礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
小部·《本生义注》·第六部分
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · Khuddakanikāye · Jātaka-aṭṭhakathā · (Chaṭṭho bhāgo)
22. 大集义注
全篇 3683 段
护默本生注释
[538] 1. Mūgapakkhajātakavaṇṇanā
莫显智慧这句话,是导师住在祇园精舍时,围绕大出家一事而说的。有一天,比丘们聚集在法堂里,坐着赞叹世尊的出离巴拉密。导师走来问道:“比丘们,你们现在聚在这里谈论什么?”听到他们说“正在谈论这件事”,导师便说:“比丘们,如今我已圆满巴拉密,舍弃王位、行大出家,这并不稀奇。因为我在过去,智慧还未成熟、正在圆满巴拉密的时候,就已经舍弃王位出家了。”于是,在比丘们的请求下,导师讲述了过去的事。
Māpaṇḍiccayaṃ vibhāvayāti idaṃ satthā jetavane viharanto mahābhinikkhamanaṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi bhikkhū dhammasabhāyaṃ sannisinnā bhagavato nekkhammapāramiṃ vaṇṇayantā nisīdiṃsu. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘bhikkhave, idāni mama pūritapāramissa rajjaṃ chaḍḍetvā mahābhinikkhamanaṃ nāma anacchariyaṃ. Ahañhi pubbe aparipakke ñāṇe pāramiyo pūrentopi rajjaṃ chaḍḍetvā nikkhantoyevā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
过去,在迦尸国的波罗奈,有一位名叫迦尸王的国王,依法治理国家。他有一万六千名妃子,可是这些妃子中没有一个能生下儿子或女儿。城中居民聚集在王宫广场上,按照《库萨本生》等经中所说的方式对国王说:“大王,请您求一个儿子吧。”国王听了他们的话,就命令那一万六千名妃子:“你们去求一个儿子。”她们向月亮等天神祈愿、供养,虽然这样祈求,还是没能得到儿子或女儿。不过,国王的王后是摩达王的女儿,名叫月天女,具足戒行。国王对她说:“贤妻,你也去求一个儿子吧。”她就在月圆之日受持伍波萨他戒,躺在小床上,随念自己的戒德,并作真实语:“如果我的戒确实没有缺损,凭这个真实语的力量,愿我得到一个儿子。”
Atīte kāsiraṭṭhe bārāṇasiyaṃ kāsirājā nāma dhammena rajjaṃ kāresi. Tassa soḷasasahassā itthiyo ahesuṃ. Tāsu ekāpi puttaṃ vā dhītaraṃ vā na labhi. Nāgarā ‘‘amhākaṃ rañño vaṃsānurakkhako ekopi putto natthī’’ti rājaṅgaṇe sannipatitvā kusajātake (jā. 2.20.1 ādayo) āgatanayeneva rājānaṃ evamāhaṃsu ‘‘deva, puttaṃ patthethā’’ti. Rājā tesaṃ vacanaṃ sutvā soḷasasahassā itthiyo ‘‘tumhe puttaṃ patthethā’’ti āṇāpesi. Tā candādīnaṃ devatānaṃ āyācanaupaṭṭhānādīni katvā patthentiyopi puttaṃ vā dhītaraṃ vā na labhiṃsu. Aggamahesī panassa maddarājadhītā candādevī nāma sīlasampannā ahosi. Rājā ‘‘bhadde, tvampi puttaṃ patthehī’’ti āha. Sā puṇṇamadivase uposathaṃ samādiyitvā cūḷasayane nipannāva attano sīlaṃ āvajjetvā ‘‘sacāhaṃ akhaṇḍasīlā iminā me saccena putto uppajjatū’’ti saccakiriyaṃ akāsi.
她的戒德威力让帝释天神的宫殿现出炽热的征兆。帝释天神察觉后,明白了其中的缘由,心想:“月天女正祈求儿子,那我就给她一个儿子吧。”当他寻找一个与之相配的儿子时,看到了菩萨。菩萨那时曾在波罗奈做了二十年国王,死后投生到增盛地狱(附属地狱),在那里受了八万年的苦,之后又死掉,转生到三十三天。在那里住满天寿后,他又死去,想往生更高的天界。帝释天神来到他面前说:“朋友,如果你投生到人间,你的巴拉密会圆满,大众也会得到增长。这位迦尸王的王后名叫月天女,正祈求儿子,你就投生到她的腹中吧。”帝释天神又取得另外五百位即将命终的天子的同意后,便回到了自己的天界住处。菩萨答应说“萨度”,便和那五百位天子一起从天界命终,自己投生到月天女的腹中,其余那些天子则投生到大臣妻子们的腹中。
Tassā sīlatejena sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘candādevī puttaṃ pattheti, handāhaṃ puttaṃ dassāmī’’ti tassānucchavikaṃ puttaṃ upadhārento bodhisattaṃ passi. Bodhisattopi tadāvīsativassāni bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kāretvā tato cuto ussadaniraye nibbattitvā asītivassasahassāni tattha paccitvā tato cavitvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Tatthāpi yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cavitvā uparidevalokaṃ gantukāmo ahosi. Sakko tassa santikaṃ gantvā ‘‘mārisa, tayi manussaloke uppanne pāramiyo ca te pūrissanti, mahājanassa vuḍḍhi ca bhavissati, ayaṃ kāsirañño candādevī nāma aggamahesī puttaṃ pattheti, tassā kucchiyaṃ uppajjāhī’’ti vatvā aññesañca cavanadhammānaṃ pañcasatānaṃ devaputtānaṃ paṭiññaṃ gahetvā sakaṭṭhānameva agamāsi. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā pañcahi devaputtasatehi saddhiṃ devalokato cavitvā sayaṃ candādeviyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Itare pana devaputtā amaccabhariyānaṃ kucchīsu paṭisandhiṃ gaṇhiṃsu.
那时,月天女的肚子里就像装满了金刚一样。她知道自己已经怀孕,就禀告了国王。国王听说后,就派人安排照顾胎儿。她怀胎满月,到第十个月时,生下了一个具足吉祥福相的儿子。就在同一天,大臣们家里也出生了五百个男孩。那个时候,国王正被一群大臣围绕着,坐在大殿里。这时有人来禀报:“大王,您的儿子出生了。”国王听到这话,对儿子的慈爱顿时生起,这种爱穿透皮肤,直到骨髓,内心涌起喜悦,心脏变得清凉。他问大臣们:“我的儿子出生了,你们高兴吗?”大臣们回答说:“大王,您怎么这么说呢?我们以前没有依靠,现在有了依靠,有了主人。”国王便叫人把摩诃舍那将军召来,命令道:“我儿子应该有随从,你去大臣们家里看看,今天出生的男孩有多少。”将军答应了一声“好”,就去了大臣们家里查看,看到正好有五百个男孩,便回来禀报了国王。
Tadā candādeviyā kucchi vajirapuṇṇā viya ahosi. Sā gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ ñatvā rañño ārocesi. Taṃ sutvā rājā gabbhassa parihāraṃ dāpesi. Sā paripuṇṇagabbhā dasamāsaccayena dhaññapuññalakkhaṇasampannaṃ puttaṃ vijāyi. Taṃ divasameva amaccagehesu pañca kumārasatāni jāyiṃsu. Tasmiṃ khaṇe rājā amaccagaṇaparivuto mahātale nisinno ahosi. Athassa ‘‘putto, te deva, jāto’’ti ārocayiṃsu. Tesaṃ vacanaṃ sutvā rañño puttapemaṃ uppajjitvā chaviyādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsi, abbhantare pīti uppajji, hadayaṃ sītalaṃ jātaṃ. So amacce pucchi ‘‘tuṭṭhā nu kho tumhe, mama putto jāto’’ti? ‘‘Kiṃ kathetha, deva, mayaṃ pubbe anāthā, idāni pana sanāthā jātā, sāmiko no laddho’’ti āhaṃsu. Rājā mahāsenaguttaṃ pakkosāpetvā āṇāpesi ‘‘mama puttassa parivāro laddhuṃ vaṭṭati, gaccha tvaṃ amaccagehesu ajja jātā dārakā kittakā nāmāti olokehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā amaccagehāni gantvā olokento pañca kumārasatāni disvā punāgantvā rañño ārocesi.
国王派人给五百个男孩送去王子的饰物,又安排了五百个乳母。但他给大士的是六十四位没有过高过矮等毛病的乳母,她们乳房不下垂,乳汁甘甜。因为如果女人太高,孩子坐在她旁边吃奶,脖子就会变长;如果女人太矮,孩子坐在她旁边吃奶,肩膀和胸部就会受到压迫;如果女人太瘦,孩子坐在她旁边吃奶,大腿就会疼;如果女人太胖,孩子坐在她旁边吃奶,就会变成跛脚;如果女人太黑,奶水就会太凉;如果女人太白,奶水就会太热;如果女人乳房下垂,孩子坐在她旁边吃奶,鼻子就会受到压迫。而患咳嗽的女人,奶水会太酸;患哮喘的女人,奶水会变得太苦太辣等等。所以国王排除了所有这些毛病,给了六十四位乳房不下垂、乳汁甘甜的乳母,举行了盛大的供养,也赐给月天女一个恩惠。月天女接受后,把它收着留待以后使用。
Rājā pañcannaṃ dārakasatānaṃ kumārapasādhanāni pesetvā puna pañca dhātisatāni ca dāpesi. Mahāsattassa pana atidīghādidosavajjitā alambatthaniyo madhurathaññāyo catusaṭṭhi dhātiyo adāsi. Atidīghāya hi itthiyā passe nisīditvā thaññaṃ pivato dārakassa gīvā dīghā hoti, atirassāya passe nisīditvā thaññaṃ pivanto dārako nippīḷitakhandhaṭṭhiko hoti, atikisāya passe nisīditvā thaññaṃ pivato dārakassa ūrū rujjanti, atithūlāya passe nisīditvā thaññaṃ pivanto dārako pakkhapādo hoti, atikāḷikāya khīraṃ atisītalaṃ hoti, atiodātāya khīraṃ atiuṇhaṃ hoti, lambatthaniyā passe nisīditvā thaññaṃ pivanto dārako nippīḷitanāsiko hoti. Kāsānañca pana itthīnaṃ khīraṃ atiambilaṃ hoti, sāsānañca pana itthīnaṃ khīraṃ atikaṭukādibhedaṃ hoti, tasmā te sabbepi dose vivajjetvā alambatthaniyo madhurathaññāyo catusaṭṭhi dhātiyo datvā mahantaṃ sakkāraṃ katvā candādeviyāpi varaṃ adāsi. Sāpi gahitakaṃ katvā ṭhapesi.
国王在给王子取名字的那天,派人把会看相念相的婆罗门们请来,给了他们很隆重的供养,然后问王子有没有什么障碍。婆罗门们看到王子相貌圆满,就说:“大王,这位王子具足福相,别说统治一个洲,就算让他统治拥有两千附属小洲的四大洲,他也完全做得到,看不出他有什么障碍。”国王听了他们的话很高兴。给王子取名的时候,因为王子出生那天整个迦尸国都下了雨,国王和大臣们的心都变得清凉,又因为他出生时身上是湿的,所以就给他取名叫“迭米亚王子”。然后乳母们把满月的王子打扮好,抱到国王面前。国王抱了抱心爱的儿子,亲了亲他的头顶,让他坐在自己膝上,开开心心地逗他玩。
Rājā kumārassa nāmaggahaṇadivase lakkhaṇapāṭhake brāhmaṇe pakkosāpetvā tesaṃ mahantaṃ sakkāraṃ katvā kumārassa antarāyābhāvaṃ pucchi. Te tassa lakkhaṇasampattiṃ disvā ‘‘mahārāja, dhaññapuññalakkhaṇasampanno ayaṃ kumāro, tiṭṭhatu ekadīpo, dvisahassaparivārānaṃ catunnampi mahādīpānaṃ rajjaṃ kāretuṃ samattho hoti, nāssa koci antarāyo paññāyatī’’ti vadiṃsu. Rājā tesaṃ vacanaṃ sutvā tussitvā kumārassa nāmaṃ karonto yasmā kumārassa jātadivase sakalakāsiraṭṭhe devo vassi, yasmā ca rañño ceva amaccānañca hadayaṃ sītalaṃ jātaṃ, yasmā ca temayamāno jāto, tasmā ‘‘temiyakumāro’’tissa nāmaṃ akāsi. Atha naṃ dhātiyo ekamāsikaṃ alaṅkaritvā rañño santikaṃ ānayiṃsu. Rājā piyaputtaṃ āliṅgitvā sīse cumbitvā aṅke nisīdāpetvā ramayamāno nisīdi.
那时,四个盗贼被押了上来。国王看到他们,就下令说:“对其中一个盗贼,用带刺的鞭子打一千下;对另一个,用锁链绑起来,关进牢房;对另一个,用矛刺他的身体;对另一个,把他插上木桩处死。”大士听了父亲的话,又害怕又发抖,心想:“唉!我父亲为了王位,竟然做了这么沉重、会让人堕入地狱的事。”可是第二天,他们却把他安置在白伞下面的华丽卧榻上。他稍微睡了一会儿,醒来后睁开眼,看着白伞,看到了极大的荣华富贵。他本来就害怕发抖,这时又生起了更强的恐惧。他琢磨着:“我到底是从哪里来到这个贼窝的?”他靠宿命智,知道自己是从天界来的;再往前看,看到自己在附属小地狱里被煮熬;再往前看,认出自己曾在这座城里做过国王。
Tasmiṃ khaṇe cattāro corā ānītā. Rājā te disvā ‘‘tesu ekassa corassa sakaṇṭakāhi kasāhi pahārasahassaṃ karotha, ekassa saṅkhalikāya bandhitvā bandhanāgārapavesanaṃ karotha, ekassa sarīre sattipahāraṃ karotha, ekassa sūlāropanaṃ karothā’’ti āṇāpesi. Atha mahāsatto pitu vacanaṃ sutvā bhītatasito hutvā ‘‘aho mama pitā rajjaṃ nissāya atibhāriyaṃ nirayagāmikammaṃ akāsī’’ti cintesi. Punadivase pana taṃ setacchattassa heṭṭhā alaṅkatasirisayane nipajjāpesuṃ. So thokaṃ niddāyitvā pabuddho akkhīni ummīletvā setacchattaṃ olokento mahantaṃ sirivibhavaṃ passi. Athassa pakatiyāpi bhītatasitassa atirekataraṃ bhayaṃ uppajji. So ‘‘kuto nu kho ahaṃ imaṃ coragehaṃ āgatomhī’’ti upadhārento jātissarañāṇena devalokato āgatabhāvaṃ ñatvā tato paraṃ olokento ussadaniraye pakkabhāvaṃ passi, tato paraṃ olokento tasmiṃyeva nagare rājabhāvaṃ aññāsi.
这时他心里盘算:“我在波罗奈治理王政二十年,之后在等活地狱里被煮了八万年,如今又投生在这个贼窝里。昨天我父亲把那四个盗贼带上来时,说了那样粗暴、会让人堕入地狱的话。我要是再继承王位,又会堕入地狱,遭受大苦。”他这样反复思量,心中生起极大的恐惧。菩萨那金色光泽的身体,被手一摸,就像莲花被揉过一样,枯萎失色。他躺在那里想着:“到底怎样才能脱离这个贼窝呢?”这时,一位过去生中曾做过他母亲、如今住在伞盖上的天女安慰他说:“孩子,迭米亚王子,别害怕,别忧愁,别焦虑。你要是真想离开这里,就装作腿瘸,像真跛子一样;装作耳聋,像真聋子一样;装作哑巴,像真哑巴一样。你下定决心守住这三样,千万别显露你的聪明。”说完,她说了第一首偈颂:
Athassa ‘‘ahaṃ vīsativassāni bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kāretvā asītivassasahassāni ussadaniraye pacciṃ, idāni punapi imasmiṃyeva coragehe nibbattomhi, pitā me hiyyo catūsu coresu ānītesu tathārūpaṃ pharusaṃ nirayasaṃvattanikaṃ kathaṃ kathesi, sacāhaṃ rajjaṃ kāressāmi, punapi niraye nibbattitvā mahādukkhaṃ anubhavissāmī’’ti āvajjentassa mahantaṃ bhayaṃ uppajji. Bodhisattassa kañcanavaṇṇaṃ sarīraṃ hatthena parimadditaṃ padumaṃ viya milātaṃ dubbaṇṇaṃ ahosi. So ‘‘kathaṃ nu kho imamhā coragehā mucceyya’’nti cintento nipajji. Atha naṃ ekasmiṃ attabhāve mātubhūtapubbā chatte adhivatthā devadhītā assāsetvā ‘‘tāta temiyakumāra, mā bhāyi, mā soci, mā cintayi. Sace ito muccitukāmosi, tvaṃ apīṭhasappīpi pīṭhasappī viya hohi, abadhiropi badhiro viya hohi, amūgopi mūgo viya hohi, imāni tīṇi aṅgāni adhiṭṭhāya attano paṇḍitabhāvaṃ mā pakāsehī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
“不要显露你的智慧,要在一切众生面前表现得像个愚人。
让所有人都轻视你,这样你的利益就能成就。”
‘‘Mā paṇḍiccayaṃ vibhāvaya, bālamato bhava sabbapāṇinaṃ; Sabbo taṃ jano ocināyatu, evaṃ tava attho bhavissatī’’ti.
在这里,paṇḍiccayanti就是paṇḍiccaṃ,或者正确的读法本来就是paṇḍiccaṃ。bālamato是指被公认为愚人。sabbo jano是指所有的内部人和外部人。ocināyatu的意思是像“把这个咖喇坎尼赶出去”那样轻视他,看不起他。
Tattha paṇḍiccayanti paṇḍiccaṃ, ayameva vā pāṭho. Bālamatoti bālo iti sammato. Sabbo janoti sakalo antojano ceva bahijano ca. Ocināyatūti ‘‘nīharathetaṃ kāḷakaṇṇi’’nti avamaññatu, avajānātūti attho.
他听了她的话,得到了安慰——
So tassā vacanena assāsaṃ paṭilabhitvā –
“我会照你说的去做,天神,你对我说的那些话。
妈妈,您是为我好;天神,您是为我着想。”
‘‘Karomi te taṃ vacanaṃ, yaṃ maṃ bhaṇasi devate; Atthakāmāsi me amma, hitakāmāsi devate’’ti. –
说完这首偈颂,他就决意持守那三种支分。那位天女随即消失了。国王为了让王子不生牵挂,把那五百个男孩安置在王子身边。那些小孩因为想喝奶而哭闹悲叹。可大士被地狱的恐怖所震慑,心想:“对我而言,比起继承王位,即便干枯憔悴而死也更好。”所以他不哭也不悲叹。他的乳母们知道这件事后,就禀告了月天女;月天女又禀告了国王。国王把占相的婆罗门召来询问。那些婆罗门说:“大王,应该超过平常的时间再给王子喂奶;这样他哭着的时候就会紧紧抓住乳房自己吸吮。”从那时起,乳母们就超过平常的时间才喂奶。她们喂的时候,有时超过一次的时间才喂,有时一整天都不给奶。
Imaṃ gāthaṃ vatvā tāni tīṇi aṅgāni adhiṭṭhāsi. Sā ca devadhītā antaradhāyi. Rājā puttassa anukkaṇṭhanatthāya tāni pañca kumārasatāni tassa santikeyeva ṭhapesi. Te dārakā thaññatthāya rodanti paridevanti. Mahāsatto pana nirayabhayatajjito ‘‘rajjato me sussitvā matameva seyyo’’ti na rodati na paridevati. Athassa dhātiyo taṃ pavattiṃ ñatvā candādeviyā ārocayiṃsu. Sāpi rañño ārocesi. Rājā nemittake brāhmaṇe pakkosāpetvā pucchi. Atha brāhmaṇā āhaṃsu ‘‘deva, kumārassa pakativelaṃ atikkamitvā thaññaṃ dātuṃ vaṭṭati, evaṃ so rodamāno thanaṃ daḷhaṃ gahetvā sayameva pivissatī’’ti. Tato paṭṭhāya dhātiyo kumārassa pakativelaṃ atikkamitvā thaññaṃ denti. Dadamānā ca kadāci ekavāraṃ atikkamitvā denti, kadāci sakaladivasaṃ khīraṃ na denti.
他被地狱的恐怖所震慑,即使饿得消瘦,也不为了要奶喝而哭喊,不悲叹。后来,母亲见他虽然不哭,心想“我儿子饿了”,就亲自喂他奶,有时保姆们也喂他。其他小孩一旦没及时得到奶,就会立刻哭喊悲叹。但大士被地狱的恐怖所震慑,不哭喊,不悲叹,不睡觉,不伸缩手脚,也不发出声音。于是保姆们心想:“瘫痪者的手脚并不是这样的,哑巴的下颌末端并不是这样的,聋子的耳朵孔并不是这样的,这里面一定有原因,我们来试探一下。”她们商量道:“先用奶来试探他。”于是整整一天不给他奶。他虽然饿着,也不为了要奶喝而发出声音。这时他母亲心想“我儿子饿了”,又亲自喂他奶。就这样,她们隔一段时间就断一次奶,试探了整整一年,也没能发现他有什么破绽。
So nirayabhayatajjito sussantopi thaññatthāya na rodati, na paridevati. Atha naṃ arodantampi disvā ‘‘putto me chāto’’ti mātā vā thaññaṃ pāyeti, kadāci dhātiyo vā pāyenti. Sesadārakā thaññaṃ aladdhavelāyameva rodanti paridevanti. Mahāsatto pana nirayabhayatajjito na rodati, na paridevati, na niddāyati, na hatthapāde samiñjati, na saddaṃ karoti. Athassa dhātiyo ‘‘pīṭhasappīnaṃ hatthapādā nāma na evarūpā honti, mūgānaṃ hanukapariyosānaṃ nāma na evarūpaṃ hoti, badhirānaṃ kaṇṇasotāni nāma na evarūpāni honti, bhavitabbamettha kāraṇena, vīmaṃsissāma na’’nti cintetvā ‘‘khīrena tāva naṃ vīmaṃsissāmā’’ti sakaladivasaṃ khīraṃ na denti. So sussantopi khīratthāya saddaṃ na karoti. Athassa mātā ‘‘putto me chāto’’ti sayameva thaññaṃ pāyeti. Evaṃ antarantarā khīraṃ adatvā ekasaṃvaccharaṃ vīmaṃsantāpissa antaraṃ na passiṃsu.
于是大臣等人向国王禀报:“一岁的孩子一般都喜欢糕饼点心,我们就用这个来试探他。”他们让五百个孩子坐在菩萨身边,把各种糕饼点心摆在离菩萨不远的地方,说:“你们想吃什么,就拿那些糕饼点心吧。”说完就躲在隐蔽处观察。其余的孩子互相争吵、打来打去,抓起这个那个就吃。菩萨却告诫自己:“亲爱的泰米亚王子啊,你要是想要地狱的恐怖,那就去贪那些糕饼点心吧!”他被地狱的恐怖所震慑,连看都不看一眼那些糕饼点心。就这样,他们用糕饼点心断断续续地试探了整整一年,也没能发现他有什么破绽。
Tato amaccādayo rañño ārocesuṃ ‘‘ekavassikadārakā nāma pūvakhajjakaṃ piyāyanti, tena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti pañca kumārasatāni tassa santikeyeva nisīdāpetvā nānāpūvakhajjakāni upanāmetvā bodhisattassa avidūre ṭhapetvā ‘‘yathāruci tāni pūvakhajjakāni gaṇhathā’’ti paṭicchannaṭṭhāne tiṭṭhanti. Sesadārakā kalahaṃ karontā aññamaññaṃ paharantā taṃ taṃ gahetvā khādanti. Mahāsatto pana attānaṃ ovaditvā ‘‘tāta temiyakumāra, nirayabhayaṃ icchanto pūvakhajjakaṃ icchāhī’’ti nirayabhayatajjito pūvakhajjakaṃ na olokesi. Evaṃ pūvakhajjakenapi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.
于是他们又想:“两岁的孩子一般都喜欢各种水果,我们就拿这个来试探他。”便摆上各种水果,放在离菩萨不远的地方,然后暗中观察。其余的孩子互相争抢打闹,抓起水果就吃。菩萨被地狱的恐怖所震慑,连看都不看一眼。就这样,他们用各种水果断断续续试探了整整一年,也没能在他身上发现任何破绽。
Tato ‘‘dvivassikadārakā nāma phalāphalaṃ piyāyanti, tena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti nānāphalāni upanāmetvā bodhisattassa avidūre ṭhapetvā vīmaṃsiṃsu. Sesadārakā kalahaṃ katvā yujjhantā taṃ taṃ gahetvā khādanti. So nirayabhayatajjito tampi na olokesi. Evaṃ phalāphalenapi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.
于是他们又想:“三岁的孩子一般都喜欢玩具,我们就用这个来试探他。”便让人用黄金做成各种象、马等形状的玩具,摆在离菩萨不远的地方。其他孩子互相抢夺,争着去拿。大士却看都不看一眼。就这样,他们用玩具每隔一段时间试探一次,整整试了一年,也没能看出他有什么破绽。
Tato ‘‘tivassikadārakā nāma kīḷanabhaṇḍakaṃ piyāyanti, tena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti nānāsuvaṇṇamayāni hatthiassarūpakādīni kārāpetvā bodhisattassa avidūre ṭhapesuṃ. Sesadārakā aññamaññaṃ vilumpantā gaṇhiṃsu. Mahāsatto pana na kiñci olokesi. Evaṃ kīḷanabhaṇḍakenapi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.
于是他们又想:“四岁的孩子一般都贪吃食物,我们就用这个来试探他。”接着就端上各种不同的食物。其他孩子把食物捏成一个个团子来吃。大士却告诫自己:“孩子,沉默王子啊,那些得不到食物的众生,数量根本数不清。”他被地狱的恐惧所震慑,连看都不看一眼。这时,他的母亲心如刀割,实在受不了,就亲手把食物喂给他吃。就这样,他们用食物每隔一段时间试探一次,整整试了一年,也没能看出他有什么破绽。
Tato ‘‘catuvassikadārakā nāma bhojanaṃ piyāyanti, tena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti nānābhojanāni upanāmesuṃ. Sesadārakā taṃ piṇḍaṃ piṇḍaṃ katvā bhuñjanti. Mahāsatto pana attānaṃ ovaditvā ‘‘tāta temiyakumāra, aladdhabhojanānaṃ te attabhāvānaṃ gaṇanā nāma natthī’’ti nirayabhayatajjito tampi na olokesi. Athassa mātā sayameva hadayena bhijjamānena viya asahantena sahatthena bhojanaṃ bhojesi. Evaṃ bhojanenapi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.
于是他们又想:“五岁的孩子都怕火,我们就用这个来试探他。”他们在王宫庭院里建了一座有许多扇门的大房子,用棕榈叶盖好屋顶,让大士被其他孩子围着坐在屋子中间,然后放火。其他孩子看见火,吓得尖叫着四散逃跑。大士心想:“比起在地狱里被火焚烧的痛苦,眼前这点火烧之苦要好过百倍、千倍、十万倍。”他就像入了灭尽定的大长老一样,纹丝不动。火势逼近时,人们赶紧把他抱了出来。就这样,他们用火每隔一段时间试探他,整整试了一年,也没能看出他有什么破绽。
Tato ‘‘pañcavassikadārakā nāma aggino bhāyanti, tena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti rājaṅgaṇe anekadvārayuttaṃ mahantaṃ gehaṃ kāretvā tālapaṇṇehi chādetvā taṃ sesadārakehi parivutaṃ tassa majjhe nisīdāpetvā aggiṃ denti. Sesadārakā aggiṃ disvā viravantā palāyiṃsu. Mahāsatto pana cintesi ‘‘nirayaaggisantāpanato idameva aggisantāpanaṃ sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena varatara’’nti nirodhasamāpanno mahāthero viya niccalova ahosi. Atha naṃ aggimhi āgacchante gahetvā apanenti. Evaṃ aggināpi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.
于是他们又想:“六岁的孩子一般都怕发情的大象,我们就用这个来试探他。”他们特意训练了一头大象,训练好之后,让菩萨被其他孩子围着,坐在王宫庭院里,然后把那头大象放了出来。那头象发出吼叫声,用鼻子拍打地面,显出可怕的样子冲过来。其他孩子一看见,吓得要命,四散奔逃。菩萨看见发情的大象冲过来,心想:“比起在炎热地狱里受苦,死在狂象的鼻下反而更好。”他被地狱的恐惧所震慑,就坐在原地不动。那头训练有素的大象像拾起一束花一样把他托起来,来回摇晃了几下,一点也不费力,就走了。就这样,他们用大象每隔一段时间试探一次,整整一年,也没能看出他有什么破绽。
Tato ‘‘chavassikadārakā nāma mattahatthino bhāyanti, tena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti ekaṃ hatthiṃ susikkhitaṃ sikkhāpetvā bodhisattaṃ sesadārakehi parivutaṃ rājaṅgaṇe nisīdāpetvā taṃ hatthiṃ muñcanti. So koñcanādaṃ nadanto soṇḍāya bhūmiyaṃ pothento bhayaṃ dassento āgacchati. Sesadārakā taṃ disvā maraṇabhayabhītā disāvidisāsu palāyiṃsu. Mahāsatto pana mattahatthiṃ āgacchantaṃ disvā cintesi ‘‘caṇḍaniraye paccanato caṇḍahatthino hatthe maraṇameva seyyo’’ti nirayabhayatajjito tattheva nisīdi. Susikkhito hatthī mahāsattaṃ pupphakalāpaṃ viya ukkhipitvā aparāparaṃ katvā akilametvāva gacchati. Evaṃ hatthināpi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.
于是他们又想:“七岁的孩子一般都怕蛇,我们就用这个来试探他。”说完,就让菩萨和其他孩子一起坐在王宫庭院里,放出那些被拔掉毒牙、绑住嘴巴的蛇。其他孩子一看到蛇,吓得尖叫着逃跑了。大士则思惟地狱的可怕,心想:“就算死在凶蛇的口中,也比堕入地狱好得多。”于是他像入了灭尽定的大长老一样,纹丝不动。这时,蛇缠住了他的整个身体,还在他头顶上竖起蛇冠。即便如此,他仍然一动不动。就这样,他们用蛇每隔一段时间试探他,整整试了一年,也没能看出他有什么破绽。
Tato ‘‘sattavassikadārakā nāma sappassa bhāyanti, tena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti bodhisattaṃ sesadārakehi saddhiṃ rājaṅgaṇe nisīdāpetvā uddhaṭadāṭhe katamukhabandhe sappe vissajjesuṃ. Sesadārakā te disvā viravantā palāyiṃsu. Mahāsatto pana nirayabhayaṃ āvajjetvā ‘‘caṇḍasappassa mukhe vināsameva varatara’’nti nirodhasamāpanno mahāthero viya niccalova ahosi. Athassa sappo sakalasarīraṃ veṭhetvā matthake phaṇaṃ katvā acchi. Tadāpi so niccalova ahosi. Evaṃ sappenapi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu .
于是他们又想:“八岁的孩子一般都喜欢歌舞表演,我们就用这个来试探他。”他们让他和五百个男孩一起坐在王宫庭院里,安排了一场歌舞表演。其他男孩看了歌舞表演,连声叫好,哈哈大笑。大士则思惟地狱的怖畏,心想:“当你投生到地狱的时候,连一刹那的欢笑和喜悦都不会有。”他便纹丝不动,连看都不看一眼。就这样,他们用歌舞表演每隔一段时间就试探他一次,整整一年,也没能看出他有什么破绽。
Tato ‘‘aṭṭhavassikadārakā nāma naṭasamajjaṃ piyāyanti, tena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti taṃ pañcadārakasatehi saddhiṃ rājaṅgaṇe nisīdāpetvā naṭasamajjaṃ kārāpesuṃ. Sesadārakā taṃ naṭasamajjaṃ disvā ‘‘sādhu sādhū’’ti vadantā mahāhasitaṃ hasanti. Mahāsatto pana ‘‘niraye nibbattakāle tava khaṇamattampi hāso vā somanassaṃ vā natthī’’ti nirayabhayaṃ āvajjetvā niccalova ahosi, taṃ na olokesi. Evaṃ naṭasamajjenapi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.
于是他们又想:“九岁的孩子一般都怕刀,我们就用这个来试探他。”说完,就让他和五百个男孩一起坐在王宫庭院里。孩子们正在玩耍的时候,一个男人拿着一把水晶色的剑,一边四处游走,一边吼叫、咆哮、恐吓、跳跃、拍手,弄出很大的声响,冲过来大喊:“听说迦尸王国王有个叫咖喇坎尼的儿子,他在哪里?我要砍下他的头!”其他孩子看到那个人,吓得浑身发抖,哭喊着朝四面八方逃散了。大士却思惟地狱的恐怖,装作不知道,坐在那里一动不动。然后那个人用剑碰他的头,吓唬他说:“我要砍掉你的头!”可就算这样吓他,也吓不住他,只好走开了。就这样,用剑每隔一段时间试探一次,整整一年,他们也始终看不出他有什么破绽。
Tato ‘‘navavassikadārakā nāma asino bhāyanti, tena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti taṃ pañcadārakasatehi saddhiṃ rājaṅgaṇe nisīdāpetvā dārakānaṃ kīḷanakāle eko puriso phalikavaṇṇaṃ asiṃ gahetvā paribbhamanto nadanto vagganto tāsento laṅghanto apphoṭento mahāsaddaṃ karonto ‘‘kāsirañño kira kāḷakaṇṇī eko putto atthi, so kuhiṃ, sīsamassa chindissāmī’’ti abhidhāvati. Taṃ purisaṃ disvā sesadārakā bhītatasitā hutvā viravantā disāvidisāsu palāyiṃsu. Mahāsatto pana nirayabhayaṃ āvajjetvā ajānanto viya nisīdi. Atha naṃ so puriso asinā sīse parāmasitvā ‘‘sīsaṃ te chindissāmī’’ti tāsentopi tāsetuṃ asakkonto apagami. Evaṃ khaggenapi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.
后来到他十岁那年,为了检验他是不是聋了,人们让他坐在华丽的床座上,用布幔围起来,在四边开了小孔,不让他被看见,又让吹螺的人坐在下面的床座上,同时吹响螺号,发出一阵巨响。大臣们站在四边,透过布幔上的孔往里看,可一整天都没看见大士有忘失正念、手脚乱动,哪怕只是轻微颤动一下。就这样,用螺声隔一阵子试探一次,整整一年,他们也没看出任何破绽。
Tato dasavassikakāle panassa badhirabhāvavīmaṃsanatthaṃ sirisayane nisīdāpetvā sāṇiyā parikkhipāpetvā catūsu passesu chiddāni katvā tassa adassetvā heṭṭhāsayane saṅkhadhamake nisīdāpetvā ekappahāreneva saṅkhe dhamāpenti, ekaninnādaṃ ahosi. Amaccā catūsu passesu ṭhatvā sāṇiyā chiddehi olokentāpi mahāsattassa ekadivasampi satisammosaṃ vā hatthapādavikāraṃ vā phandanamattaṃ vā na passiṃsu. Evaṃ ekasaṃvaccharaṃ saṅkhasaddenapi antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.
从那以后,到他十一岁的时候,又同样用大鼓的声音反复勘验了整整一年,他们仍然没有看出任何破绽。
Tato parampi ekādasavassikakāle ekasaṃvaccharaṃ tatheva bherisaddena vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.
到了他十二岁那年,他们想:“我们用灯来考验他。”心里盘算:“在夜晚的黑暗中,他到底会不会动一下手或脚呢?”于是他们在陶罐里点上灯,把其余的灯都熄灭,让他在黑暗中躺一会儿,然后猛地举起罐中的灯,一下子让四周亮起来,观察他的举止动作。就这样用灯每隔一段时间考验他,整整一年,也还是没看到他有一丝一毫的动摇。
Tato dvādasavassikakāle ‘‘dīpena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti ‘‘rattibhāge andhakāre hatthaṃ vā pādaṃ vā phandāpeti nu kho, no’’ti ghaṭesu dīpe jāletvā sesadīpe nibbāpetvā thokaṃ andhakāre sayāpetvā ghaṭehi dīpe ukkhipitvā ekappahāreneva ālokaṃ katvā iriyāpathaṃ upadhārenti. Evaṃ dīpenapi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa kiñci phandanamattampi na passiṃsu.
从那以后,到他十三岁那年,他们想:“我们用糖蜜来考验他。”就把他的全身涂满糖蜜,让他躺在苍蝇多的地方。苍蝇飞过来,围满他的整个身体,像用针扎一样叮咬他。他却像入了灭尽定的大长老一样,纹丝不动。就这样,他们用糖蜜每隔一段时间考验他,整整一年,也没看到他有一丝一毫的动摇。
Tato terasavassikakāle ‘‘phāṇitena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti sakalasarīraṃ phāṇitena makkhetvā bahumakkhike ṭhāne nipajjāpesuṃ. Makkhikā uṭṭhahanti, tā tassa sakalasarīraṃ parivāretvā sūcīhi vijjhamānā viya khādanti. So nirodhasamāpanno mahāthero viya niccalova ahosi. Evaṃ phāṇitenapi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa kiñci phandanamattampi na passiṃsu.
到他十四岁那年,他们又想:“现在这孩子已经长大了,应该喜欢干净、讨厌脏东西了,我们就用不净来试探他一下。”从那时起,他们既不给他洗澡,也不给他漱口。他大小便之后,就躺在屎尿里。因为太臭了,他体内好像有什么要翻出来一样,臭气还招来苍蝇叮咬。他却一动不动。这时,守在旁边的保姆们对他说:“亲爱的铁米亚王子,你已经长大了,谁能一直这样照顾你?你难道不觉得丢脸吗?为什么躺着不起来,起来把自己打理干净?”他陷在这样令人作呕的粪堆里,心里却想着粪地狱的恶臭——那臭味远在百由旬之外都能令人心惊胆战——所以依然一动不动。就这样,他们用不净间歇地试探了整整一年,也没看出他有什么破绽。
Athassa cuddasavassikakāle ‘‘idāni panesa mahallako jāto sucikāmo asucijigucchako, asucinā naṃ vīmaṃsissāmā’’ti tato paṭṭhāya naṃ neva nhāpenti na ca ācamāpenti. So uccārapassāvaṃ katvā tattheva palipanno sayati. Duggandhabhāvena panassa antarudhīnaṃ nikkhamanakālo viya ahosi, asucigandhena makkhikā khādanti. So niccalova ahosi . Atha naṃ parivāretvā ṭhitā dhātiyo āhaṃsu ‘‘tāta temiyakumāra, tvaṃ mahallako jāto, ko taṃ sabbadā paṭijaggissati, kiṃ na lajjasi, kasmā nipannosi, uṭṭhāya te sarīraṃ paṭijaggāhī’’ti akkosanti paribhāsanti. So tathārūpe paṭikūle gūtharāsimhi nimuggopi duggandhabhāvena yojanasatamatthake ṭhitānampi hadayuppatanasamatthassa gūthanirayassa duggandhabhāvaṃ āvajjetvā niccalova ahosi. Evaṃ asucināpi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.
到了他十五岁那年,他们又说:“我们用火炭来考验他。”于是把火盆放到他的床下,心想:“也许他被热气逼得难受,受不了这种苦,就会露出挣扎的样子。”这时他身体上起了水泡。大士心想:“无间地狱的热苦在百由旬之外都能感受到,跟那种苦比起来,现在这点苦要胜过它百倍、千倍、十万倍。”他忍受着,一动不动。这时他的父母心都碎了,让人退开,把他从火炭旁移走,恳求道:“亲爱的铁米亚王子,我们知道你不是瘫子之类的人。那种人哪会有这样的手脚耳朵鼻子?你是我们求来的孩子,别毁了我们,也别让我们被整个赡部洲的国王们责备啊!”虽然他们这样恳求,他仍像没听见一样,一动不动地躺着。于是他的父母哭着、哀叹着离开了。有时母亲独自前来恳求,有时父亲独自前来恳求。就这样,一年之中他们反复考验,却始终没看出他有什么破绽。
Tato pannarasavassikakāle ‘‘aṅgārena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti athassa heṭṭhāmañcake aggikapallāni ṭhapayiṃsu ‘‘appeva nāma uṇhena pīḷito dukkhavedanaṃ asahanto vipphandanākāraṃ dasseyyā’’ti. Athassa sarīre phoṭāni uṭṭhahanti. Mahāsatto ‘‘avīcinirayasantāpo yojanasatamatthake pharati, tamhā dukkhato idaṃ dukkhaṃ sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena varatara’’nti adhivāsetvā niccalova ahosi. Athassa mātāpitaro bhijjamānahadayā viya manusse paṭikkamāpetvā taṃ tato aggisantāpanato apanetvā ‘‘tāta temiyakumāra, mayaṃ tava apīṭhasappiādibhāvaṃ jānāma. Na hi etesaṃ evarūpāni hatthapādakaṇṇasotāni honti, tvaṃ amhehi patthetvā laddhaputtako, mā no nāsehi, sakalajambudīpe vasantānaṃ rājūnaṃ santike garahato no mocehī’’ti yāciṃsu. Evaṃ so tehi yācitopi asuṇanto viya hutvā niccalova nipajji. Athassa mātāpitaro rodamānā paridevamānā paṭikkamanti . Ekadā mātā ekikā upasaṅkamitvā yācati, ekadā pitā ekakova upasaṅkamitvā yācati. Evaṃ ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.
到了他十六岁那年,大臣、婆罗门等人心想:“就算他是瘫子、哑巴或者聋子,年纪大了以后,面对该起贪染的东西,不可能不起贪染;面对该起嗔怒的东西,不可能不起嗔怒。因为时机一到,就像花朵自然开放一样,这是法性。我们安排歌舞女来试探他吧。”于是他们召来那些打扮得娇艳动人、像天女一样的歌舞女,说:“谁能逗王子笑,或者用烦恼把他缠住,谁就成为他的首席王后。”然后他们用香水给王子沐浴,把他装扮得像天子一样,送进如同天宫般、布置精美的吉祥寝宫里,让他躺在吉祥卧具上。房里摆满香、花鬘、熏香、香粉等,让整个房间弥漫着同一股香气,随后便都退了出去。接着,那些女人围住王子,用歌舞、甜言蜜语等各种方式,努力让他开心。王子因为智慧具足,根本不去看那些女人,并且决意:“愿这些女人不要碰到我的身体。”然后屏住呼吸,身体变得僵硬。那些女人碰不到他的身体,心想:“这身体是僵硬的,他不是人,一定是夜叉!”都吓得心惊胆战,支撑不住,纷纷逃走了。就这样,他们用歌舞女间隔不断地试探了整整一年,却始终看不出任何破绽。
Athassa soḷasavassikakāle amaccabrāhmaṇādayo cintayiṃsu ‘‘pīṭhasappī vā hotu, mūgo vā badhiro vā hotu, vaye pariṇate rajanīye arajjantā nāma natthi, dussanīye adussantā nāma natthi, samaye sampatte pupphavikasanaṃ viya hi dhammatā esā, nāṭakānampissa paccupaṭṭhāpetvā tāhi naṃ vīmaṃsissāmā’’ti. Tato uttamarūpadharā devakaññāyo viya vilāsasampannā nāṭakitthiyo pakkosāpetvā ‘‘yā kumāraṃ hasāpetuṃ vā kilesehi bandhituṃ vā sakkoti, sā tassa aggamahesī bhavissatī’’ti vatvā kumāraṃ gandhodakena nhāpetvā devaputtaṃ viya alaṅkaritvā devavimānasadise sirigabbhe supaññatte sirisayane āropetvā gandhadāmapupphadāmadhūmavāsacuṇṇādīhi antogabbhaṃ ekagandhasamodakaṃ katvā paṭikkamiṃsu. Atha naṃ tā itthiyo parivāretvā naccagītehi ceva madhuravacanādīhi ca nānappakārehi abhiramāpetuṃ vāyamiṃsu. So buddhisampannatāya tā itthiyo anoloketvā ‘‘imā itthiyo mama sarīrasamphassaṃ mā vindantū’’ti adhiṭṭhahitvā assāsapassāse sannirumbhi, athassa sarīraṃ thaddhaṃ ahosi. Tā tassa sarīrasamphassaṃ avindantiyo hutvā ‘‘thaddhasarīro esa, nāyaṃ manusso, yakkho bhavissatī’’ti bhītatasitā hutvā attānaṃ sandhāretuṃ asakkontiyo palāyiṃsu. Evaṃ nāṭakenapi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.
就这样,他们用十六种大考验和许多小考验,整整十六年反复试探,还是没办法摸清他的心。
Evaṃ soḷasa saṃvaccharāni soḷasahi mahāvīmaṃsāhi ceva anekāhi khuddakavīmaṃsāhi ca vīmaṃsamānāpi tassa cittaṃ pariggaṇhituṃ nāsakkhiṃsu.
国王听了这话,心里后悔起来,就把那些看相念咒的婆罗门都叫来,对他们说:“王子出生的时候,你们跟我说过:‘这位王子具足财富和福德的相,看不出会有什么障碍。’可现在他却成了瘫子、哑巴、聋子,你们的话怎么对得上?”婆罗门们回答说:“大王,导师们没有什么是没见过的。不过,天王啊,当时要是说‘王族求来的儿子是个不祥之物’,怕你们会伤心难过,所以我们才没有那样讲。”国王又问:“那现在该怎么办才好?”婆罗门说:“大王,只要这位王子还住在这座王宫里,就会看出三种危险:要么危及性命,要么危及白伞(王位),要么危及大王妃。”“所以,天王,别再拖了,把不吉利的车套上不吉利的马,让王子躺在上面,从后门运出去,在荒废的坟场挖一个四面砌墙的坑,把他埋进去,这样才妥当。”国王害怕这些危险,心里恐惧,就接受了他们的话,说:“好。”
Tato rājā vippaṭisārī hutvā lakkhaṇapāṭhake brāhmaṇe pakkosāpetvā ‘‘tumhe kumārassa jātakāle ‘dhaññapuññalakkhaṇasampanno ayaṃ kumāro, nāssa koci antarāyo paññāyatī’ti me kathayittha, idāni pana so pīṭhasappī mūgabadhiro jāto, kathā vo na sametī’’ti āha. Brāhmaṇā vadiṃsu ‘‘mahārāja, ācariyehi adiṭṭhakaṃ nāma natthi, apica kho pana, deva, ‘rājakulehi patthetvā laddhaputtako kāḷakaṇṇī’ti vutte ‘tumhākaṃ domanassaṃ siyā’ti na kathayimhā’’ti. Atha ne rājā evamāha ‘‘idāni pana kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Mahārāja, imasmiṃ kumāre imasmiṃ gehe vasante tayo antarāyā paññāyissanti – jīvitassa vā antarāyo, setacchattassa vā antarāyo, aggamahesiyā vā antarāyo’’ti. ‘‘Tasmā, deva, papañcaṃ akatvā avamaṅgalarathe avamaṅgalaasse yojetvā tattha naṃ nipajjāpetvā pacchimadvārena nīharitvā āmakasusāne catubbhittikaṃ āvāṭaṃ khaṇitvā nikhaṇituṃ vaṭṭatī’’ti. Rājā antarāyabhayena bhīto tesaṃ vacanaṃ ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.
那时,月天女听到这个消息,急急忙忙独自一人来到国王面前,顶礼之后请求说:“大王,您曾经答应给我一个恩典,我也把它当作已经拿到手一样记着,现在请把它给我吧。”“王后,你拿去吧。”“大王,请把王位给我的儿子。”“不行,王后。”“为什么不行,大王?”“王后,你的儿子是灾星。”“那么,大王,就算您一辈子都不给,也请给他七年王位吧。”“不行,王后。”“那么,大王,六年吧。”“不行,王后。”“那么,大王,五年吧。”“不行,王后。”“那么,大王,四年吧。”“不行,王后。”“那么,大王,三年吧。”“不行,王后。”“那么,大王,两年吧。”“不行,王后。”“那么,大王,就一年王位吧。”“不行,王后。”“那么,大王,七个月吧。”“不行,王后。”“那么,大王,六个月吧。”“不行,王后。”“那么,大王,五个月吧。”“不行,王后。”“那么,大王,四个月吧。”“不行,王后。”“那么,大王,三个月吧。”“不行,王后。”“那么,大王,两个月吧。”“不行,王后。”“那么,大王,就一个月王位吧。”“不行,王后。”“那么,大王,半个月的王位吧。”“不行,王后。”“那么,大王,七天的王位吧。”国王说:“好吧,王后,你拿去吧。”她当下就让人给儿子装扮好,在城里击鼓宣告:“这个王位属于帝弥耶王子”,让人装饰全城,把儿子扶上象背,在他头顶撑起白伞,绕城一周,然后回来,领他进入内城,让他躺在上好的床榻上,整夜恳求心爱的儿子说:“亲爱的帝弥耶王子啊,因为你,我十六年没能安睡,哭得眼睛都坏了,忧愁得心好像要裂开一样。我知道你并不是瘫子、爬行之类的情况,别让我变成无依无靠的人。”她就用这个办法,一天又一天,一直恳求了五天。
Tadā candādevī taṃ pavattiṃ sutvā turitaturitāva ekikā rājānaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘deva, tumhehi mayhaṃ varo dinno, mayā ca gahitako katvā ṭhapito, idāni taṃ me dethā’’ti yāci. ‘‘Gaṇhāhi, devī’’ti. ‘‘Deva, puttassa me rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Kiṃkāraṇā, devā’’ti. ‘‘Putto, te devi, kāḷakaṇṇī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, yāvajīvaṃ adadantāpi satta vassāni dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, cha vassāni dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, pañca vassāni dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, cattāri vassāni dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, tīṇi vassāni dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, dve vassāni dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, ekavassaṃ rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, satta māsāni rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, cha māsāni rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, pañca māsāni rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, cattāri māsāni rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, tīṇi māsāni rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, dve māsāni rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, ekamāsaṃ rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, aḍḍhamāsaṃ rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, satta divasāni rajjaṃ dethā’’ti. Rājā ‘‘sādhu, devi, gaṇhāhī’’ti āha. Sā tasmiṃ khaṇe puttaṃ alaṅkārāpetvā ‘‘temiyakumārassa idaṃ rajja’’nti nagare bheriṃ carāpetvā sakalanagaraṃ alaṅkārāpetvā puttaṃ hatthikkhandhaṃ āropetvā setacchattaṃ tassa matthake kārāpetvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā puna āgantvā antonagaraṃ pavesetvā taṃ sirisayane nipajjāpetvā piyaputtaṃ sabbarattiṃ yāci ‘‘tāta temiyakumāra, taṃ nissāya soḷasa vassāni niddaṃ alabhitvā rodamānāya me akkhīni upakkāni, sokena me hadayaṃ bhijjamānaṃ viya ahosi, ahaṃ tava apīṭhasappiādibhāvaṃ jānāmi, mā maṃ anāthaṃ karī’’ti. Sā iminā upāyeneva punadivasepi punadivasepīti pañca divasāni yāci.
到了第六天,国王把名叫苏难陀的御者叫来,命令道:“苏难陀御者,明天一早,你把不吉祥的马套上不吉祥的车,让王子躺在里面,从西门运出去,在荒坟场挖一个四面有围墙的坑,把他扔进去,用锄头背砸碎他的头,结束他的性命,然后在上面盖上土,把地面整平,之后洗浴完再回来。”苏难陀回答:“是,大王。”到了第六夜,王后哀求王子之后,又对他说:“铁米亚王子啊,你父王迦尸王已经下令,明天一早就要把你埋到荒坟场去。明天一早你就要死了,孩子啊。”菩萨听了这话,心想:“铁米亚王子啊,你十六年来所做的努力,如今就要达到顶点了。”内心生起喜悦。而他的母亲却像心要裂开一样,即便如此,他想着“我的心愿就要达成了”,还是没有跟母亲说话。
Atha chaṭṭhe divase rājā sunandaṃ nāma sārathiṃ pakkosāpetvā ‘‘tāta, sunandasārathi sve pātova avamaṅgalarathe avamaṅgalaasse yojetvā kumāraṃ tattha nipajjāpetvā pacchimadvārena nīharitvā āmakasusāne catubbhittikaṃ āvāṭaṃ khaṇitvā tattha naṃ pakkhipitvā kuddālapiṭṭhena matthakaṃ bhinditvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā upari paṃsuṃ datvā pathavivaḍḍhanakammaṃ katvā nhatvā ehī’’ti āṇāpesi. So ‘‘sādhu, devā’’ti sampaṭicchi. Atha chaṭṭhampi rattiṃ devī kumāraṃ yācitvā ‘‘tāta temiyakumāra, tava pitā kāsirājā taṃ sve pātova āmakasusāne nikhaṇituṃ āṇāpesi, sve pātova maraṇaṃ pāpuṇissasi puttā’’ti āha. Taṃ sutvā mahāsattassa ‘‘tāta temiyakumāra, soḷasa vassāni tayā kato vāyāmo idāni matthakaṃ pakko’’ti cintentassa abbhantare pīti uppajji. Mātuyā panassa hadayaṃ bhijjamānaṃ viya ahosi, evaṃ santepi ‘‘manoratho matthakaṃ pāpuṇissatī’’ti mātuyā saddhiṃ nālapi.
那天夜里过去,天一亮,苏难陀御者套车时,靠着天神的威力和菩萨巴拉密的威力,把吉祥马套上了吉祥车。他把车停在王宫门口,登上大台阶,走进吉祥寝殿,向王后行礼后说:“王后,请不要怪我,这是国王的命令。”说完,他拨开正抱着王子躺着的王后,像抱起一束花那样把王子抱起来,走下了高楼。这时,月天女捶着胸口,放声大哭,瘫倒在大台阶上。菩萨看着她,心想:“如果我不开口,母亲会心碎而死。”他虽然想说话,但又想:“我要是说了,十六年来下的功夫就白费了;可我如果不开口,就能成为我自己、父母和大众的助缘。”于是他忍住了。
Athassā rattiyā accayena pātova sunando sārathi rathaṃ yojento devatānubhāvena mahāsattassa pāramitānubhāvena ca maṅgalarathe maṅgalaasse yojetvā rathaṃ rājadvāre ṭhapetvā mahātalaṃ abhiruhitvā sirigabbhaṃ pavisitvā deviṃ vanditvā evamāha – ‘‘devi, mayhaṃ mā kujjha, rañño āṇā’’ti vatvā puttaṃ āliṅgitvā nipannaṃ deviṃ piṭṭhihatthena apanetvā pupphakalāpaṃ viya kumāraṃ ukkhipitvā pāsādā otari. Tadā candādevī uraṃ paharitvā mahantena saddena paridevitvā mahātale ohīyi. Atha naṃ mahāsatto oloketvā ‘‘mayi akathente mātā hadayena phalitena marissatī’’ti kathetukāmo hutvāpi ‘‘sace ahaṃ kathessāmi, soḷasa vassāni kato vāyāmo me mogho bhavissati, akathento panāhaṃ attano ca mātāpitūnañca mahājanassa ca paccayo bhavissāmī’’ti adhivāsesi.
这时,御者把菩萨扶上车,心想:“我要把车赶往西城门。”于是便驱车前行。可就在那时,因为菩萨巴拉密的威力,天神像是附在御者身上一样,让车掉转方向,朝东城门驶去,接着车轮撞上了门槛。菩萨听到那声音,知道“我的心愿已经达成”,心里更加欢喜。车出了城,靠天神的威力,来到了三由旬远的地方。在那里,一片密林在御者看来,就像一处荒废的坟场。他看清后觉得“这地方合适”,就把车从大路上移开,停在路边,然后下车,解下菩萨身上的饰物和物品,捆成一包放在一旁,拿起锄头,在离车不远的地方,开始挖一个四面有壁的坑。
Atha naṃ sārathi rathaṃ āropetvā ‘‘pacchimadvārābhimukhaṃ rathaṃ pesessāmī’’ti cintetvā rathaṃ pesesi. Tadā mahāsattassa pāramitānubhāvena devatāviggahito hutvā rathaṃ nivattāpetvā pācīnadvārābhimukhaṃ rathaṃ pesesi, atha rathacakkaṃ ummāre patihaññi. Mahāsattopi tassa saddaṃ sutvā ‘‘manoratho me matthakaṃ patto’’ti suṭṭhutaraṃ tuṭṭhacitto ahosi. Ratho nagarā nikkhamitvā devatānubhāvena tiyojanikaṃ ṭhānaṃ gato. Tattha vanaghaṭaṃ sārathissa āmakasusānaṃ viya upaṭṭhāsi. So ‘‘idaṃ ṭhānaṃ phāsuka’’nti sallakkhetvā rathaṃ maggā okkamāpetvā maggapasse ṭhapetvā rathā oruyha mahāsattassa ābharaṇabhaṇḍaṃ omuñcitvā bhaṇḍikaṃ katvā ekamantaṃ ṭhapetvā kuddālaṃ ādāya rathassa avidūre ṭhāne catubbhittikaṃ āvāṭaṃ khaṇituṃ ārabhi.
这时,菩萨心想:“现在正是我该用力的时机。我整整十六年都没有活动过手脚,我到底还有没有力气呢?”于是他站起来,先用左手摸右手,再用右手摸左手,又用双手揉搓双脚,生起了下车的念头。就在他脚落地的那一刻,大地像灌满风的皮囊一样鼓胀隆起,一直顶到车子的后缘才停住。大士下车后,来回走了几趟,知道“以这样的状态,我一天走上一百由旬也有力气”。他又想:“如果御者要跟我作对,我有没有力量跟他抗衡?”于是他抓住车子的后缘,像小孩提起玩具车一样把车举起来,一边转动车身一边站着。他确认“我完全有力量跟他抗衡”之后,便生起了想要装饰自己的念头。
Tato bodhisatto cintesi ‘‘ayaṃ me vāyāmakālo, ahañhi soḷasa vassāni hatthapāde na cālesiṃ, kiṃ nu kho me balaṃ atthi, udāhu no’’ti. So uṭṭhāya vāmahatthena dakkhiṇahatthaṃ, dakkhiṇahatthena vāmahatthaṃ parāmasanto ubhohi hatthehi pāde sambāhitvā rathā otarituṃ cittaṃ uppādesi. Tāvadevassa pādapatitaṭṭhāne vātapuṇṇabhastacammaṃ viya mahāpathavī abbhuggantvā rathassa pacchimantaṃ āhacca aṭṭhāsi. Mahāsatto rathā otaritvā katipaye vāre aparāparaṃ caṅkamitvā ‘‘imināva niyāmena ekadivasaṃ yojanasatampi me gantuṃ balaṃ atthī’’ti ñatvā ‘‘sace, sārathi, mayā saddhiṃ virujjheyya, atthi nu kho me tena saha paṭivirujjhituṃ bala’’nti upadhārento rathassa pacchimantaṃ gahetvā kumārakānaṃ kīḷanayānakaṃ viya ukkhipitvā rathaṃ paribbhamento aṭṭhāsi. Athassa ‘‘atthi me tena saha paṭivirujjhituṃ bala’’nti sallakkhetvā pasādhanatthāya cittaṃ uppajji.
就在那一刹那,帝释天神的宫殿显现出炽热的征兆。帝释天神观察后明白了原因:“铁米亚王子的心愿已经圆满达成,现在他生起了想要装饰自己的念头。这个人哪里还需要人间的装饰呢?”于是命人取来天界的装饰品,召来毗首羯磨天子,吩咐道:“亲爱的毗首羯磨天子,你去为迦尸王的儿子铁米亚王子装扮吧。”毗首羯磨天子应了声“萨度”,便从三十三天降下,来到王子面前,用一万套天衣为他缠裹,又以天界和人间的种种饰品,把他装扮得如同帝释天神一般,然后回到了自己的住处。铁米亚王子以天王般的威仪,走到御者挖坑的地方,站在坑边发问,诵出了第三首偈颂:
Taṃkhaṇaññeva sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘temiyakumārassa manoratho matthakaṃ patto, idāni pasādhanatthāya cittaṃ uppannaṃ, kiṃ etassa mānusakena pasādhanenā’’ti dibbapasādhanaṃ gāhāpetvā vissakammadevaputtaṃ pakkosāpetvā ‘‘tāta vissakamma devaputta, tvaṃ gaccha, kāsirājassa puttaṃ temiyakumāraṃ alaṅkarohī’’ti āṇāpesi. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tāvatiṃsabhavanato otaritvā tassa santikaṃ gantvā dasahi dussasahassehi veṭhanaṃ katvā dibbehi ceva mānusakehi ca alaṅkārehi sakkaṃ viya taṃ alaṅkaritvā sakaṭṭhānameva gato. So devarājalīlāya sārathissa khaṇanokāsaṃ gantvā āvāṭatīre ṭhatvā pucchanto tatiyaṃ gāthamāha –
“御者何匆匆,掘坑竟为何?
善友,今我问汝,且如实相告——此坑汝欲作何用?”
‘‘Kiṃ nu santaramānova, kāsuṃ khaṇasi sārathi; Puṭṭho me samma akkhāhi, kiṃ kāsuyā karissasī’’ti.
在这里,“坑”指的就是挖出来的土坑。
Tattha kāsunti āvāṭaṃ.
御者听了之后,一边挖坑,连头都不抬,就说出第四首偈颂:
Taṃ sutvā sārathi āvāṭaṃ khaṇanto uddhaṃ anoloketvāva catutthaṃ gāthāmāha –
国王的儿子生下来又哑又跛,像个没心没肺的木头人。
我被国王派去:“把我的儿子埋在林子里。”
‘‘Rañño mūgo ca pakkho ca, putto jāto acetaso; Somhi raññā samajjhiṭṭho, puttaṃ me nikhaṇaṃ vane’’ti.
在这里,“跛的”指的是瘫痪的人。而单凭“哑的”这个说法,就已经说明他也是聋的,因为聋的人没办法回答问话。“没有心识的”:就像生来没有心识一样。因为十六年都没开口说过话,他才这样说。“被吩咐的”:就是被命令、被派去的意思。“埋在林子里”:意思是你要把他埋在林子里。
Tattha pakkhoti pīṭhasappī. ‘‘Mūgo’’ti vacaneneva panassa badhirabhāvopi sijjhati badhirassa hi paṭivacanaṃ kathetuṃ asakkuṇeyyattā. Acetasoti acittako viya jāto. Soḷasa vassāni akathitattā evamāha . Samajjhiṭṭhoti āṇatto, pesitoti attho. Nikhaṇaṃ vaneti vane nikhaṇeyyāsi.
于是,大士对他说:
Atha naṃ mahāsatto āha –
我非聋非哑,不跛不缺;
御者啊,你若将我埋于林中,便是行非法之事。
‘‘Na badhiro na mūgosmi, na pakkho na ca vīkalo; Adhammaṃ sārathi kayirā, maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane.
“请看我双腿与双臂,听我说的话;
御者啊,你若将我活埋林中,便是行非法之事。”
‘‘Ūrū bāhuñca me passa, bhāsitañca suṇohi me; Adhammaṃ sārathi kayirā, maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane’’ti.
在这里,“不聋”这句话,是大士为了表明“如果那位国王命令你杀掉这样的儿子,可我不是那样的人”,才这样说的。“你若把我埋进林中”的意思是:如果你把没有聋病等缺陷的这样的我埋进林中,你就是在做非法的事。“大腿”这一段,是他听了前面的偈颂后,见御者仍然不回头看自己,心想“我要让他看看我这庄严的身体”,于是说了出来。它的意思是:亲爱的御者,你看我这像金色芭蕉树干一样的大腿,还有金色皮肤的手臂,也听听我甜美的话语吧。
Tattha na badhiroti samma sārathi, sace taṃ rājā evarūpaṃ puttaṃ mārāpetuṃ āṇāpesi, ahaṃ pana evarūpo na bhavāmīti dīpetuṃ evamāha. Maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vaneti sace badhirabhāvādivirahitaṃ evarūpaṃ maṃ vane nikhaṇeyyāsi, adhammaṃ kammaṃ kareyyāsīti attho. ‘‘Ūrū’’ti idaṃ so purimagāthaṃ sutvāpi naṃ anolokentameva disvā ‘‘alaṅkatasarīramassa dassessāmī’’ti cintetvā āha. Tassattho – samma sārathi, ime kañcanakadalikkhandhasadise ūrū, kanakacchaviṃ bāhuñca me passa, madhuravacanañca me suṇāhīti.
这时,御者心里想:“这个人到底是谁啊?从来到这里开始,就一直夸自己。”他放下挖坑的活儿,抬头往上看,见到那人相貌出众,不知道“这到底是人还是天人”,就说出了下面这首偈颂:
Tato sārathi evaṃ cintesi ‘‘ko nu kho esa, āgatakālato paṭṭhāya attānameva vaṇṇetī’’ti. So āvāṭakhaṇanaṃ pahāya uddhaṃ olokento tassa rūpasampattiṃ disvā ‘‘ayaṃ puriso ko nu kho, manusso vā devo vā’’ti ajānanto imaṃ gāthamāha –
“你是天神,还是乾闼婆?或者是帝释天神、富兰陀罗?
你是谁?又是谁的儿子?我们如何才能了知你?”
‘‘Devatā nusi gandhabbo, adu sakko purindado; Ko vā tvaṃ kassa vā putto, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti.
于是,这位大士说明了自己的身份,接着开示法义,说道:
Athassa mahāsatto attānaṃ ācikkhitvā dhammaṃ desento āha –
我不是天神,也不是乾闼婆,我不是帝释天神富兰陀罗;
我是迦尸王的儿子,就是你正要埋进坑里的那个人。
‘‘Namhi devo na gandhabbo, namhi sakko purindado; Kāsirañño ahaṃ putto, yaṃ kāsuyā nihaññasi.
我是那位国王的儿子,你就是靠他过活的。
御者啊,如果你把我埋进树林里,那就是在做非法的事。
‘‘Tassa rañño ahaṃ putto, yaṃ tvaṃ sammūpajīvasi; Adhammaṃ sārathi kayirā, maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane.
在哪棵树的树荫下,可以坐或躺;
不要折断它的树枝,因为背叛朋友的人确实很恶劣。
‘‘Yassa rukkhassa chāyāya, nisīdeyya sayeyya vā; Na tassa sākhaṃ bhañjeyya, mittadubbho hi pāpako.
“如树是王,如枝是我;
如人依荫而坐,御者,你亦如是。
御者啊,如果你把我活埋在树林里,那你做的就是非法的事。”
‘‘Yathā rukkho tathā rājā, yathā sākhā tathā ahaṃ; Yathā chāyūpago poso, evaṃ tvamasi sārathi; Adhammaṃ sārathi kayirā, maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane’’ti.
在这里,“你将杀害”意思是“你将灭杀”。你心里想着“我要在这里把他杀掉”,于是去挖坑,那个(你想杀的)对象指的就是“我”。即使他说“我是王子”,那人也还是不信;可是被他的甜言蜜语缠住之后,就站在那里听法了。“背叛朋友者”:对于自己已经享受过其树荫的树,如果有人折断它的叶子、树枝或嫩芽,这个人就是朋友的杀手,一个卑劣之人,更何况是害主人之子呢?“依止树荫者”:就像一个人为了享受树荫而走到树荫下,这里是在说你靠着国王过日子。
Tattha nihaññasīti nihanissasi. Yaṃ tvaṃ ettha nihanissāmīti saññāya kāsuṃ khaṇasi, so ahanti dīpeti. So ‘‘rājaputto aha’’nti vuttepi na saddahatiyeva, madhurakathāya panassa bajjhitvā dhammaṃ suṇanto aṭṭhāsi. Mittadubbhoti paribhuttachāyassa rukkhassa pattaṃ vā sākhaṃ vā aṅkuraṃ vā bhañjanto mittaghātako hoti lāmakapuriso, kimaṅgaṃ pana sāmiputtaghātako. Chāyūpagoti paribhogatthāya chāyaṃ upagato puriso viya rājānaṃ nissāya jīvamāno tvanti vadati.
即使菩萨这样说了,那人还是不肯相信。于是大士心想:“我要让他相信。”便以天神的喝彩声和自己的声音,让整片树林都回荡起来,开始诵出名为“十首敬友偈”的偈颂——
So evaṃ kathentepi bodhisatte na saddahatiyeva. Atha mahāsatto ‘‘saddahāpessāmi na’’nti devatānaṃ sādhukārena ceva attano ghosena ca vanaghaṭaṃ unnādento dasa mittapūjagāthā nāma ārabhi –
‘‘Pahūtabhakkho bhavati, vippavuṭṭho sakaṃgharā; Bahū naṃ upajīvanti, yo mittānaṃ na dubbhati.
无论他走到哪个国家,是城镇还是王都,
无论走到哪里,他都受人敬奉,因为他从不伤害朋友。
‘‘Yaṃ yaṃ janapadaṃ yāti, nigame rājadhāniyo; Sabbattha pūjito hoti, yo mittānaṃ na dubbhati.
盗贼们不能侵害他,刹帝利们也不会轻视他;
不背叛朋友的人,能跨越一切敌人。
‘‘Nāssa corā pasāhanti, nātimaññanti khattiyā; Sabbe amitte tarati, yo mittānaṃ na dubbhati.
不发怒的人回到家,在集会中受到欢迎;
对亲友来说,不背叛朋友的人,就是最了不起的。
‘‘Akkuddho sagharaṃ eti, sabhāyaṃ paṭinandito; Ñātīnaṃ uttamo hoti, yo mittānaṃ na dubbhati.
尊敬别人的人,也会受到别人的尊敬;敬重别人的人,也会得到别人的敬重。
不背叛朋友的人,就能得到称誉和名声。
‘‘Sakkatvā sakkato hoti, garu hoti sagāravo; Vaṇṇakittibhato hoti, yo mittānaṃ na dubbhati.
供养的人得到供养,礼敬的人得到回敬;
不背叛朋友的人,能得到名声和赞誉。
‘‘Pūjako labhate pūjaṃ, vandako paṭivandanaṃ; Yasokittiñca pappoti, yo mittānaṃ na dubbhati.
就像火焰熊熊燃烧,又像天神一样光彩照人;
不背叛朋友的人,荣耀不会离开他。
‘‘Aggi yathā pajjalati, devatāva virocati; Siriyā ajahito hoti, yo mittānaṃ na dubbhati.
他的牛群繁衍,田里播下的种子生长;
不背叛朋友的人,就能享用所播种的果实。
‘‘Gāvo tassa pajāyanti, khette vuttaṃ virūhati; Vuttānaṃ phalamasnāti, yo mittānaṃ na dubbhati.
人从悬崖掉下去,或者从树上摔下来,
坠落之时能有所依归的,是那个不背叛朋友的人。
‘‘Darito pabbatāto vā, rukkhato patito naro; Cuto patiṭṭhaṃ labhati, yo mittānaṃ na dubbhati.
“就像风之于根系生长蔓延的孟加拉榕。
不背叛朋友的人,仇敌伤害不了他。”
‘‘Virūḷhamūlasantānaṃ, nigrodhamiva māluto; Amittā nappasāhanti, yo mittānaṃ na dubbhatī’’ti.
这里,“自己的家”就是“自己的家”,这是另一种读法。“不欺骗”就是不伤害。“朋友”指佛陀等善知识,不欺骗他们。“于一切处受尊敬”这一句,要用斯瓦离的故事来说明。“不能战胜”是指没法强行加害,这一句要用桑吉恰沙弥的故事来说明。“刹帝利不轻视”这一句,要用究提迦富豪的故事来说明。“超越”就是越过。“自己的家”就是自己的家。欺骗朋友的人,就算回到自己家里,也是心里憋着气、带着怒火回来的;而这个人不生气,回到自己家里。 “受到欢喜迎接”——在众人聚集的地方,人们会讲述那个不欺骗朋友的人的功德,因此他受到欢喜迎接,心里充满喜悦。
Tattha sakaṃ gharāti sakagharā, ayameva vā pāṭho. Na dubbhatīti na dussati. Mittānanti buddhādīnaṃ kalyāṇamittānaṃ na dubbhati. ‘‘Sabbattha pūjito hotī’’ti idaṃ sīvalivatthunā vaṇṇetabbaṃ. Na pasāhantīti pasayhakāraṃ kātuṃ na sakkonti. Idaṃ saṃkiccasāmaṇeravatthunā dīpetabbaṃ. ‘‘Nātimaññanti khattiyā’’ti idaṃ jotikaseṭṭhivatthunā dīpetabbaṃ. Taratīti atikkamati. Sagharanti attagharaṃ. Mittānaṃ dubbhanto attano gharaṃ āgacchantopi ghaṭṭitacitto kuddhova āgacchati, ayaṃ pana akuddhova sakagharaṃ eti. Paṭinanditoti bahūnaṃ sannipātaṭṭhāne amittadubbhino guṇakathaṃ kathenti, tāya so paṭinandito hoti pamuditacitto.
恭敬他人,自己也会受到恭敬:恭敬他人之后,自己也受到别人的恭敬。尊重他人、心怀敬意,自己也会受到别人的尊重。享有美名与称誉:拥有美名与称誉,意思是高举品德和赞誉之声而行。做恭敬者:成为朋友的恭敬者之后,自己也获得恭敬。做礼敬者:成为佛陀等善知识的礼敬者之后,在未来生中得回礼敬。获得名望与称誉:获得自在与眷属的荣耀,以及德行的称誉。应以这个偈颂来讲述质多居士的故事。
Sakkatvā sakkato hotīti paraṃ sakkatvā sayampi parehi sakkato hoti. Garu hoti sagāravoti paresu sagāravo sayampi parehi garuko hoti. Vaṇṇakittibhatoti bhatavaṇṇakitti, guṇañceva kittisaddañca ukkhipitvā caranto nāma hotīti attho. Pūjakoti mittānaṃ pūjako hutvā sayampi pūjaṃ labhati. Vandakoti buddhādīnaṃ kalyāṇamittānaṃ vandako hutvā punabbhave paṭivandanaṃ labhati. Yasokittiñcāti issariyaparivārañceva guṇakittiñca pappoti. Imāya gāthāya cittagahapatino vatthu (dha. pa. 73-74) kathetabbaṃ.
“炽然”是指以自在与眷属而炽然。“他因吉祥而不被舍弃”这一句,应当以给孤独长者的事例来说明。“他受用”就是享用。“获得立足处”这一句,应当通过《小莲花本生》来说明。“根基蔓延、已得生长”是指根系与气根都已增长。“怨敌不能摧伏”这一句,应当以盗贼闯入Kuraraghara的索纳长老之母的宅邸这一事例来说明。
Pajjalatīti issariyaparivārena pajjalati. Siriyā ajahito hotīti ettha anāthapiṇḍikassa vatthu (dha. pa. 119-120) kathetabbaṃ. Asnātīti paribhuñjati. ‘‘Patiṭṭhaṃ labhatī’’ti idaṃ cūḷapadumajātakena (jā. 1.2.85-86) dīpetabbaṃ. Virūḷhamūlasantānanti vaḍḍhitamūlapārohaṃ. Amittā nappasāhantīti ettha kuraraghariyasoṇattherassa mātu gehaṃ paviṭṭhacoravatthu kathetabbaṃ.
御者苏难陀听他用这些偈颂开示法,却没有认出他,心想:“这到底是谁?”于是放下挖坑的活,走到车旁。在那里,他既没看见那人,也没看见那些装饰用品。他便又走回来,仔细端详,认出了他,随即扑倒在他脚下,合掌恳求,说了这首偈颂:
Sunando sārathi ettakāhi gāthāhi dhammaṃ desentampi taṃ asañjānitvā ‘‘ko nu kho aya’’nti āvāṭakhaṇanaṃ pahāya rathasamīpaṃ gantvā tattha tañca pasādhanabhaṇḍañca ubhayaṃ adisvā puna āgantvā olokento taṃ sañjānitvā tassa pādesu patitvā añjaliṃ paggayha yācanto imaṃ gāthamāha –
“来吧,王子,我送你回你自己的家。
尊者,您就接受王位吧,跑到森林里能做什么呢?”
‘‘Ehi taṃ paṭinessāmi, rājaputta sakaṃ gharaṃ; Rajjaṃ kārehi bhaddante, kiṃ araññe karissasī’’ti.
于是,大士对他说:
Atha naṃ mahāsatto āha –
“王位对我来说已经没用了,亲戚和财富也一样。
御者啊,如果我行非法就能得到王位……”
‘‘Alaṃ me tena rajjena, ñātakehi dhanena vā; Yaṃ me adhammacariyāya, rajjaṃ labbhetha sārathī’’ti.
在这里,“够了”是一个表示拒绝的说法。
Tattha alanti paṭikkhepavacanaṃ.
王子啊,请为我取得满满一钵;
王子啊,你既已从此地离去,我的父母也将会施与。
‘‘Puṇṇapattaṃ maṃ lābhehi, rājaputta ito gato; Pitā mātā ca me dajjuṃ, rājaputta tayī gate.
妃嫔、王子、吠舍和婆罗门,
王子啊,当你离开时,他们也会欢喜地布施。
‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā; Tepi attamanā dajjuṃ, rājaputta tayī gate.
骑象的、列阵的、乘战车的、步兵。
王子啊,你离开的时候,他们也会满心欢喜地布施。
‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā; Tepi attamanā dajjuṃ, rājaputta tayī gate.
“谷物丰饶的乡村民众与城镇民众都已聚集到一起。
王子啊,你走之后,他们会把礼物送给我吧。”
‘‘Bahudhaññā jānapadā, negamā ca samāgatā; Upāyanāni me dajjuṃ, rājaputta tayī gate’’ti.
在这里,“满钵”是指令人欢喜的赠礼。“给予”是指:他们应像降下七宝之雨一般,施予能满足我的心愿、令人欢喜的赠礼。他这样想:“或许他会因为怜悯我而去吧。”于是说了这番话。“吠舍那”就是指吠舍。“礼物”是指赠品。
Tattha puṇṇapattanti tuṭṭhidāyaṃ. Dajjunti sattaratanavassaṃ vassantā viya mama ajjhāsayapūraṇaṃ tuṭṭhidāyaṃ dadeyyuṃ. Idaṃ so ‘‘appeva nāma mayi anukampāya gaccheyyā’’ti cintetvā āha. Vesiyānā cāti vessā ca. Upāyanānīti paṇṇākārāni.
于是,大士对他说:
Atha naṃ mahāsatto āha –
父母、国家、城镇皆弃我,
所有王子中,我独无家。
‘‘Pitu mātu cahaṃ catto, raṭṭhassa nigamassa ca; Atho sabbakumārānaṃ, natthi mayhaṃ sakaṃ gharaṃ.
“我已得到母亲的允许,却被父亲彻底抛弃了。
独自在林中出家者,不应贪求欲乐。”
‘‘Anuññāto ahaṃ matyā, sañcatto pitarā mahaṃ; Ekoraññe pabbajito, na kāme abhipatthaye’’ti.
在这里,“父亲和母亲”是指我被父亲和母亲舍弃了。其他几处也是同样的道理。“由母亲”是说:善哉,御者!我把王位限定为七天,在母亲选取恩惠时,算是得到了母亲的允许。“善舍”是指完全舍弃。“出家”是指出家之后,为了住在林中而离开。
Tattha pitu mātu cāti pitarā ca mātarā ca ahaṃ catto. Itaresupi eseva nayo. Matyāti samma sārathi, ahaṃ sattāhaṃ rajjaṃ paricchinditvā varaṃ gaṇhantiyā mātarā anuññāto nāma. Sañchattoti suṭṭhu catto. Pabbajitoti pabbajitvā araññe vasanatthāya nikkhantoti attho.
大士这样讲述自己的功德时,心中生起了喜;随后,他被喜的力量推动,发出感叹而说道:
Evaṃ mahāsattassa attano guṇe kathentassa pīti uppajji, tato pītivegena udānaṃ udānento āha –
不急躁行事之人,所盼之果确实成就;
御者,当知我已成熟梵行。
‘‘Api ataramānānaṃ, phalāsāva samijjhati; Vipakkabrahmacariyosmi, evaṃ jānāhi sārathi.
“不躁不迫之人,真实之利自然成熟;
我之梵行已圆熟,既已出离,于诸方皆无所畏。”
‘‘Api ataramānānaṃ, sammadattho vipaccati; Vipakkabrahmacariyosmi, nikkhanto akutobhayo’’ti.
在这里,为了说明“我这份不慌不忙、用十六年精勤修行所得到的、心愿已经圆满成熟的果报”,才这样说道。“我已成熟梵行”是说心愿已经达到究竟。“正确的利益会成熟”是说:通过正确的方法和因由,应当完成的事得以成就。
Tattha phalāsāvāti ataramānassa mama soḷasavassehi katavāyāmassa samiddhaṃ ajjhāsayaphalaṃ dassetuṃ evamāha. Vipakkabrahmacariyosmīti niṭṭhappattamanoratho. Sammadattho vipaccatīti sammā upāyena kāraṇena kattabbakiccaṃ sampajjati.
“你言谈温雅,言辞却流畅无碍;
为何那时在父母跟前却不说话?”
‘‘Evaṃ vaggukatho santo, visaṭṭhavacano casi; Kasmā pitu ca mātucca, santike na bhaṇī tadā’’ti.
在这其中,vaggukatho 指的是和蔼可亲的言谈。
Tattha vaggukathoti sakhilakatho.
于是,大士说道:
Tato mahāsatto āha –
我不是因为骨节不连而瘫痪,也不是因为听不见而成了聋子;
我并不是因为没舌头才不说话的哑巴,别把我看成哑巴。
‘‘Nāhaṃ asandhitā pakkho, na badhiro asotatā; Nāhaṃ ajivhatā mūgo, mā maṃ mūgamadhārayi.
忆昔过去生,我曾执王权;
于彼行王政,遂堕大地狱。
‘‘Purimaṃ sarāmahaṃ jātiṃ, yattha rajjamakārayiṃ; Kārayitvā tahiṃ rajjaṃ, pāpatthaṃ nirayaṃ bhusaṃ.
‘‘Vīsatiñceva vassāni, tahiṃ rajjamakārayiṃ; Asītivassasahassāni, nirayamhi apaccisaṃ.
我害怕那个王位,怕他们给我灌顶让我登基。
所以,那时我在父亲和母亲面前没有说话。
‘‘Tassa rajjassahaṃ bhīto, mā maṃ rajjābhisecayuṃ; Tasmā pitu ca mātucca, santike na bhaṇiṃ tadā.
父亲把我抱到膝上,教导我什么是有益的事。
把一个杀掉,把一个绑起来,再把一个用碱水浇淋。
把另一个人插到尖桩上——他就是这么教人的。
‘‘Ucchaṅge maṃ nisādetvā, pitā atthānusāsati; Ekaṃ hanatha bandhatha, ekaṃ khārāpatacchikaṃ; Ekaṃ sūlasmiṃ uppetha, iccassa manusāsati.
我听罢她所发出的粗恶言语,
我非哑者却被视为哑人之相;我无偏袒却被认作偏袒一方。
我泡在自己的屎尿里,全身都浸透了。
‘‘Tāyāhaṃ pharusaṃ sutvā, vācāyo samudīritā; Amūgo mūgavaṇṇena, apakkho pakkhasammato; Sake muttakarīsasmiṃ, acchāhaṃ samparipluto.
生命既艰难又短暂,而且和痛苦绑在一起;
既然生命这么脆弱短暂,何必跟任何人结下怨仇呢?
‘‘Kasirañca parittañca, tañca dukkhena saṃyutaṃ; Komaṃ jīvitamāgamma, veraṃ kayirātha kenaci.
以无智慧故,以不见法故;
谁依此命,而与人结怨?
‘‘Paññāya ca alābhena, dhammassa ca adassanā; Komaṃ jīvitamāgamma, veraṃ kayirātha kenaci.
确实,不急躁行事的人,所期望的果就能圆满达成。
我已经修完清净的梵行,御者,你要这样知道。
‘‘Api ataramānānaṃ, phalāsāva samijjhati; Vipakkabrahmacariyosmi, evaṃ jānāhi sārathi.
“不急不躁的人,正法自然会成熟。
我的梵行已经成熟,我已彻底出离,从任何方向都无所畏惧。”
‘‘Api ataramānānaṃ, sammadattho vipaccati; Vipakkabrahmacariyosmi, nikkhanto akutobhayo’’ti.
其中,“无关节”是指没有关节;“无耳”是指没有耳朵;“无舌”是指没有能转动的舌头,所以我并不是哑巴。“Yattha”是指我曾在波罗奈执掌王权的那一世。“Pāpattha”就是恶趣,意思是说“我堕落了”。“Rajjābhisecayu”是指为登上王位而举行灌顶。“Nisādetvā”是让人坐下。“Atthānusāsati”是教导义理。“Khārāpatacchika”是指用矛刺击之后,再以碱水处理成patacchika。“Uppethā”是贯穿、串起。“Iccassa manusāsati”是像这样为他教导义理。“Tāyāha”是指那些话是我。“Pakkhasammato”是指我被认为是属于某一方。“Acchāha”是指我停留,也就是“我住了”。“Samparipluta”是指遍满,也就是陷入、沉没的意思。
Tattha asandhitāti sandhīnaṃ abhāvena. Asotatāti sotānaṃ abhāvena. Ajivhatāti samparivattanajivhāya abhāvena mūgo ahaṃ na bhavāmi. Yatthāti yāya jātiyā bārāṇasinagare rajjaṃ akārayiṃ. Pāpatthanti pāpataṃ. Patito asmīti vadati. Rajjābhisecayunti rajje abhisecayuṃ. Nisādetvāti nisīdāpetvā. Atthānusāsatīti atthaṃ anusāsati. Khārāpatacchikanti sattīhi paharitvā khārāhi patacchikaṃ karotha. Uppethāti āvunatha. Iccassa manusāsatīti evamassa atthaṃ anusāsati. Tāyāhanti tāyo vācāyo ahaṃ. Pakkhasammatoti pakkho iti sammato ahosiṃ. Acchāhanti acchiṃ ahaṃ, avasinti attho. Sampariplutoti samparikiṇṇo, nimuggo hutvāti attho.
艰难是指苦。微小是指少。这里要表达的是:善御者啊,即使众生的生命是苦的,只要它能长久维持,人们还是会贪求它;即使生命是微小的,只要它是快乐的,人们也会贪求它。然而,这个生命既艰难又微小,还被整个轮回的苦所系缚、掺杂、压迫。“谁”是指:谁呢?“怨敌”是指:杀生等五种怨敌。“以某种”是指:以某种原因。“由于智慧”是指:由于没有得到观慧。“由于法”是指:由于没有见到入流道。接着,为了显示不再来(轮回)之欲的坚固性,他又说了自说偈颂。
Kasiranti dukkhaṃ. Parittanti appaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – sammasārathi, sacepi sattānaṃ jīvitaṃ dukkhampi samānaṃ bahuciraṭṭhitikaṃ bhaveyya, pattheyya, parittampi samānaṃ sace sukhaṃ bhaveyya, pattheyya, idaṃ pana kasirañca parittañca sakalena vaṭṭadukkhena saṃyuttaṃ sannihitaṃ omadditaṃ. Komanti ko imaṃ. Veranti pāṇātipātādipañcavidhaṃ veraṃ. Kenacīti kenaci kāraṇena . Paññāyāti vipassanāpaññāya alābhena. Dhammassāti sotāpattimaggassa adassanena. Puna udānagāthāyo agantukāmatāya thirabhāvadassanatthaṃ kathesi.
苏难陀御者听完这话,心里想:“这位王子把这样的王权荣华像扔尸体一样丢掉,始终没有动摇自己的决心,说了一声‘我要出家’就进了山林。我这样苦熬着活着有什么意思?我也要跟他一起出家。”想到这里,他说了下面这首偈颂:
Taṃ sutvā sunando sārathi ‘‘ayaṃ kumāro evarūpaṃ rajjasiriṃ kuṇapaṃ viya chaḍḍetvā attano adhiṭṭhānaṃ abhinditvā ‘‘pabbajissāmīti araññaṃ paviṭṭho, mama iminā dujjīvitena ko attho, ahampi tena saddhiṃ pabbajissāmī’’ti cintetvā imaṃ gāthamāha –
“我也要出家,王子,就在您身边。
尊者,请召唤我,我喜欢出家。”
‘‘Ahampi pabbajissāmi, rājaputta tavantike; Avhāyassu maṃ bhaddante, pabbajjā mama ruccatī’’ti.
在这里,“在你身边”就是指“在你面前”。“召唤”就是喊“来吧,出家吧”。
Tattha tavantiketi tava santike. Avhāyassūti ‘‘ehi pabbajāhī’’ti pakkosassu.
即使被他这样请求,大士还是想:如果我此刻就让他出家,他的父母就不会来这里,他们会因此受损;这些马、车和装饰品也会在这里毁掉;而且还会有人指责我:那是个夜叉,他大概把御者吃掉了吧。这样想过之后,为了免除自己受指责,也为了看到父母的增长利益,他把马、车和装饰品算作那御者的债,展示给他看,然后说出这首偈颂——
Evaṃ tena yācitopi mahāsatto ‘‘sacāhaṃ idāneva taṃ pabbājessāmi, mātāpitaro idha nāgacchissanti, atha nesaṃ parihāni bhavissati, ime assā ca ratho ca pasādhanabhaṇḍañca idheva nassissanti, ‘yakkho so, khādito nu kho tena sārathī’ti garahāpi me uppajjissatī’’ti cintetvā attano ca garahāmocanatthaṃ mātāpitūnañca vuḍḍhiṃ sampassanto asse ca rathañca pasādhanabhaṇḍañca tassa iṇaṃ katvā dassento imaṃ gāthamāha –
“把车交还之后,你就无债一身轻地回来吧,御者。
确实,出家是无债者的出家,这是诸仙所赞叹的。”
‘‘Rathaṃ niyyādayitvāna, anaṇo ehi sārathi; Anaṇassa hi pabbajjā, etaṃ isīhi vaṇṇita’’nti.
在这其中,“此”就是指出家这件事,它是佛陀等诸仙人称赞、称许、赞叹的。
Tattha etanti etaṃ pabbajjākaraṇaṃ buddhādīhi isīhi vaṇṇitaṃ pasatthaṃ thomitaṃ.
御者听了这话,心里盘算:“如果我进了城,他却跑到别的地方去,他父亲听说这件事后,再来说‘让我见见我儿子’,却见不到人,就会对我施加王法惩罚。所以我应该先说明自己的功德,让他答应不往别处去。”这样想着,便说了两首偈颂——
Taṃ sutvā sārathi ‘‘sace mayi nagaraṃ gate esa aññattha gaccheyya, pitā cassa imaṃ pavattiṃ sutvā ‘puttaṃ me dassehī’ti puna āgato imaṃ na passeyya, rājadaṇḍaṃ me kareyya, tasmā ahaṃ attano guṇaṃ kathetvā aññatthāgamanatthāya paṭiññaṃ gaṇhissāmī’’ti cintento gāthādvayamāha –
凡是我曾对你说过的话,我都照做了,愿你得福;
正是我对你说过的那句话,你被请求时应当去做。
‘‘Yadeva tyāhaṃ vacanaṃ, akaraṃ bhaddamatthu te; Tadeva me tvaṃ vacanaṃ, yācito kattumarahasi.
“你先留在这里,等我把国王带来。
也许你父亲见到你,会满心欢喜。”
‘‘Idheva tāva acchassu, yāva rājānamānaye; Appeva te pitā disvā, patīto sumano siyā’’ti.
于是,大士说道:
Tato mahāsatto āha –
御者,我会照你说的去做,你说什么我就做什么。
我也想见见来到这里的我父亲。
‘‘Karomi te taṃ vacanaṃ, yaṃ maṃ bhaṇasi sārathi; Ahampi daṭṭhukāmosmi, pitaraṃ me idhāgataṃ.
“来吧,朋友,回来吧,你应向亲族问候安好。
你要代我向母亲和父亲行礼问安。”
‘‘Ehi samma nivattassu, kusalaṃ vajjāsi ñātinaṃ; Mātaraṃ pitaraṃ mayhaṃ, vutto vajjāsi vandana’’nti.
在这里,“我为你做”这句话的意思就是:我照你说的去做。“来吧,贤友,回来吧”意思是:贤友御者,你到了那里之后就回来,就从那里赶快返回。“代我说”的意思是:你被我嘱咐之后,应当这样说:“您的儿子迭米亚王子向您顶礼。”
Tattha karomi tetanti karomi te etaṃ vacanaṃ. Ehi samma nivattassūti samma sārathi, tattha gantvā ehi, ettova khippameva nivattassu. Vutto vajjāsīti mayā vutto hutvā ‘‘putto vo temiyakumāro vandatī’’ti vandanaṃ vadeyyāsīti attho.
大士说完这番话,就像一棵金色的芭蕉树弯下身来,以五体投地的方式朝着波罗奈的方向顶礼父母,然后把嘱托交给了御者。御者领受了嘱托,右绕王子之后便登上车,朝城里驶去。为了说明这件事的含义,导师说道:
Iti vatvā mahāsatto suvaṇṇakadali viya onamitvā pañcapatiṭṭhitena bārāṇasinagarābhimukho mātāpitaro vanditvā sārathissa sāsanaṃ adāsi. So sāsanaṃ gahetvā kumāraṃ padakkhiṇaṃ katvā rathamāruyha nagarābhimukho pāyāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“抓住他的双脚,然后对他行了右绕礼;
御者登上车,来到王宫门前。”
‘‘Tassa pāde gahetvāna, katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ; Sārathi rathamāruyha, rājadvāraṃ upāgamī’’ti.