6. 希求品·第1篇 大戒本生注释
1. 一集义注 · 118 段
第1篇 大戒本生注释
[51] 1. Mahāsīlavajātakavaṇṇanā
“人应该有所希求。”这句话是导师住在祇园时,针对一位放弃精进的比丘说的。导师问他:“比丘,听说你真的放弃精进了?”他回答:“是的,尊者。”导师于是说:“比丘,你为什么在这能导向解脱的教法里出家之后,却放弃了精进呢?从前那些有智慧的人,即使失去了王位,也凭着自己的精进,把已经失去的荣耀重新建立起来。”说完,就讲起了过去的事。
Āsīsethevapurisoti idaṃ satthā jetavane viharanto ossaṭṭhavīriyaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ossaṭṭhavīriyosī’’ti pucchi. ‘‘Āma, bhante’’ti ca vutte ‘‘kasmā tvaṃ bhikkhu evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā vīriyaṃ ossaji, pubbe paṇḍitā rajjā parihāyitvāpi attano vīriye ṭhatvāva naṭṭhampi yasaṃ puna uppādayiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈,梵授王统治的时候,菩萨投生到国王正妃的胎中。给他取名字的那天,大家给他取名叫“尸罗瓦王子”。他十六岁时就已经精通了一切技艺,后来父王去世,他登上王位,名叫大戒王,是一位如法的法王。他在城的四座城门外各建了一座布施堂,城中间建了一座,宫门口建了一座,一共常设六座布施堂,向穷人和流浪者布施财物。他持守戒律,做布萨,具足忍耐、慈爱和悲悯,就像让坐在自己膝上的儿子欢喜一样,让一切众生都欢喜,以法治理国家。他有一个大臣在后宫干了坏事,后来事情败露了。大臣们报告了国王。国王调查后,自己亲自确认了这件事,就把那个大臣叫来说:“你这个愚人,做了不该做的事,你不配住在我的国土上。带上你自己的财物和妻儿,到别处去吧。”就把他从国内驱逐出去了。那人离开后,越过迦尸国,到了憍萨罗国,去侍奉憍萨罗王,渐渐成了国王身边的亲信。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto rañño aggamahesiyā kucchimhi nibbatto. Tassa nāmaggahaṇadivase ‘‘sīlavakumāro’’ti nāmaṃ akaṃsu. So soḷasavassuddesikova sabbasippesu nipphattiṃ patvā aparabhāge pitu accayena rajje patiṭṭhito mahāsīlavarājā nāma ahosi dhammiko dhammarājā. So nagarassa catūsu dvāresu catasso, majjhe ekaṃ, nivesanadvāre ekanti niccaṃ cha dānasālāyo kārāpetvā kapaṇaddhikānaṃ dānaṃ deti, sīlaṃ rakkhati, uposathakammaṃ karoti, khantimettānuddayasampanno aṅke nisinnaṃ puttaṃ paritosayamāno viya sabbasatte paritosayamāno dhammena rajjaṃ kāreti. Tasseko amacco antepure padubbhitvā aparabhāge pākaṭo jāto. Amaccā rañño ārocesuṃ. Rājā pariggaṇhanto attanā paccakkhato ñatvā taṃ amaccaṃ pakkosāpetvā ‘‘andhabāla ayuttaṃ te kataṃ, na tvaṃ mama vijite vasituṃ arahasi, attano dhanañca puttadāre ca gahetvā aññattha yāhī’’ti raṭṭhā pabbājesi. So nikkhamitvā kāsiraṭṭhaṃ atikkamma kosalajanapadaṃ gantvā kosalarājānaṃ upaṭṭhahanto anukkamena rañño abbhantariko vissāsiko jāto.
有一天,他对憍萨罗王说:“大王,波罗奈的国土就像没有苍蝇的蜜饼一样,国王又极其柔软温和,只要用很少的兵力和车乘,就能拿下波罗奈国。”国王听了他的话,心想:“波罗奈国是个大国,这人却说‘只要用很少的兵力和车乘就能拿下波罗奈国’,他会不会是被派来的盗贼?”于是说:“我看你是被派来的盗贼吧。”那人说:“大王,我不是被派来的,我说的是实话。如果您不信我,就派人去攻打边境村庄。那些人被抓起来带到我面前时,我会给他们财物然后放他们走。”国王心想:“这人说得这么大胆,我先试探一下。”就派自己的人去攻打边境村庄。人们抓住那些盗贼,带去见波罗奈王。国王见了他们,问:“诸位,你们为什么攻打村庄?”他们回答:“大王,我们活不下去了。”国王说:“那你们为什么不来见我?从今以后不要再做这种事了。”就给了他们财物,放他们走了。他们回去后,把这件事报告给憍萨罗王。憍萨罗王仅凭这一点还是不敢去,又派人去攻打中部地区。憍萨罗王也同样给那些盗贼钱财放走。憍萨罗王仅凭这一点还是不去,又派人去大路上抢劫,憍萨罗王对那些盗贼也一样给财物放走。这时憍萨罗王知道“波罗奈王非常公正”,便想“我要夺取波罗奈国”,于是带领大军出发了。
So ekadivasaṃ kosalarājānaṃ āha – ‘‘deva bārāṇasirajjaṃ nāma nimmakkhikamadhupaṭalasadisaṃ, rājā atimuduko, appeneva balavāhanena sakkā bārāṇasirajjaṃ gaṇhitu’’nti. Rājā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘bārāṇasirajjaṃ nāma mahā, ayañca ‘appeneva balavāhanena sakkā bārāṇasirajjaṃ gaṇhitu’nti āha, kiṃ nu kho pana payuttakacoro siyā’’ti cintetvā ‘‘payuttakosi maññe’’ti āha. ‘‘Nāhaṃ, deva, payuttako, saccameva vadāmi. Sace me na saddahatha, manusse pesetvā paccantagāmaṃ hanāpetha, te manusse gahetvā attano santikaṃ nīte dhanaṃ datvā vissajjessatī’’ti. Rājā ‘‘ayaṃ ativiya sūro hutvā vadati, vīmaṃsissāmi tāvā’’ti attano purise pesetvā paccantagāmaṃ hanāpesi. Manussā te core gahetvā bārāṇasirañño dassesuṃ. Rājā te disvā ‘‘tātā, kasmā gāmaṃ hanathā’’ti pucchi. ‘‘Jīvituṃ asakkontā, devā’’ti vutte rājā ‘‘atha kasmā mama santikaṃ nāgamittha, itodāni paṭṭhāya evarūpaṃ kammaṃ mā karitthā’’ti tesaṃ dhanaṃ datvā vissajjesi. Te gantvā kosalarañño taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. So ettakenāpi gantuṃ avisahanto puna majjhejanapadaṃ hanāpesi. Tepi core rājā tatheva dhanaṃ datvā vissajjesi. So ettakenāpi agantvā puna pesetvā antaravīthiyaṃ vilumpāpesi, rājā tesampi corānaṃ dhanaṃ datvā vissajjesiyeva. Tadā kosalarājā ‘‘ativiya dhammiko rājā’’ti ñatvā ‘‘bārāṇasirajjaṃ gahessāmī’’ti balavāhanaṃ ādāya niyyāsi.
那时,波罗奈国王有一千名左右英勇无比、不可击破的大勇士。即使醉象迎面冲来,他们也不会退缩;即使霹雳落到头上,他们也不会恐惧。只要尸罗瓦大王有意,他们就有能力夺取整个赡部洲的王位。他们听说憍萨罗王来了,就去见国王,说:陛下,听说憍萨罗王要来夺取波罗奈的王位。让我们去吧,趁他还没踏进我们的国界,就把他打垮捉住。国王阻止他们说:孩子们,不必为了我让别人受苦。想要王位的人就让他拿去吧,你们不要去。憍萨罗王越过国界,进入了国境中部。大臣们又去见国王,还是那样说,国王又像先前一样阻止了。憍萨罗王停在外城,派人给尸罗瓦大王传话:要么交出王位,要么开战。国王听了,回复说:我不和他打仗,让他拿王位去吧。大臣们又来见国王,说:陛下,我们不让憍萨罗王进城,就在外城把他打垮捉住。国王又像先前一样阻止了,然后让人打开城门,和一千名大臣一起坐在大殿高台的结跏趺座中央。
Tadā pana bārāṇasirañño mattavāraṇepi abhimukhaṃ āgacchante anivattanadhammā asaniyāpi sīse patantiyā asantasanasabhāvā sīlavamahārājassa ruciyā sati sakalajambudīpe rajjaṃ gahetuṃ samatthā sahassamattā abhejjavarasūrā mahāyodhā honti. Te ‘‘kosalarājā āgacchatī’’ti sutvā rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘deva, kosalarājā kira ‘bārāṇasirajjaṃ gaṇhissāmī’ti āgacchati, gacchāma, naṃ amhākaṃ rajjasīmaṃ anokkantameva pothetvā gaṇhāmā’’ti vadiṃsu. Rājā ‘‘tātā, maṃ nissāya aññesaṃ kilamanakiccaṃ natthi, rajjatthiko rajjaṃ gaṇhātu, māgamitthā’’ti nivāresi. Kosalarājā rajjasīmaṃ atikkamitvā janapadamajjhaṃ pāvisi. Amaccā punapi rājānaṃ upasaṅkamitvā tatheva vadiṃsu, rājā purimanayeneva nivāresi. Kosalarājā bahinagare ṭhatvā ‘‘rajjaṃ vā detu yuddhaṃ vā’’ti sīlavamahārājassa sāsanaṃ pesesi. Rājā taṃ sutvā ‘‘natthi mayā saddhiṃ yuddhaṃ, rajjaṃ gaṇhātū’’ti paṭisāsanaṃ pesesi. Punapi amaccā rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘deva, na mayaṃ kosalarañño nagaraṃ pavisituṃ dema, bahinagareyeva naṃ pothetvā gaṇhāmā’’ti āhaṃsu, rājā purimanayeneva nivāretvā nagaradvārāni vivarāpetvā saddhiṃ amaccasahassena mahātale pallaṅkamajjhe nisīdi.
憍萨罗王带着庞大的军队和车乘进入波罗奈。他连一个敌人都没看到,就来到王宫门口,在宫门敞开的宫殿里,由一群大臣簇拥着,登上装饰整齐的大殿高台,把毫无过错、正和一千名大臣一起坐在那里的尸罗瓦大王连同大臣们一起抓了起来,下令说:去吧,把这个国王和大臣们反绑双手,紧紧捆住,带到尸林去,挖齐脖子深的坑,填上土,让他们连一只手都举不起来,就这样埋掉。夜里豺狼来了,自会替我们收拾他们。差役们听了盗贼国王的命令,就把国王和大臣们反绑双手,紧紧捆住,押了出去。就在那时,尸罗瓦大王对盗贼国王连一丝嗔恨都没有生起。那些大臣被这样捆绑着带走时,也没有一个人违背国王的话。据说他的随从就是这样训练有素的。于是那些国王的差役把尸罗瓦大王和大臣们带到尸林,挖了齐脖子深的坑,把尸罗瓦大王放在中间,其余大臣分列两边,让所有人下到坑里,填上泥土,用力夯实,然后离开了。那时,尸罗瓦大王招呼大臣们,教导说:诸位,不要对盗贼国王生起愤怒,只管修习慈心。
Kosalarājā mahantena balavāhanena bārāṇasiṃ pāvisi. So ekampi paṭisattuṃ apassanto rañño nivesanadvāraṃ gantvā amaccagaṇaparivuto apārutadvāre nivesane alaṅkatapaṭiyattaṃ mahātalaṃ āruyha nisinnaṃ nirāparādhaṃ sīlavamahārājānaṃ saddhiṃ amaccasahassena gaṇhāpetvā ‘‘gacchatha, imaṃ rājānaṃ saddhiṃ amaccehi pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhitvā āmakasusānaṃ netvā galappamāṇe āvāṭe khanitvā yathā ekopi hatthaṃ ukkhipituṃ na sakkoti, evaṃ paṃsuṃ pakkhipitvā nikhanatha, rattiṃ siṅgālā āgantvā etesaṃ kātabbayuttakaṃ karissantī’’ti āha. Manussā corarañño āṇaṃ sutvā rājānaṃ saddhiṃ amaccehi pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhitvā nikkhamiṃsu. Tasmimpi kāle sīlavamahārājā corarañño āghātamattampi nākāsi. Tesupi amaccesu evaṃ bandhitvā nīyamānesu ekopi rañño vacanaṃ bhindituṃ samattho nāma nāhosi. Evaṃ suvinītā kirassa parisā. Atha te rājapurisā sāmaccaṃ sīlavamahārājānaṃ āmakasusānaṃ netvā galappamāṇe āvāṭe khanitvā sīlavamahārājānaṃ majjhe , ubhosu passesu sesaamacceti evaṃ sabbepi āvāṭesu otāretvā paṃsuṃ ākiritvā ghanaṃ ākoṭetvā agamaṃsu. Tadā sīlavamahārājā amacce āmantetvā ‘‘corarañño upari kopaṃ akatvā mettaṃ eva bhāvetha, tātā’’ti ovadi.
后半夜时,豺狼们想着“我们要吃人肉”,就跑了过来。国王和大臣们一看见它们,立刻同时大喊起来,豺狼吓得逃走了。它们跑开后又回头张望,发现后面没有人追来,就又折返回来。众人又照样大喊。就这样逃了三次、又回头看了三次,豺狼们发现对方连一个人都没追来,心想“这些人大概是死定了”,于是胆子大了起来,即使众人再喊,它们也不再逃了。为首的豺狼走向国王,其余的豺狼走向其余的大臣。国王善于用计,知道那只豺已经来到自己身边,便像是给它机会下口一样,抬起脖子;等它咬住脖子时,国王用下颌骨把它紧紧夹住,就像把它卡进机关里一样牢牢钳住。国王具有象一般的力量,用下颌骨死死夹住豺的脖子,那只豺挣脱不了,被死亡的恐惧逼得发出大声惨叫。其余的豺听到它那凄厉的叫声,心想“它一定被一个人牢牢抓住了”,于是不敢再靠近大臣们,全都因怕死而逃走了。被国王用下颌骨紧紧夹住的那只豺拼命挣扎,泥土因此松动了。那只豺被死亡的恐惧所逼,用四只爪子把国王上方的泥土扒开。国王察觉泥土松了,就放开豺。他具有象的力量,力气充沛,来回晃动之后举起双手,攀住坑口边缘,像被风吹断的云一样从坑里跃出,站稳后安慰大臣们,把泥土扒开,将所有人拉出来,然后在大臣们的围绕下,站在了荒坟间。
Atha aḍḍharattasamaye ‘‘manussamaṃsaṃ khādissāmā’’ti siṅgālā āgamiṃsu. Te disvā rājā ca amaccā ca ekappahāreneva saddamakaṃsu, siṅgālā bhītā palāyiṃsu. Te nivattitvā olokentā pacchato kassaci anāgamanabhāvaṃ ñatvā puna paccāgamiṃsu. Itarepi tatheva saddamakaṃsu. Evaṃ yāvatatiyaṃ palāyitvā puna olokentā tesu ekassapi anāgamanabhāvaṃ ñatvā ‘‘vajjhappattā ete bhavissantī’’ti sūrā hutvā nivattitvā puna tesu saddaṃ karontesupi na palāyiṃsu. Jeṭṭhakasiṅgālo rājānaṃ upagañchi, sesā siṅgālā sesānaṃ amaccānaṃ santikaṃ agamaṃsu. Upāyakusalo rājā tassa attano santikaṃ āgatabhāvaṃ ñatvā ḍaṃsituṃ okāsaṃ dento viya gīvaṃ ukkhipitvā taṃ gīvāya ḍaṃsamānaṃ hanukaṭṭhikena ākaḍḍhitvā yante pakkhipitvā viya gāḷhaṃ gaṇhi, nāgabalena raññā hanukaṭṭhikena ākaḍḍhitvā gīvāya gāḷhaṃ gahitasiṅgālo attānaṃ mocetuṃ asakkonto maraṇabhayatajjito mahāviravaṃ viravi. Avasesā siṅgālā tassa taṃ aṭṭassaraṃ sutvā ‘‘ekena purisena suggahito bhavissatī’’ti amacce upasaṅkamituṃ asakkontā maraṇabhayatajjitā sabbe palāyiṃsu. Rañño hanukaṭṭhikena daḷhaṃ katvā gahitasiṅgāle aparāparaṃ sañcarante paṃsu sithilā ahosi. Sopi siṅgālo maraṇabhayabhīto catūhi pādehi rañño uparibhāge paṃsuṃ apabyūhi, rājā paṃsuno sithilabhāvaṃ ñatvā siṅgālaṃ vissajjetvā nāgabalo thāmasampanno aparāparaṃ sañcaranto ubho hatthe ukkhipitvā āvāṭamukhavaṭṭiyaṃ olubbha vātacchinnavalāhako viya nikkhamitvā ṭhito amacce assāsetvā paṃsuṃ viyūhitvā sabbe uddharitvā amaccaparivuto āmakasusāne aṭṭhāsi.
那时,人们把一具死人扔到荒坟堆里,正好丢在两个夜叉领地交界的地方。那两个夜叉没法把那具死人分开,就商量说:我们分不了这具死人,这位具戒王是如法的,他会帮我们分好,我们去找他吧。于是他们抓住死人的脚,一路拖到国王面前,说:大王,请帮我们把这具死人分了吧。国王说:两位夜叉,我本来可以帮你们分,可我现在身体不干净,先让我洗个澡。夜叉们就用神通力,把盗贼王存放的香汤取来,给国王沐浴。国王洗完澡站着的时候,他们又把盗贼王叠好放着的衣服取来,给国王穿上。国王穿好衣服站定后,他们又取来装着四种香粉的香盒。国王涂好香站着的时候,他们又取来放在金盒里、嵌着宝石扇柄的种种鲜花。国王戴好花的时候,他们问:还要我们做什么?国王做出肚子饿的样子,他们就跑去把盗贼王备好的各种美味饭菜取来。国王沐浴涂香、装扮整齐,吃了各种上等美味。夜叉们又把盗贼王存放的香水,连同金瓶金杯一起取来。国王喝了水、漱了口、洗了手,站着的时候,他们又把盗贼王备好的、用五种香料熏制的槟榔取来。国王嚼着槟榔的时候,他们问:还要我们做什么?国王说:去把盗贼王放在枕头上那把吉祥宝剑取来。他们也去取来了。国王接过剑,让人把那具死人扶直站好,用剑从头顶正中劈下去,分成两半,平均分给两个夜叉。分完之后,国王把剑洗干净,佩带好,站在那里。那两个夜叉吃了人肉,吃饱了,心里很满意,就问:大王,还要我们为您做什么?国王说:那你们就用神通力,把我送到盗贼王的华丽寝宫里,再把这些大臣各自送回他们自己家中。夜叉们答应说:好的,大王。就照办了。
Tasmiṃ samaye manussā ekaṃ matamanussaṃ āmakasusāne chaḍḍentā dvinnaṃ yakkhānaṃ sīmantarikāya chaḍḍesuṃ. Te yakkhā taṃ matamanussaṃ bhājetuṃ asakkontā ‘‘na mayaṃ imaṃ bhājetuṃ sakkoma, ayaṃ sīlavarājā dhammiko, esa no bhājetvā dassati, etassa santikaṃ gacchāmā’’ti taṃ matamanussaṃ pāde gahetvā ākaḍḍhantā rañño santikaṃ gantvā ‘‘deva, amhākaṃ imaṃ matakaṃ bhājetvā dehī’’ti āhaṃsu. ‘‘Bho yakkhā, ahaṃ imaṃ tumhākaṃ bhājetvā dadeyyaṃ, aparisuddho panamhi, nhāyissāmi tāvā’’ti. Yakkhā corarañño ṭhapitaṃ vāsitaudakaṃ attano ānubhāvena āharitvā rañño nhānatthāya adaṃsu. Nhatvā ṭhitassa saṃharitvā ṭhapite corarañño sāṭake āharitvā adaṃsu, te nivāsetvā ṭhitassa catujjātiyagandhasamuggaṃ āharitvā adaṃsu, gandhe vilimpitvā ṭhitassa suvaṇṇasamugge maṇitālavaṇṭesu ṭhapitāni nānāpupphāni āharitvā adaṃsu. Pupphāni piḷandhitvā ṭhitakāle ‘‘aññaṃ kiṃ karomā’’ti pucchiṃsu. Rājā attano chātakākāraṃ dassesi, te gantvā corarañño sampāditaṃ nānaggarasabhojanaṃ āharitvā adaṃsu, rājā nhātānulitto sumaṇḍitappasādhito nānaggarasabhojanaṃ bhuñji. Yakkhā corarañño ṭhapitaṃ vāsitapānīyaṃ suvaṇṇabhiṅkāreneva suvaṇṇasarakenapi saddhiṃ āhariṃsu. Athassa pānīyaṃ pivitvā mukhaṃ vikkhāletvā hatthe dhovitvā ṭhitakāle corarañño sampāditaṃ pañcasugandhikasuparibhāvitaṃ tambūlaṃ āharitvā adaṃsu. Taṃ khāditvā ṭhitakāle ‘‘aññaṃ kiṃ karomā’’ti pucchiṃsu. Gantvā corarañño ussīsake nikkhittaṃ maṅgalakhaggaṃ āharathāti. Tampi gantvā āhariṃsu. Rājā taṃ khaggaṃ gahetvā taṃ matamanussaṃ ujukaṃ ṭhapāpetvā matthakamajjhe asinā paharitvā dve koṭṭhāse katvā dvinnaṃ yakkhānaṃ samavibhattameva vibhajitvā adāsi, datvā ca pana khaggaṃ dhovitvā sannayhitvā aṭṭhāsi. Atha te yakkhā manussamaṃsaṃ khāditvā suhitā hutvā tuṭṭhacittā ‘‘aññaṃ te, mahārāja, kiṃ karomā’’ti pucchiṃsu. Tena hi tumhe attano ānubhāvena maṃ corarañño sirigabbhe otāretha, ime ca amacce attano attano gehesu patiṭṭhāpethāti. Te ‘‘sādhu devā’’ti sampaṭicchitvā tathā akaṃsu.
那时,盗贼王正躺在装饰华美的寝宫里,卧在华丽的大床上熟睡。国王用剑身拍打他放逸沉睡的腹部。他惊醒过来,借着灯光认出是具戒大王,便从床上起身,提起正念,站定后对国王说:“大王,在这样深夜里,内宫戒备森严、门户紧闭、有卫兵守护、无隙可乘的地方,您佩好剑、盛装打扮,究竟是怎么来到这床上的?”国王就把自己前来的经过从头到尾详细讲了一遍。盗贼王听后,内心大为震动,说:“大王,我虽然生而为人,却不了解您的德行;反倒是那些吃人血肉、粗猛凶残的夜叉,知道了您的德行。人主啊,从今以后,我绝不会再对像您这样具足戒德的人生起背叛之心。”他拿起剑发了誓,请求国王原谅,请国王睡在大床上,自己睡在小床上。天亮太阳升起后,他命人击鼓传令,召集所有军队以及大臣、婆罗门、居士等人,在众人面前,像把满月托举到空中一样,称扬具戒王的德行,并在大众当中再次请求国王原谅,把王权交还给他,说:“大王,从今以后,您国中出现的盗贼之患,由我来承担;守护之责由我负责,请您安心治理国家。”说完,他处罚了那个进谗言的人,带着自己的军队和车乘,回到了自己的国家。
Tasmiṃ samaye corarājā alaṅkatasirigabbhe sirisayanapiṭṭhe nipanno niddāyati. Rājā tassa pamattassa niddāyantassa khaggatalena udaraṃ pahari. So bhīto pabujjhitvā dīpālokena sīlavamahārājānaṃ sañjānitvā sayanā uṭṭhāya satiṃ upaṭṭhapetvā ṭhito rājānaṃ āha ‘‘mahārāja, evarūpāya rattiyā gahitārakkhe pihitadvāre bhavane ārakkhamanussehi nirokāse ṭhāne khaggaṃ sannayhitvā alaṅkatapaṭiyatto kathaṃ nāma tvaṃ imaṃ sayanapiṭṭhaṃ āgatosī’’ti. Rājā attano āgamanākāraṃ sabbaṃ vitthārato kathesi. Taṃ sutvā corarājā saṃviggamānaso ‘‘mahārāja, ahaṃ manussabhūtopi samāno tumhākaṃ guṇe na jānāmi, paresaṃ lohitamaṃsakhādakehi pana kakkhaḷehi pharusehi yakkhehi tava guṇā ñātā, na dānāhaṃ, narinda , evarūpe sīlasampanne tayi dubbhissāmī’’ti khaggaṃ ādāya sapathaṃ katvā rājānaṃ khamāpetvā mahāsayane nipajjāpetvā attanā khuddakamañcake nipajjitvā pabhātāya rattiyā uṭṭhite sūriye bheriṃ carāpetvā sabbaseniyo ca amaccabrāhmaṇagahapatike ca sannipātāpetvā tesaṃ purato ākāse puṇṇacandaṃ ukkhipanto viya sīlavarañño guṇe kathetvā parisamajjheyeva puna rājānaṃ khamāpetvā rajjaṃ paṭicchāpetvā ‘‘mahārāja, ito paṭṭhāya tumhākaṃ uppanno corūpaddavo mayhaṃ bhāro, mayā gahitārakkhā tumhe rajjaṃ karothā’’ti vatvā pesuññakārakassa āṇaṃ kāretvā attano balavāhanaṃ ādāya sakaraṭṭhameva gato.
具戒王也打扮得整整齐齐,坐在白伞下面、獐腿形的金床上,看着自己的成就,心里想:这些成就,还有一千位大臣能保住性命,要是当时我没有努力,就什么都不会有了。正是靠精进的力量,我才重新得到了这失去的荣耀,也才让一千位大臣保住了性命。可见绝不能让希望断绝,一定要努力精进。因为努力精进的人,果报确实就会这样圆满实现。他这样想着,以感叹的方式说出了下面这首偈颂:
Sīlavarājāpi kho alaṅkatapaṭiyatto setacchattassa heṭṭhā sarabhapādake kañcanapallaṅke nisinno attano sampattiṃ oloketvā ‘‘ayañca evarūpā sampatti amaccasahassassa ca jīvitapaṭilābho mayi vīriyaṃ akaronte na kiñci abhavissa, vīriyabalena panāhaṃ naṭṭhañca imaṃ yasaṃ paṭilabhiṃ, amaccasahassassa ca jīvitadānaṃ adāsiṃ, āsacchedaṃ vata akatvā vīriyameva kattabbaṃ. Katavīriyassa hi phalaṃ nāma evaṃ samijjhatī’’ti cintetvā udānavasena imaṃ gāthamāha –
“人当恒怀希望,智者不应厌倦;
我今得见己身,恰如所愿而成。”
‘‘Āsīsetheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito; Passāmi vohaṃ attānaṃ, yathā icchiṃ tathā ahū’’ti.
在这里,“确实应怀期望”的意思是:当我这样发起精进时,心想“我将会从这苦中解脱”,就凭自己的精进力生起期望。智者不应厌倦:智者善于运用方法,在合适的地方精进,不会想“我得不到这精进的果报”而心生厌倦,意思是不会断绝期望。在“我今见我自己”这一句里,“vo”只是语气词,意思是:今天我看见了我自己。如愿以偿:我先前被埋在坑里,从那种苦中解脱后,又期望自己重新获得王位成就,如今我看见自己已经得到了这份成就。正如我先前所期望的,我自己就这样实现了。菩萨如此发出感叹,诵出这首偈颂:“啊!持戒者的精进果报,确实会这样成就!”之后,菩萨尽其一生广行善业,随业而去。
Tattha āsīsethevāti ‘‘evāhaṃ vīriyaṃ ārabhanto imamhā dukkhā muccissāmī’’ti attano vīriyabalena āsaṃ karotheva. Na nibbindeyya paṇḍitoti paṇḍito upāyakusalo yuttaṭṭhāne vīriyaṃ karonto ‘‘ahaṃ imassa vīriyassa phalaṃ na labhissāmī’’ti na ukkaṇṭheyya, āsacchedaṃ kareyyāti attho. Passāmi vohaṃ attānanti ettha voti nipātamattaṃ , ahaṃ ajja attānaṃ passāmi. Yathā icchiṃ tathā ahūti ahañhi āvāṭe nikhāto tamhā dukkhā muccitvā puna attano rajjasampattiṃ icchiṃ, so ahaṃ imaṃ sampattiṃ pattaṃ attānaṃ passāmi. Yathevāhaṃ pubbe icchiṃ, tatheva me attā jātoti. Evaṃ bodhisatto ‘‘aho vata bho sīlasampannānaṃ vīriyaphalaṃ nāma samijjhatī’’ti imāya gāthāya udānaṃ udānetvā yāvajīvaṃ puññāni katvā yathākammaṃ gato.
导师讲完这段法教后,开示了四圣谛。在四圣谛开示结束时,那位已经放下精进的比丘证得了阿拉汉果。导师接着把前后因缘连接起来,将本生故事对应说明:“那时的恶大臣就是提婆达多,那一千位大臣就是佛陀的随从弟子,而那位持戒的大国王就是我。”
Satthāpi imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsesi, saccapariyosāne ossaṭṭhavīriyo bhikkhu arahatte patiṭṭhāsi. Satthā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā paduṭṭhāmacco devadatto ahosi, amaccasahassaṃ buddhaparisā, sīlavamahārājā pana ahameva ahosi’’nti.
2. 小阇那迦本生注释
[52] 2. Cūḷajanakajātakavaṇṇanā
“应当努力,这才是大丈夫。”这句话,是导师住在祇园精舍时,针对一位舍弃了精进的比丘而说的。其中应当讲述的内容,在《大阇那迦本生》里都会清楚呈现。而阇那迦国王坐在白伞之下,说出了下面这首偈颂:
Vāyametheva purisoti idaṃ satthā jetavane viharanto ossaṭṭhavīriyamevārabbha kathesi. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ mahājanakajātake (jā. 2.22.123 ādayo) āvi bhavissati. Janakarājā pana setacchattassa heṭṭhā nisinno imaṃ gāthamāha –
“人当精勤不懈,智者不应心生厌怠。
我看见自己已经从水里被拉上来,到了陆地上。”
‘‘Vāyametheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito; Passāmi vohaṃ attānaṃ, udakā thalamubbhata’’nti.
在这里,“应精勤”的意思就是:要努力去做。“从水中被拔到陆地上”的意思是:我看见自己已经从水里被拉上来,站在陆地上。在这里也一样:那位放弃精进的比丘证得了阿拉汉果,而当时的阇那迦国王,就是正自觉者本人。
Tattha vāyamethevāti vāyāmaṃ karotheva. Udakā thalamubbhatanti udakato thalamuttiṇṇaṃ thale patiṭṭhitaṃ attānaṃ passāmīti. Idhāpi ossaṭṭhavīriyo bhikkhu arahattaṃ patto, janakarājā sammāsambuddhova ahosīti.
3. 满钵本生注释
[53] 3. Puṇṇapātijātakavaṇṇanā
那些瓶子还是满的——这是导师住在祇园精舍时,围绕毒酒讲的一段话。有一次,在舍卫城,一群酒鬼聚在一起商量:“我们的酒本钱已经用光了,该到哪里去弄呢?”这时,一个粗鲁的酒鬼说:“别担心,有个办法。”“什么办法?”“给孤独长者手指上戴着戒指,穿着光洁的细布衣去侍奉国王。我们可以在酒碗里放上迷药,摆好酒摊,坐下来等给孤独长者来的时候,招呼他:‘大商主,到这边来。’骗他喝下那酒,等他昏迷了,就把他的戒指和细布衣拿走,当作酒本钱。”他们都说:“好!”就照办了。等商主来的时候,他们迎上前去说:“主人,请先到这边来,我们这里有上好的酒,喝一点再走吧。”已经证得入流果的圣弟子怎么会喝酒呢?他虽然无意喝酒,但心想:“我要识破这些酒鬼。”于是走到他们卖酒的地方,观察他们的举动,明白“这酒被他们用某种方式下了药”。他心想:“从今以后,我要把他们从这里赶走。”便说:“喂,你们这些坏酒鬼!你们在酒碗里下了药,摆好酒摊坐等,打算骗来的人喝下,迷倒后抢劫,却只管夸这酒好,自己连一口都不肯喝。如果这酒没下药,你们自己就该喝。”他把那些酒鬼吓跑后,回到自己家里,心想:“我要把酒鬼们干的事告诉如来。”于是前往祇园精舍禀报了。导师说:“现在这些酒鬼想骗你,过去他们也想过骗有智慧的人。”应他的请求,导师讲了过去的事。
Tathevapuṇṇā pātiyoti idaṃ satthā jetavane viharanto visavāruṇiṃ ārabbha kathesi. Ekaṃ samayaṃ sāvatthiyaṃ surādhuttā sannipatitvā mantayiṃsu – ‘‘surāmūlaṃ no khīṇaṃ, kahaṃ nu kho labhissāmā’’ti. Atheko kakkhaḷadhutto āha ‘‘mā cintayittha, attheko upāyo’’ti. ‘‘Kataro upāyo nāmā’’ti? ‘‘Anāthapiṇḍiko aṅgulimuddikā piḷandhitvā maṭṭhasāṭakanivattho rājupaṭṭhānaṃ gacchati, mayaṃ surāpātiyaṃ visaññīkaraṇaṃ bhesajjaṃ pakkhipitvā āpānaṃ sajjetvā nisīditvā anāthapiṇḍikassa āgamanakāle ‘ito ehi mahāseṭṭhī’ti pakkositvā taṃ suraṃ pāyetvā visaññībhūtassa aṅgulimuddikā ca sāṭake ca gahetvā surāmūlaṃ karissāmā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tathā katvā seṭṭhissa āgamanakāle paṭimaggaṃ gantvā ‘‘sāmi, ito tāva āgacchatha , ayaṃ amhākaṃ santike atimanāpā surā, thokaṃ pivitvā gacchathā’’ti vadiṃsu. Sotāpanno ariyasāvako kiṃ suraṃ pivissati, anatthiko samānopi pana ‘‘ime dhutte pariggaṇhissāmī’’ti tesaṃ āpānabhūmiṃ gantvā tesaṃ kiriyaṃ oloketvā ‘‘ayaṃ surā imehi iminā nāma kāraṇena yojitā’’ti ñatvā ‘‘ito dāni paṭṭhāya ime ito palāpessāmī’’ti cintetvā āha – ‘‘hare duṭṭhadhuttā, tumhe ‘surāpātiyaṃ bhesajjaṃ pakkhipitvā āgatāgate pāyetvā visaññī katvā vilumpissāmā’ti āpānamaṇḍalaṃ sajjetvā nisinnā kevalaṃ imaṃ suraṃ vaṇṇetha, ekopi taṃ ukkhipitvā pivituṃ na ussahati. Sace ayaṃ ayojitā assa, imaṃ tumheva piveyyāthā’’ti te dhutte tajjetvā tato palāpetvā attano gehaṃ gantvā ‘‘dhuttehi katakāraṇaṃ tathāgatassa ārocessāmī’’ti cintento jetavanaṃ gantvā ārocesi. Satthā ‘‘idāni tāva gahapati te dhuttā taṃ vañcetukāmā jātā, pubbe pana paṇḍitepi vañcetukāmā ahesu’’nti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城由梵授王治理国家的时候,菩萨是波罗奈的长者。那时,这些酒徒也照样一起商量,调好了酒,等波罗奈长者走近时,迎上前去,说了同样的话。长者虽然不想喝酒,但为了识破他们,还是走过去,看了看他们的举动,心想:“他们想干这种事,我要把他们从这里赶走。”于是说道:“诸位,酒徒喝了酒再去王宫,是不合适的。等我见过国王回来,就会知道情况了。你们就坐在这里等着吧。”他去觐见国王后便回来了。酒徒们说:“主人,到这边来。”他也走到那里,看了看那些下了药的酒碗,说道:“诸位酒徒,你们的做法我不喜欢。你们的酒碗还是照原样满着,你们只是一味夸这酒,自己却不喝。如果这酒真的让人喜欢,你们自己也会喝。可见这些酒碗里一定掺了毒。”就这样打破了他们的妄想,说出了这首偈颂:
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto bārāṇasiseṭṭhi ahosi. Tadāpete dhuttā evameva sammantetvā suraṃ yojetvā bārāṇasiseṭṭhissa āgamanakāle paṭimaggaṃ gantvā evameva kathayiṃsu. Seṭṭhi anatthikopi hutvā te pariggaṇhitukāmo gantvā tesaṃ kiriyaṃ oloketvā ‘‘idaṃ nāmete kātukāmā, palāpessāmi ne ito’’ti cintetvā evamāha ‘‘bhonto, dhuttā suraṃ pivitvā rājakulaṃ gantuṃ nāma ayuttaṃ, rājānaṃ disvā puna āgacchanto jānissāmi, tumhe idheva nisīdathā’’ti rājupaṭṭhānaṃ gantvā paccāgañchi. Dhuttā ‘‘ito etha, sāmī’’ti. Sopi tattha gantvā bhesajjena saṃyojitā surāpātiyo oloketvā evamāha ‘‘bhonto dhuttā tumhākaṃ kiriyā mayhaṃ na ruccati, tumhākaṃ surāpātiyo yathāpūritāva ṭhitā, tumhe kevalaṃ suraṃ vaṇṇetha, na pana pivatha. Sacāyaṃ manāpā assa, tumhepi piveyyātha, imāya pana visasaṃyuttāya bhavitabba’’nti tesaṃ manorathaṃ bhindanto imaṃ gāthamāha –
“同样地,那些钵盂满满当当,说的却是另一番话。
我凭这个迹象就知道,这绝不是好酒。”
‘‘Tatheva puṇṇā pātiyo, aññāyaṃ vattate kathā; Ākāraṇena jānāmi, na cāyaṃ bhaddikā surā’’ti.
在那里,“依然”是指:就像我离开时看到的那样,现在这些酒碗也还是满满的。“所说的却是另一番话”是指:你们现在这番夸赞酒的话,完全是另一回事,既不真实也不符合事实。如果这酒真的让人喜欢,你们自己也会喝,碗里的酒就该只剩下一半。可你们连一口酒都没喝过。“由这迹象我便知道”是指:因此,我凭这个原因就知道。“这绝不是好酒”是指:“这绝不是好酒,这些酒里一定掺了毒。”他把那些骗子训斥了一顿,让他们以后不敢再干这种事,就这样警告过他们之后才放他们走。那人一生广行布施等善业,最后随自己的业力而去。
Tattha tathevāti yathā mayā gamanakāle diṭṭhā, idānipi imā surāpātiyo tatheva puṇṇā. Aññāyaṃ vattate kathāti yā ayaṃ tumhākaṃ surāvaṇṇanakathā vattati, sā aññāva abhūtā atacchā. Yadi hi esā surā manāpā assa, tumhepi piveyyātha, upaḍḍhapātiyo avasisseyyuṃ. Tumhākaṃ pana ekenāpi surā na pītā. Ākāraṇena jānāmīti tasmā iminā kāraṇena jānāmi. Na cāyaṃ bhaddikā surāti ‘‘nevāyaṃ bhaddikā surā, visasaṃyojitāya etāya bhavitabba’’nti dhutte niggaṇhitvā yathā na puna evarūpaṃ karonti, tathā te tajjetvā vissajjesi. So yāvajīvaṃ dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato.
导师讲完这段法义后,把本生故事总结起来说:“那时的酒徒就是现在的酒徒,而波罗奈的大商主正是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā dhuttā etarahi dhuttā, bārāṇasiseṭṭhi pana ahameva ahosi’’nti.
第4篇 何果本生注释
[54] 4. Kiṃphalajātakavaṇṇanā
“这棵树不难爬”这个故事,是导师住在祇园时,因一位擅长辨认果实的近事男而说的。据说,舍卫城有一位居士,邀请以佛陀为首的比丘僧团,请他们在自己的园林里坐下,供养了粥和硬食之后,吩咐园丁说:“你陪比丘们在园中走走,把芒果等各种果实供养给尊者们。”园丁答应说“好”,就带着比丘僧团在园林里游览。他只要抬头看看树,就能知道:“这果子是生的,这果子还没熟透,这果子熟透了。”他说什么,就确实是什么。比丘们回去后告诉如来:“尊者,这位园丁擅长辨认果实,站在地上抬头看树,就能知道‘这果子是生的,这果子还没熟透,这果子熟透了’,他说什么,就确实是什么。”导师说:“比丘们,不只是这位园丁擅长辨认果实,过去的有智慧的人也同样擅长辨认果实。”说完,就引出了过去的故事。
Nāyaṃrukkho durāruhāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ phalakusalaṃ upāsakaṃ ārabbha kathesi. Eko kira sāvatthivāsī kuṭumbiko buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā attano ārāme nisīdāpetvā yāgukhajjakaṃ datvā uyyānapālaṃ āṇāpesi ‘‘bhikkhūhi saddhiṃ uyyāne vicaritvā ayyānaṃ ambādīni nānāphalāni dehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā bhikkhūsaṅghamādāya uyyāne vicaranto rukkhaṃ ulloketvāva ‘‘etaṃ phalaṃ āmaṃ, etaṃ na supakkaṃ, etaṃ supakka’’nti jānāti. Yaṃ so vadati, taṃ tatheva hoti. Bhikkhū gantvā tathāgatassa ārocesuṃ ‘‘bhante, ayaṃ uyyānapālo phalakusalo bhūmiyaṃ ṭhitova rukkhaṃ ulloketvā ‘etaṃ phalaṃ āmaṃ, etaṃ na supakkaṃ, etaṃ supakka’nti jānāti. Yaṃ so vadati, taṃ tatheva hotī’’ti. Satthā ‘‘na, bhikkhave, ayameva uyyānapālo phalakusalo, pubbe paṇḍitāpi phalakusalāyeva ahesu’’nti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王执政的时候,菩萨出生在一个商队主家庭,长大后带着五百辆车做买卖。有一次,他来到一片叫大林子的荒野,站在林子入口,把所有人都召集起来,说:“这片林子里有一种叫毒树的树,毒叶、毒花、毒果、毒蜜都有。以前你们没吃过的东西,不管是叶子、花、果还是嫩芽,没问过我就别吃。”大家答应说“好”,就进了林子。在林子入口附近一个村口,有一棵叫“什么果树”的树,它的树干、枝条、叶子、花、果全都跟芒果树一模一样。不只是颜色和形状像,连没熟和熟了的果实的香气、味道都跟芒果一样,可是一吃下去,就像剧毒一样,当场就要命。走在前面的一些贪嘴的人,以为是芒果树,就吃了果子;另一些人说“等问了商队主再吃”,就用手拿着站在那里。商队主来了以后,他们问:“尊者,这些芒果能吃吗?”菩萨知道这不是芒果树,就拦住他们说:“这树叫‘什么果树’,不是芒果树,别吃。”又让已经吃了的人吐出来,给他们喝四种甜药,让他们恢复了健康。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto satthavāhakule nibbattitvā vayappatto pañcahi sakaṭasatehi vaṇijjaṃ karonto ekasmiṃ kāle mahāvattaniaṭaviṃ patvā aṭavimukhe ṭhatvā sabbe manusse sannipātāpetvā ‘‘imissā aṭaviyā visarukkhā nāma honti, visapattāni, visapupphāni, visaphalāni, visamadhūni hontiyeva, pubbe tumhehi aparibhuttaṃ, yaṃ kiñci pattaṃ vā pupphaṃ vā phalaṃ vā pallavaṃ vā maṃ aparipucchitvā mā khādathā’’ti āha. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā aṭaviṃ otariṃsu. Aṭavimukhe ca ekasmiṃ gāmadvāre kiṃphalarukkho nāma atthi, tassa khandhasākhāpalāsapupphaphalāni sabbāni ambasadisāneva honti. Na kevalaṃ vaṇṇasaṇṭhānatova, gandharasehipissa āmapakkāni phalāni ambaphalasadisāneva, khāditāni pana halāhalavisaṃ viya taṅkhaṇaññeva jīvitakkhayaṃ pāpenti. Purato gacchantā ekacce lolapurisā ‘‘amburukkho aya’’nti saññāya phalāni khādiṃsu, ekacce ‘‘satthavāhaṃ pucchitvāva khādissāmā’’ti hatthena gahetvā aṭṭhaṃsu. Te satthavāhe āgate ‘‘ayya, imāni ambaphalāni khādāmā’’ti pucchiṃsu. Bodhisatto ‘‘nāyaṃ ambarukkho’’ti ñatvā ‘‘kiṃ phalarukkho nāmesa, nāyaṃ ambarukkho, mā khāditthā’’ti vāretvā ye khādiṃsu. Tepi vamāpetvā catumadhuraṃ pāyetvā niroge akāsi.
以前,有人在这棵树下扎营住下来,把它当成芒果树,喊着“芒果、芒果”就吃了这些毒果,结果丢了性命。第二天,村里人出来,看见死人,就抓住他们的脚拖走,扔到隐蔽的地方,连车子带死者的全部财物一起拿走了。到了第二天天亮时,那些人急匆匆赶到那棵树下,嘴里嚷着“我的牛该归我,我的车该归我,我的货物该归我”,却看见那些人一点病都没有,就问:“你们怎么知道这棵树不是芒果树?”他们回答说:“我们不知道,是我们的商队首领知道。”众人就去问菩萨:“智者,你是怎么知道这棵树不是芒果树的?”菩萨说:“我是靠两点知道的。”然后说了这首偈颂:
Pubbe pana imasmiṃ rukkhamūle manussā nivāsaṃ kappetvā ‘‘ambaphalānī’’ti saññāya imāni visaphalāni khāditvā jīvitakkhayaṃ pāpuṇanti. Punadivase gāmavāsino nikkhamitvā matamanusse disvā pāde gaṇhitvā paṭicchannaṭṭhāne chaḍḍetvā sakaṭehi saddhiṃyeva sabbaṃ tesaṃ santakaṃ gahetvā gacchanti. Te taṃ divasampi aruṇuggamanakāleyeva ‘‘mayhaṃ balibaddo bhavissati, mayhaṃ sakaṭaṃ, mayhaṃ bhaṇḍa’’nti vegena taṃ rukkhamūlaṃ gantvā manusse niroge disvā ‘‘kathaṃ tumhe imaṃ rukkhaṃ ‘nāyaṃ ambarukkho’ti jānitthā’’ti pucchiṃsu. Te ‘‘mayaṃ na jānāma, satthavāhajeṭṭhako no jānātī’’ti āhaṃsu. Manussā bodhisattaṃ pucchiṃsu ‘‘paṇḍita, kinti katvā tvaṃ imassa rukkhassa anambarukkhabhāvaṃ aññāsī’’ti? So ‘‘dvīhi kāraṇehi aññāsi’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
“这棵树并不难爬,离村子也不远。
我凭特征就知道,这不是一棵结甜果的树。”
‘‘Nāyaṃ rukkho durāruho, napi gāmato ārakā; Ākāraṇena jānāmi, nāyaṃ sāduphalo dumo’’ti.
这里,这棵树并不难爬,这棵毒树并不难爬上去,他说就像把梯子架好放稳后,可以轻松地爬上去。也不是离村子很远,他说明即使站在离村子很远的地方也不算远,就站在村口一样。我用两种理由知道,我用这两种理由知道这棵树。怎么知道呢?这不是果实甜美的树。因为,如果这是一棵果实甘甜的芒果树,那么容易爬上去,又离得不远,那么这棵树上连一个果子都不会剩下,一定会经常被吃果子的人围着。这样,我用自己的智慧判断后,知道了这是一棵毒树。他向大家说法后,就平安离开了。
Tattha nāyaṃ rukkho durāruhoti ayaṃ visarukkho na dukkhāruho, ukkhipitvā ṭhapitanisseṇī viya sukhenārohituṃ sakkāti vadati. Napi gāmato ārakāti gāmato dūre ṭhitopi na hoti, gāmadvāre ṭhitoyevāti dīpeti. Ākāraṇena jānāmīti iminā duvidhena kāraṇenāhaṃ imaṃ rukkhaṃ jānāmi. Kinti? Nāyaṃ sāduphalo dumoti. Sace hi ayaṃ madhuraphalo ambarukkho abhavissa, evaṃ sukhāruḷhe avidūre ṭhite etasmiṃ ekampi phalaṃ na tiṭṭheyya, phalakhādakamanussehi niccaṃ parivutova assa. Evaṃ ahaṃ attano ñāṇena paricchinditvā imassa visarukkhabhāvaṃ aññāsinti mahājanassa dhammaṃ desetvā sotthigamanaṃ gato.
世尊也举出这个法义来开示:“比丘们,过去那些有智慧的人也是这样熟知果实的。”接着把前后文义衔接起来,然后总结本生故事:“那时候的听众就是佛陀的听众,而那位商队主就是我。”
Satthāpi ‘‘evaṃ, bhikkhave, pubbe paṇḍitāpi phalakusalā ahesu’’nti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā parisā buddhaparisā ahesuṃ, satthavāho pana ahameva ahosi’’nti.
五武器本生注释
[55] 5. Pañcāvudhajātakavaṇṇanā
“以不退转的心”这句话,是导师住在祇园精舍时,针对一位放弃精进的比丘说的。导师把那位比丘叫来,问:“比丘,听说你放弃了精进,是真的吗?”比丘回答:“是真的,世尊。”导师就说:“比丘,过去那些智者,在该精进的地方精进努力,因此得到了王位。”然后引出了过去的故事。
Yoalīnena cittenāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ossaṭṭhavīriyaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi bhikkhuṃ satthā āmantetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ossaṭṭhavīriyosī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhagavā’’ti vutte ‘‘bhikkhu pubbe paṇḍitā vīriyaṃ kātuṃ yuttaṭṭhāne vīriyaṃ katvā rajjasampattiṃ pāpuṇiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨投生到那位国王的第一王后的肚子里。到了给他取名字的那天,国王用各种欲乐满足了八百位婆罗门,然后问他们王子的相貌特征。精通相术的婆罗门看到王子相貌圆满,就预言说:“大王,这位王子福德具足,在您去世后会继承王位,将以五种兵器的技艺闻名,成为赡部洲最杰出的人。”国王听了婆罗门的话,给王子取名时,就取了“五武器王子”这个名字。后来,王子到了懂事的年纪,十六岁那年,国王把他叫来,说:“孩子,去学一门技艺吧。”“父王,我该跟谁学呢?”“孩子,你去犍陀罗国的塔迦尸喇城,跟那位名扬四方的老师学吧。另外,把这笔谢师金带给他。”国王给了他一千金币,就送他出发了。他到那里学成了技艺,接过老师授予的五种兵器,向老师行礼后,离开塔迦尸喇城,身上装备好五种兵器,走上了通往波罗奈的路。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa rañño aggamahesiyā kucchismiṃ nibbatti. Tassa nāmaggahaṇadivase aṭṭhasate brāhmaṇe sabbakāmehi santappetvā lakkhaṇāni pucchiṃsu. Lakkhaṇakusalā brāhmaṇā lakkhaṇasampattiṃ disvā ‘‘puññasampanno, mahārāja, kumāro tumhākaṃ accayena rajjaṃ pāpuṇissati, pañcāvudhakamme paññāto pākaṭo jambudīpe aggapuriso bhavissatī’’ti byākariṃsu. Rājā brāhmaṇānaṃ vacanaṃ sutvā kumārassa nāmaṃ gaṇhanto ‘‘pañcāvudhakumāro’’ti nāmaṃ akāsi. Atha naṃ viññutaṃ patvā soḷasavassuddese ṭhitaṃ rājā āmantetvā ‘‘tāta, sippaṃ uggaṇhāhī’’ti āha. ‘‘Kassa santike uggaṇhāmi, devā’’ti? ‘‘Gaccha, tāta, gandhāraraṭṭhe takkasilanagare disāpāmokkhassa ācariyassa santike uggaṇha, idañcassa ācariyabhāgaṃ dajjeyyāsī’’ti sahassaṃ datvā uyyojesi. So tattha gantvā sippaṃ sikkhitvā ācariyena dinnaṃ pañcāvudhaṃ gahetvā ācariyaṃ vanditvā takkasilanagarato nikkhamitvā sannaddhapañcāvudho bārāṇasimaggaṃ paṭipajji.
他在半路上来到一座森林,这座森林被一个叫“尸赖锁毛夜叉”的非人占据着。到了森林入口,人们看见他,就劝阻说:“年轻人,别进这座森林。这里有个叫尸赖锁毛的夜叉,凡是被他看见的人,都会被他弄死。”菩萨估量了一下自己,像一头无所畏惧的狮子,还是直接走进了森林。当他到了森林中央,那个夜叉变得有棕榈树那么高,头有尖顶屋那么大,眼睛有钵那么大,两颗獠牙像未开的芭蕉花蕾那么大,白脸、花斑肚、蓝手蓝脚,在菩萨面前现出身形,说:“你去哪儿?站住!你是我的食物!”菩萨呵斥他说:“夜叉,我是估量过自己才进来的,你最好小心点再靠近我。我用浸了毒的箭射中你,就能让你当场倒下。”说完,他搭上一支浸了剧毒的箭射了出去,箭却只粘在夜叉的毛上。接着又射一支,再射一支,就这样一连射了五十支箭,全都粘在了夜叉的毛上。夜叉把那些箭全都抖落,掉在自己脚边,然后朝菩萨逼近。
So antarāmagge silesalomayakkhena nāma adhiṭṭhitaṃ ekaṃ aṭaviṃ pāpuṇi. Atha naṃ aṭavimukhe manussā disvā ‘‘bho māṇava, mā imaṃ aṭaviṃ pavisa, silesalomayakkho nāmettha atthi, so diṭṭhadiṭṭhe manusse jīvitakkhayaṃ pāpetī’’ti vārayiṃsu. Bodhisatto attānaṃ takkento asambhītakesarasīho viya aṭaviṃ pāvisiyeva. Tasmiṃ aṭavimajjhaṃ sampatte so yakkho tālamatto hutvā kūṭāgāramattaṃ sīsaṃ pattappamāṇāni akkhīni, dakalimakuḷamattā dve dāṭhā ca māpetvā setamukho kabarakucchi nīlahatthapādo hutvā bodhisattassa attānaṃ dassetvā ‘‘kahaṃ yāsi, tiṭṭha bhakkhosi me’’ti āha. Atha naṃ bodhisatto ‘‘yakkha, ahaṃ attānaṃ takketvā idha paviṭṭho, tvaṃ appamatto hutvā maṃ upagaccheyyāsi. Visapītena hi sarena taṃ vijjhitvā ettheva pātessāmī’’ti santajjetvā halāhalavisapītaṃ saraṃ sannayhitvā muñci, so yakkhassa lomesuyeva allīyi. Tato aññaṃ, tato aññanti evaṃ paññāsa sare muñci, sabbe tassa lomesuyeva allīyiṃsu. Yakkho sabbepi te sare phoṭetvā attano pādamūleyeva pātetvā bodhisattaṃ upasaṅkami.
菩萨又一次喝斥他,拔出剑砍过去,这把三十三指长的剑也照样粘在毛发上。接着用短矛刺他,短矛也粘在毛发上。知道短矛粘住了,又用铁锤打他,铁锤也粘在毛发上。知道铁锤粘住了,又用长矛刺他,长矛也粘在毛发上。知道长矛粘住了,菩萨大声喊道:“喂,夜叉!我以前听说过我被称为‘五武器王子’。我进入你占据的这片森林时,并不是靠弓箭之类的武器才进来的,我是凭自己才进来的。今天我要把你打得粉碎!”他一边吼着,一边凭靠自身,用右手打向夜叉,手也粘在毛发上;用左手打,也粘住了;用右脚踢,也粘住了;用左脚踢,也粘住了;心想“我要用头把你撞成粉末”,就用头撞过去,头也粘在毛发上。他就这样五处被粘住、五个地方都被缠住,像悬吊着一样,但心里毫无恐惧,一点也不怯弱。
Bodhisatto punapi taṃ tajjetvā khaggaṃ kaḍḍhitvā pahari, tettiṃsaṅgulāyato khaggo lomesuyeva allīyi. Atha naṃ kaṇayena pahari, sopi lomesuyeva allīyi. Tassa allīnabhāvaṃ ñatvā muggarena pahari, sopi lomesuyeva allīyi. Tassa allīnabhāvaṃ ñatvā kuntena pahari, sopi lomesuyeva allīyi. Tassa allīnabhāvaṃ ñatvā ‘‘bho yakkhana, te ahaṃ ‘pañcāvudhakumāro nāmā’ti sutapubbo, ahaṃ tayā adhiṭṭhitaṃ aṭaviṃ pavisanto na dhanuādīni takketvā paviṭṭho, attānaṃyeva pana takketvā paviṭṭho, ajja taṃ pothetvā cuṇṇavicuṇṇaṃ karissāmī’’ti unnādento attānaṃ takketvā dakkhiṇahatthena yakkhaṃ pahari, hattho lomesuyeva allīyi. Vāmahatthena pahari, sopi allīyi. Dakkhiṇapādena pahari, sopi allīyi. Vāmapādena pahari, sopi allīyi. ‘‘Sīsena taṃ pothetvā cuṇṇavicuṇṇaṃ karissāmī’’ti sīsena pahari, tampi lomesuyeva allīyi. So pañcoḍḍito pañcasu ṭhānesu baddho olambantopi nibbhayo nissārajjova ahosi.
夜叉心想:“这个人真是人中狮子、人中良骏,绝不是普通人。被我这样的夜叉抓住,竟然连一点恐惧都没有。我在这条路上杀了那么多人,还从没见过这样的人物。他到底为什么不害怕呢?”夜叉不敢吃他,就问道:“年轻人,你为什么不怕死亡?”菩萨回答说:“夜叉,我为什么要怕?在每一次生命里,死亡都只有一次,这是注定的。而且,我的肚子里有一件金刚武器。你要是吃了我,那武器你消化不了,它会把你的肠子切成碎片,要了你的命。这样一来,我们两个都得死。就是因为这个,我才不怕。”据说,这是菩萨在说自己内在的智慧武器。夜叉听了之后心想:“这个年轻人说的是实话。这人中狮子的身体,哪怕只有绿豆那么大的一小块肉,我的肚子也消化不了。我还是放了他吧。”夜叉被死亡的恐惧吓住了,就放了菩萨,说道:“年轻人,你是人中狮子,我不吃你的肉了。今天你就像从罗睺口中逃脱的月亮一样,从我手里脱身了。回去吧,去让亲友们欢喜快乐。”
Yakkho cintesi ‘‘ayaṃ eko purisasīho purisājānīyo, na purisamattova, mādisena nāmassa yakkhena gahitassa santāsamattampi na bhavissati, mayā imaṃ maggaṃ hanantena ekopi evarūpo puriso na diṭṭhapubbo, kasmā nu kho esa na bhāyatī’’ti. So taṃ khādituṃ avisahanto ‘‘kasmā nu kho, tvaṃ māṇava, maraṇabhayaṃ na bhāyasī’’ti pucchi. ‘‘Kiṃkāraṇā, yakkha, bhāyissāmi. Ekasmiñhi attabhāve ekaṃ maraṇaṃ niyatameva, apica mayhaṃ kucchimhi vajirāvudhaṃ atthi. Sace maṃ khādissasi, taṃ āvudhaṃ jīrāpetuṃ na sakkhissasi, taṃ te antāni khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinditvā jīvitakkhayaṃ pāpessati. Iti ubhopi nassissāma, iminā kāraṇenāhaṃ na bhāyāmī’’ti. Idaṃ kira bodhisatto attano abbhantare ñāṇāvudhaṃ sandhāya kathesi. Taṃ sutvā yakkho cintesi ‘‘ayaṃ māṇavo saccameva bhaṇati, imassa purisasīhassa sarīrato muggabījamattampi maṃsakhaṇḍaṃ mayhaṃ kucchi jīretuṃ na sakkhissati, vissajjessāmi na’’nti maraṇabhayatajjito bodhisattaṃ vissajjetvā ‘‘māṇava, purisasīho tvaṃ, na te ahaṃ maṃsaṃ khādissāmi, tvaṃ ajja rāhumukhā muttacando viya mama hatthato muccitvā ñātisuhajjamaṇḍalaṃ tosento yāhī’’ti āha.
这时菩萨对他说:“夜叉,我先走了。可你过去造了不善业,才转生为残忍嗜血、吃人血肉的夜叉。如果你现在继续待在这里造不善业,就会从黑暗走向更深的黑暗。不过,自从你见到我之后,你就再也造不成不善业了。杀生这种事,会让人投生到地狱、畜生道、饿鬼道、阿修罗道;就算投生为人,也会导致短命。”他就这样讲了五种破戒行为的过患和五种持戒的功德,用种种理由呵斥夜叉,为他说法,把他调伏,让他不再伤害众生,使他安住在五戒中,又让这个夜叉成为那片森林里接受供养的神灵,以不放逸来教导他。然后菩萨走出森林,在森林出口处把路告诉人们,带上五种武器前往波罗奈。见到父母后,后来继承王位,依法治理国家,做布施等种种福德善行,最后随自己的业行而去。
Atha naṃ bodhisatto āha – ‘‘yakkha, ahaṃ tāva gacchissāmi, tvaṃ pana pubbepi akusalaṃ katvā luddo lohitapāṇi pararuhiramaṃsabhakkho yakkho hutvā nibbatto. Sace idhāpi ṭhatvā akusalameva karissasi, andhakārā andhakārameva gamissasi, maṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya pana na sakkā tayā akusalaṃ kātuṃ, pāṇātipātakammaṃ nāma niraye tiracchānayoniyaṃ pettivisaye asurakāye ca nibbatteti, manussesu nibbattanibbattaṭṭhāne appāyukasaṃvattanikaṃ hotī’’ti evamādinā nayena pañcannaṃ dussīlyakammānaṃ ādīnavaṃ, pañcannaṃ sīlānaṃ ānisaṃsañca kathetvā nānākāraṇehi yakkhaṃ tajjetvā dhammaṃ desetvā dametvā nibbisevanaṃ katvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā tassāyeva naṃ aṭaviyā balipaṭiggāhakaṃ devataṃ katvā appamādena ovaditvā aṭavito nikkhamitvā aṭavimukhe manussānaṃ ācikkhitvā sannaddhapañcāvudho bārāṇasiṃ gantvā mātāpitaro disvā aparabhāge rajje patiṭṭhāya dhammena rajjaṃ kārento dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato.
导师带来这段法义之后,在成等正觉之后诵出了这首偈颂:
Satthāpi imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā abhisambuddho hutvā imaṃ gāthamāha –
“如果有人以不退缩的心、不退缩的意,
为了达到安稳而修习善法,
愿次第证得一切结缚的灭尽。”
‘‘Yo alīnena cittena, alīnamanaso naro; Bhāveti kusalaṃ dhammaṃ, yogakkhemassa pattiyā; Pāpuṇe anupubbena, sabbasaṃyojanakkhaya’’nti.
这里的总义是:若有人以不退缩、不扭曲的心——即使他本性上心就不退缩、志趣也不退缩——以无过失之义修习、增长那属于七十种菩提分法的善法,并以广大的心致力于观,为的是以四种瑜伽证得安稳的涅槃;他对一切行都加上“无常、苦、无我”这三相,从初期的观智开始修习已生起的菩提分法,渐渐断除,连一结也不余留;由于这果是在能断尽一切结的第四道之终点生起的,他便证得那被称为“断尽一切结”的阿拉汉果。
Tatrāyaṃ piṇḍattho – yo puriso alīnena asaṃkuṭitena cittena pakatiyāpi alīnamano alīnajjhāsayova hutvā anavajjaṭṭhena kusalaṃ sattatiṃ sabodhipakkhiyabhedaṃ dhammaṃ bhāveti vaḍḍheti, visālena cittena vipassanaṃ anuyuñjati catūhi yogehi khemassa nibbānassa pattiyā, so evaṃ sabbasaṅkhāresu ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropetvā taruṇavipassanato paṭṭhāya uppanne bodhipakkhiyadhamme bhāvento anupubbena ekasaṃyojanampi anavasesetvā sabbasaṃyojanakkhayakarassa catutthamaggassa pariyosāne uppannattā ‘‘sabbasaṃyojanakkhayo’’ti saṅkhyaṃ gataṃ arahattaṃ pāpuṇeyyāti.
导师以阿拉汉果作为说法的顶点,在顶点上开示了四圣谛。四圣谛讲完时,那位比丘证得了阿拉汉果。导师把前后因缘连接起来,总结本生故事说:“那时的夜叉就是央掘摩罗,而五武器童子就是我。”
Evaṃ satthā arahattena dhammadesanāya kūṭaṃ gahetvā matthake cattāri saccāni pakāsesi, saccapariyosāne so bhikkhu arahattaṃ pāpuṇi. Satthā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā yakkho aṅgulimālo ahosi, pañcāvudhakumāro pana ahameva ahosi’’nti.
6. 金块本生注释
[56] 6. Kañcanakkhandhajātakavaṇṇanā
“以踊跃之心”这一句,是导师住在祇园时,针对一位比丘而说的。据说,舍卫城有一位良家子,听了导师说法之后,对宝教生起信心,就出家了。那时,他的戒师和依止师对他说:“贤友,戒有一类、二类、三类、四类、五类、六类、七类、八类、九类、十类,乃至多种类别。这是小戒,这是中戒,这是大戒。这是巴帝摩卡防护戒,这是根律仪戒,这是活命遍净戒,这是资具依止戒。”他听了以后心想:“这戒也太多了,我没法全部受持奉行。既然没法圆满持戒,出家又有什么意义?我还不如回家做居士,修布施等福德,养活妻儿。”这样想过之后,他就说:“尊者,我没法持守这些戒。既然没能力持守,出家还有什么意义?我要还俗,请你们把我的钵和衣收回去吧。”
Yopahaṭṭhena cittenāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Eko kira sāvatthivāsī kulaputto satthu dhammadesanaṃ sutvā ratanasāsane uraṃ datvā pabbaji. Athassa ācariyupajjhāyā ‘‘āvuso, ekavidhena sīlaṃ nāma, duvidhena, tividhena, catubbidhena, pañcavidhena, chabbidhena, sattavidhena, aṭṭhavidhena, navavidhena, dasavidhena, bahuvidhena sīlaṃ nāma. Idaṃ cūḷasīlaṃ nāma, idaṃ majjhimasīlaṃ nāma, idaṃ mahāsīlaṃ nāma. Idaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ nāma, idaṃ indriyasaṃvarasīlaṃ nāma, idaṃ ājīvapārisuddhisīlaṃ nāma, idaṃ paccayapaṭisevanasīlaṃ nāmā’’ti sīlaṃ ācikkhanti. So cintesi ‘‘idaṃ sīlaṃ nāma atibahu, ahaṃ ettakaṃ samādāya vattituṃ na sakkhissāmi, sīlaṃ pūretuṃ asakkontassa ca nāma pabbajjāya ko attho, ahaṃ gihī hutvā dānādīni puññāni ca karissāmi, puttadārañca posessāmī’’ti. Evañca pana cintetvā ‘‘bhante, ahaṃ sīlaṃ rakkhituṃ na sakkhissāmi, asakkontassa ca nāma pabbajjāya ko attho, ahaṃ hīnāyāvattissāmi, tumhākaṃ pattacīvaraṃ gaṇhathā’’ti āha.
这时,他们对他说:“贤友,既然这样,你先去礼拜十力尊,然后再走吧。”于是他们带着他一起来到导师所在的法堂。导师一看见他们就问:“比丘们,你们为什么带这个不想修行的比丘来?”他们说:“尊者,这位比丘说‘我没法守护戒行’,把钵和衣交还了,我们就把他带来了。”导师说:“比丘们,你们为什么对这位比丘讲那么多戒条?他能守护多少,就守护多少。从今以后,你们什么都不要对他说,这件事我来处理。来吧,比丘,你要那么多戒条干什么?你只要守护三条戒,能做到吗?”他说:“我能,尊者。”导师说:“那么,从今以后,你守护好三道门:身门、语门、意门。不要以身造恶,不要以语造恶,不要以意造恶。去吧,不要还俗,你就守护这三条戒。”这时,那位比丘满心欢喜地说:“好的,尊者,我愿意守护这三条戒。”他顶礼导师后,就和戒师、依止师一起离开了。当他圆满守护这三条戒时,他明白了:“戒师和依止师对我讲的戒,其实也就这么多。只是他们自己没有觉悟,所以没法让我明白。而正自觉的佛陀,凭着自己彻底觉悟、是无上的法王,把那么多戒归纳成只有三门,让我受持。世尊确实成了我的依靠。”于是他修习观智,没过多久就证得了阿拉汉果。
Atha naṃ āhaṃsu ‘‘āvuso evaṃ sante dasabalaṃ vanditvāva yāhī’’ti te taṃ ādāya satthu santikaṃ dhammasabhaṃ agamaṃsu. Satthā disvāva ‘‘kiṃ, bhikkhave, anatthikaṃ bhikkhuṃ ādāya āgatatthā’’ti āha. Bhante, ayaṃ bhikkhu ‘‘ahaṃ sīlaṃ rakkhituṃ na sakkhissāmī’’ti pattacīvaraṃ niyyādeti, atha naṃ mayaṃ gahetvā āgatamhāti. ‘‘Kasmā pana tumhe, bhikkhave, imassa bhikkhuno bahuṃ sīlaṃ ācikkhatha. Yattakaṃ esa rakkhituṃ sakkoti, tattakameva rakkhissati. Ito paṭṭhāya tumhe etaṃ mā kiñci avacuttha, ahamettha kattabbaṃ jānissāmi, ehi tvaṃ bhikkhu, kiṃ te bahunā sīlena, tīṇiyeva sīlāni rakkhituṃ sakkhissasī’’ti? ‘‘Rakkhissāmi, bhante’’ti. Tena hi tvaṃ ito paṭṭhāya kāyadvāraṃ vacīdvāraṃ manodvāranti tīṇi dvārāni rakkha, mā kāyena pāpakammaṃ kari, mā vācāya, mā manasā. ‘‘Gaccha mā hīnāyāvatti, imāni tīṇiyeva sīlāni rakkhā’’ti. Ettāvatā so bhikkhu tuṭṭhamānaso ‘‘sādhu, bhante, rakkhissāmi imāni tīṇi sīlānī’’ti satthāraṃ vanditvā ācariyupajjhāyehi saddhiṃyeva agamāsi. So tāni tīṇi sīlāni pūrentova aññāsi ‘‘ācariyupajjhāyehi mayhaṃ ācikkhitaṃ sīlampi ettakameva, te pana attano abuddhabhāvena maṃ bujjhāpetuṃ nāsakkhiṃsu, sammāsambuddho attano buddhasubuddhatāya anuttaradhammarājatāya ettakaṃ sīlaṃ tīsuyeva dvāresu pakkhipitvā maṃ gaṇhāpesi, avassayo vata me satthā jāto’’ti vipassanaṃ vaḍḍhetvā katipāheneva arahatte patiṭṭhāsi.
比丘们知道了这件事,就聚集在法堂里,坐着谈论佛陀的功德:“贤友,那位比丘因为觉得‘这么多戒我守不了’而想还俗,导师却把全部戒归纳成三部分,让他受持,使他证得了阿拉汉果。啊,诸佛的力量真是不可思议!”他们正这样谈论时,导师来了,问道:“诸比丘,你们现在聚在一起谈什么?”他们回答说:“是这件事。”导师便说:“诸比丘,极重的负担,如果按份分开来承担,也会变得轻省。过去也有智者,得到一大块金子,举不起来,就把它分成几份,举起来带走了。”说完,导师讲起了过去的事。
Taṃ pavattiṃ ñatvā dhammasabhāyaṃ sannipatitā bhikkhū ‘‘āvuso, taṃ kira bhikkhuṃ ‘bahusīlāni rakkhituṃ na sakkomī’ti hīnāyāvattantaṃ sabbāni sīlāni tīhi koṭṭhāsehi saṅkhipitvā gāhāpetvā satthā arahattaṃ pāpesi, aho buddhānaṃ balaṃ nāma acchariya’’nti buddhaguṇe kathentā nisīdiṃsu. Atha satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘bhikkhave, atigarukopi bhāro koṭṭhāsavasena bhājetvā dinno lahuko viya hoti, pubbepi paṇḍitā mahantaṃ kañcanakkhandhaṃ labhitvā ukkhipituṃ asakkontā vibhāgaṃ katvā ukkhipitvā agamaṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨是某个村子里的农夫。有一天,他在一个被废弃的村子里耕田。从前,那个村子里有一位大富长者,埋了一块粗如大腿、长四肘的金块,然后就去世了。那块金块卡住了菩萨的犁,犁就停住了。他以为是树根之类的东西,就拨开泥土,看见金块后,又用泥土把它盖住,耕了一整天。太阳落山后,他把轭、犁等农具放在一边,心想:“我把金块拿回去就走。”却怎么也举不起来。举不动,他就坐下来想:“这么多够我养家糊口,这么多我存起来放着,这么多用来经营事业,这么多用来布施等修福。”于是把金块分成了四份。就在这样分好份数的时候,那块金块就好像变轻了。他举起金块带回家,分成四份,用来布施等修福,后来随业而去世。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ gāmake kassako ahosi. So ekadivasaṃ aññatarasmiṃ chaḍḍitagāmake khette kasiṃ kasati. Pubbe ca tasmiṃ gāme eko vibhavasampanno seṭṭhi ūrumattapariṇāhaṃ catuhatthāyāmaṃ kañcanakkhandhaṃ nidahitvā kālamakāsi. Tasmiṃ bodhisattassa naṅgalaṃ lagitvā aṭṭhāsi. So ‘‘mūlasantānakaṃ bhavissatī’’ti paṃsuṃ viyūhanto taṃ disvā paṃsunā paṭicchādetvā divasaṃ kasitvā atthaṅgate sūriye yuganaṅgalādīni ekamante nikkhipitvā ‘‘kañcanakkhandhaṃ gaṇhitvā gacchissāmī’’ti taṃ ukkhipituṃ nāsakkhi. Asakkonto nisīditvā ‘‘ettakaṃ kucchibharaṇāya bhavissati, ettakaṃ nidahitvā ṭhapessāmi, ettakena kammante payojessāmi, ettakaṃ dānādipuññakiriyāya bhavissatī’’ti cattāro koṭṭhāse akāsi. Tassevaṃ vibhattakāle so kañcanakkhandho sallahuko viya ahosi. So taṃ ukkhipitvā gharaṃ netvā catudhā vibhajitvā dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato.
世尊就这样把这段法讲完,然后以正自觉者的身份说出这首偈颂:
Iti bhagavā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā abhisambuddho hutvā imaṃ gāthamāha –
“如果有人以欢喜的心、欢喜的意来修行,
他修习善法,是为了达到离轭安稳。
按顺序逐步到达一切结缚的灭尽。”
‘‘Yo pahaṭṭhena cittena, pahaṭṭhamanaso naro; Bhāveti kusalaṃ dhammaṃ, yogakkhemassa pattiyā; Pāpuṇe anupubbena, sabbasaṃyojanakkhaya’’nti.
这里,“欢喜”指的是没有障碍。“欢喜之心”就是说,因为这种无障碍,心变得欢喜,就像黄金被擦亮后发出光辉一样,心也变得光明闪耀。
Tattha pahaṭṭhenāti vinīvaraṇena. Pahaṭṭhamanasoti tāya eva vinīvaraṇatāya pahaṭṭhamānaso, suvaṇṇaṃ viya pahaṃsitvā samujjotitasappabhāsacitto hutvāti attho.
导师以阿拉汉果为顶点结束开示,接着把前后因缘连接起来,然后归结本生故事:“那时得到金块的那个人,就是我。”
Evaṃ satthā arahattakūṭena desanaṃ niṭṭhāpetvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kañcanakkhandhaladdhapuriso ahameva ahosi’’nti.
7. 猴王本生注释
[57] 7. Vānarindajātakavaṇṇanā
“谁有这四法”这段开示,是导师住在竹林精舍时,因为提婆达多图谋杀害他而说的。当时,导师听说“提婆达多正在图谋害我”,就说:“诸比丘,提婆达多不是现在才图谋害我,过去他也一样图谋过,可是连一点点都做不到。”说完,就引出了过去的故事。
Yassetecaturo dhammāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattassa vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathesi. Tasmiñhi samaye satthā ‘‘devadatto vadhāya parisakkatī’’ti sutvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva devadatto mayhaṃ vadhāya parisakkati, pubbepi parisakkiyeva, tāsamattampi pana kātuṃ nāsakkhī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨投生为猴子,长大后有了小马驹那么大的个头,力气也很大,独自一个住在河边。那条河的正中间有一座小岛,岛上长满了芒果、波罗蜜等各种果树。菩萨有大象般的力量,身体强壮,从河的这边岸上跳起来,先落到河中间靠近小岛的一块大石头上,再从那里跳起来,落到小岛上。他在岛上吃各种果子,到了傍晚又用同样的办法回来,回到自己住的地方,第二天也照样这么做。他就这样在那里住着。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kapiyoniyaṃ nibbattitvā vuḍḍhimanvāya assapotakappamāṇo thāmasampanno ekacaro hutvā nadītīre viharati. Tassā pana nadiyā vemajjhe eko dīpako nānappakārehi ambapanasādīhi phalarukkhehi sampanno. Bodhisatto nāgabalo thāmasampanno nadiyā orimatīrato uppatitvā dīpakassa orato nadīmajjhe eko piṭṭhipāsāṇo atthi, tasmiṃ nipatati, tato uppatitvā tasmiṃ dīpake patati. Tattha nānappakārāni phalāni khāditvā sāyaṃ teneva upāyena paccāgantvā attano vasanaṭṭhāne vasitvā punadivasepi tatheva karoti. Iminā niyāmena tattha vāsaṃ kappeti.
那时候,有一只鳄鱼和它的妻子一起住在那条河里。鳄鱼的妻子看见菩萨一次又一次地来回经过,就对菩萨的心脏肉起了贪馋,于是对鳄鱼说:“夫君,我对这只猴王的心脏肉起了贪馋。”鳄鱼说:“好啊,贤妻,你会得到的。”接着又说:“今天傍晚,等它从岛上回来的时候,我就直接抓住它。”说完就过去趴在那块岩石上。
Tasmiṃ pana kāle eko kumbhīlo sapajāpatiko tassā nadiyā vasati. Tassa bhariyā bodhisattaṃ aparāparaṃ gacchantaṃ disvā bodhisattassa hadayamaṃse dohaḷaṃ uppādetvā kumbhīlaṃ āha – ‘‘mayhaṃ kho, ayya, imassa vānarindassa hadayamaṃse dohaḷo uppanno’’ti. Kumbhīlo ‘‘sādhu, bhadde, lacchasī’’ti vatvā ‘‘ajja taṃ sāyaṃ dīpakato āgacchantameva gaṇhissāmī’’ti gantvā piṭṭhipāsāṇe nipajji.
菩萨白天游走了一天,傍晚时分还站在岛上,看着那块岩石,心里想:“这块岩石现在看起来比之前更高了,到底是什么原因呢?”据说,他对水位和岩石的高度一直都判断得很准确。于是他心里想:“今天这条河的水既没有减少,也没有增多,可这块岩石却显得又大又高,难道这里有鳄鱼趴着,是为了抓我?”他又想:“我先试探一下再说。”于是就站在原地,像是跟岩石说话一样,说道:“喂,岩石啊!”没有得到回应,他又第三次说道:“喂,岩石啊!”岩石怎么会回答呢?猴子又说:“喂,岩石,今天你怎么不回答我?”鳄鱼心想:“看来在别的日子里,这块岩石都会回答猴王,那我现在就给他一个回答吧。”于是说道:“什么事,猴王?”“你是谁?”“我是鳄鱼。”“你趴在这里做什么?”“想要你的心脏肉。”菩萨心想:“我没有别的路可走了,今天我必须骗过这条鳄鱼。”于是对他说:“鳄鱼朋友,我愿意把自己交给你,你张开嘴,等我到你身边的时候就把我抓住吧。”因为鳄鱼一张开嘴,眼睛就会闭上。鳄鱼没有注意到这一点,就把嘴张开了,于是他的眼睛就闭上了。他张着嘴、闭着眼,趴在那里。菩萨知道了他这个情况,便从岛上跳起来,踩到鳄鱼的头上,再从那里跳起来,像闪电一样闪闪发光地落到了对岸。
Bodhisatto divasaṃ caritvā sāyanhasamaye dīpake ṭhitova pāsāṇaṃ oloketvā – ‘‘ayaṃ pāsāṇo idāni uccataro khāyati, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti cintesi. Tassa kira udakappamāṇañca pāsāṇappamāṇañca suvavatthāpitameva hoti. Tenassa etadahosi ‘‘ajja imissā nadiyā udakaṃ neva hāyati, na ca vaḍḍhati, atha ca panāyaṃ pāsāṇo mahā hutvā paññāyati, kacci nu kho ettha mayhaṃ gahaṇatthāya kumbhīlo nipanno’’ti. So ‘‘vīmaṃsāmi tāva na’’nti tattheva ṭhatvā pāsāṇena saddhiṃ kathento viya ‘‘bho pāsāṇā’’ti vatvā paṭivacanaṃ alabhanto yāvatatiyaṃ ‘‘bho pāsāṇā’’ti āha. Pāsāṇo kiṃ paṭivacanaṃ dassati. Punapi vānaro ‘‘kiṃ bho pāsāṇa, ajja mayhaṃ paṭivacanaṃ na desī’’ti āha. Kumbhīlo ‘‘addhā aññesu divasesu ayaṃ pāsāṇo vānarindassa paṭivacanaṃ adāsi, dassāmi dānissa paṭivacana’’nti cintetvā ‘‘kiṃ, bho vānarindā’’ti āha. ‘‘Kosi tva’’nti? ‘‘Ahaṃ kumbhīlo’’ti. ‘‘Kimatthaṃ ettha nipannosī’’ti? ‘‘Tava hadayamaṃsaṃ patthayamāno’’ti. Bodhisatto cintesi ‘‘añño me gamanamaggo natthi, ajja mayā esa kumbhīlo vañcetabbo’’ti. Atha naṃ evamāha ‘‘samma kumbhīla, ahaṃ attānaṃ tuyhaṃ pariccajissāmi, tvaṃ mukhaṃ vivaritvā maṃ tava santikaṃ āgatakāle gaṇhāhī’’ti. Kumbhīlānañhi mukhe vivaṭe akkhīni nimmīlanti. So taṃ kāraṇaṃ asallakkhetvā mukhaṃ vivari, athassa akkhīni pithīyiṃsu. So mukhaṃ vivaritvā akkhīni nimmīletvā nipajji. Bodhisatto tathābhāvaṃ ñatvā dīpakā uppatito gantvā kumbhīlassa matthake akkamitvā tato uppatito vijjulatā viya vijjotamāno paratīre aṭṭhāsi.
鳄鱼看到这件稀奇的事,心想:“这位猴王做了一件极其不可思议的事。”于是说道:“猴王啊,在这个世间,具足四种法的人能战胜怨敌。我想,这四种法你全都具足。”说完之后,便说出下面这首偈颂:
Kumbhīlo taṃ acchariyaṃ disvā ‘‘iminā vānarindena atiaccherakaṃ kata’’nti cintetvā ‘‘bho vānarinda, imasmiṃ loke catūhi dhammehi samannāgato puggalo paccāmitte adhibhavati. Te sabbepi tuyhaṃ abbhantare atthi maññe’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
“猴王啊,凡具此四法者,如你一般——
真实、法、坚毅、舍离——彼超越所见。”
‘‘Yassete caturo dhammā, vānarinda yathā tava; Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, diṭṭhaṃ so ativattatī’’ti.
这里,“凡是”指任何一个人。“这些”是把接下来要说的内容直接指出来。“四法”就是四种功德。“真”指言语真实:说了“我会到你这里来”,之后没有打妄语,确实来了——这就是你的言语真实。“慧”指审察的智慧:“这样做的话,就会有这样的结果”——这种审察的智慧你是有的。“坚毅”指不间断的精进——这个你也有。“施舍”指舍弃自己:你舍弃了自身,来到我这里。至于我没能抓住你,那完全是我自己的过错。“所见”指敌人。“他能胜过”是说:一个人如果像你这样具备这四种法,他就会像今天你越过我一样,越过、战胜自己的敌人。鳄鱼这样称赞菩萨之后,就回到自己的住处去了。
Tattha yassāti yassa kassaci puggalassa. Eteti idāni vattabbe paccakkhato niddisati. Caturo dhammāti cattāro guṇā. Saccanti vacīsaccaṃ, ‘‘mama santikaṃ āgamissāmī’’ti vatvā musāvādaṃ akatvā āgatoyevāti etaṃ te vacīsaccaṃ. Dhammoti vicāraṇapaññā, ‘‘evaṃ kate idaṃ nāma bhavissatī’’ti esā te vicāraṇapaññā atthi. Dhitīti abbocchinnaṃ vīriyaṃ vuccati, etampi te atthi. Cāgoti attapariccāgo, tvaṃ attānaṃ pariccajitvā mama santikaṃ āgato. Yaṃ panāhaṃ gaṇhituṃ nāsakkhiṃ, mayhamevesa doso. Diṭṭhanti paccāmittaṃ. So ativattatīti yassa puggalassa yathā tava, evaṃ ete cattāro dhammā atthi, so yathā maṃ ajja tvaṃ atikkanto, tatheva attano paccāmittaṃ atikkamati abhibhavatīti. Evaṃ kumbhīlo bodhisattaṃ pasaṃsitvā attano vasaṭṭhānaṃ gato.
世尊又说:“诸位比丘,提婆达多不是现在才想方设法要杀我,他从前也曾经图谋过。”说完引出这段法的开示,把前后文衔接起来,然后作了本生的总结:“那时候,鳄鱼就是提婆达多,他的妻子就是旃遮摩纳维,而猴王就是我。”
Satthāpi ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva mayhaṃ vadhāya parisakkati, pubbepi parisakkiyevā’’ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kumbhīlo devadatto ahosi, bhariyāssa ciñcamāṇavikā, vānarindo pana ahameva ahosi’’nti.
三法本生注释
[58] 8. Tayodhammajātakavaṇṇanā
导师住在竹林精舍时,缘于提婆达多企图杀害他这件事,讲了这个“具足这三法”的开示。
Yassa ete tayo dhammāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattassa vadhāya parisakkanamevārabbha kathesi.
过去,在波罗奈梵授王统治时期,提婆达多投生为猴子,在雪山一带统领猴群。他因为害怕那些因自己而出生的小猴子——怕它们长大后会把猴群夺走——就用牙齿咬掉它们的睾丸。那时,菩萨也缘于那只公猴,投生到了某一只母猴的肚子里。那只母猴知道自己怀孕后,为了保护腹中的孩子,就去了另一处山脚。她足月后生下了菩萨。菩萨渐渐长大,到了懂事的年纪,身体也变得强壮有力。有一天,他问母亲:“妈妈,我的父亲在哪里?”母亲说:“孩子,他在某处山脚统领猴群。”菩萨说:“妈妈,带我去他那里吧。”母亲说:“孩子,你没法去父亲那里。因为你父亲害怕那些因自己而出生的小猴子会夺走猴群,就用牙齿咬掉它们的睾丸。”菩萨说:“妈妈,带我去吧,我会有办法的。”于是母猴带着儿子,去了他父亲那里。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente devadatto vānarayoniyaṃ nibbattitvā himavantappadese yūthaṃ pariharanto attānaṃ paṭicca jātānaṃ vānarapotakānaṃ ‘‘vuḍḍhippattā ime yūthaṃ parihareyyu’’nti bhayena dantehi ḍaṃsitvā tesaṃ bījāni uppāṭeti. Tadā bodhisattopi taññeva paṭicca ekissā vānariyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Atha sā vānarī gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ ñatvā attano gabbhaṃ anurakkhamānā aññaṃ pabbatapādaṃ agamāsi. Sā paripakkagabbhā bodhisattaṃ vijāyi. So vuḍḍhimanvāya viññutaṃ patto thāmasampanno ahosi. So ekadivasaṃ mātaraṃ pucchi ‘‘amma, mayhaṃ pitā kaha’’nti? ‘‘Tāta, asukasmiṃ nāma pabbatapāde yūthaṃ pariharanto vasatī’’ti. ‘‘Amma, tassa maṃ santikaṃ nehī’’ti. ‘‘Tāta, na sakkā tayā pitu santikaṃ gantuṃ. Pitā hi te attānaṃ paṭicca jātānaṃ vānarapotakānaṃ yūthapariharaṇabhayena dantehi ḍaṃsitvā bījāni uppāṭetī’’ti. ‘‘Amma, nehi maṃ tattha, ahaṃ jānissāmī’’ti. Sā puttaṃ ādāya tassa santikaṃ agamāsi.
那只公猴一看到自己的儿子,心里就想:“这家伙长大了,不会让我继续统领猴群,现在就得杀掉他。”接着又盘算:“我要假装抱他,趁机用力把他勒死。”于是他说:“来,孩子,这么长时间你去哪儿了?”说着就装作拥抱菩萨的样子,使劲挤压他。可是菩萨像大象一样有力,身体强壮,他也反过来挤压那只公猴,结果公猴的骨头都快被压碎了。这时公猴心想:“这家伙长大了会杀我,我该用什么办法先下手为强呢?”接着他想:“附近有个湖,被罗刹占据着,我就让罗刹在那里把他吃掉。”于是他对菩萨说:“孩子,我老了,这个猴群交给你了,今天我就让你做猴王。有个地方有个湖,那里开着两丛白莲、三丛青莲和五丛红莲。你去采些花回来吧。”菩萨说:“好的,父亲,我去采。”他到了那里,没有贸然下水,而是先仔细察看四周的脚印,只看到有进去的脚印,没看到出来的脚印。他想:“这个湖一定被罗刹占据了。父亲自己杀不了我,就想让罗刹吃掉我。我既不下水,也要采到花。”于是他走到没有水的地方,助跑加速,一跃而起,在无水的地方站着采了两朵花,然后落到对岸。从对岸回来时,也用同样的办法采了两朵。就这样,他在两边都堆了一堆花,采到了花,却始终没有踏入罗刹管辖的地方。
So vānaro attano puttaṃ disvāva ‘‘ayaṃ vaḍḍhanto mayhaṃ yūthaṃ pariharituṃ na dassati, idāneva māretabbo’’ti ‘‘etaṃ āliṅganto viya gāḷhaṃ pīḷetvā jīvitakkhayaṃ pāpessāmī’’ti cintetvā ‘‘ehi, tāta, ettakaṃ kālaṃ kahaṃ gatosī’’ti bodhisattaṃ āliṅganto viya nippīḷesi. Bodhisatto pana nāgabalo thāmasampanno, sopi naṃ nippīḷesi, athassa aṭṭhīni bhijjanākārappattāni ahesuṃ. Athassa etadahosi ‘‘ayaṃ vaḍḍhanto maṃ māressati, kena nu kho upāyena puretaraññeva māreyya’’nti. Tato cintesi ‘‘ayaṃ avidūre rakkhasapariggahito saro atthi, tattha naṃ rakkhasena khādāpessāmī’’ti. Atha naṃ evamāha ‘‘tāta, ahaṃ mahallako, imaṃ yūthaṃ tuyhaṃ niyyādemi, ajjeva taṃ rājānaṃ karomi, asukasmiṃ nāma ṭhāne saro atthi, tattha dve kumudiniyo, tisso uppaliniyo, pañca paduminiyo ca pupphanti, gaccha, tato pupphāni āharā’’ti. So ‘‘sādhu, tāta, āharissāmī’’ti gantvā sahasā anotaritvā samantā padaṃ paricchindanto otiṇṇapadaññeva addasa, na uttiṇṇapadaṃ. So ‘‘iminā sarena rakkhasapariggahitena bhavitabbaṃ, mayhaṃ pitā attanā māretuṃ asakkonto rakkhasena maṃ khādāpetukāmo bhavissati , ahaṃ imañca saraṃ na otarissāmi, pupphāni ca gahessāmī’’ti nirudakaṭṭhānaṃ gantvā vegaṃ gahetvā uppatitvā parato gacchanto nirudake okāse ṭhitāneva dve pupphāni gahetvā paratīre pati. Paratīratopi orimatīraṃ āgacchanto tenevupāyena dve gaṇhi. Evaṃ ubhosu passesu rāsiṃ karonto pupphāni ca gaṇhi, rakkhasassa ca āṇaṭṭhānaṃ na otari.
这时菩萨心想:“我没法再往上跳了。”于是把那些花收在一起,堆成一堆。那罗刹见了心想:“我这么久以来,从没见过这样有智慧、这样奇特的人。他随意采花,却始终没有踏进我的地盘。”于是罗刹把水分开,从水里出来,走到菩萨跟前说:“猴王啊,这世上谁具备三种法,谁就能战胜敌人。我看这三种法你全都有。”他赞叹菩萨,说了下面这首偈颂——
Athassa ‘‘ito uttari ukkhipituṃ na sakkhissāmī’’ti tāni pupphāni gahetvā ekasmiṃ ṭhāne rāsiṃ karontassa so rakkhaso ‘‘mayā ettakaṃ kālaṃ evarūpo paññavā acchariyapuriso na diṭṭhapubbo, pupphāni ca nāma yāvadicchakaṃ gahitāni, mayhañca āṇaṭṭhānaṃ na otarī’’ti udakaṃ dvidhā bhindanto udakato uṭṭhāya bodhisattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘vānarinda, imasmiṃ loke yassa tayo dhammā atthi, so paccāmittaṃ abhibhavati, te sabbepi tava abbhantare atthi maññe’’ti vatvā bodhisattassa thutiṃ karonto imaṃ gāthamāha –
“猴王啊,凡具足如你那般三法——善巧、勇健与智慧者,
彼即超越所见之敌。”
‘‘Yassa ete tayo dhammā, vānarinda yathā tava; Dakkhiyaṃ sūriyaṃ paññā, diṭṭhaṃ so ativattatī’’ti.
在这其中,dakkhiya 是善巧的名字,指的是最上精进,它与了知智慧相应,而这智慧能摧毁已生起的恐惧。sūriya 是勇敢的名字,这是无畏状态。paññā 是智慧的名字,这是以智慧为立足处的善巧智慧。
Tattha dakkhiyanti dakkhabhāvo, sampattabhayaṃ vidhamituṃ jānanapaññāya sampayuttauttamavīriyassetaṃ nāmaṃ. Sūriyanti sūrabhāvo, nibbhayabhāvassetaṃ nāmaṃ. Paññāti paññāpadaṭṭhānāya upāyapaññāyetaṃ nāmaṃ.
水罗刹用这首偈颂赞叹了菩萨之后,问道:“你拿这些花做什么?”菩萨回答说:“父亲想让我当国王,因为这个缘故,我来采花。”罗刹说:“像您这样尊贵的人,不该亲自搬花,让我来拿吧。”说完就提起花,跟在菩萨身后一路走。这时,菩萨的父亲远远看见这一幕,心想:“我派他去,本是想让他被罗刹吃掉,现在他却让罗刹捧着花跟回来了,这下我死定了。”这么一想,心脏当场裂成七块,就死在那里了。剩下的猴子们聚到一起,拥立菩萨做了国王。
Evaṃ so dakarakkhaso imāya gāthāya bodhisattassa thutiṃ katvā ‘‘imāni pupphāni kimatthaṃ harasī’’ti pucchi. ‘‘Pitā maṃ rājānaṃ kātukāmo, tena kāraṇena harāmī’’ti. ‘‘Na sakkā tādisena uttamapurisena pupphāni vahituṃ ahaṃ vahissāmī’’ti ukkhipitvā tassa pacchato pacchato agamāsi. Athassa pitā dūratova taṃ disvā ‘‘ahaṃ imaṃ ‘rakkhasabhattaṃ bhavissatī’ti pahiṇiṃ, so dānesa rakkhasaṃ pupphāni gāhāpento āgacchati, idānimhi naṭṭho’’ti cintento sattadhā hadayaphālanaṃ patvā tattheva jīvitakkhayaṃ patto. Sesavānarā sannipatitvā bodhisattaṃ rājānaṃ akaṃsu.
导师讲完这段法义开示后,把前后因缘连接起来,总结本生故事说:“那时候的猴王是提婆达多,而猴王的儿子就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā yūthapati devadatto ahosi, yūthapatiputto pana ahameva ahosi’’nti.
9. 击鼓者本生注释
[59] 9. Bherivādakajātakavaṇṇanā
“应鼓,应鼓”——这是导师住在祇园时,针对一位不听话的比丘而说的。导师问那位比丘:“比丘,听说你真的不听话,是吗?”比丘回答:“是的,世尊。”导师便说:“比丘,你不只是现在不听话,过去也一样不听话。”接着便引出了过去世的因缘。
Dhame dhameti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ dubbacabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi bhikkhuṃ satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu dubbacosī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhagavā’’ti vutte ‘‘na tvaṃ bhikkhu idāneva dubbaco, pubbepi dubbacoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城梵授王执政的时候,菩萨出生在一个鼓师家庭,住在一个村子里。他听说“波罗奈要宣布星宿节庆”,心想:“我到集会场上击鼓,就能挣到钱。”于是带着儿子去了那里,击鼓表演,得到了很多钱财。他带着这些钱回自己的村子,走到一片盗贼出没的森林时,儿子不停地击鼓,他便阻止说:“孩子,别不停地敲,要像王公在路上行进时那样,隔一阵敲一下。”儿子虽然被父亲劝阻,却说:“我就是要用鼓声把盗贼吓跑!”说完还是不停地敲。盗贼们一开始听到鼓声,以为“这一定是王公的鼓声”,就逃跑了。后来听到鼓声接连不断、响得太密,又想“这不像是王公的鼓”,于是回来仔细察看,只看见两个人,便把他们打了一顿,抢走了钱财。菩萨说:“唉!我们好不容易挣来的钱财,就因为你不停地敲鼓,全给弄没了。”说完,他说了这首偈颂:
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto bherivādakakule nibbattitvā gāmake vasati. So ‘‘bārāṇasiyaṃ nakkhattaṃ ghuṭṭha’’nti sutvā ‘‘samajjamaṇḍale bheriṃ vādetvā dhanaṃ āharissāmī’’ti puttaṃ ādāya tattha gantvā bheriṃ vādetvā bahudhanaṃ labhi. So taṃ ādāya attano gāmaṃ gacchanto corāṭaviṃ patvā puttaṃ nirantaraṃ bheriṃ vādentaṃ vāresi ‘‘tāta, nirantaraṃ avādetvā maggapaṭipannassa issarassa bheriṃ viya antarantarā vādehī’’ti so pitarā vāriyamānopi ‘‘bherisaddeneva core palāpessāmī’’ti vatvā nirantarameva vādesi. Corā paṭhamaññeva bherisaddaṃ sutvā ‘‘issarabherī bhavissatī’’ti palāyitvā ati viya ekābaddhaṃ saddaṃ sutvā ‘‘nāyaṃ issarabherī bhavissatī’’ti āgantvā upadhārentā dveyeva jane disvā pothetvā vilumpiṃsu. Bodhisatto ‘‘kicchena vata no laddhaṃ dhanaṃ ekābaddhaṃ katvā vādento nāsesī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
“吹兮吹兮莫过吹,过吹则为恶;
以节制吹得百钱,以过吹则尽失。”
‘‘Dhame dhame nātidhame, atidhantañhi pāpakaṃ; Dhantena hi sataṃ laddhaṃ, atidhantena nāsita’’nti.
在这里,“应吹奏”的意思是:应该吹,不应该不吹;也就是说,应该打鼓,不应该不打鼓。“不应过度吹奏”是说不要越过分寸,不要一刻不停地一直打。为什么呢?因为过度吹奏是坏事,而一刻不停地打鼓,如今对我们来说已经成了坏事、劣事。所谓“因为吹奏,我们得到了百钱”,是说先前在城里靠打鼓演奏得到了一百迦哈帕那钱;“却因过度吹奏而全毁了”,是说如今我儿子不听我的话,在森林里这样过度吹奏,就因为这种过度吹奏,把一切都毁掉了。
Tattha dhame dhameti dhameyya no na dhameyya, bheriṃ vādeyya no na vādeyyāti attho. Nātidhameti atikkamitvā pana nirantarameva katvā na vādeyya. Kiṃkāraṇā? Atidhantañhi pāpakaṃ, nirantaraṃ bherivādanaṃ idāni amhākaṃ pāpakaṃ lāmakaṃ jātaṃ. Dhantena hi sataṃ laddhanti nagare dhamantena bherivādanena kahāpaṇasataṃ laddhaṃ. Atidhantena nāsitanti idāni pana me puttena vacanaṃ akatvā yadidaṃ aṭaviyaṃ atidhantaṃ, tena atidhantena sabbaṃ nāsitanti.
导师讲完这段法之后,把前后脉络连接起来,将本生故事归结说道:那时那个不听话的儿子就是现在这位不听话的比丘,而那位父亲就是我。
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā putto dubbacabhikkhu ahosi, pitā pana ahameva ahosi’’nti.
吹螺者本生注释
[60] 10. Saṅkhadhamajātakavaṇṇanā
“应吹,应吹”这句话,是导师住在祇园时,针对一个不听话的比丘而说的。
Dhamedhameti idaṃ satthā jetavane viharanto dubbacamevārabbha kathesi.
过去,波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨出生在一个吹螺号的人家。波罗奈宣布星宿节庆时,他带着父亲,靠吹螺号卖艺挣到了钱。回来的路上,经过有盗贼的森林,他劝父亲不要不停地吹螺号。父亲心想:“我要用螺号声把盗贼吓跑。”就一直吹个不停。结果盗贼还是像之前那样来了,把财物抢了个精光。菩萨也像之前那样说了一首偈颂:
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto saṅkhadhamakakule nibbattitvā bārāṇasiyaṃ nakkhatte ghuṭṭhe pitaraṃ ādāya saṅkhadhamanakammena dhanaṃ labhitvā āgamanakāle corāṭaviyaṃ pitaraṃ nirantaraṃ saṅkhaṃ dhamantaṃ vāresi. So ‘‘saṅkhasaddena core palāpessāmī’’ti nirantarameva dhami, corā purimanayeneva āgantvā vilumpiṃsu. Bodhisatto purimanayeneva gāthaṃ abhāsi –
“吹了又吹,但不要吹得太过头,因为吹得太过头就是坏事。
吹奏得来的财富,被父亲吹散了。”
‘‘Dhame dhame nātidhame, atidhantañhi pāpakaṃ; Dhantenādhigatā bhogā, te tāto vidhamī dhama’’nti.
在那里,那些靠吹螺号得来的财富,我父亲一次又一次地吹,把它们吹得七零八落,彻底毁光了。
Tattha te tāto vidhamī dhamanti te saṅkhaṃ dhamitvā laddhabhoge mama pitā punappunaṃ dhamanto vidhami viddhaṃsesi vināsesīti.
导师讲完这段法义后,把前后因缘连接起来,总结本生经说:“那时的父亲就是现在这个不听劝的比丘,而他的儿子就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā pitā dubbacabhikkhu ahosi, putto panassa ahameva ahosi’’nti.
大戒本生、惹那迦本生、满钵本生与何果本生,
五武器本生、金块本生、猴王本生及三法本生。
鼓音本生与螺吹本生。
Mahāsīlavajanakaṃ, puṇṇapāti ca kiṃphalaṃ; Pañcāvudhakañcanakkhandhaṃ, vānarindaṃ tayodhammaṃ; Bherivādasaṅkhadhamanti.