. Atha ratho rājagehaṃ padakkhiṇaṃ katvā vegena mahāvīthiṃ abhiruhi.
将军等人心想:“愿弗沙车来到我面前。”可是这辆车越过所有人的住宅,右绕城市一圈,从东门出去,朝园林方向驶去。人们看见它飞快地跑着,就说:“让它回来吧!”国师说:“别让它回来。它愿意的话,哪怕跑上一百由旬,也别拦它。”宝车进入园林,右绕吉祥石板,摆出便于登车的架势,停在那里。国师看见大士躺在石板上,就叫来大臣们说:“诸位,那边石板上躺着一个男子。他到底有没有配得上白伞的福气,我们还不清楚。如果这人是个有福之人,就不会看我们;如果是个没福的人,就会吓得爬起来,浑身发抖地看我们。所以,赶紧把所有的乐器都奏起来。”话音刚落,几百件乐器同时奏响。那时,乐声就像大海的轰鸣一样。
Senāpatiādayo ‘‘phussaratho mama santikaṃ āgacchatū’’ti cintayiṃsu. So sabbesaṃ gehāni atikkamitvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā pācīnadvārena nikkhamitvā uyyānābhimukho pāyāsi. Atha naṃ vegena gacchantaṃ disvā ‘‘nivattethā’’ti āhaṃsu. Purohito ‘‘mā nivattayittha, icchanto yojanasatampi gacchatu, mā nivārethā’’ti āha. Ratho uyyānaṃ pavisitvā maṅgalasilāpaṭṭaṃ padakkhiṇaṃ katvā ārohanasajjo hutvā aṭṭhāsi. Purohito mahāsattaṃ nipannakaṃ disvā amacce āmantetvā ‘‘ambho eko silāpaṭṭe nipannako puriso dissati, setacchattānucchavikā panassa dhiti atthīti vā natthīti vā na jānāma, sace esa puññavā bhavissati, amhe na olokessati, kāḷakaṇṇisatto sace bhavissati, bhītatasito uṭṭhāya kampamāno olokessati, tasmā khippaṃ sabbatūriyāni paggaṇhathā’’ti āha. Tāvadeva anekasatāni tūriyāni paggaṇhiṃsu. Tadā tūriyasaddo sāgaraghoso viya ahosi.
大士被那声音惊醒,掀开头巾一看,见到大众,心想:“一定是白伞为我而来了。”于是又把头盖上,翻了个身,朝左侧躺下。国师把他的脚露出来,观察种种相好,心想:“别说这一个洲,他就是统治四大洲的王位也绰绰有余。”于是又下令奏起乐器。这时大士才露出脸来,翻身朝右侧躺下,注视着大众。国师便让众人退开,合掌躬身说道:“请起来吧,大王,王位已经属于您了。”大士问他:“你们的国王在哪里?”听说“大王已经去世了”,又问:“他没有儿子或兄弟吗?”听说“没有,大王”,他便说:“那好,我来治理国家吧。”说完起身,在石板上盘腿而坐。众人就在那里为他举行了灌顶礼。他成了名叫大阇那迦的国王。随后他登上宝车,以极大的威势进入城中,来到王宫,一边登殿一边吩咐道:“将军等人的职位一律照旧。”然后登上了大殿。
Mahāsatto tena saddena pabujjhitvā sīsaṃ vivaritvā olokento mahājanaṃ disvā ‘‘setacchattena me āgatena bhavitabba’’nti cintetvā puna sīsaṃ pārupitvā parivattitvā vāmapassena nipajji. Purohito tassa pāde vivaritvā lakkhaṇāni olokento ‘‘tiṭṭhatu ayaṃ eko dīpo, catunnampi mahādīpānaṃ rajjaṃ kāretuṃ samattho hotī’’ti puna tūriyāni paggaṇhāpesi. Atha mahāsatto mukhaṃ vivaritvā parivattitvā dakkhiṇapassena nipajjitvā mahājanaṃ olokesi. Tadā purohito parisaṃ ussāretvā añjaliṃ paggayha avakujjo hutvā ‘‘uṭṭhehi, deva, rajjaṃ te pāpuṇātī’’ti āha. Atha naṃ mahāsatto ‘‘rājā vo kuhī’’nti pucchitvā ‘‘kālakato devā’’ti vutte ‘‘tassa putto vā bhātā vā natthī’’ti pucchitvā ‘‘natthi devā’’ti vutte ‘‘tena hi sādhu rajjaṃ kāressāmī’’ti vatvā uṭṭhāya silāpaṭṭe pallaṅkena nisīdi. Atha naṃ tattheva abhisiñciṃsu. So mahājanako nāma rājā ahosi. So rathavaraṃ abhiruyha mahantena sirivibhavena nagaraṃ pavisitvā rājanivesanaṃ abhiruhanto ‘‘senāpatiādīnaṃ tāneva ṭhānāni hontū’’ti vicāretvā mahātalaṃ abhiruhi.
公主还是照着先前那个印象,为了试探他,派了一个人去,吩咐说:“孩子,你去到国王跟前,这样说:‘大王,希瓦利天后请您过去,请快点来。’”那人去了,就这样禀报。国王是个聪明人,听了他的话却像没听见一样,只顾称赞宫殿:“啊,这座宫殿真是漂亮!”那人没法让他听进去,只好回去把经过告诉公主:“夫人,国王根本不听您的话,只顾赞美宫殿,把您的话当草一样,理都不理。”公主听了这话,心想:“这人一定是个胸怀大志的人。”于是又派了第二次、第三次。国王仍旧按自己的步调,像狮子伸懒腰一样,以平常的从容姿态走上宫殿。当他走近时,公主被他的威势压得站都站不住,就迎上前去,伸出手臂让他扶着。
Rājadhītā pana purimasaññāya eva tassa vīmaṃsanatthaṃ ekaṃ purisaṃ āṇāpesi ‘‘tāta, tvaṃ gaccha, rājānaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadehi ‘deva, sīvalidevī tumhe pakkosati, khippaṃ kirāgacchatū’’’ti. So gantvā tathā ārocesi. Rājā paṇḍito tassa vacanaṃ sutvāpi assuṇanto viya ‘‘aho sobhano vatāyaṃ pāsādo’’ti pāsādameva vaṇṇeti. So taṃ sāvetuṃ asakkonto gantvā rājadhītāya taṃ pavattiṃ ārocesi ‘‘ayye, rājā tumhākaṃ vacanaṃ na suṇāti, pāsādameva vaṇṇeti, tumhākaṃ vacanaṃ tiṇaṃ viya na gaṇetī’’ti. Sā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘so mahajjhāsayo puriso bhavissatī’’ti cintetvā dutiyampi tatiyampi pesesi. Rājāpi attano ruciyā pakatigamanena sīho viya vijambhamāno pāsādaṃ abhiruhi. Tasmiṃ upasaṅkamante rājadhītā tassa tejena sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontī āgantvā hatthālambakaṃ adāsi.
他扶着她伸出的手臂,登上大殿,坐在那把张着白伞盖的国王宝座上,把大臣们召来问道:“诸位,先王临终时有没有留下什么交代?”大臣们回答:“有的,大王。”他就说:“那就说吧。”大臣们说:“先王交代过:‘把王位交给能让希瓦利天后满意的人。’”希瓦利天后已经走过来伸手扶他,这就算是让他满意了。于是他说:“说别的。”大臣们又说:“先王交代过:‘把王位交给能认出方形宝座哪一头是头端的人。’”国王心想:“这可不容易知道,但可以用办法弄清楚。”于是从头上取下一根金针,放到希瓦利天后手里,说:“把这个放好。”她接过来,就把它放在宝座的头端。也有人说,是“给了她一把刀”。他凭这个暗示知道了哪一头是头端,却装作没听见他们的话,问:“你们在说什么?”大臣们又照原样说了一遍,他就说:“要知道这个并不难,这就是头端。”然后说:“说别的。”大臣们又说:“先王交代过:‘把王位交给能拉开千力弓的人。’”他说:“那就把弓拿来。”弓拿来后,他就像坐在宝座上没动一样,轻轻松松地拉开了,像女人弹棉花用的弓一样,然后说:“说别的。”大臣们又说:“先王交代过:‘把王位交给能取出十六个大宝藏的人。’”他问:“这些宝藏有没有什么提示?”大臣们回答:“有的,大王。”他说:“那就说吧。”大臣们就说出了提示:“日出之处有宝藏。”他听着的时候,这个意思就像天空中的满月一样,清清楚楚地显现出来了。
So tassā hatthaṃ olambitvā mahātalaṃ abhiruhitvā samussitasetacchatte rājapallaṅke nisīditvā amacce āmantetvā ‘‘ambho, atthi pana vo raññā kālaṃ karontena koci ovādo dinno’’ti pucchitvā ‘‘āma, devā’’ti vutte ‘‘tena hi vadethā’’ti āha. Deva ‘‘sīvalideviṃ ārādhetuṃ samatthassa rajjaṃ dethā’’ti tena vuttanti. Sīvalideviyā āgantvā hatthālambako dinno, ayaṃ tāva ārādhitā nāma, aññaṃ vadethāti. Deva ‘‘caturassapallaṅkassa ussīsakaṃ jānituṃ samatthassa rajjaṃ dethā’’ti tena vuttanti. Rājā ‘‘idaṃ dujjānaṃ, upāyena sakkā jānitu’’nti cintetvā sīsato suvaṇṇasūciṃ nīharitvā sīvalideviyā hatthe ṭhapesi ‘‘imaṃ ṭhapehī’’ti . Sā taṃ gahetvā pallaṅkassa ussīsake ṭhapesi. ‘‘Khaggaṃ adāsī’’tipi vadantiyeva. So tāya saññāya ‘‘idaṃ ussīsaka’’nti ñatvā tesaṃ kathaṃ assuṇanto viya ‘‘kiṃ kathethā’’ti vatvā puna tehi tathā vutte ‘‘idaṃ jānituṃ na garu, etaṃ ussīsaka’’nti vatvā ‘‘aññaṃ vadethā’’ti āha. Deva, ‘‘sahassathāmadhanuṃ āropetuṃ samatthassa rajjaṃ dethā’’ti tena vuttanti. ‘‘Tena hi āharatha na’’nti āharāpetvā so dhanuṃ pallaṅke yathānisinnova itthīnaṃ kappāsaphoṭanadhanuṃ viya āropetvā ‘‘aññaṃ vadethā’’ti āha. ‘‘Deva, soḷasa mahānidhī nīharituṃ samatthassa rajjaṃ dethā’’ti tena vuttanti. ‘‘Tesaṃ kiñci uddānaṃ atthī’’ti pucchitvā ‘‘āma, devā’’ti vutte ‘‘tena hi naṃ kathethā’’ti āha. Te ‘‘sūriyuggamane nidhī’’ti uddānaṃ kathayiṃsu. Tassa taṃ suṇantasseva gaganatale puṇṇacando viya so attho pākaṭo ahosi.
于是国王对他们说:“诸位,今天时间来不及了,明天我去取宝藏。”第二天,他召集大臣们问道:“你们的国王供养过独觉佛吗?”他们回答:“是的,大王。”他心想:“所谓‘太阳’,并不是指天上的太阳,而是因为独觉佛与太阳相似,所以独觉佛才被称为‘太阳’。在他们迎接的地方,应该有宝藏。”接着国王问:“那些独觉佛来时,你们的国王去迎接,会走到哪个地方?”他们回答:“某某地方,大王。”他说:“在那个地方挖,把宝藏取出来。”就让人取出了宝藏。他又问:“送行的时候,跟到哪里站住送别?”他们回答:“某某地方。”他说:“也从那里把宝藏取出来。”又让人取了。这时,大众发出千百次欢呼。因为听说“日出之处有宝藏”,人们就在日出的方向到处挖;又因为听说“日落之处有宝藏”,人们就在日落的方向到处挖。他们满心欢喜地想:“这些财富就在这里,真是稀有难得啊!”所谓“内门宝藏”,就是从王宫大门的门槛内侧下面让人取出宝藏。所谓“外门宝藏”,就是从门槛外侧下面让人取出宝藏。所谓“非内非外宝藏”,就是从门槛正下方让人取出宝藏。所谓“登高宝藏”,就是在登上吉祥象时,从铺金梯的地方下面让人取出宝藏。所谓“下临宝藏”,就是从象背下来的地方下面让人取出宝藏。所谓“四根大娑罗木柱处宝藏”,就是在地面侍奉处,那张卧榻有四根坚固的床柱,从它们下面让人取出四个宝藏罐。所谓“周围一由旬宝藏”,所谓由旬,是车轭的量,就是从卧榻周围一车轭范围的地方让人取出宝藏。所谓“牙端大宝藏”,就是在吉祥象的场所,从面对两根象牙的方向让人取出宝藏。所谓“尾端宝藏”,就是在吉祥象的场所,从面对象尾的方向让人取出宝藏。所谓“水藏”,keṇuka 指的就是水,让人从吉祥池塘里取出水后,便指示了宝藏所在。所谓“树端大宝藏”,就是在园林中的大坚固树根处,正午时分,那浑圆的树荫里面,让人取出宝藏。就这样,他让人取出了十六个大宝藏,然后问:“还有别的吗?”他们回答:“没有了,大王。”大众都欢喜踊跃。
Atha ne rājā āha – ‘‘ajja, bhaṇe, velā natthi, sve nidhī gaṇhissāmī’’ti. So punadivase amacce sannipātetvā pucchi ‘‘tumhākaṃ rājā paccekabuddhe bhojesī’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. So cintesi ‘‘sūriyoti nāyaṃ sūriyo, sūriyasadisattā pana paccekabuddhā sūriyā nāma, tesaṃ paccuggamanaṭṭhāne nidhinā bhavitabba’’nti. Tato rājā ‘‘tesu paccekabuddhesu āgacchantesu paccuggamanaṃ karonto kataraṃ ṭhānaṃ gacchatī’’ti pucchitvā ‘‘asukaṭṭhānaṃ nāma devā’’ti vutte ‘‘taṃ ṭhānaṃ khaṇitvā nidhiṃ nīharathā’’ti nidhiṃ nīharāpesi. ‘‘Gamanakāle anugacchanto kattha ṭhatvā uyyojesī’’ti pucchitvā ‘‘asukaṭṭhāne nāmā’’ti vutte ‘‘tatopi nidhiṃ nīharathā’’ti nidhiṃ nīharāpesi. Atha mahājanā ukkuṭṭhisahassāni pavattentā ‘‘sūriyuggamane nidhī’’ti vuttattā sūriyuggamanadisāyaṃ khaṇantā vicariṃsu. Atho ‘‘okkamane nidhī’’ti vuttattā sūriyatthaṅgamanadisāyaṃ khaṇantā vicariṃsu. ‘‘Idaṃ pana dhanaṃ idheva hoti, aho acchariya’’nti pītisomanassaṃ pavattayiṃsu. Antonidhīti rājagehe mahādvārassa antoummārā nidhiṃ nīharāpesi. Bahi nidhīti bahiummārā nidhiṃ nīharāpesi. Na anto na bahi nidhīti heṭṭhāummārato nidhiṃ nīharāpesi . Ārohane nidhīti maṅgalahatthiṃ ārohanakāle suvaṇṇanisseṇiyā attharaṇaṭṭhānato nidhiṃ nīharāpesi. Atho orohane nidhīti hatthikkhandhato orohanaṭṭhānato nidhiṃ nīharāpesi. Catūsu mahāsālesūti bhūmiyaṃ kataupaṭṭhānaṭṭhāne sirisayanassa cattāro mañcapādā sālamayā, tesaṃ heṭṭhā catasso nidhikumbhiyo nīharāpesi. Samantāyojane nidhīti yojanaṃ nāma rathayugapamāṇaṃ, sirisayanassa samantā rathayugappamāṇato nidhiṃ nīharāpesi. Dantaggesu mahānidhīti maṅgalahatthiṭṭhāne tassa dvinnaṃ dantānaṃ abhimukhaṭṭhānato nidhiṃ nīharāpesi. Vālaggesūti maṅgalahatthiṭṭhāne tassa vāladhisammukhaṭṭhānato nidhiṃ nīharāpesi. Kepuketi kepukaṃ vuccati udakaṃ, maṅgalapokkharaṇito udakaṃ nīharāpetvā nidhiṃ dassesi. Rukkhaggesu mahānidhīti uyyāne mahāsālarukkhamūle ṭhitamajjhanhikasamaye parimaṇḍalāya rukkhacchāyāya anto nidhiṃ nīharāpesi. Evaṃ soḷasa mahānidhayo nīharāpetvā ‘‘aññaṃ kiñci atthī’’ti pucchi. ‘‘Natthi devā’’ti vadiṃsu. Mahājano haṭṭhatuṭṭho ahosi.
这时,国王心想:“我要把这些财富布施出去。”于是他在城中央和四座城门,一共五个地方,让人建了五座布施堂,办起了大布施。他从迦蓝占婆城把自己的母亲和那位婆罗门请来,给了极大的礼遇。就在他刚登位不久,整个毗提诃国都骚动起来,大家都想见他,纷纷说:“听说阿利吒阇那迦王的儿子,名叫大阇那迦的国王在治国,他很有智慧,又善于想办法,我们去看看吧。”人们从四面八方带着许多礼物赶来,城里人也准备了盛大的庆典。王宫里铺好了坐具,挂上了香花鬘、花环等,撒满了爆谷和鲜花,香烟缭绕,香气弥漫,还备好了各种饮品和食物。为了给国王献礼,人们用银器、金器等盛满各种嚼食、啖食、蜂蜜、糖浆、水果等,围在四周站着。一边是大臣们坐着,一边是婆罗门众坐着,一边是富豪等人坐着,另一边是穿着华丽的女舞者坐着。婆罗门们念诵着祝福吉祥的话,擅长歌舞的人表演歌舞,几百种乐器一起奏响。那时,王宫就像被持双山的风猛烈吹击的大海内部一样,发出巨大的声响。目光所及之处,都在震动。
Atha rājā ‘‘idaṃ dhanaṃ dānamukhe vikirissāmī’’ti nagaramajjhe ceva catūsu nagaradvāresu cāti pañcasu ṭhānesu pañca dānasālāyo kārāpetvā mahādānaṃ paṭṭhapesi, kālacampānagarato attano mātarañca brāhmaṇañca pakkosāpetvā mahantaṃ sakkāraṃ akāsi. Tassa taruṇarajjeyeva sakalaṃ videharaṭṭhaṃ ‘‘ariṭṭhajanakarañño kira putto mahājanako nāma rājā rajjaṃ kāreti, so kira paṇḍito upāyakusalo, passissāma na’’nti dassanatthāya saṅkhubhitaṃ ahosi. Tato tato bahuṃ paṇṇākāraṃ gahetvā āgamiṃsu, nāgarāpi mahāchaṇaṃ sajjayiṃsu. Rājanivesane attharaṇādīni santharitvā gandhadāmamālādāmādīni osāretvā vippakiṇṇalājākusumavāsadhūmagandhākāraṃ kāretvā nānappakāraṃ pānabhojanaṃ upaṭṭhāpesuṃ. Rañño paṇṇākāratthāya rajatasuvaṇṇabhājanādīsu anekappakārāni khādanīyabhojanīyamadhuphāṇitaphalādīni gahetvā tattha tattha parivāretvā aṭṭhaṃsu. Ekato amaccamaṇḍalaṃ nisīdi, ekato brāhmaṇagaṇo, ekato seṭṭhiādayo nisīdiṃsu, ekato uttamarūpadharā nāṭakitthiyo nisīdiṃsu, brāhmaṇāpi sotthikārena mukhamaṅgalikāni kathenti, naccagītādīsu kusalā naccagītādīni pavattayiṃsu, anekasatāni tūriyāni pavajjiṃsū. Tadā rājanivesanaṃ yugandharavātavegena pahaṭā sāgarakucchi viya ekaninnādaṃ ahosi. Olokitolokitaṭṭhānaṃ kampati.
这时,大士正坐在白伞盖下的王座上,望着那如同帝释天神一般的广大威光,回想起自己在大海中付出的努力。他心里想:“精进这件事,本来就是该做的。如果当初我在大海中没有精进努力,就得不到今天这样的成就。”当他这样回忆那番努力时,心中生起了喜。他借着这股喜的冲动,发出感叹,说道:
Atha mahāsatto setacchattassa heṭṭhā rājāsane nisinnova sakkasirisadisaṃ mahantaṃ sirivilāsaṃ oloketvā attano mahāsamudde katavāyāmaṃ anussari. Tassa ‘‘vīriyaṃ nāma kattabbayuttakaṃ, sacāhaṃ mahāsamudde vīriyaṃ nākarissaṃ, na imaṃ sampattiṃ alabhissa’’nti taṃ vāyāmaṃ anussarantassa pīti uppajji. So pītivegena udānaṃ udānento āha –
人应当有所期盼,有智慧的人不该心生厌倦。
我看见了自己,就像我所希望的那样。
‘‘Āsīsetheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito; Passāmi vohaṃ attānaṃ, yathā icchiṃ tathā ahu.
人确实该抱有希望,有智慧的人不该厌倦;
我看见自己从水里被拉上了岸。
‘‘Āsīsetheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito; Passāmi vohaṃ attānaṃ, udakā thalamubbhataṃ.
人当精勤不懈,智者不应心生厌怠。
我见我自己,正如我所愿,它就成了那样。
‘‘Vāyametheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito; Passāmi vohaṃ attānaṃ, yathā icchiṃ tathā ahu.
人当精勤不懈,智者不应心生厌怠。
我看见自己从水里被拉上了岸。
‘‘Vāyametheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito; Passāmi vohaṃ attānaṃ, udakā thalamubbhataṃ.
纵被痛苦所逼,智者亦不断快乐将至之望;
诸多触,或损或益,皆未经思择而令人走向死亡。
‘‘Dukkhūpanītopi naro sapañño, āsaṃ na chindeyya sukhāgamāya; Bahū hi phassā ahitā hitā ca, avitakkitā maccumupabbajanti.
“未思之事亦得成,所思之事亦坏灭;
财富非由思虑生,于女于男皆如是。”
‘‘Acintitampi bhavati, cintitampi vinassati; Na hi cintāmayā bhogā, itthiyā purisassa vā’’ti.
在这里,“只应期待”是指:没有做断除希望的事,只是对自己的业抱有期待。“不应厌倦”是指:在精勤努力时,不应厌倦,不应懈怠。“正如我所愿”是指:就像我渴望成为国王,我确实就成了国王。“已拔出”是指已被移除。“被苦所逼”是指被身体的苦和心的苦所触。“无益与有益”:苦触是无益的,乐触是有益的。“未曾思惟”是指那些没有想过、没有考虑过的人。这里要说的是:在被这些触接触时,被无益的触所触的众生,没有想过“也有有益的触,只要精勤就能得到”,因此不精勤;他们就是没有考虑这一点的人,还没得到有益的触就走向死亡,所以必须精勤。
Tattha āsīsethevāti āsāchedakammaṃ akatvā attano kammaṃ āsaṃ karotheva. Na nibbindeyyāti vīriyaṃ karonto na nibbindeyya na alaseyya. Yathā icchinti yathā rājabhāvaṃ icchiṃ, tatheva rājā jātomhi. Ubbhatanti nīhaṭaṃ. Dukkhūpanītoti kāyikacetasikadukkhena phuṭṭhopīti attho. Ahitā hitā cāti dukkhaphassā ahitā, sukhaphassā hitā. Avitakkitāti avitakkitāro acintitāro. Idaṃ vuttaṃ hoti – tesu phassesu ahitaphassena phuṭṭhā sattā ‘‘hitaphassopi atthīti vīriyaṃ karontā taṃ pāpuṇantī’’ti acintetvā vīriyaṃ na karonti, te imassa atthassa avitakkitāro hitaphassaṃ alabhitvāva maccumupabbajanti maraṇaṃ pāpuṇanti, tasmā vīriyaṃ kattabbamevāti.
“没想到的也能成真”这句话的意思是:对这些众生来说,没想到的事也会发生,想过的反而会落空。就拿我来说,“不用打仗就能得到王位”,这是我没想过的;而我想的是“从金地运回财宝,打完仗夺取父亲的王国”。如今我想过的落空了,没想过的却实现了。“财富并非由思虑所成”的意思是:因为这些众生的财富不是靠思虑就能实现的,所以财富不能叫“由思虑所成”。因此,只有精进才是该做的。因为对精进的人来说,连没想到的也会实现。
Acintitampīti imesaṃ sattānaṃ acintitampi hoti, cintitampi vinassati. Mayāpi hi ‘‘ayujjhitvāva rajjaṃ labhissāmī’’ti idaṃ acintitaṃ, ‘‘suvaṇṇabhūmito dhanaṃ āharitvā yujjhitvā pitu santakaṃ rajjaṃ gaṇhissāmī’’ti pana cintitaṃ, idāni me cintitaṃ naṭṭhaṃ, acintitaṃ jātaṃ. Na hi cintāmayā bhogāti imesaṃ sattānañhi bhogā cintāya anipphajjanato cintāmayā nāma na honti, tasmā vīriyameva kattabbaṃ. Vīriyavato hi acintitampi hotīti.
从那以后,他不再违背十种王法,依法公正地治理国家,也供养独觉佛。后来,希瓦利妃生下一个具足财富与福德之相的儿子,大家给他取名叫“长寿王子”。等他成年后,国王把副王之位交给他,让他治理国家七千年。有一天,守园人送来各种根果、非根果和种种鲜花,他看见后很欢喜,赏赐了守园人,然后说:“守园人朋友,我要去园林看看,你去布置一下吧。”守园人回答:“好的,大王。”照办之后回禀了国王。国王乘着上等象舆,带着庞大的随从队伍出城,来到园林门口。那里有两棵芒果树,泛着青绿色的光泽。一棵不结果,一棵结满果实。那果实极其甘甜,但因为国王还没吃过最上等的果实,所以谁也不敢先摘。国王在象背上摘了一颗来吃,那果味刚碰到舌尖,就像天界美食一样现前。他心想:“回去的时候要多摘些来吃。”众人知道“国王吃了最上等的果实”后,从副王以下,乃至象夫、马夫等人都来摘果子吃。摘不到果子的人就用棍棒打断树枝,把树叶也扯落一地。那棵结果树变得枝折叶落,而另一棵不结果的树却像宝石山一样,光彩夺目地立在那里。
So tato paṭṭhāya dasa rājadhamme akopetvā dhammena samena rajjaṃ kāresi, paccekabuddhe ca upaṭṭhāsi. Aparabhāge sīvalidevī dhaññapuññalakkhaṇasampannaṃ puttaṃ vijāyi, ‘‘dīghāvukumāro’’tissa nāmaṃ kariṃsu. Tassa vayappattassa rājā uparajjaṃ datvā sattavassasahassāni rajjaṃ kāresi. So ekadivasaṃ uyyānapālena phalāphalesu ceva nānāpupphesu ca ābhatesu tāni disvā tuṭṭho hutvā tassa sammānaṃ kāretvā ‘‘samma uyyānapāla, ahaṃ uyyānaṃ passissāmi, tvaṃ alaṅkarohi na’’nti āha. So ‘‘sādhu, devā’’ti sampaṭicchitvā tathā katvā rañño paṭivedesi. So hatthikkhandhavaragato mahantena parivārena nagarā nikkhamitvā uyyānadvāraṃ pāpuṇi. Tatra ca dve ambā atthi nīlobhāsā. Eko aphalo, eko phaladharo. So pana atimadhuro, raññā aggaphalassa aparibhuttattā tato koci phalaṃ gahetuṃ na ussahati. Rājā hatthikkhandhavaragatova tato ekaṃ phalaṃ gahetvā paribhuñji, tassa taṃ jivhagge ṭhapitamattameva dibbojaṃ viya upaṭṭhāsi. So ‘‘nivattanakāle bahū khādissāmī’’ti cintesi. ‘‘Raññā aggaphalaṃ paribhutta’’nti ñatvā uparājānaṃ ādiṃ katvā antamaso hatthimeṇḍaassameṇḍādayopi phalaṃ gahetvā paribhuñjiṃsu. Aññe phalaṃ alabhantā daṇḍehi sākhaṃ bhinditvā nipaṇṇamakaṃsu. Rukkho obhaggavibhaggo aṭṭhāsi, itaro pana maṇipabbato viya vilāsamāno ṭhito.
国王出了园林,看见那棵树,就问大臣们:“这是怎么回事?”大臣们回答说:“大王享用了最上等的果实,所以众人把树抢摘一空,大王。”国王又问:“那为什么这棵树既不落叶,也不褪色呢?”他们回答:“因为它不结果,所以没有损耗,大王。”国王听了,生起警醒之心,想道:“这棵树因为不结果,所以保持青绿光泽;那棵树却因为结果,被折断得七零八落。我这个王位就像那棵结果的树,出家则像那棵不结果的树。有牵挂就有恐惧,无牵挂就没有恐惧。所以我不该像那棵结果的树,而要像那棵不结果的树一样。我要舍弃这些荣华富贵,离开王宫去出家。”他下了坚定的决心,拿定主意,进入王城,站在宫殿门口,就叫人把将军召来,说:“大将军,从今天起,除了一个送饭并递漱口水、齿木的侍者之外,不许别人来见我。你们带着原来那些处理政务的大臣们继续治理国家。我从今天起,要在宫殿顶层修习沙门之法。”说完就登上宫殿,独自一人修习沙门之法。这样过了一段时间,大众聚集在王宫庭院里,见不到大士,就说:“我们的国王不像从前那样了。”于是说出两首偈颂——
Rājā uyyānā nikkhanto taṃ disvā ‘‘idaṃ ki’’nti amacce pucchati. ‘‘Devena aggaphalaṃ paribhuttanti mahājanena vilumpito devā’’ti āhaṃsu. ‘‘Kiṃ nu kho bhaṇe, imassa pana neva pattaṃ, na vaṇṇo khīṇo’’ti? ‘‘Nipphalatāya na khīṇo, devā’’ti. Taṃ sutvā rājā saṃvegaṃ paṭilabhitvā ‘‘ayaṃ rukkho nipphalatāya nīlobhāso ṭhito, ayaṃ pana saphalatāya obhaggavibhaggo ṭhito. Idampi rajjaṃ saphalarukkhasadisaṃ, pabbajjā pana nipphalarukkhasadisā. Sakiñcanasseva bhayaṃ, nākiñcanassa. Tasmā ahaṃ phalarukkho viya ahutvā nipphalarukkhasadiso bhavissāmi, imaṃ sampattiṃ cajitvā nikkhamma pabbajissāmī’’ti daḷhaṃ samādānaṃ katvā manaṃ adhiṭṭhahitvā nagaraṃ pavisitvā pāsādadvāre ṭhitova senāpatiṃ pakkosāpetvā ‘‘mahāsenāpati, ajja me paṭṭhāya bhattahārakañceva mukhodakadantakaṭṭhadāyakañca ekaṃ upaṭṭhākaṃ ṭhapetvā aññe maṃ daṭṭhuṃ mā labhantu, porāṇakavinicchayāmacce gahetvā rajjaṃ anusāsatha, ahaṃ ito paṭṭhāya uparipāsādatale samaṇadhammaṃ karissāmī’’ti vatvā pāsādamāruyha ekakova samaṇadhammaṃ akāsi. Evaṃ gate kāle mahājano rājaṅgaṇe sannipatitvā mahāsattaṃ adisvā ‘‘na no rājā porāṇako viya hotī’’ti vatvā gāthādvayamāha –
贤者啊,大王如今确实不再是从前那样了,他是统治整个大地、掌控四方的君主;
如今他不看舞蹈,也不留意歌唱,心不放在歌唱上。
‘‘Aporāṇaṃ vata bho rājā, sabbabhummo disampati; Najja nacce nisāmeti, na gīte kurute mano.
“不观鹿群,不观园林,亦不观天鹅;
如哑者默然静坐,不教示何为义利。”
‘‘Na mige napi uyyāne, napi haṃse udikkhati; Mūgova tuṇhimāsīno, na atthamanusāsatī’’ti.
这里,“兽”是一个统称。意思是:以前他让人斗象、斗羊,如今连这些也不看了。“园林”指连园林里的游乐也不去享受了。“天鹅”指在那被五种莲花覆盖的园林池塘中,他连天鹅群也不去观赏。“像哑巴一样”指人们问送饭的人和侍从:“喂,国王跟你们谈过什么有意义的事吗?”他们回答说:“他没说话。”因此人们才这样说。
Tattha migeti sabbasaṅgāhikavacanaṃ, pubbe hatthī yujjhāpeti, meṇḍe yujjhāpeti, ajja tepi na oloketīti attho. Uyyāneti uyyānakīḷampi nānubhoti. Haṃseti pañcapadumasañchannāsu uyyānapokkharaṇīsu haṃsagaṇaṃ na oloketi. Mūgovāti bhattahārakañca upaṭṭhākañca pucchiṃsu ‘‘bho rājā, tumhehi saddhiṃ kiñci atthaṃ mantetī’’ti. Te ‘‘na mantetī’’ti vadiṃsu. Tasmā evamāhaṃsu.
国王以一颗不耽着于诸欲、倾向于远离的心,忆念起自己曾亲近过的那些独觉佛,心想:“谁能告诉我,那些具足戒等功德、一无所有者的住处呢?”于是他用三首偈颂说出了这样的感兴语:
Rājā kāmesu anallīyantena vivekaninnena cittena attano kulūpakapaccekabuddhe anussaritvā ‘‘ko nu kho me tesaṃ sīlādiguṇayuttānaṃ akiñcanānaṃ vasanaṭṭhānaṃ ācikkhissatī’’ti tīhi gāthāhi udānaṃ udānesi –
追求快乐的人,独自安住、持守戒行,已经远离了杀害和捆绑。
今天在谁的园林里,住着年轻人和年长者呢?
‘‘Sukhakāmā rahosīlā, vadhabandhā upāratā; Kassa nu ajja ārāme, daharā vuddhā ca acchare.
已超越欲望丛林的智者,我礼敬那些大仙。
那些在热衷营求的世间里,无渴求地生活的人。
‘‘Atikkantavanathā dhīrā, namo tesaṃ mahesinaṃ; Ye ussukamhi lokamhi, viharanti manussukā.
“他们斩断了死神的罗网,那幻术师布下的、密实的网。
他们因为断除了执著而离去,谁能知道他们的去处呢?”
‘‘Te chetvā maccuno jālaṃ, tataṃ māyāvino daḷhaṃ; Chinnālayattā gacchanti, ko tesaṃ gatimāpaye’’ti.
在这里,求乐者就是指渴望涅槃之乐的人。隐秘持戒者是指暗中持戒、不宣扬自己功德的人。年轻者和年长者就是年轻的人和年老的人。住就是居住。
Tattha sukhakāmāti nibbānasukhakāmā. Rahosīlāti paṭicchannasīlā na attano guṇappakāsanā. Daharā vuḍḍhā cāti daharā ceva mahallakā ca. Acchareti vasanti.
他这样忆念那些独觉佛的功德时,心中生起了极大的喜。于是,这位大士从盘坐中起身,打开北面的窗户,面向北方,把双手合掌举到头顶,一边礼敬一边说“具足这样功德的独觉佛们”,接着诵出“已超越欲网者”等句子。其中,“已超越欲网者”指已经断除渴爱的人。“大仙”指追求并安住于戒蕴等伟大功德的人。“在热恼的世间”指在因贪欲等烦恼而陷入热恼的世间。“死神之网”指烦恼魔所撒开的渴爱之网。“被大幻者所覆盖”指被极其善于幻化的人所覆盖。“谁能引导我前往他们的住处”意思是:谁能把我带到那些独觉佛居住的地方,也就是能带着我去那里。
Tassevaṃ tesaṃ guṇe anussarantassa mahatī pīti uppajji. Atha mahāsatto pallaṅkato uṭṭhāya uttarasīhapañjaraṃ vivaritvā uttaradisābhimukho sirasi añjaliṃ patiṭṭhāpetvā ‘‘evarūpehi guṇehi samannāgatā paccekabuddhā’’ti namassamāno ‘‘atikkantavanathā’’tiādimāha. Tattha atikkantavanathāti pahīnataṇhā. Mahesinanti mahante sīlakkhandhādayo guṇe esitvā ṭhitānaṃ. Ussukamhīti rāgādīhi ussukkaṃ āpanne lokasmiṃ. Maccuno jālanti kilesamārena pasāritaṃ taṇhājālaṃ. Tataṃ māyāvinoti atimāyāvino. Ko tesaṃ gatimāpayeti ko maṃ tesaṃ paccekabuddhānaṃ nivāsaṭṭhānaṃ pāpeyya, gahetvā gaccheyyāti attho.
他在宫殿里修习沙门法,四个月就这样过去了。这时,他的心极其向往出家,觉得在家就像身处无间地狱,三界仿佛都燃烧起来,呈现在他眼前。他怀着倾向出家的心,这样想:我什么时候才能舍弃这座像帝释天神的宫殿一样装饰华丽、布置齐备的弥提罗城,进入雪山,得到披上出家衣的机会呢?于是,他开始描述弥提罗城:
Tassa pāsādeyeva samaṇadhammaṃ karontassa cattāro māsā atītā. Athassa ativiya pabbajjāya cittaṃ nami, agāraṃ lokantarikanirayo viya khāyi, tayo bhavā ādittā viya upaṭṭhahiṃsu. So pabbajjābhimukhena cittena ‘‘kadā nu kho imaṃ sakkabhavanaṃ viya alaṅkatappaṭiyattaṃ mithilaṃ pahāya himavantaṃ pavisitvā pabbajitavesagahaṇakālo mayhaṃ bhavissatī’’ti cintetvā mithilavaṇṇanaṃ nāma ārabhi –
什么时候,我才能舍弃那座繁荣富庶、布局分明、规划得恰到好处的弥提罗城?
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, vibhattaṃ bhāgaso mitaṃ; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
何时我舍弥提罗,富饶广博遍光明,
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, visālaṃ sabbatopabhaṃ; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
何时我舍弥提罗,城墙拱门繁华城;
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, bahupākāratoraṇaṃ; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
什么时候我才能舍弃这座繁荣富饶、城墙堡垒坚固的弥提罗城,
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, daḷhamaṭṭālakoṭṭhakaṃ; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
我何时才能到达那座繁荣富饶、道路纵横整齐的弥提罗城?
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, suvibhattaṃ mahāpathaṃ; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
什么时候我才能离开这座繁荣富饶、街巷分布整齐的弥提罗城,
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, suvibhattantarāpaṇaṃ; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
何时我当舍离繁荣的弥提罗——那牛马车辆拥挤之城——
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, gavāssarathapīḷitaṃ; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
什么时候我才能舍弃这座繁荣富饶、园林像花环一样环绕的弥提罗城?
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, ārāmavanamāliniṃ; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
何时我当舍弥提罗——那富饶之城、园林如环;
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, uyyānavanamāliniṃ; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
何时我当舍离繁荣的弥提罗城,宫殿林苑严饰之乡;
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, pāsādavanamāliniṃ; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
什么时候我才能见到那座繁荣的弥提罗城,那王族亲眷所居的三城之地?
由毗提诃王以喜悦之心所建造,他声名远扬。
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, tipuraṃ rājabandhuniṃ; Māpitaṃ somanassena, vedehena yasassinā; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
何时我才能舍离那繁荣富足、安定而为正法所护的毗提诃,
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ vedehe phīte, nicite dhammarakkhite; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
何时我舍毗提诃,丰盛难胜法所护;
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ vedehe phīte, ajeyye dhammarakkhite; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
何时我当舍此可爱内宫——分列有序、格局匀称——
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ antepuraṃ rammaṃ, vibhattaṃ bhāgaso mitaṃ; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
何时我当舍此石灰黏土所涂、可爱可乐之内宫,
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ antepuraṃ rammaṃ, sudhāmattikalepanaṃ; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
何时我当舍彼芬芳可爱、悦意之王宫内院,
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ antepuraṃ rammaṃ, sucigandhaṃ manoramaṃ; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
何时我舍弃了那尖顶阁——结构分明、分部匀称——
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ kūṭāgāre ca, vibhatte bhāgaso mite; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
何时我当舍却那石灰泥土涂抹的尖顶楼阁,
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ kūṭāgāre ca, sudhāmattikalepane; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
什么时候我才能在尖顶阁楼里,那里香气清净、令人心生欢喜;
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ kūṭāgāre ca, sucigandhe manorame; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
何时我才能舍弃那涂饰栴檀香的尖顶楼阁,
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ kūṭāgāre ca, litte candanaphosite; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
何时我舍金床座,铺毯彩褥皆弃捐;
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ soṇṇapallaṅke, gonake cittasanthate; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
什么时候我才能坐在宝石座上,身下铺着羊毛毯和彩绣的坐垫?
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ maṇipallaṅke, gonake cittasanthate; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
什么时候我才能舍弃棉布和丝绸,还有亚麻和羊毛织物?
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ kappāsakoseyyaṃ, khomakoṭumbarāni ca; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
什么时候我才能到那可爱的莲池,那里回荡着鸳鸯的鸣叫声;
被白莲花覆盖着,被红莲和青莲覆盖着;
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Kadāhaṃ pokkharaṇī rammā, cakkavākapakūjitā; Mandālakehi sañchannā, padumuppalakehi ca; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
什么时候我才能舍弃那群装饰着一切庄严饰物的大象?
装饰着金饰带的大象,披着金色装饰的衣装。
‘‘Kadāhaṃ hatthigumbe ca, sabbālaṅkārabhūsite; Suvaṇṇakacche mātaṅge, hemakappanavāsase.
众将官持矛执钩,所骑之象我当舍;
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, tomaraṅkusapāṇibhi; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
何时我才能舍弃马群——那为一切饰物所装饰的,
如出身纯正的良种信度马,奔跑迅疾,善于运载?
‘‘Kadāhaṃ assagumbe ca, sabbālaṅkārabhūsite; Ājānīyeva jātiyā, sindhave sīghavāhane.
手持短矛与弓的村长们所乘(象马),
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, illiyācāpadhāribhi; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
什么时候我才能见到那些披挂整齐、旗帜高扬的战车队列?“Kadāhaṃ”:什么时候我,“rathaseniyo”指战车队列(ratha 车、seni 军阵),“sannaddhe”指披挂整齐的,“ussitaddhaje”指旗帜高扬的
(那些战车队列)还覆盖着豹皮、虎皮,一切装饰庄严齐备。
‘‘Kadāhaṃ rathaseniyo, sannaddhe ussitaddhaje; Dīpe athopi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.
持弓披甲诸统领所乘之〔象〕,
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
何时我乘黄金车,驾具齐整旌旗扬;
豹皮虎皮为严饰,众宝庄严尽辉煌。
‘‘Kadāhaṃ sovaṇṇarathe, sannaddhe ussitaddhaje; Dīpe athopi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.
被手持弓、身披铠甲的村长们登上,
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
何时我方能登彼驾具齐整、旌旗高扬之银车,
豹皮虎皮为饰,众宝庄严?
‘‘Kadāhaṃ sajjhurathe ca, sannaddhe ussitaddhaje; Dīpe athopi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.
由村长们骑乘、手持弓箭、身穿铠甲的战车。
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
何时我才能乘上骏马战车,披挂整齐,旌旗高扬,
以豹皮虎皮为覆、一切庄严装饰?
‘‘Kadāhaṃ assarathe ca, sannaddhe ussitaddhaje; Dīpe athopi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.
被手持弓、身穿皮甲的村长们乘坐的,
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
何时得见骆驼车,披甲旌旗高扬;
豹皮虎皮覆其上,一切众饰悉庄严。
‘‘Kadāhaṃ oṭṭharathe ca, sannaddhe ussitaddhaje; Dīpe athopi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.
村长们乘坐的、手持弓、身穿皮甲的(车辆)
我当舍离而出家,那会是何时呢?
‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi; Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.
何时我才能乘上那披挂齐整、高扬旗幡的牛车,
以及那豹皮为饰、虎皮为覆、遍饰一切庄严的华车?
‘‘Kadāhaṃ goṇarathe ca, sannaddhe ussitaddhaje; Dīpe athopi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.