《无讹本生》的注释
1. Apaṇṇakajātakavaṇṇanā
世尊住在舍卫城,依止祇园时,先讲了这套无讹法教。那么,这段开示是因谁而起的呢?是因为给孤独长者的五百位外道弟子朋友。有一天,给孤独长者带着他那五百位外道弟子朋友,让人拿了许多花环、香料、涂香,以及酥油、蜂蜜、糖蜜和衣物,前往祇园,礼拜世尊,用香花等物供养,又把药品和衣物布施给比丘僧团,避开六种不当的坐姿后,坐在一边。那些外道弟子也礼拜如来,瞻仰导师那如满月般庄严的面容——具足大人相和随形好、有一寻光明环绕的梵天般身相——以及成双成对交错放射的密集佛光,就坐在给孤独长者附近。
Imaṃ tāva apaṇṇakadhammadesanaṃ bhagavā sāvatthiṃ upanissāya jetavanamahāvihāre viharanto kathesi. Kaṃ pana ārabbha ayaṃ kathā samuṭṭhitāti? Seṭṭhissa sahāyake pañcasate titthiyasāvake. Ekasmiñhi divase anāthapiṇḍiko seṭṭhi attano sahāyake pañcasate aññatitthiyasāvake ādāya bahuṃ mālāgandhavilepanañceva sappitelamadhuphāṇitavatthacchādanāni ca gāhāpetvā jetavanaṃ gantvā bhagavantaṃ vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā bhesajjāni ceva vatthāni ca bhikkhusaṅghassa vissajjetvā cha nisajjādose vajjetvā ekamantaṃ nisīdi. Tepi aññatitthiyasāvakā tathāgataṃ vanditvā satthu puṇṇacandasassirikaṃ mukhaṃ, lakkhaṇānubyañjanapaṭimaṇḍitaṃ byāmappabhāparikkhittaṃ brahmakāyaṃ, āveḷāveḷā yamakayamakā hutvā niccharantiyo ghanabuddharasmiyo ca olokayamānā anāthapiṇḍikassa samīpeyeva nisīdiṃsu.
这时,导师在他们那里,在雄黄地面上发出狮子吼,像一头幼狮咆哮,又像雨云轰鸣,又像把天上的恒河水倾泻下来,又像在编织宝鬘。他用具足八种特质、悦耳动听、令人欢喜的梵音,讲说了种种理趣交织的美妙法谈。他们听了导师说法,心生净信,起身礼拜十力者,破除对外道的皈依,皈依了佛陀。从那时起,他们经常和给孤独长者一起,手持香花等物品前往精舍,听法、布施、持戒、行伍波萨他。
Atha nesaṃ satthā manosilātale sīhanādaṃ nadanto taruṇasīho viya gajjanto pāvussakamegho viya ca ākāsagaṅgaṃ otārento viya ca ratanadāmaṃ ganthento viya ca aṭṭhaṅgasamannāgatena savanīyena kamanīyena brahmassarena nānānayavicittaṃ madhuradhammakathaṃ kathesi. Te satthu dhammadesanaṃ sutvā pasannacittā uṭṭhāya dasabalaṃ vanditvā aññatitthiyasaraṇaṃ bhinditvā buddhaṃ saraṇaṃ agamaṃsu. Te tato paṭṭhāya niccakālaṃ anāthapiṇḍikena saddhiṃ gandhamālādihatthā vihāraṃ gantvā dhammaṃ suṇanti, dānaṃ denti, sīlaṃ rakkhanti, uposathakammaṃ karonti.
后来,世尊又从舍卫城再次前往王舍城。在如来离开的那段时间,他们破坏了皈依,又去皈依外道,重新回到原来的立场。世尊过了七八个月,又回到祇园精舍。给孤独长者又一次带着他们来到导师面前,用香花等物供养导师,顶礼之后坐在一边。他们也顶礼世尊,坐在一边。这时,给孤独长者向世尊禀告:如来外出游行期间,他们破坏了已得的皈依,又去皈依外道,重新回到原来的立场。
Atha bhagavā sāvatthito punadeva rājagahaṃ agamāsi. Te tathāgatassa gatakāle taṃ saraṇaṃ bhinditvā puna aññatitthiyasaraṇaṃ gantvā attano mūlaṭṭhāneyeva patiṭṭhitā. Bhagavāpi sattaṭṭha māse vītināmetvā puna jetavanameva agamāsi. Anāthapiṇḍiko punapi te ādāya satthu santikaṃ gantvā satthāraṃ gandhamālādīhi pūjetvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Tepi bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Atha nesaṃ tathāgate cārikaṃ pakkante gahitasaraṇaṃ bhinditvā puna aññatitthiyasaraṇameva gahetvā mūle patiṭṭhitabhāvaṃ bhagavato ārocesi.
世尊在过去无量千万劫中,连续不断地修习语善行,凭这善行的威力,像打开一个散发着天香、装满各种香料的宝盒一样,张开他那莲花般的口,发出悦耳的声音,问道:“听说你们这些近事男,真的破坏了三种皈依,去皈依外道了吗?”那些人没法隐瞒,只好回答:“是的,世尊。”于是导师说:“近事男们,从下面的无间地狱到上面的有顶天,再横向到无量世界,在戒等功德上,没有任何人能等同佛陀,更别说超过了。”接着,世尊引用经文中所阐明的三宝功德:“诸比丘,一切有情,无论无足的、二足的、四足的、多足的,如来都被称为其中最上者……”
“无论在这世间还是他方世间,任何财富……”
“对最上者生起净信……”开示说:“像这样,皈依了具足如此殊胜功德的三宝的近事男或近事女,绝不可能投生到地狱等处。他们从恶趣中解脱后,会投生天界,享受广大的福报。所以,你们破坏这样的皈依,去皈依外道,这是做了不该做的事。”
Bhagavā aparimitakappakoṭiyo nirantaraṃ pavattitavacīsucaritānubhāvena dibbagandhagandhitaṃ nānāgandhapūritaṃ ratanakaraṇḍakaṃ vivaranto viya mukhapadumaṃ vivaritvā madhurassaraṃ nicchārento ‘‘saccaṃ kira tumhe upāsakā tīṇi saraṇāni bhinditvā aññatitthiyasaraṇaṃ gatā’’ti pucchi. Atha tehi paṭicchādetuṃ asakkontehi ‘‘saccaṃ bhagavā’’ti vutte satthā ‘‘upāsakā heṭṭhā avīciṃ upari bhavaggaṃ paricchedaṃ katvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sīlādīhi guṇehi buddhena sadiso nāma natthi, kuto adhikataro’’ti. ‘‘Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā catuppadā vā bahuppadā vā, tathāgato tesaṃ aggamakkhāyati (saṃ. ni. 5.139; a. ni. 4.34), yaṃ kiñci vittaṃ idha vā huraṃ vā…pe… (khu. pā. 6.3; su. ni. 226) aggato ve pasannāna’’ntiādīhi (a. ni. 4.34; itivu. 90) suttehi pakāsite ratanattayaguṇe pakāsetvā ‘‘evaṃ uttamaguṇehi samannāgataṃ ratanattayaṃ saraṇaṃ gatā upāsakā vā upāsikā vā nirayādīsu nibbattakā nāma natthi, apāyanibbattito pana muccitvā devaloke uppajjitvā mahāsampattiṃ anubhonti, tasmā tumhehi evarūpaṃ saraṇaṃ bhinditvā aññatitthiyasaraṇaṃ gacchantehi ayuttaṃ kata’’nti āha.
在这里,为了说明皈依三宝的人不会投生到恶趣,因为三宝是究竟的解脱和最高的皈依处,所以应当举出下面这些经文。
Ettha ca tīṇi ratanāni mokkhavasena uttamavasena saraṇagatānaṃ apāyesu nibbattiyā abhāvadīpanatthaṃ imāni suttāni dassetabbāni –
凡是已经皈依法的众生,都不会堕入恶趣。
舍弃了人身之后,他们将圆满天众之身。
凡是已经皈依僧团的人,都不会堕入恶趣。
舍弃了人身之后,他们将会投生到天界之中。
很多人确实会去寻求种种皈依处——山林和树林。
人们被恐惧吓住时,会去依靠园林、树木和神龛。
这确实不是安稳的皈依处,这不是最殊胜的皈依处;
依靠这个皈依,并不能从一切苦中解脱。
苦、苦的生起、以及超越苦,
以及通往苦的止息的圣八支道。
“这确实是最安稳的皈依,这是最殊胜的皈依;
依靠这个皈依,就能从一切苦中解脱出来。”
‘‘Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ; Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressanti. (dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37); ‘‘Ye keci dhammaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ; Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressanti. ‘‘Ye keci saṅghaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ; Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressanti. ‘‘Bahuṃ ve saraṇaṃ yanti, pabbatāni vanāni ca; Ārāmarukkhacetyāni, manussā bhayatajjitā. ‘‘Netaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, netaṃ saraṇamuttamaṃ; Netaṃ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccati. ‘‘Yo ca buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṃ gato; Cattāri ariyasaccāni, sammappaññāya passati. ‘‘Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ; Ariyañcaṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ. ‘‘Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, etaṃ saraṇamuttamaṃ; Etaṃ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī’’ti. (dha. pa. 188-192);
导师并不只是为他们宣说了这么一点法而已,还这样开示:“近事男们,佛随念业处、法随念业处、僧随念业处,能带来入流道、入流果,能带来一来道、一来果,能带来不来道、不来果,能带来阿拉汉道、阿拉汉果。”用这类方式说法之后,又说:“你们破坏了这样殊胜的皈依,这是不应该做的。”在这里,佛随念等业处能带来入流道等,应当依据经文来说明,比如《增支部》1.296中说:“比丘们,有一法,修习、多修习,能导向纯一厌离、离贪、灭、寂静、证智、正觉、涅槃。是哪一法呢?佛随念。”等等。
Na kevalañca nesaṃ satthā ettakaṃyeva dhammaṃ desesi, apica kho ‘‘upāsakā buddhānussatikammaṭṭhānaṃ nāma, dhammānussatikammaṭṭhānaṃ nāma, saṅghānussatikammaṭṭhānaṃ nāma sotāpattimaggaṃ deti, sotāpattiphalaṃ deti, sakadāgāmimaggaṃ deti, sakadāgāmiphalaṃ deti, anāgāmimaggaṃ deti, anāgāmiphalaṃ deti, arahattamaggaṃ deti, arahattaphalaṃ detī’’tievamādīhipi nayehi dhammaṃ desetvā ‘‘evarūpaṃ nāma saraṇaṃ bhindantehi ayuttaṃ tumhehi kata’’nti āha. Ettha ca buddhānussatikammaṭṭhānādīnaṃ sotāpattimaggādippadānaṃ ‘‘ekadhammo, bhikkhave, bhāvito bahulīkato ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. Katamo ekadhammo? Buddhānussatī’’tievamādīhi (a. ni. 1.296) suttehi dīpetabbaṃ.
世尊用种种方式教导了近事男们之后,又说:“近事男们,从前也有人把没有皈依处的东西当成‘皈依处’,凭着推论的执取、错误的执取而抓住不放,结果在非人盘踞的荒野里成了夜叉的食物,遭到极大的毁灭;而那些抓住了稳妥的执取、决定无疑的执取、不会出错的执取的人,就在同一片荒野里平安脱险。”说完,世尊便沉默不语。
这时,给孤独居士从座位上起身,顶礼世尊,赞叹世尊,把合十的双手举到头顶,这样说道:“尊者,这些近事男如今破坏了最上的皈依,而去抓取推论的东西,这我们已经看得很清楚;可是从前,在非人盘踞的荒野里,那些推论者如何毁灭,抓住稳妥执取的人又如何平安脱险,这些对我们还是隐藏的,只有世尊您才清楚。萨度!愿世尊像在虚空中托出满月一样,把这件事为我们显明吧!”
于是世尊说:“居士,我在无量长的时间里圆满了十种巴拉密,为了断除世间的疑惑,才证得一切知智。你要像用狮子的油脂灌满金筒那样,恭敬地倾耳谛听。”世尊这样唤起长者的忆念之后,就像破开冰层引出满月一般,把被存在间隔所遮蔽的事情显明了出来。
Evaṃ bhagavā nānappakārehi upāsake ovaditvā ‘‘upāsakā pubbepi manussā asaraṇaṃ ‘saraṇa’nti takkaggāhena viraddhaggāhena gahetvā amanussapariggahite kantāre yakkhabhakkhā hutvā mahāvināsaṃ pattā, apaṇṇakaggāhaṃ pana ekaṃsikaggāhaṃ aviraddhaggāhaṃ gahitamanussā tasmiṃyeva kantāre sotthibhāvaṃ pattā’’ti vatvā tuṇhī ahosi. Atha kho anāthapiṇḍiko gahapati uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ vanditvā abhitthavitvā sirasmiṃ añjaliṃ patiṭṭhāpetvā evamāha ‘‘bhante, idāni tāva imesaṃ upāsakānaṃ uttamasaraṇaṃ bhinditvā takkaggahaṇaṃ amhākaṃ pākaṭaṃ, pubbe pana amanussapariggahite kantāre takkikānaṃ vināso, apaṇṇakaggāhaṃ gahitamanussānañca sotthibhāvo amhākaṃ paṭicchanno, tumhākameva pākaṭo, sādhu vata no bhagavā ākāse puṇṇacandaṃ uṭṭhāpento viya imaṃ kāraṇaṃ pākaṭaṃ karotū’’ti. Atha bhagavā ‘‘mayā kho, gahapati, aparimitakālaṃ dasa pāramiyo pūretvā lokassa kaṅkhacchedanatthameva sabbaññutaññāṇaṃ paṭividdhaṃ, sīhavasāya suvaṇṇanāḷiṃ pūrento viya sakkaccaṃ sotaṃ odahitvā suṇohī’’ti seṭṭhino satuppādaṃ janetvā himagabbhaṃ padāletvā puṇṇacandaṃ nīharanto viya bhavantarena paṭicchannakāraṇaṃ pākaṭaṃ akāsi.
过去,在迦尸国的波罗奈城里,有一位名叫梵授的国王。那时,菩萨投生到一个商主家庭,经过十个月住胎后从母胎出生,渐渐长大成人,便带着五百辆车做买卖,四处奔走。他有时从东边去西边,有时从西边去东边。在波罗奈里还有另一个商主之子,那人愚笨、不机灵,也不懂得善巧方便。当时,菩萨从波罗奈装了贵重的货物,装满五百辆车,做好出发的准备,停在那里。那个愚笨的商主之子也同样装满五百辆车,做好出发的准备,停在那里。
Atīte kāsiraṭṭhe bārāṇasinagare brahmadatto nāma rājā ahosi. Tadā bodhisatto satthavāhakule paṭisandhiṃ gahetvā dasamāsaccayena mātukucchito nikkhamitvā anupubbena vayappatto pañcahi sakaṭasatehi vaṇijjaṃ karonto vicarati. So kadāci pubbantato aparantaṃ gacchati, kadāci aparantato pubbantaṃ. Bārāṇasiyaṃyeva aññopi satthavāhaputto atthi bālo abyatto anupāyakusalo. Tadā bodhisatto bārāṇasito mahagghaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā pañca sakaṭasatāni pūretvā gamanasajjāni katvā ṭhapesi. Sopi bālasatthavāhaputto tatheva pañca sakaṭasatāni pūretvā gamanasajjāni katvā ṭhapesi.
那时,菩萨心想:如果这个愚笨的商主之子跟我一起走,一千辆车同时在路上行进,道路就会不够用,人们所需的柴薪、水等也会变得难得,牛吃的草也会变得稀少。应该让他先走,或者我先走,这样才合适。于是他把那人叫来,说明了这个情况,问道:我们两个不能一起走,你是要先走,还是后走?那人心里盘算:如果我先走,好处很多。我能走没人破坏过的路,牛能吃到没被碰过的草,人们能拿到没被摘过的菜叶,水也清澈,我可以随自己心意定价卖货。他就说:朋友,我先走。菩萨也看到后走有很多好处,他心里这样想:先走的人会把路上不平的地方踏平,我就走他们走过的路;先走的牛吃掉了已经长熟变硬的草,我的牛就能吃到重新长出来的嫩草;人们摘过之后重新长出来的菜叶会更甜;没有水的地方,他们会挖坑取水,我们在他们挖好的坑里就能喝水;定价这件事,简直像要人的命一样,我后走,就可以照他们定好的价格来卖货。他看到这么多好处,就说:朋友,你先走吧。好的,朋友。那个愚笨的商主之子就套好车出发了,一路走过了有人烟的地方,来到了旷野的入口。
Tadā bodhisatto cintesi ‘‘sace ayaṃ bālasatthavāhaputto mayā saddhiṃyeva gamissati, sakaṭasahasse ekato maggaṃ gacchante maggopi nappahossati, manussānaṃ dārudakādīnipi, balibaddānaṃ tiṇānipi dullabhāni bhavissanti, etena vā mayā vā purato gantuṃ vaṭṭatī’’ti. So taṃ pakkosāpetvā etamatthaṃ ārocetvā ‘‘dvīhipi amhehi ekato gantuṃ na sakkā, kiṃ tvaṃ purato gamissasi, udāhu pacchato’’ti āha. So cintesi ‘‘mayi purato gacchante bahū ānisaṃsā, maggena abhinneneva gamissāmi, goṇā anāmaṭṭhatiṇaṃ khādissanti, manussānaṃ anāmaṭṭhaṃ sūpeyyapaṇṇaṃ bhavissati, pasannaṃ udakaṃ bhavissati, yathāruciṃ agghaṃ ṭhapetvā bhaṇḍaṃ vikkiṇissāmī’’ti. So ‘‘ahaṃ, samma, purato gamissāmī’’ti āha. Bodhisattopi pacchato gamane bahū ānisaṃse addasa. Evaṃ hissa ahosi – ‘‘purato gacchantā magge visamaṭṭhānaṃ samaṃ karissanti, ahaṃ tehi gatamaggena gamissāmi, purato gatehi balibaddehi pariṇatathaddhatiṇe khādite mama goṇā puna uṭṭhitāni madhuratiṇāni khādissanti, gahitapaṇṇaṭṭhānato uṭṭhitaṃ manussānaṃ sūpeyyapaṇṇaṃ madhuraṃ bhavissati, anudake ṭhāne āvāṭaṃ khanitvā ete udakaṃ uppādessanti, tehi katesu āvāṭesu mayaṃ udakaṃ pivissāma, agghaṭṭhapanaṃ nāma manussānaṃ jīvitā voropanasadisaṃ, ahaṃ pacchato gantvā etehi ṭhapitagghena bhaṇḍaṃ vikkiṇissāmī’’ti. Atha so ettake ānisaṃse disvā ‘‘samma, tvaṃ purato gacchāhī’’ti āha. ‘‘Sādhu, sammā’’ti bālasatthavāho sakaṭāni yojetvā nikkhanto anupubbena manussāvāsaṃ atikkamitvā kantāramukhaṃ pāpuṇi.
所谓“旷野”有五种:盗贼旷野、猛兽旷野、无水旷野、非人旷野、缺食旷野。其中,被盗贼占据的道路叫盗贼旷野;被狮子等猛兽占据的道路叫猛兽旷野;没有水可以洗澡或喝的地方叫无水旷野;被非人占据的地方叫非人旷野;缺少根茎之类可吃之物的旷野叫缺食旷野。在这五种旷野中,那片旷野既属于无水旷野,也属于非人旷野。所以,那位愚商主之子把一个个大瓮装满水放在车上,踏进了这片长达六十由旬的旷野。
Kantāraṃ nāma – corakantāraṃ, vāḷakantāraṃ, nirudakakantāraṃ, amanussakantāraṃ, appabhakkhakantāranti pañcavidhaṃ. Tattha corehi adhiṭṭhitamaggo corakantāraṃ nāma. Sīhādīhi adhiṭṭhitamaggo vāḷakantāraṃ nāma. Yattha nhāyituṃ vā pātuṃ vā udakaṃ natthi, idaṃ nirudakakantāraṃ nāma. Amanussādhiṭṭhitaṃ amanussakantāraṃ nāma. Mūlakhādanīyādivirahitaṃ appabhakkhakantāraṃ nāma. Imasmiṃ pañcavidhe kantāre taṃ kantāraṃ nirudakakantārañceva amanussakantārañca. Tasmā so bālasatthavāhaputto sakaṭesu mahantamahantā cāṭiyo ṭhapetvā udakassa pūrāpetvā saṭṭhiyojanikaṃ kantāraṃ paṭipajji.
当商队之子走到旷野中间时,住在旷野里的夜叉心想:“我要让这些人把带的水都倒掉,把他们弄得虚弱无力,然后把他们都吃掉。”于是它变出一辆漂亮车子,由纯白色、年轻健壮的公牛拉着;它自己佩戴着青莲花和睡莲花,头发湿漉漉,衣服也湿漉漉,像个大人物一样坐上车,身边有十个或十二个非人围绕,个个手持弓、箭袋、盾牌等武器;车轮沾满泥巴,迎着商队来的方向驶去。它身边的那些非人也跟着,有的在前有的在后,个个头发湿漉漉、衣服湿漉漉,戴着青莲花和睡莲花编的花环,手里拿着红莲花和白莲花的花束,一边嚼着莲茎和莲藕,一边走着,身上不停滴着水珠和泥浆。商队首领们有个习惯:如果迎面吹来风,他们就坐在车上,由侍从围着,避开尘土,走在队伍前面;如果风从后面吹来,就用同样的方式走在队伍后面。当时正好是迎面风,所以那位商队之子走在前面。
Athassa kantāramajjhaṃ gatakāle kantāre adhivatthayakkho ‘‘imehi manussehi gahitaṃ udakaṃ chaḍḍāpetvā dubbale katvā sabbeva ne khādissāmī’’ti sabbasetataruṇabalibaddayuttaṃ manoramaṃ yānakaṃ māpetvā dhanukalāpaphalakāvudhahatthehi dasahi dvādasahi amanussehi parivuto uppalakumudāni piḷandhitvā allakoso allavattho issarapuriso viya tasmiṃ yānake nisīditvā kaddamamakkhitehi cakkehi paṭipathaṃ agamāsi. Parivāraamanussāpissa purato ca pacchato ca gacchantā allakesā allavatthā uppalakumudamālā piḷandhitvā padumapuṇḍarīkakalāpe gahetvā bhisamuḷālāni khādantā udakabindūhi ceva kalalehi ca paggharantehi agamaṃsu. Satthavāhā ca nāma yadā dhuravāto vāyati, tadā yānake nisīditvā upaṭṭhākaparivutā rajaṃ pariharantā purato gacchanti. Yadā pacchato vāto vāyati, tadā teneva nayena pacchato gacchanti. Tadā pana dhuravāto ahosi, tasmā so satthavāhaputto purato agamāsi.
夜叉看见他走过来,就把自己的车从路上挪开,跟他打招呼说:“你们要去哪里?”商队主也把自己的车从路上挪开,给货车让出通行的空间,站在一旁,对那个夜叉说:“朋友,我们是从波罗奈来的。可你们却戴着青莲花、睡莲花,手里拿着红莲和白莲花,嚼着莲茎和莲藕,满身泥巴,水珠还在往下滴。是你们来的路上天在下雨吗?还是前面有被青莲花之类覆盖的湖泊?”夜叉听了他的话,说:“朋友,你这说的是什么话?你看那边那条深蓝色的林带。从那里开始,整片林子都是一片水,天不停地下雨,沟壑都灌满了,到处都有长满莲花之类的水塘。”他一边说,一边看着那些一辆接一辆走过的货车,问道:“你们带着这些车要去哪里?”
“去某某地方。”
“这辆车和那辆车上装的是什么货?”
“某某货和某某货。”
“走在最后面的那辆车看起来特别重,它上面装的是什么?”
“那上面装的是水。”夜叉说:“你们从那么远的地方一路运水过来,确实费心了;不过从现在起,你们用不着水了,前面有的是水。把陶罐打破,把水倒掉,轻轻松松地走吧。”他这样说完,又说:“你们走吧,我们还有事要忙。”他走了一小段路,等到看不见他们了,就回自己的夜叉城去了。
Yakkho taṃ āgacchantaṃ disvā attano yānakaṃ maggā okkamāpetvā ‘‘kahaṃ gacchathā’’ti tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ akāsi. Satthavāhopi attano yānakaṃ maggā okkamāpetvā sakaṭānaṃ gamanokāsaṃ datvā ekamante ṭhito taṃ yakkhaṃ avoca ‘‘bho, amhe tāva bārāṇasito āgacchāma. Tumhe pana uppalakumudāni piḷandhitvā padumapuṇḍarīkahatthā bhisamuḷālāni khādantā kaddamamakkhitā udakabindūhi paggharantehi āgacchatha. Kiṃ nu kho tumhehi āgatamagge devo vassati, uppalādisañchannāni vā sarāni atthī’’ti pucchi. Yakkho tassa kathaṃ sutvā ‘‘samma, kiṃ nāmetaṃ kathesi. Esā nīlavanarāji paññāyati. Tato paṭṭhāya sakalaṃ araññaṃ ekodakaṃ, nibaddhaṃ devo vassati, kandarā pūrā, tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne padumādisañchannāni sarāni atthī’’ti vatvā paṭipāṭiyā gacchantesu sakaṭesu ‘‘imāni sakaṭāni ādāya kahaṃ gacchathā’’ti pucchi. ‘‘Asukajanapadaṃ nāmā’’ti. ‘‘Imasmiṃ cimasmiñca sakaṭe kiṃ nāma bhaṇḍa’’nti? ‘‘Asukañca asukañcā’’ti. ‘‘Pacchato āgacchantaṃ sakaṭaṃ ativiya garukaṃ hutvā āgacchati, etasmiṃ kiṃ bhaṇḍa’’nti? ‘‘Udakaṃ etthā’’ti. ‘‘Parato tāva udakaṃ ānentehi vo manāpaṃ kataṃ, ito paṭṭhāya pana udakena kiccaṃ natthi, purato bahu udakaṃ, cāṭiyo bhinditvā udakaṃ chaḍḍetvā sukhena gacchathā’’ti āha. Evañca pana vatvā ‘‘tumhe gacchatha, amhākaṃ papañco hotī’’ti thokaṃ gantvā tesaṃ adassanaṃ patvā attano yakkhanagarameva agamāsi.
那个愚蠢的商队主也因为自己的愚痴,听信了夜叉的话,让人把水罐全都打破,连一把水都不剩,全部倒掉,然后赶着车队往前走。前方连一点点水都没有,人们喝不到水,疲惫不堪。他们一直走到太阳落山,才把货车卸下来,围成一圈停好,把牛拴在车轮上。牛没有水喝,人也没有粥和饭可吃。这些虚弱的人就东倒西歪地躺在地上睡着了。到了半夜,夜叉们从夜叉城过来,把所有的牛和人都弄死,吃了肉,只留下骨头就走了。就这样,因为一个愚蠢的商队主之子,所有人全都遭了殃,手骨等骸骨散落在四面八方。那五百辆满载货物的车,就那样原封不动地停在那里。
Sopi bālasatthavāho attano bālatāya yakkhassa vacanaṃ gahetvā cāṭiyo bhindāpetvā pasatamattampi udakaṃ anavasesetvā sabbaṃ chaḍḍāpetvā sakaṭāni pājāpesi, purato appamattakampi udakaṃ nāhosi, manussā pānīyaṃ alabhantā kilamiṃsu. Te yāva sūriyatthaṅgamanā gantvā sakaṭāni mocetvā parivaṭṭakena ṭhapetvā goṇe cakkesu bandhiṃsu. Neva goṇānaṃ udakaṃ ahosi, na manussānaṃ yāgubhattaṃ vā. Dubbalamanussā tattha tattha nipajjitvā sayiṃsu. Rattibhāgasamanantare yakkhā yakkhanagarato āgantvā sabbepi goṇe ca manusse ca jīvitakkhayaṃ pāpetvā maṃsaṃ khāditvā aṭṭhīni avasesetvā agamaṃsu. Evamekaṃ bālasatthavāhaputtaṃ nissāya sabbepi te vināsaṃ pāpuṇiṃsu, hatthaṭṭhikādīni disāvidisāsu vippakiṇṇāni ahesuṃ. Pañca sakaṭasatāni yathāpūritāneva aṭṭhaṃsu.
菩萨也在那位愚笨商队首领的儿子出发一个半月之后,带着五百辆车从城里出发,一路逐渐来到沙漠边缘。他在那里把水罐都装满,带上大量的水,在营地让人敲鼓召集众人,这样说道:你们不经我同意,连一把量的水都不许使用。沙漠里有所谓的毒树,你们以前没吃过的叶子、花或者果实,不经我同意都不许吃。这样给众人教导之后,他就带着五百辆车进入了沙漠。走到沙漠中间时,那个夜叉像之前那样,在菩萨正前方的路上现身。菩萨一看见他就认出来了:这片沙漠里没有水,这里叫无水沙漠,而这个家伙毫无畏惧,眼睛赤红,连影子都看不到。毫无疑问,先前进去的那个愚笨商队首领的儿子,一定是被他骗得把水全倒了,疲惫不堪之后,连同随从一起被他吃掉了。他大概不知道我有智慧、有善巧方便吧。于是菩萨对他说:你们走吧。我们商人没看到别的水之前,是不会把已经带上的水倒掉的。等到了确实有水的地方,才会倒掉水,让车减轻重量再走。夜叉走开一小段,从视线中消失后,就回自己的夜叉城去了。
Bodhisattopi kho bālasatthavāhaputtassa nikkhantadivasato māsaḍḍhamāsaṃ vītināmetvā pañcahi sakaṭasatehi nagarā nikkhamma anupubbena kantāramukhaṃ pāpuṇi. So tattha udakacāṭiyo pūretvā bahuṃ udakaṃ ādāya khandhāvāre bheriṃ carāpetvā manusse sannipātetvā evamāha ‘‘tumhe maṃ anāpucchitvā pasatamattampi udakaṃ mā vaḷañjayittha, kantāre visarukkhā nāma honti, pattaṃ vā pupphaṃ vā phalaṃ vā tumhehi pure akhāditapubbaṃ maṃ anāpucchitvā mā khāditthā’’ti. Evaṃ manussānaṃ ovādaṃ datvā pañcahi sakaṭasatehi kantāraṃ paṭipajji. Tasmiṃ kantāramajjhaṃ sampatte so yakkho purimanayeneva bodhisattassa paṭipathe attānaṃ dassesi. Bodhisatto taṃ disvāva aññāsi ‘‘imasmiṃ kantāre udakaṃ natthi, nirudakakantāro nāmesa, ayañca nibbhayo rattanetto, chāyāpissa na paññāyati, nissaṃsayaṃ iminā purato gato bālasatthavāhaputto sabbaṃ udakaṃ chaḍḍāpetvā kilametvā sapariso khādito bhavissati, mayhaṃ pana paṇḍitabhāvaṃ upāyakosallaṃ na jānāti maññe’’ti. Tato naṃ āha ‘‘gacchatha tumhe, mayaṃ vāṇijā nāma aññaṃ udakaṃ adisvā gahitaudakaṃ na chaḍḍema, diṭṭhaṭṭhāne pana chaḍḍetvā sakaṭāni sallahukāni katvā gamissāmā’’ti yakkho thokaṃ gantvā adassanaṃ upagamma attano yakkhanagarameva gato.
夜叉走后,那些人就对菩萨说:“尊者,这些人说:‘那边那片深蓝色的树林带看得清清楚楚,从那里开始,天就天天下雨。’他们戴着青莲花和睡莲花编的花环,手里拿着莲花和白莲花的花束,一边嚼着莲藕和藕根,衣服湿透了,头发也湿透了,水珠还不停地往下滴,就这样走过来了。我们把水倒掉,让车轻一点,赶快走吧。”
菩萨听了他们的话,就让人把车队停下来,把所有人都召集到一起,问道:“你们有谁以前听说过,这片荒漠里有湖或者池塘吗?”
“没有,尊者,从来没听说过。”
菩萨说:“这地方就叫无水荒漠。现在有些人说‘在那片深蓝色树林带前面,天正在下雨’。可是,所谓雨风,能吹到多远的地方呢?”
“大概一由旬吧,尊者。”
“那你们有谁的身体被雨风吹到过吗?”
“没有,尊者。”
“所谓云峰,能在多远的地方被看见呢?”
“大概三由旬吧,尊者。”
“那你们有谁亲眼见过哪怕一片云峰吗?”
“没有,尊者。”
“所谓闪电,能在多远的地方被看见呢?”
“大概四五由旬吧,尊者。”
“那你们有谁亲眼见过闪电的光吗?”
“没有,尊者。”
“雷声能在多远的地方被听到呢?”
“大概一两由旬吧,尊者。”
“那你们有谁真的听到过雷声吗?”
“没有,尊者。”
“这些人不是人,他们是夜叉。他们是想让我们把水倒掉,把我们弄得虚弱,然后好吃掉我们才来的。走在前面那个愚蠢商队首领的儿子,不懂得用办法。他肯定已经被这些人骗得把水倒掉,累得筋疲力尽,然后被吃掉了。那五百辆车一定还满满当当地停在那里。今天我们要去看看那些车。你们连一捧水都不许倒掉,快快赶路!”于是他催着大家急速前进。
Yakkhe pana gate manussā bodhisattaṃ āhaṃsu ‘‘ayya, ete manussā ‘esā nīlavanarāji paññāyati, tato paṭṭhāya nibaddhaṃ devo vassatī’ti vatvā uppalakumudamālādhārino padumapuṇḍarīkakalāpe ādāya bhisamuḷālāni khādantā allavatthā allakesā udakabindūhi paggharantehi āgatā, udakaṃ chaḍḍetvā sallahukehi sakaṭehi khippaṃ gacchāmā’’ti. Bodhisatto tesaṃ kathaṃ sutvā sakaṭāni ṭhapāpetvā sabbe manusse sannipātāpetvā ‘‘tumhehi ‘imasmiṃ kantāre saro vā pokkharaṇī vā atthī’ti kassaci sutapubba’’nti pucchi. ‘‘Na, ayya, sutapubba’’nti. Nirudakakantāro nāma eso, idāni ekacce manussā ‘‘etāya nīlavanarājiyā purato devo vassatī’’ti vadanti, ‘‘vuṭṭhivāto nāma kittakaṃ ṭhānaṃ vāyatī’’ti? ‘‘Yojanamattaṃ, ayyā’’ti. ‘‘Kacci pana vo ekassāpi sarīraṃ vuṭṭhivāto paharatī’’ti? ‘‘Natthi ayyā’’ti. ‘‘Meghasīsaṃ nāma kittake ṭhāne paññāyatī’’ti? ‘‘Tiyojanamatte ayyā’’ti. ‘‘Atthi pana vo kenaci ekampi meghasīsaṃ diṭṭha’’nti? ‘‘Natthi, ayyā’’ti. ‘‘Vijjulatā nāma kittake ṭhāne paññāyatī’’ti? ‘‘Catuppañcayojanamatte, ayyā’’ti. ‘‘Atthi pana vo kenaci vijjulatobhāso diṭṭho’’ti? ‘‘Natthi, ayyā’’ti. ‘‘Meghasaddo nāma kittake ṭhāne suyyatī’’ti? ‘‘Ekadviyojanamatte, ayyā’’ti. ‘‘Atthi pana vo kenaci meghasaddo suto’’ti? ‘‘Natthi, ayyā’’ti. ‘‘Na ete manussā, yakkhā ete, amhe udakaṃ chaḍḍāpetvā dubbale katvā khāditukāmā āgatā bhavissanti. Purato gato bālasatthavāhaputto na upāyakusalo. Addhā so etehi udakaṃ chaḍḍāpetvā kilametvā khādito bhavissati, pañca sakaṭasatāni yathāpūritāneva ṭhitāni bhavissanti. Ajja mayaṃ tāni passissāma, pasatamattampi udakaṃ achaḍḍetvā sīghasīghaṃ pājethā’’ti pājāpesi.
他一路走着,看见那五百辆车还是如原样满满当当的,牛和人的手指骨头等散落在四面八方。他就让人把车卸下来,把车子围成一圈扎好营地,傍晚时让人和牛都吃了晚饭,让牛躺在人群中间,自己当护卫长,手里拿着刀,于夜间三更守护,一直站到天亮。第二天一早,他把所有该办的事都办完,喂了牛,把不结实的车丢掉,把结实的车留下来用,把不值钱的货物扔掉,把值钱的货物装上车。到了想去的地方后,以两三倍的价钱把货物卖掉,然后带着所有随行的人,又回到了自己的城里。
So gacchanto yathāpūritāneva pañca sakaṭasatāni goṇamanussānañca hatthaṭṭhikādīni disāvidisāsu vippakiṇṇāni disvā sakaṭāni mocāpetvā sakaṭaparivaṭṭakena khandhāvāraṃ bandhāpetvā kālasseva manusse ca goṇe ca sāyamāsabhattaṃ bhojāpetvā manussānaṃ majjhe goṇe nipajjāpetvā sayaṃ balanāyako hutvā khaggahattho tiyāmarattiṃ ārakkhaṃ gahetvā ṭhitakova aruṇaṃ uṭṭhāpesi. Punadivase pana pātova sabbakiccāni niṭṭhāpetvā goṇe bhojetvā dubbalasakaṭāni chaḍḍāpetvā thirāni gāhāpetvā appagghaṃ bhaṇḍaṃ chaḍḍāpetvā mahagghaṃ bhaṇḍaṃ āropāpetvā yathādhippetaṃ ṭhānaṃ gantvā diguṇatiguṇena mūlena bhaṇḍaṃ vikkiṇitvā sabbaṃ parisaṃ ādāya puna attano nagarameva agamāsi.
导师讲完这段法谈后,说道:“居士,正是这样,过去那些执取推理的人遭到了巨大的毁灭,而执取真实的人则从非人手中解脱出来,平安到达了自己想去的地方,然后又回到了自己的家乡。”他把这两个事例联系起来,在圆满通达这一真实法之后,诵出了这个偈颂:
Satthā imaṃ dhammakathaṃ kathetvā ‘‘evaṃ, gahapati, pubbe takkaggāhagāhino mahāvināsaṃ pattā, apaṇṇakaggāhagāhino pana amanussānaṃ hatthato muccitvā sotthinā icchitaṭṭhānaṃ gantvā puna sakaṭṭhānameva paccāgamiṃsū’’ti vatvā dvepi vatthūni ghaṭetvā imissā apaṇṇakadhammadesanāya abhisambuddho hutvā imaṃ gāthamāha –
“有些人说这是确定无误的一种立场,而那些善于推理的人则说还有第二种。
有智慧的人明白了这一点,就该抓住那个没有过失的法门。”
‘‘Apaṇṇakaṃ ṭhānameke, dutiyaṃ āhu takkikā; Etadaññāya medhāvī, taṃ gaṇhe yadapaṇṇaka’’nti.
在这里,“真实”是指决定的、没有偏差的、能导向解脱的。“处”是指原因。因为果是依靠因而成立的,所以因就被称为“处”,就像在“处与非处”等说法中的用法一样,应当这样理解。因此,用“真实处”这两个词,就是在说明:“那能带来绝对利益与安乐、因此被智者所修习的、决定不移的原因、没有偏差的原因、能导向解脱的原因,就是这个。”这是这里的简要说明。如果按类别展开,则有三皈依、五戒、十戒、巴帝摩卡防护、根律仪、活命遍净、资具受用,乃至全部四遍净戒;守护根门、饮食知量、醒寤精进、禅那、观、神通、等至、圣道、圣果——这一切都是真实处、真实道,也就是能导向解脱之道。这就是这里的义理。
Tattha apaṇṇakanti ekaṃsikaṃ aviraddhaṃ niyyānikaṃ. Ṭhānanti kāraṇaṃ. Kāraṇañhi yasmā tadāyattavuttitāya phalaṃ tiṭṭhati nāma, tasmā ‘‘ṭhāna’’nti vuccati, ‘‘ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato’’tiādīsu (vibha. 809) cassa payogo veditabbo. Iti ‘‘apaṇṇakaṃ ṭhāna’’nti padadvayenāpi ‘‘yaṃ ekantahitasukhāvahattā paṇḍitehi paṭipannaṃ ekaṃsikakāraṇaṃ aviraddhakāraṇaṃ niyyānikakāraṇaṃ, taṃ ida’’nti dīpeti. Ayamettha saṅkhepo, pabhedato pana tīṇi saraṇagamanāni, pañca sīlāni, dasa sīlāni, pātimokkhasaṃvaro, indriyasaṃvaro, ājīvapārisuddhi, paccayapaṭisevanaṃ, sabbampi catupārisuddhisīlaṃ; indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, jāgariyānuyogo, jhānaṃ, vipassanā, abhiññā, samāpatti, ariyamaggo, ariyaphalaṃ, sabbampetaṃ apaṇṇakaṭṭhānaṃ apaṇṇakapaṭipadā, niyyānikapaṭipadāti attho.
因为这条修行道本身就叫“导向解脱之道”,所以世尊为了开示这条毫无错失的修行道路,才说了这部经。
Yasmā ca pana niyyānikapaṭipadāya etaṃ nāmaṃ, tasmāyeva bhagavā apaṇṇakapaṭipadaṃ dassento imaṃ suttamāha –
比丘们,具备三种法的比丘,已经走上必定趣向解脱、绝无错失的修行道路,并且已经为灭尽诸漏而正确地发起精勤。是哪三种呢?比丘们,在这里,比丘守护根门、饮食知量、勤修警觉。比丘们,比丘怎样才是守护根门呢?比丘们,在这里,比丘用眼看见色之后,不执取它的相……(中略)……比丘们,比丘这样就是守护根门。
‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu apaṇṇakapaṭipadaṃ paṭipanno hoti, yoni cassa āraddhā hoti āsavānaṃ khayāya . Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave , bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti, bhojane mattaññū hoti, jāgariyaṃ anuyutto hoti. Kathañca, bhikkhave, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti…pe… evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti.
比丘们,比丘怎样才算在饮食上知量呢?比丘们,在这里,比丘经过如理思择之后才受用食物,不是为了玩乐,不是为了沉迷……(中略)……比丘们,这样,比丘就是在饮食上知量。
‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu bhojane mattaññū hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti neva davāya na madāya…pe… evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu bhojane mattaññū hoti.
比丘们,比丘怎样才算勤修觉醒呢?比丘们,在这里,比丘白天以经行、坐禅……(中略)……比丘们,比丘这样就是勤修觉醒。
‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu jāgariyaṃ anuyutto hoti. Idha, bhikkhave, bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya…pe… evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu jāgariyaṃ anuyutto hotī’’ti (a. ni. 3.16).
在这部经里,也说了这三种法。然而,这条稳妥的行道一直能证得阿拉汉果。在那里,阿拉汉果本身,以及安住于果定和无余依般涅槃,都只是叫作行道。
Imasmiñcāpi sutte tayova dhammā vuttā. Ayaṃ pana apaṇṇakapaṭipadā yāva arahattaphalaṃ labbhateva . Tattha arahattaphalampi, phalasamāpattivihārassa ceva, anupādāparinibbānassa ca, paṭipadāyeva nāma hoti.
有些贤智的人。这里虽然没有“一定叫某某”的固定说法,但应当知道,这是针对菩萨连同他的随众而说的。第二,是那些推论者说的:这里的“第二”,是相对于第一种真实处而言的——那真实处是能导出的原因;而这第二种,是执取推论的原因,也就是不能导出的原因。这里结合前一句可以这样理解:一些以菩萨为首的贤智之人,执取了真实处,也就是那决定性的原因、没有过失的原因、能导出的原因。而那些以愚昧的商队主之子为首的推论者,则执取了第二种,即有过失、非决定性、有过错的原因、不能导出的原因。在他们当中,执取真实处的人,走上了白道;而那些执取“前方应该有水”的人——这被称为推论执取,是不能导出的原因——则走上了黑道。
Eketi ekacce paṇḍitamanussā. Tattha kiñcāpi ‘‘asukā nāmā’’ti niyamo natthi, idaṃ pana saparisaṃ bodhisattaṃyeva sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Dutiyaṃ āhu takkikāti dutiyanti paṭhamato apaṇṇakaṭṭhānato niyyānikakāraṇato dutiyaṃ takkaggāhakāraṇaṃ aniyyānikakāraṇaṃ. Āhu takkikāti ettha pana saddhiṃ purimapadena ayaṃ yojanā – apaṇṇakaṭṭhānaṃ ekaṃsikakāraṇaṃ aviraddhakāraṇaṃ niyyānikakāraṇaṃ eke bodhisattappamukhā paṇḍitamanussā gaṇhiṃsu. Ye pana bālasatthavāhaputtappamukhā takkikā āhu, te dutiyaṃ sāparādhaṃ anekaṃsikaṭṭhānaṃ viraddhakāraṇaṃ aniyyānikakāraṇaṃ aggahesuṃ. Tesu ye apaṇṇakaṭṭhānaṃ aggahesuṃ, te sukkapaṭipadaṃ paṭipannā. Ye dutiyaṃ ‘‘purato bhavitabbaṃ udakenā’’ti takkaggāhasaṅkhātaṃ aniyyānikakāraṇaṃ aggahesuṃ. Te kaṇhapaṭipadaṃ paṭipannā.
在这里,白道是不退转的道,黑道是退转的道。所以,凡是走上白道的人,都不会退失,并且达到了安稳的境地;而走上黑道的人,则退失了,陷入了不幸与灾祸。世尊把这件事对给孤独长者说了之后,又进一步说了这个意思:“有智慧的人明白了这个道理,就应该选取那稳妥可靠的法。”
Tattha sukkapaṭipadā aparihānipaṭipadā, kaṇhapaṭipadā parihānipaṭipadā. Tasmā ye sukkapaṭipadaṃ paṭipannā, te aparihīnā sotthibhāvaṃ pattā. Ye pana kaṇhapaṭipadaṃ paṭipannā, te parihīnā anayabyasanaṃ āpannāti imamatthaṃ bhagavā anāthapiṇḍikassa gahapatino vatvā uttari idamāha ‘‘etadaññāya medhāvī, taṃ gaṇhe yadapaṇṇaka’’nti.
在这里,所谓“智者了知此之后”,意思是:一位良家子具备了名为“慧”的广大、清净、最上的智慧,于是在两种处——也就是被称为非推论执取和推论执取的两处——了知功德与过失、增长与衰损、利益与非利益。“应执取那必定者”:那必定而具决定性者,被称为白道和不退道,是能导出的原因;他只应执取它。为什么?因为它本来就是决定性的等等。而另一个则不应执取。为什么?因为它本来就是非决定性的等等。因为这条必定之道,是一切佛陀、独觉佛和佛弟子的行道。一切佛陀确实是安住于必定之道,以坚固的精进圆满诸巴拉密,在菩提树下成为名为佛陀者;独觉佛则生起独觉菩提;佛弟子则证悟声闻巴拉密智。
Tattha etadaññāya medhāvīti ‘‘medhā’’ti laddhanāmāya vipulāya visuddhāya uttamāya paññāya samannāgato kulaputto etaṃ apaṇṇake ceva sapaṇṇake cāti dvīsu atakkaggāhatakkaggāhasaṅkhātesu ṭhānesu guṇadosaṃ vuddhihāniṃ atthānatthaṃ ñatvāti attho. Taṃ gaṇhe yadapaṇṇakanti yaṃ apaṇṇakaṃ ekaṃsikaṃ sukkapaṭipadāaparihāniyapaṭipadāsaṅkhātaṃ niyyānikakāraṇaṃ, tadeva gaṇheyya. Kasmā? Ekaṃsikādibhāvatoyeva. Itaraṃ pana na gaṇheyya. Kasmā? Anekaṃsikādibhāvatoyeva. Ayañhi apaṇṇakapaṭipadā nāma sabbesaṃ buddhapaccekabuddhabuddhaputtānaṃ paṭipadā. Sabbabuddhā hi apaṇṇakapaṭipadāyameva ṭhatvā daḷhena vīriyena pāramiyo pūretvā bodhimūle buddhā nāma honti, paccekabuddhā paccekabodhiṃ uppādenti, buddhaputtā sāvakapāramiñāṇaṃ paṭivijjhanti.
世尊就这样先给那些近事男三种家族成就和六欲天、梵天成就,最终则给予能带来阿拉汉道果的“必定行道”;又开示了会带来四恶趣和五种低贱家族转生的“不定行道”。讲完这必定之法后,世尊又以十六种方式宣说了四圣谛。四圣谛讲完时,那五百位近事男全都证得了入流果。
Iti bhagavā tesaṃ upāsakānaṃ tisso kulasampattiyo ca cha kāmasagge brahmalokasampattiyo ca datvāpi pariyosāne arahattamaggaphaladāyikā apaṇṇakapaṭipadā nāma, catūsu apāyesu pañcasu ca nīcakulesu nibbattidāyikā sapaṇṇakapaṭipadā nāmāti imaṃ apaṇṇakadhammadesanaṃ dassetvā uttari cattāri saccāni soḷasahi ākārehi pakāsesi. Catusaccapariyosāne sabbepi te pañcasatā upāsakā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu.
导师讲完这个法教,又举出两件事来说明,把前后文义连接起来,归纳出本生故事,然后开示:“那时候,愚商主的儿子就是提婆达多,他的随从就是提婆达多的随从;贤商主的儿子的随从就是佛陀的随从;而贤商主的儿子就是我。”说完,就结束了这次教示。
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā dassetvā dve vatthūni kathetvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānetvā dassesi – ‘‘tasmiṃ samaye bālasatthavāhaputto devadatto ahosi, tassa parisā devadattaparisāva, paṇḍitasatthavāhaputtaparisā buddhaparisā, paṇḍitasatthavāhaputto pana ahameva ahosi’’nti desanaṃ niṭṭhāpesi.
沙漠路本生注释
2. Vaṇṇupathajātakavaṇṇanā
世尊住在舍卫城时,宣说了这个教法,说的是“不疲倦”。那么是为谁说的呢?是为一位放弃精进的比丘说的。据说,如来住在舍卫城的时候,舍卫城有一位良家子来到祇园,在导师面前听了教法,心生净信,看到诸欲的过患,就出家受了达上。五年戒腊之后,他学了两部纲目,修习观行,然后在导师面前取了一个合自己心意的业处,进入一座森林,入雨安居。整整三个月里,他虽然努力精进,却连一点光明或禅相都没能生起。
Akilāsunoti imaṃ dhammadesanaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharanto kathesi. Kaṃ pana ārabbhāti? Ekaṃ ossaṭṭhavīriyaṃ bhikkhuṃ. Tathāgate kira sāvatthiyaṃ viharante eko sāvatthivāsī kulaputto jetavanaṃ gantvā satthu santike dhammadesanaṃ sutvā pasannacitto kāmesu ādīnavaṃ disvā pabbajitvā upasampadāya pañcavassiko hutvā dve mātikā uggaṇhitvā vipassanācāraṃ sikkhitvā satthu santike attano cittaruciyaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā ekaṃ araññaṃ pavisitvā vassaṃ upagantvā temāsaṃ vāyamantopi obhāsamattaṃ vā nimittamattaṃ vā uppādetuṃ nāsakkhi.
这时他心里想:“导师说过有四种人,我应该是其中的随文者。我想,我这一生恐怕既没有道也没有果。住在森林里又有什么用呢?不如回到导师身边,一边瞻仰相好庄严的佛身,一边听闻甘美的教法而住。”于是他又回到了祇园。相识的同修们见到他,就问:“贤友,你在导师面前取了业处,说要修行沙门法才离开,现在却回来,耽著交际、喜欢群居。你出家的义务完成了吗?你已经成了不再受生的人了吗?”他说:“贤友们,我没有证得道或果,心想‘我必定是个无能的人’,就放弃精进回来了。”他们说:“贤友,你这样做不对。在具足精进的导师教法中出家,却放弃精进,这实在不合适。来,我们带你去见如来。”于是他们带着他来到导师面前。
Athassa etadahosi ‘‘satthārā cattāro puggalā kathitā, tesu mayā padaparamena bhavitabbaṃ, natthi maññe mayhaṃ imasmiṃ attabhāve maggo vā phalaṃ vā, kiṃ karissāmi araññavāsena, satthu santikaṃ gantvā rūpasobhaggappattaṃ buddhasarīraṃ olokento madhuraṃ dhammadesanaṃ suṇanto viharissāmī’’ti puna jetavanameva paccāgamāsi. Atha naṃ sandiṭṭhasambhattā āhaṃsu – ‘‘āvuso, tvaṃ satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā ‘samaṇadhammaṃ karissāmī’ti gato, idāni pana āgantvā saṅgaṇikāya abhiramamāno carasi, kiṃ nu kho te pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pattaṃ, appaṭisandhiko jātosī’’ti? Āvuso, ahaṃ maggaṃ vā phalaṃ vā alabhitvā ‘‘abhabbapuggalena mayā bhavitabba’’nti vīriyaṃ ossajitvā āgatomhīti. ‘‘Akāraṇaṃ te, āvuso, kataṃ daḷhavīriyassa satthu sāsane pabbajitvā vīriyaṃ ossajantena, ayuttaṃ te kataṃ, ehi tathāgatassa dassemā’’ti taṃ ādāya satthu santikaṃ agamaṃsu.
导师看到他,这样问道:比丘们,你们把这位不情愿的比丘带来了,他做了什么?他们回答说:尊者,这位比丘在这样能导向解脱的教法中出家,正在修行沙门法,却放弃了精进,回来了。于是导师对他说:比丘,听说你真的放弃了精进,是真的吗?他回答:是真的,世尊。世尊说:比丘,你在这样的教法中出家,为什么不让人知道你少欲、知足、远离、精进勤修,反而让人知道你是放弃精进的比丘呢?你过去不是精进勤修的人吗?过去你一个人凭着精进,在沙漠旷野中让五百辆牛车的人和牛都得到水喝,因而快乐。现在你为什么放弃精进呢?这位比丘听了这番话,受到了鼓舞。
Satthā taṃ disvā evamāha ‘‘bhikkhave, tumhe etaṃ bhikkhuṃ anicchamānaṃ ādāya āgatā, kiṃ kataṃ iminā’’ti? ‘‘Bhante, ayaṃ bhikkhu evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā samaṇadhammaṃ karonto vīriyaṃ ossajitvā āgato’’ti āhaṃsu. Atha naṃ satthā āha ‘‘saccaṃ kira tayā bhikkhu vīriyaṃ ossaṭṭha’’nti? ‘‘Saccaṃ, bhagavā’’ti. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ bhikkhu evarūpe mama sāsane pabbajitvā ‘appiccho’ti vā ‘santuṭṭho’ti vā ‘pavivitto’ti vā ‘āraddhavīriyo’ti vā evaṃ attānaṃ ajānāpetvā ‘ossaṭṭhavīriyo bhikkhū’ti jānāpesi. Nanu tvaṃ pubbe vīriyavā ahosi, tayā ekena kataṃ vīriyaṃ nissāya marukantāre pañcasu sakaṭasatesu manussā ca goṇā ca pānīyaṃ labhitvā sukhitā jātā , idāni kasmā vīriyaṃ ossajasī’’ti. So bhikkhu ettakena vacanena upatthambhito ahosi.
比丘们听了这件事之后,就向世尊请求说:“世尊,现在这位比丘放弃精进,这一点我们已经看得很清楚;但他过去独自靠着精进,在沙漠旷野里使人和牛得到水、因而过得安乐,这件事却一直被掩盖着,只有您的一切知智才看得见。请您也为我们说明这件事的缘由。”世尊说:“既然如此,比丘们,你们听。”世尊先让这些比丘生起正念,然后由世尊把被隐藏的因缘揭示了出来。
Taṃ pana kathaṃ sutvā bhikkhū bhagavantaṃ yāciṃsu – ‘‘bhante, idāni iminā bhikkhunā vīriyassa ossaṭṭhabhāvo amhākaṃ pākaṭo, pubbe panassa ekassa vīriyaṃ nissāya marukantāre goṇamanussānaṃ pānīyaṃ labhitvā sukhitabhāvo paṭicchanno, tumhākaṃ sabbaññutaññāṇasseva pākaṭo, amhākampetaṃ kāraṇaṃ kathethā’’ti. ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇāthā’’ti bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ satuppādaṃ janetvā bhavantarena paṭicchannakāraṇaṃ pākaṭamakāsi.
过去,在迦尸国的波罗奈,梵授王统治的时候,菩萨投生到一个商队主家里。他长大成人后,带着五百辆车做买卖,四处行商。有一次,他走上了一条长达六十由旬的沙漠之路。那片沙漠里的沙子非常细,用手抓一把都留不住。太阳一出来,地面就热得像一堆炭火,根本没法踩上去。所以,走这条路的人会在车上带上木柴、水、芝麻、米粮这些东西,只在夜里赶路。天快亮的时候,他们就把车子围成一圈,在车顶上搭起棚子,早早吃完东西,然后坐在阴凉里度过整个白天。太阳落山后,吃过晚饭,等地面上凉下来,再套好车继续走,那走法就跟航海一样。这时候,必须有一位陆地领航人,他靠着辨认星星来带领商队穿过沙漠。
Atīte kāsiraṭṭhe bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto satthavāhakule paṭisandhiṃ gahetvā vayappatto pañcahi sakaṭasatehi vaṇijjaṃ karonto vicarati. So ekadā saṭṭhiyojanikaṃ marukantāraṃ paṭipajji. Tasmiṃ kantāre sukhumavālukā muṭṭhinā gahitā hatthe na tiṭṭhati, sūriyuggamanato paṭṭhāya aṅgārarāsi viya uṇhā hoti, na sakkā akkamituṃ. Tasmā taṃ paṭipajjantā dārudakatilataṇḍulādīni sakaṭehi ādāya rattimeva gantvā aruṇuggamane sakaṭāni parivaṭṭaṃ katvā matthake maṇḍapaṃ kāretvā kālasseva āhārakiccaṃ niṭṭhāpetvā chāyāya nisinnā divasaṃ khepetvā atthaṅgate sūriye sāyamāsaṃ bhuñjitvā bhūmiyā sītalāya jātāya sakaṭāni yojetvā gacchanti, samuddagamanasadisameva gamanaṃ hoti. Thalaniyāmako nāma laddhuṃ vaṭṭati, so tārakasaññā satthaṃ tāreti.
那位商队主当时也正以同样的方式穿越那片荒漠。走了五十九由旬之后,他想:“现在只要再过一夜,就能走出这片沙漠了。”于是吃了晚饭,把所有的柴和水都用光,套好牛车就出发了。可是向导在前面的车上铺好座位,一边望着天上的星星,一边说着“往这边赶,往这边赶”,就这么躺下了。他因为长途跋涉没有睡觉,疲惫不堪,一躺下就睡着了,连牛掉头往回走、走上了来时的路都没发觉。那些牛走了整整一夜。天快亮的时候,向导醒来,看了看星象,喊道:“把车掉头,掉头!”就在牛车掉转方向、排成队列的时候,天已经亮了。人们说:“昨天我们扎营的地方就是这里,柴和水也都用光了,这下我们完了。”于是他们解开牛车,把车围成一圈,在车顶上搭起棚子,各自躺在自己的车下,满心忧愁。
Sopi satthavāho tasmiṃ kāle imināva niyāmena taṃ kantāraṃ gacchanto ekūnasaṭṭhi yojanāni gantvā ‘‘idāni ekaratteneva marukantārā nikkhamanaṃ bhavissatī’’ti sāyamāsaṃ bhuñjitvā sabbaṃ dārudakaṃ khepetvā sakaṭāni yojetvā pāyāsi. Niyāmako pana purimasakaṭe āsanaṃ pattharāpetvā ākāse tārakaṃ olokento ‘‘ito pājetha, ito pājethā’’ti vadamāno nipajji. So dīghamaddhānaṃ aniddāyanabhāvena kilanto niddaṃ okkami, goṇe nivattitvā āgatamaggameva gaṇhante na aññāsi. Goṇā sabbarattiṃ agamaṃsu. Niyāmako aruṇuggamanavelāya pabuddho nakkhattaṃ oloketvā ‘‘sakaṭāni nivattetha nivattethā’’ti āha. Sakaṭāni nivattetvā paṭipāṭiṃ karontānaññeva aruṇo uggato. Manussā ‘‘hiyyo amhākaṃ niviṭṭhakhandhāvāraṭṭhānamevetaṃ, dārudakampi no khīṇaṃ, idāni naṭṭhamhā’’ti sakaṭāni mocetvā parivaṭṭakena ṭhapetvā matthake maṇḍapaṃ katvā attano attano sakaṭassa heṭṭhā anusocantā nipajjiṃsu.
菩萨心想:“要是连我也放弃精进,所有人都会完蛋。”于是他在清晨凉爽的时候四处走动,看见一丛青草,就想:“这些草能长出来,下面一定有水汽滋润。”便叫人拿来锄头,让他们挖那个地方,大家挖了六十肘深。挖到这么深,再挥锄头挖下去时,锄头碰到了下面的岩石。刚一碰到,所有人就都泄了气,放弃了努力。但菩萨想:“这块岩石下面一定有水。”他下到坑里,站在岩石上,弯下身子,把耳朵贴上去,仔细听声音,听到下面有水流动的声音。于是他上来,对一个小侍者说:“孩子,要是你也放弃努力,我们全都完了。你别放弃,拿上这个铁锤,下到坑里,朝这块岩石砸下去。”那小侍者听了他的话,在大家都放弃努力、停下手的时候,唯独他没有放弃,下到坑里,用铁锤砸向岩石。岩石从中间裂开,落下去堵住了水流,一股像多罗树干那么粗的水柱涌了上来。所有人都喝了水、洗了澡,还把多余的车轴之类劈开,煮了粥和饭吃饱,也喂饱了牛。太阳落山时,他们在水坑边系上旗帜做标记,然后前往想去的地方。到了那里,他们卖掉货物,赚到了两倍、三倍、四倍的利润,然后回到自己的住处。他们在那里住到寿命尽时,随各自的业而去;菩萨也做了布施等福德,同样随自己的业而去。
Bodhisatto ‘‘mayi vīriyaṃ ossajante sabbe vinassissantī’’ti pāto sītalavelāyameva āhiṇḍanto ekaṃ dabbatiṇagacchaṃ disvā ‘‘imāni tiṇāni heṭṭhā udakasinehena uṭṭhitāni bhavissantī’’ti cintetvā kuddālaṃ gāhāpetvā taṃ padesaṃ khaṇāpesi, te saṭṭhihatthaṭṭhānaṃ khaṇiṃsu. Ettakaṃ ṭhānaṃ khaṇitvā paharantānaṃ kuddālo heṭṭhāpāsāṇe paṭihaññi, pahaṭamatte sabbe vīriyaṃ ossajiṃsu. Bodhisatto pana ‘‘imassa pāsāṇassa heṭṭhā udakena bhavitabba’’nti otaritvā pāsāṇe ṭhito oṇamitvā sotaṃ odahitvā saddaṃ āvajjento heṭṭhā udakassa pavattanasaddaṃ sutvā uttaritvā cūḷupaṭṭhākaṃ āha – ‘‘tāta, tayā vīriye ossaṭṭhe sabbe vinassissāma, tvaṃ vīriyaṃ anossajanto imaṃ ayakūṭaṃ gahetvā āvāṭaṃ otaritvā etasmiṃ pāsāṇe pahāraṃ dehī’’ti. So tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā sabbesu vīriyaṃ ossajitvā ṭhitesupi vīriyaṃ anossajanto otaritvā pāsāṇe pahāraṃ adāsi. Pāsāṇo majjhe bhijjitvā heṭṭhā patitvā sotaṃ sannirumbhitvā aṭṭhāsi, tālakkhandhappamāṇā udakavaṭṭi uggañchi. Sabbe pānīyaṃ pivitvā nhāyiṃsu, atirekāni akkhayugādīni phāletvā yāgubhattaṃ pacitvā bhuñjitvā goṇe ca bhojetvā sūriye atthaṅgate udakāvāṭasamīpe dhajaṃ bandhitvā icchitaṭṭhānaṃ agamaṃsu. Te tattha bhaṇḍaṃ vikkiṇitvā diguṇaṃ tiguṇaṃ catugguṇaṃ lābhaṃ labhitvā attano vasanaṭṭhānameva agamaṃsu. Te tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā yathākammaṃ gatā, bodhisattopi dānādīni puññāni katvā yathākammameva gato.
正自觉者讲完这场法教之后,就以正觉者的身份说出这首偈颂:
Sammāsambuddho imaṃ dhammadesanaṃ kathetvā abhisambuddhova imaṃ gāthaṃ kathesi –
“那些不偷懒的人在沙路上挖掘,就在那无水之地找到了水。
牟尼这样具足了精进之力,毫不懈怠,证得了内心的寂静。”
‘‘Akilāsuno vaṇṇupathe khaṇantā, udaṅgaṇe tattha papaṃ avinduṃ; Evaṃ munī vīriyabalūpapanno, akilāsu vinde hadayassa santi’’nti.
在这里,“不懒惰”是指不懈怠、已经发起精进。“在沙路上”:vaṇṇu 叫作沙,意思就是沙路。“挖掘”是指正在挖地。“在空地上”:这里的 uda 是虚词,aṅgaṇa 是人们走动的地方,意思是没有遮蔽的地面。“在那里”就是在那条沙路上。“他们找到了水”:他们得到了水。因为水具有可饮用的性质,所以称为 papa;或者,papa 是指增长、广大的水,也就是大量的水。
Tattha akilāsunoti nikkosajjā āraddhavīriyā. Vaṇṇupatheti vaṇṇu vuccati vālukā, vālukāmaggeti attho. Khaṇantāti bhūmiṃ khaṇamānā. Udaṅgaṇeti ettha udāti nipāto, aṅgaṇeti manussānaṃ sañcaraṇaṭṭhāne, anāvāṭe bhūmibhāgeti attho. Tatthāti tasmiṃ vaṇṇupathe. Papaṃ avindunti udakaṃ paṭilabhiṃsu. Udakañhi papīyanabhāvena ‘‘papā’’ti vuccati. Pavaddhaṃ vā āpaṃ papaṃ, mahodakanti attho.
“如此”是用譬喻来说明。所谓“牟尼”,mona 指智慧,或者指身牟尼等当中的某一种;因为具足这种智慧,这个人就被称为“牟尼”。不过,这个牟尼有很多种:在家牟尼、出家牟尼、有学牟尼、无学牟尼、独觉佛牟尼、牟尼中的牟尼。其中,在家牟尼指已经证果、通达教法的在家居士;出家牟尼指同样证果但已经出家的人;有学牟尼指七类有学圣者;无学牟尼指漏已尽者;独觉佛牟尼指独觉佛;牟尼中的牟尼指正自觉者。但在这里的义理中,应当理解为:因为具足了名为牟尼的智慧,所以称为牟尼。具足精进力,指具足精进、身力和智力。不懒惰,指没有懈怠——
Evanti opammapaṭipādanaṃ. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ, kāyamoneyyādīsu vā aññataraṃ, tena samannāgatattā puggalo ‘‘munī’’ti vuccati. So panesa agāriyamuni, anagāriyamuni , sekkhamuni, asekkhamuni, paccekabuddhamuni, munimunīti anekavidho. Tattha agāriyamunīti gihī āgataphalo viññātasāsano. Anagāriyamunīti tathārūpova pabbajito. Sekkhamunīti satta sekkhā. Asekkhamunīti khīṇāsavo. Paccekabuddhamunīti paccekasambuddho. Munimunīti sammāsambuddho. Imasmiṃ panatthe sabbasaṅgāhakavasena moneyyasaṅkhātāya paññāya samannāgato ‘‘munī’’ti veditabbo. Vīriyabalūpapannoti vīriyena ceva kāyabalañāṇabalena ca samannāgato. Akilāsūti nikkosajjo –
“就算皮肤、筋和骨头都残留下来,
愿我身体里的血肉全都干枯。”
‘‘Kāmaṃ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatu; Upasussatu nissesaṃ, sarīre maṃsalohita’’nti. –
因为具备了他所说的这种四支具足的精进,所以他不懒惰。所谓“获得心的寂静”,意思是:由于能让心和心脏色法变得清凉,所以称为“寂静”;他获得、证得了被称为禅那、观、神通、阿拉汉道智的圣法。确实,世尊曾这样说:
Evaṃ vuttena caturaṅgasamannāgatena vīriyena samannāgatattā analaso. Vinde hadayassa santinti cittassapi hadayarūpassapi sītalabhāvakaraṇena ‘‘santi’’nti saṅkhaṃ gataṃ jhānavipassanābhiññāarahattamaggañāṇasaṅkhātaṃ ariyadhammaṃ vindati paṭilabhatīti attho. Bhagavatā hi –
比丘们,懈怠的人活在痛苦中,被种种邪恶、不善的法所混杂,还会失去广大的自身利益。比丘们,而精进的人活在快乐中,远离种种邪恶、不善的法,还能圆满广大的自身利益。比丘们,不能以低劣证得最上。
‘‘Dukkhaṃ, bhikkhave, kusīto viharati vokiṇṇo pāpakehi akusalehi dhammehi, mahantañca sadatthaṃ parihāpeti. Āraddhavīriyo ca kho, bhikkhave, sukhaṃ viharati pavivitto pāpakehi akusalehi dhammehi, mahantañca sadatthaṃ paripūreti, na, bhikkhave, hīnena aggassa patti hotī’’ti (saṃ. ni. 2.22) –
世尊在许多经典里都讲过:懈怠的人住于苦,精进的人住于乐。在这里,为了指出精进、不固执己见、持续修观的人正是靠精进力证得那种乐住,所以说了这句话:“这样,具足精进力的牟尼,不懒惰,得到心的寂静。”这话的意思是:就像那些商人不懈怠,在沙漠路上挖到了水;同样,在这教法里,有智慧、不懈怠、持续精勤的比丘,就能得到这种以禅那等来分类的心的寂静。你这位比丘,过去只是为了那么一点水都能发起精进,如今在这能导向出离、能赐予道果的教法里,为什么反而放弃精进呢?这样开示法义之后,世尊阐明了四圣谛;圣谛教说结束时,那位曾放弃精进的比丘,便安住于最高的阿拉汉果。
Evaṃ anekehi suttehi kusītassa dukkhavihāro, āraddhavīriyassa ca sukhavihāro saṃvaṇṇito. Idhāpi āraddhavīriyassa akatābhinivesassa vipassakassa vīriyabalena adhigantabbaṃ tameva sukhavihāraṃ dassento ‘‘evaṃ munī vīriyabalūpapanno, akilāsu vinde hadayassa santi’’nti āha. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā te vāṇijā akilāsuno vaṇṇupathe khaṇantā udakaṃ labhiṃsu, evaṃ imasmimpi sāsane akilāsu hutvā vāyamamāno paṇḍito bhikkhu imaṃ jhānādibhedaṃ hadayassa santiṃ labhati. So tvaṃ bhikkhu pubbe udakamattassa atthāya vīriyaṃ katvā idāni evarūpe maggaphaladāyake niyyānikasāsane kasmā vīriyaṃ ossajasīti evaṃ imaṃ dhammadesanaṃ dassetvā cattāri saccāni pakāsesi, saccapariyosāne ossaṭṭhavīriyo bhikkhu aggaphale arahatte patiṭṭhāsi.
导师讲完这两件事后,把它们连接起来,归结到本生,然后开示说:“那时候,没有放弃精进、击碎岩石、给大众施水的那位小侍者,就是现在这位放弃精进的比丘;其余那些大众,就是如今成为佛弟子众的人;而那位商队首领,就是我。”这样结束了这次说法。
Satthāpi dve vatthūni kathetvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānetvā dassesi ‘‘tasmiṃ samaye vīriyaṃ anossajitvā pāsāṇaṃ bhinditvā mahājanassa udakadāyako cūḷupaṭṭhāko ayaṃ ossaṭṭhavīriyo bhikkhu ahosi, avasesaparisā idāni buddhaparisā jātā, satthavāhajeṭṭhako pana ahameva ahosi’’nti desanaṃ niṭṭhāpesi.
塞利瓦商人本生注释
3. Serivavāṇijajātakavaṇṇanā
“在这里若错过了它”这段法义,是世尊住在舍卫城时,针对一位放弃精进的比丘讲的。那位比丘被其他比丘按之前的方式带到世尊面前,导师看见他,就说:“比丘,你在这能带来道与果的教法里出家,却放下精进,将来会像那个塞利瓦商人错失了价值十万的金盘一样,长久地懊悔。”比丘们为了让这个道理更清楚,请求世尊说明,世尊就把过去世中隐藏的因缘揭示了出来。
Idha ce naṃ virādhesīti imampi dhammadesanaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharanto ekaṃ ossaṭṭhavīriyameva bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi purimanayeneva bhikkhūhi ānītaṃ disvā satthā āha – ‘‘tvaṃ bhikkhu, evarūpe maggaphaladāyake sāsane pabbajitvā vīriyaṃ ossajanto satasahassagghanikāya kañcanapātiyā parihīno serivavāṇijo viya ciraṃ socissasī’’ti. Bhikkhū tassatthassa āvibhāvatthaṃ bhagavantaṃ yāciṃsu, bhagavā bhavantarena paṭicchannakāraṇaṃ pākaṭamakāsi.
在过去,从这一劫算起的第五劫时,菩萨出生在塞利瓦拉国,是个背篓商人。他和另一个也叫塞利瓦的贪心背篓商人一起,为了做生意而同行。他们渡过了一条叫尼拉瓦哈的河,进入一座叫阿利塔普拉的城市。两人把城里的街道分了分,菩萨就在自己分到的那条街上边走边卖货,另一个商人也占了自己的一条街。那座城里有一户大富商的人家已经败落了,儿子、兄弟和财产全都耗光了,只剩下一个女孩和她的祖母,两人靠给别人做工过日子。她们家里有一只从前大富商用过的金盘,混在别的器皿里放着,时间久了积满污垢,她们根本不知道那是只金盘。那个贪心商人当时正沿街吆喝着“买珠宝啊,买珠宝啊”,来到了这家门口。女孩看见他,就对祖母说:“奶奶,给我买件首饰吧。”祖母说:“我们这么穷,拿什么买呀?”女孩说:“我们不是有只盘子吗,留着也没用,拿它换吧。”祖母就把商人叫进来,请他坐下,把盘子递过去说:“先生,请您收下这个,随便给您妹妹点什么就行。”商人用手接过盘子,心想“这应该是只金盘”,翻过来一看,用针在盘底划了一下,确认是金的,就起了贪念:“我什么都不用给她们,直接把盘子拿走。”于是说:“这值什么钱?连半个马沙卡都不值。”说着把盘子往地上一扔,起身就走了。因为一个人进去走过的街,另一个人还能进去,所以菩萨走进那条街,沿街吆喝着“买珠宝啊,买珠宝啊”,也来到了同一家门口。
Atīte ito pañcame kappe bodhisatto serivaraṭṭhe kacchapuṭavāṇijo ahosi. So serivanāmakena ekena lolakacchapuṭavāṇijena saddhiṃ vohāratthāya gacchanto nīlavāhaṃ nāma nadiṃ uttaritvā ariṭṭhapuraṃ nāma nagaraṃ pavisanto nagaravīthiyo bhājetvā attano pattavīthiyā bhaṇḍaṃ vikkiṇanto vicari. Itaropi attano pattavīthiṃ gaṇhi. Tasmiñca nagare ekaṃ seṭṭhikulaṃ parijiṇṇaṃ ahosi, sabbe puttabhātikā ca dhanañca parikkhayaṃ agamaṃsu, ekā dārikā ayyikāya saddhiṃ avasesā ahosi, tā dvepi paresaṃ bhatiṃ katvā jīvanti. Gehe pana tāsaṃ mahāseṭṭhinā paribhuttapubbā suvaṇṇapāti bhājanantare nikkhittā dīgharattaṃ avalañjiyamānā malaggahitā ahosi, tā tassā suvaṇṇapātibhāvampi na jānanti. So lolavāṇijo tasmiṃ samaye ‘‘maṇike gaṇhatha, maṇike gaṇhathā’’ti vicaranto taṃ gharadvāraṃ pāpuṇi. Sā kumārikā taṃ disvā ayyikaṃ āha ‘‘amma mayhaṃ ekaṃ piḷandhanaṃ gaṇhā’’ti. Amma mayaṃ duggatā, kiṃ datvā gaṇhissāmāti. Ayaṃ no pāti atthi, no ca amhākaṃ upakārā, imaṃ datvā gaṇhāti. Sā vāṇijaṃ pakkosāpetvā āsane nisīdāpetvā taṃ pātiṃ datvā ‘‘ayya, imaṃ gahetvā tava bhaginiyā kiñcideva dehī’’ti āha. Vāṇijo pātiṃ hatthena gahetvāva ‘‘suvaṇṇapāti bhavissatī’’ti parivattetvā pātipiṭṭhiyaṃ sūciyā lekhaṃ kaḍḍhitvā suvaṇṇabhāvaṃ ñatvā ‘‘imāsaṃ kiñci adatvāva imaṃ pātiṃ harissāmī’’ti ‘‘ayaṃ kiṃ agghati, aḍḍhamāsakopissā mūlaṃ na hotī’’ti bhūmiyaṃ khipitvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Ekena pavisitvā nikkhantavīthiṃ itaro pavisituṃ labhatīti bodhisatto taṃ vīthiṃ pavisitvā ‘‘maṇike gaṇhatha, maṇike gaṇhathā’’ti vicaranto tameva gharadvāraṃ pāpuṇi.
女孩又把同样的话对祖母说了一遍。祖母说:“乖孩子,先前来的那个商人把盘子扔在地上就走了,现在我们拿什么去换呢?”女孩说:“奶奶,那个商人说话粗鲁,这位却看着和善,说话柔和,说不定他会收下。”祖母说:“那你去请他吧。”女孩就去请他。他进屋坐下后,她们把那个盘子递给他。他认出这盘子是金的,就说:“大妈,这盘子值十万,我手头没有值十万的货物。”女孩说:“先生,先前来的那个商人说它连半个摩沙迦都不值,扔在地上就走了。这盘子是靠您的福报才变成金盘的。我们把它送给您,您随便给点什么,拿走吧。”菩萨当时把身上带的五百迦哈巴那和价值五百的货物全都给了她们,然后说:“请把这杆秤和这个袋子,再加八个迦哈巴那给我。”他只要了这些,就离开了。他很快赶到河边,付给船夫八个迦哈巴那,上了船。
Puna sā kumārikā tatheva ayyikaṃ āha. Atha naṃ ayyikā ‘‘amma, paṭhamaṃ āgatavāṇijo pātiṃ bhūmiyaṃ khipitvā gato, idāni kiṃ datvā gaṇhissāmā’’ti āha. Amma, so vāṇijo pharusavāco, ayaṃ pana piyadassano mudusallāpo, appeva nāma naṃ gaṇheyyāti. Amma, tena hi pakkosāhīti. Sā taṃ pakkosi. Athassa gehaṃ pavisitvā nisinnassa taṃ pātiṃ adaṃsu. So tassā suvaṇṇapātibhāvaṃ ñatvā ‘‘amma, ayaṃ pāti satasahassaṃ agghati, satasahassagghanakabhaṇḍaṃ mayhaṃ hatthe natthī’’ti āha. Ayya, paṭhamaṃ āgatavāṇijo ‘‘ayaṃ aḍḍhamāsakampi na agghatī’’ti vatvā bhūmiyaṃ khipitvā gato, ayaṃ pana tava puññena suvaṇṇapāti jātā bhavissati, mayaṃ imaṃ tuyhaṃ dema, kiñcideva no datvā imaṃ gahetvā yāhīti. Bodhisatto tasmiṃ khaṇe hatthagatāni pañca kahāpaṇasatāni pañcasatagghanakañca bhaṇḍaṃ sabbaṃ datvā ‘‘mayhaṃ imaṃ tulañca pasibbakañca aṭṭha ca kahāpaṇe dethā’’ti ettakaṃ yācitvā ādāya pakkāmi. So sīghameva nadītīraṃ gantvā nāvikassa aṭṭha kahāpaṇe datvā nāvaṃ abhiruhi.
那个贪心的商人后来又回到那户人家,说:“把那个盘子拿出来,我会给你们一点东西。”女孩骂了他一顿,说:“我们那个值十万金的金盘,你连半摩沙迦都不当它值。有一位像主人一样正直的商人,给了我们一千,把它拿走了。”他一听,立刻生起强烈的悲伤:“我错过了值十万金的金盘,这对我来说真是天大的损失啊!”他无法保持正念,当场昏了过去,手里的钱和货包都散落在门口。接着他连下衣和上衣都扔掉,把秤杆当成棍子拿在手里,沿着菩萨的脚印追去,追到河边,看见菩萨正在离去,就喊道:“喂,船夫,把船开回来!”菩萨却阻止道:“孩子,别开回来。”那人眼睁睁看着菩萨远去,强烈的悲伤涌上心头,心脏发热,口中涌出鲜血,心像池塘的淤泥一样裂开。他就这样对菩萨结下了怨恨,当场丧命。这是提婆达多对菩萨结下怨恨的第一回。菩萨则做了布施等种种福德,随业而去。
Tato lolavāṇijopi puna taṃ gehaṃ gantvā ‘‘āharatha taṃ pātiṃ, tumhākaṃ kiñcideva dassāmī’’ti āha. Sā taṃ paribhāsitvā ‘‘tvaṃ amhākaṃ satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ aḍḍhamāsagghanikampi na akāsi, tuyhaṃ pana sāmikasadiso eko dhammiko vāṇijo amhākaṃ sahassaṃ datvā taṃ ādāya gato’’ti āha. Taṃ sutvāva ‘‘satasahassagghanikāya suvaṇṇapātiyā parihīnomhi, mahājānikaro vata me aya’’nti sañjātabalavasoko satiṃ paccupaṭṭhāpetuṃ asakkonto visaññī hutvā attano hatthagate kahāpaṇe ceva bhaṇḍikañca gharadvāreyeva vikiritvā nivāsanapārupanaṃ pahāya tulādaṇḍaṃ muggaraṃ katvā ādāya bodhisattassa anupadaṃ pakkanto nadītīraṃ gantvā bodhisattaṃ gacchantaṃ disvā ‘‘ambho, nāvika, nāvaṃ nivattehī’’ti āha. Bodhisatto pana ‘‘tāta, mā nivattayī’’ti paṭisedhesi. Itarassapi bodhisattaṃ gacchantaṃ passantasseva balavasoko udapādi, hadayaṃ uṇhaṃ ahosi, mukhato lohitaṃ uggañchi, vāpikaddamo viya hadayaṃ phali. So bodhisatte āghātaṃ bandhitvā tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi . Idaṃ paṭhamaṃ devadattassa bodhisatte āghātabandhanaṃ. Bodhisatto dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato.
正自觉者讲完这段法教之后,就以正觉者的身份又说出这首偈颂:
Sammāsambuddho imaṃ dhammadesanaṃ kathetvā abhisambuddhova imaṃ gāthaṃ kathesi –
“如果在这里违背了正法的确定性,
你会长久后悔,就像那位塞利瓦商人一样。”
‘‘Idha ce naṃ virādhesi, saddhammassa niyāmataṃ; Ciraṃ tvaṃ anutappesi, serivāyaṃva vāṇijo’’ti.
在这里,如果他在这个教法中错失了它,也就是错失了被称为“正法决定”的入流道。如果错失了,意思就是:放弃精进的人,你无法证得、无法获得。你会长久追悔:既然如此,你将在漫长的时间里忧愁、悲叹、追悔;或者,因为舍弃精进而错失了圣道,你将长久在地狱等恶趣中生起,承受种种痛苦,追悔、苦恼。这就是这里的含义。怎么说呢?就像那位名叫塞利瓦的商人。这里说的是:从前有位名叫塞利瓦的商人,得到一块价值十万金币的金盘,却没有为取得它而努力,因此失去了它,后来追悔。同样,你在这个教法中,对于那如同已经摆好的金盘一样的圣道,因为舍弃精进而无法证得,失去它之后,将长久追悔。但如果你不舍弃精进,那么就像那位有智慧的商人得到金盘一样,你将在我的教法中证得九种出世间法。
Tattha idha ce naṃ virādhesi, saddhammassa niyāmatanti imasmiṃ sāsane etaṃ saddhammassa niyāmatāsaṅkhātaṃ sotāpattimaggaṃ virādhesi. Yadi virādhesi, vīriyaṃ ossajanto nādhigacchasi na paṭilabhasīti attho. Ciraṃ tvaṃ anutappesīti evaṃ sante tvaṃ dīghamaddhānaṃ socanto paridevanto anutapessasi, atha vā ossaṭṭhavīriyatāya ariyamaggassa virādhitattā dīgharattaṃ nirayādīsu uppanno nānappakārāni dukkhāni anubhavanto anutappissasi kilamissasīti ayamettha attho. Kathaṃ? Serivāyaṃva vāṇijoti ‘‘serivā’’ti evaṃnāmako ayaṃ vāṇijo yathā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā pubbe serivanāmako vāṇijo satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ labhitvā tassā gahaṇatthāya vīriyaṃ akatvā tato parihīno anutappi, evameva tvampi imasmiṃ sāsane paṭiyattasuvaṇṇapātisadisaṃ ariyamaggaṃ ossaṭṭhavīriyatāya anadhigacchanto tato parihīno dīgharattaṃ anutappissasi. Sace pana vīriyaṃ na ossajissasi, paṇḍitavāṇijo suvaṇṇapātiṃ viya mama sāsane navavidhampi lokuttaradhammaṃ paṭilabhissasīti.
导师这样以阿拉汉果为顶点,开示了这部法教,阐明四圣谛。在真理开示结束时,那位已经放下精进的比丘,便安住于最高的果位——阿拉汉果。
Evamassa satthā arahattena kūṭaṃ gaṇhanto imaṃ dhammadesanaṃ dassetvā cattāri saccāni pakāsesi, saccapariyosāne ossaṭṭhavīriyo bhikkhu aggaphale arahatte patiṭṭhāsi.
导师讲完这两件事后,把它们之间的联系接上,再归结到本生因缘,指出:“当时那个愚笨的商人就是提婆达多,而那个聪明的商人就是我。”这样就把这次开示讲完了。
Satthāpi dve vatthūni kathetvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānetvā dassesi – ‘‘tadā bālavāṇijo devadatto ahosi, paṇḍitavāṇijo pana ahameva ahosi’’nti desanaṃ niṭṭhāpesi.
《秋喇塞提本生》注释
4. Cūḷaseṭṭhijātakavaṇṇanā
世尊依止王舍城,住在吉瓦咖芒果园时,以秋喇潘塔咖长老为因缘,宣说了这则“凭借少许……有智慧者”的法教。
Appakenapimedhāvīti imaṃ dhammadesanaṃ bhagavā rājagahaṃ upanissāya jīvakambavane viharanto cūḷapanthakattheraṃ ārabbha kathesi.
在这里,先要讲秋喇潘塔咖的出生来历。据说在王舍城,有个大富财主家的女儿,和自己家的一个男仆私通。她害怕“这件事会被别人知道”,就说:“我们没法再住在这个地方了。要是我父母知道这件丑事,一定会把我们剁成碎块。我们还是去外国生活吧。”于是她带上一些细软财物,从正门出去,两人一起走了,心想:“不管到哪里,找个没人认识我们的地方住下来。”
Tattha cūḷapanthakassa tāva nibbatti kathetabbā. Rājagahe kira dhanaseṭṭhikulassa dhītā attano dāseneva saddhiṃ santhavaṃ katvā ‘‘aññepi me imaṃ kammaṃ jāneyyu’’nti bhītā evamāha ‘‘amhehi imasmiṃ ṭhāne vasituṃ na sakkā, sace me mātāpitaro imaṃ dosaṃ jānissanti, khaṇḍākhaṇḍaṃ karissanti, videsaṃ gantvā vasissāmā’’ti hatthasāraṃ gahetvā aggadvārena nikkhamitvā ‘‘yattha vā tattha vā aññehi ajānanaṭṭhānaṃ gantvā vasissāmā’’ti ubhopi agamaṃsu.
他们住在同一个地方,因为一起生活的缘故,她怀上了孩子。到了快要生产的时候,她和丈夫商量说:“我快要生了,在远离亲戚熟人的地方生产,对我们两个来说都是苦事,我们还是回娘家去吧。”他心想:“我要是回去,肯定活不成。”于是就一天拖一天地说:“今天走,明天走。”她想:“这个蠢人因为自己犯的错太大,不敢回去。父母才是真心为我们好的人。他走不走都无所谓,我必须走。”趁他出门的时候,她收拾好家里的东西,告诉隔壁邻居自己要回娘家去,然后就上路了。
Tesaṃ ekasmiṃ ṭhāne vasantānaṃ saṃvāsamanvāya tassā kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhāsi. Sā gabbhaparipākaṃ āgamma sāmikena saddhiṃ mantesi ‘‘gabbho me paripākaṃ gato, ñātibandhuvirahite ṭhāne gabbhavuṭṭhānaṃ nāma ubhinnampi amhākaṃ dukkhameva, kulagehameva gacchāmā’’ti. So ‘‘sacāhaṃ gamissāmi, jīvitaṃ me natthī’’ti cintetvā ‘‘ajja gacchāma, sve gacchāmā’’ti divase atikkāmesi. Sā cintesi ‘‘ayaṃ bālo attano dosamahantatāya gantuṃ na ussahati, mātāpitaro nāma ekantahitā, ayaṃ gacchatu vā mā vā, mayā gantuṃ vaṭṭatī’’ti. Sā tasmiṃ gehā nikkhante gehaparikkhāraṃ paṭisāmetvā attano kulagharaṃ gatabhāvaṃ anantaragehavāsīnaṃ ārocetvā maggaṃ paṭipajji.
这时,那个男子回到家,没看见她,就问邻居,听说她回娘家去了,便急忙追上去,在半路上追到了她。她就在那里生下了孩子。他问:贤妻,这是怎么回事?她回答说:夫君,生了一个儿子。他说:现在咱们该怎么办?她说:咱们本来是为了回娘家才出门的,那件事在半路上就已经办成了,再去那里还有什么用呢?咱们回去吧。两人想法一致,就折返回去了。因为那个孩子是在路上出生的,就给他取名叫般陀迦(路行者)。没过多久,她又怀上了第二胎。后面的事都和前面一样,应当照样详细说。因为那个孩子也是在路上出生的,就给先出生的取名叫玛哈潘塔咖,给后出生的取名叫秋喇潘塔咖。他们带着两个孩子,回到了自己原来住的地方。
Atha so puriso gharaṃ āgato taṃ adisvā paṭivissake pucchitvā ‘‘kulagharaṃ gatā’’ti sutvā vegena anubandhitvā antarāmagge sampāpuṇi. Tassāpi tattheva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. So ‘‘kiṃ idaṃ bhadde’’ti pucchi. ‘‘Sāmi, eko putto jāto’’ti. ‘‘Idāni kiṃ karissāmā’’ti? ‘‘Yassatthāya mayaṃ kulagharaṃ gaccheyyāma, taṃ kammaṃ antarāva nipphannaṃ, tattha gantvā kiṃ karissāma, nivattāmā’’ti dvepi ekacittā hutvā nivattiṃsu. Tassa ca dārakassa panthe jātattā ‘‘panthako’’ti nāmaṃ akaṃsu . Tassā na cirasseva aparopi gabbho patiṭṭhahi. Sabbaṃ purimanayeneva vitthāretabbaṃ. Tassāpi dārakassa panthe jātattā paṭhamajātassa ‘‘mahāpanthako’’ti nāmaṃ katvā itarassa ‘‘cūḷapanthako’’ti nāmaṃ akaṃsu. Te dvepi dārake gahetvā attano vasanaṭṭhānameva āgatā.
他们住在那里的时候,玛哈潘塔咖这孩子听到别的孩子喊“小叔”“大伯”,又喊“爷爷”“奶奶”,就去问母亲:“妈妈,别的孩子都喊‘小叔’‘大伯’,也喊‘爷爷’‘奶奶’,难道我们没有亲戚吗?”母亲说:“有的,孩子,你们在这里没有亲戚。不过在王舍城里,你们有一位叫做财主的爷爷,那里你们有很多亲戚。”孩子问:“妈妈,那我们为什么不去那里呢?”她没有把不能回去的真正原因告诉儿子。孩子们一次又一次地追问,她就对丈夫说:“这些孩子把我缠得实在受不了。难道我父母见了我们,还会把我们吃掉不成?走吧,带孩子们去看看爷爷家。”丈夫说:“我可没法当面去见他们,不过我可以送你们到那里。”她说:“萨度,夫君,不管用什么办法,只要能让孩子们见到爷爷家就行。”于是两个人带着两个孩子,一路来到王舍城,在城门外的一间厅堂里住了下来。孩子的母亲就派人去给自己的父母报信,说她带着两个孩子回来了。
Tesaṃ tattha vasantānaṃ ayaṃ mahāpanthakadārako aññe dārake ‘‘cūḷapitā mahāpitā’’ti, ‘‘ayyako ayyikā’’ti ca vadante sutvā mātaraṃ pucchi ‘‘amma, aññe dārakā ‘cūḷapitā mahāpitā’tipi vadanti, ‘ayyako ayyikā’tipi vadanti, amhākaṃ ñātakā natthī’’ti. ‘‘Āma, tāta, tumhākaṃ ettha ñātakā natthi, rājagahanagare pana vo dhanaseṭṭhi nāma ayyako, tattha tumhākaṃ bahū ñātakā’’ti. ‘‘Kasmā tattha na gacchatha, ammā’’ti? Sā attano agamanakāraṇaṃ puttassa akathetvā puttesu punappunaṃ kathentesu sāmikaṃ āha – ‘‘ime dārakā maṃ ativiya kilamenti, kiṃ no mātāpitaro disvā maṃsaṃ khādissanti, ehi dārakānaṃ ayyakakulaṃ dassessāmā’’ti. ‘‘Ahaṃ sammukhā bhavituṃ na sakkhissāmi, taṃ pana tattha nayissāmī’’ti. ‘‘Sādhu, ayya, yena kenaci upāyena dārakānaṃ ayyakakulameva daṭṭhuṃ vaṭṭatī’’ti dvepi janā dārake ādāya anupubbena rājagahaṃ patvā nagaradvāre ekissā sālāya nivāsaṃ katvā dārakamātā dve dārake gahetvā āgatabhāvaṃ mātāpitūnaṃ ārocāpesi.
他们听了这个说法后,心想:“在轮回中流转的众生,哪有什么固定的儿子、女儿。他们对我们犯了大错,不能让他们出现在我们眼前。不过,让他们拿上这些钱,两个人找个安稳的地方过日子去吧,但要把孩子送到这里来。”财主的女儿收下父母送来的钱,把两个孩子交到前来送钱的使者手里,就让他们回去了。孩子们在祖父家长大。其中秋喇潘塔咖还很小,玛哈潘塔咖则跟着祖父一起去听十力世尊说法。他经常在世尊面前听法,心里生起了出家的念头。他对祖父说:“如果您同意,我想出家。”祖父说:“孩子,你说什么呢?对我来说,就算全世界的人都出家,也不如你一个人出家来得殊胜。你要是做得到,就出家吧。”祖父同意后,他便来到世尊面前。世尊问:“大财主,这孩子归你了吗?”他回答:“是的,尊者,这孩子是我的外孙,他说想在您这里出家。”世尊便吩咐一位比丘:“给这孩子剃度吧。”那位长老教他皮等五法的业处后,就为他剃度了。他广学佛陀的教法,戒腊满一年后受了达上。受达上后,他如理作意地修行,证得了阿拉汉果。
Te taṃ sāsanaṃ sutvā ‘‘saṃsāre vicarantānaṃ na putto na dhītā nāma natthi, te amhākaṃ mahāparādhikā, na sakkā tehi amhākaṃ cakkhupathe ṭhātuṃ, ettakaṃ pana dhanaṃ gahetvā dvepi janā phāsukaṭṭhānaṃ gantvā jīvantu, dārake pana idha pesentū’’ti. Seṭṭhidhītā mātāpitūhi pesitaṃ dhanaṃ gahetvā dārake āgatadūtānaṃyeva hatthe datvā pesesi, dārakā ayyakakule vaḍḍhanti. Tesu cūḷapanthako atidaharo, mahāpanthako pana ayyakena saddhiṃ dasabalassa dhammakathaṃ sotuṃ gacchati. Tassa niccaṃ satthu sammukhā dhammaṃ suṇantassa pabbajjāya cittaṃ nami. So ayyakaṃ āha ‘‘sace tumhe sampaṭicchatha, ahaṃ pabbajeyya’’nti. ‘‘Kiṃ vadesi, tāta, mayhaṃ sakalalokassapi pabbajjāto taveva pabbajjā bhaddikā, sace sakkosi, pabbaja tātā’’ti sampaṭicchitvā satthu santikaṃ gato. Satthā ‘‘kiṃ mahāseṭṭhi dārako te laddho’’ti. ‘‘Āma, bhante ayaṃ dārako mayhaṃ nattā, tumhākaṃ santike pabbajāmīti vadatī’’ti āha. Satthā aññataraṃ piṇḍacārikaṃ bhikkhuṃ ‘‘imaṃ dārakaṃ pabbājehī’’ti āṇāpesi. Thero tassa tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā pabbājesi. So bahuṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā paripuṇṇavasso upasampadaṃ labhi. Upasampanno hutvā yoniso manasikāre kammaṃ karonto arahattaṃ pāpuṇi.
他在禅那之乐、道之乐、果之乐中度过时光,心里想:“能不能把这份快乐也给秋喇潘塔咖呢?”于是来到祖父长者那里,说:“大长者,如果您同意,我就让秋喇潘塔咖出家。”祖父说:“尊者,请让他出家吧。”长老便为秋喇潘塔咖童子剃度,让他安住在十戒中。秋喇潘塔咖沙弥一出家,就变得很迟钝。
So jhānasukhena, maggasukhena, phalasukhena vītināmento cintesi ‘‘sakkā nu kho imaṃ sukhaṃ cūḷapanthakassa dātu’’nti. Tato ayyakaseṭṭhissa santikaṃ gantvā ‘‘mahāseṭṭhi sace tumhe sampaṭicchatha, ahaṃ cūḷapanthakaṃ pabbājeyya’’nti āha. ‘‘Pabbājetha, bhante’’ti. Thero cūḷapanthakadārakaṃ pabbājetvā dasasu sīlesu patiṭṭhāpesi. Cūḷapanthakasāmaṇero pabbajitvāva dandho ahosi.
“就像一朵红莲花,芬芳扑鼻,清晨绽放时香气还未散失;
看那鸯耆罗沙,光辉闪耀,像虚空中炽燃的太阳。”
‘‘Padumaṃ yathā kokanadaṃ sugandhaṃ, pāto siyā phullamavītagandhaṃ; Aṅgīrasaṃ passa virocamānaṃ, tapantamādiccamivantalikkhe’’ti. (saṃ. ni. 1.123; a. ni. 5.195) –
他花了四个月,也没能学会这一首偈颂。据说,在迦叶正自觉佛住世的时代,他曾经出家,是个有智慧的人。那时,有一位愚钝的比丘正在受持、诵习教法,他却对那位比丘嘲笑戏弄。那位比丘因为受到嘲笑而感到羞愧,既不再受持,也不再诵习。由于这个业,他今生一出家就变得愚钝,每记住一个词,再记下一个词时,前面记住的就全忘了。他就这样努力想学会这首偈颂,四个月已经过去了。
Imaṃ ekagāthaṃ catūhi māsehi gaṇhituṃ nāsakkhi. So kira kassapasammāsambuddhakāle pabbajitvā paññavā hutvā aññatarassa dandhabhikkhuno uddesaggahaṇakāle parihāsakeḷiṃ akāsi. So bhikkhu tena parihāsena lajjito neva uddesaṃ gaṇhi, na sajjhāyamakāsi. Tena kammena ayaṃ pabbajitvāva dandho jāto, gahitagahitaṃ padaṃ uparūpari padaṃ gaṇhantassa nassati. Tassa imameva gāthaṃ gahetuṃ vāyamantassa cattāro māsā atikkantā.
这时,玛哈潘塔咖对他说:“秋喇潘塔咖,你在这样的教法里根本不成器,四个月连一首偈颂都记不住,那你怎么可能把出家该做的事做到头呢?走吧,离开这里!”就把他从精舍赶了出去。秋喇潘塔咖因为对佛陀的教法怀着深厚的感情,并不想还俗。那时候,玛哈潘塔咖负责分配饭食。吉瓦咖·科摩罗跋迦带了大量香花,来到自己的芒果园,供养世尊、听闻佛法之后,从座位上起身,顶礼十力尊,然后走到玛哈潘塔咖面前,问道:“尊者,世尊身边有多少比丘?”玛哈潘塔咖回答:“大约五百位比丘。”吉瓦咖说:“尊者,明天请以佛陀为首,带五百位比丘到我家来应供。”长老说:“居士,有一位叫秋喇潘塔咖的比丘,很迟钝,法也没有增长,除了他以外,其余人的邀请我接受。”秋喇潘塔咖听到这话后心想:“长老接受这么多比丘的邀请,却把我排除在外才肯接受,毫无疑问,我哥哥对我已经变心了。我现在还留在这个教法里干什么?不如还俗,以在家人的身份做布施等善事过日子吧。”
Atha naṃ mahāpanthako āha ‘‘cūḷapanthaka, tvaṃ imasmiṃ sāsane abhabbo, catūhi māsehi ekampi gāthaṃ gahetuṃ na sakkosi, pabbajitakiccaṃ pana tvaṃ kathaṃ matthakaṃ pāpessasi, nikkhama ito’’ti vihārā nikkaḍḍhi. Cūḷapanthako buddhasāsane sinehena gihibhāvaṃ na pattheti. Tasmiñca kāle mahāpanthako bhattuddesako hoti. Jīvako komārabhacco bahuṃ gandhamālaṃ ādāya attano ambavanaṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā dhammaṃ sutvā uṭṭhāyāsanā dasabalaṃ vanditvā mahāpanthakaṃ upasaṅkamitvā ‘‘kittakā , bhante, satthu santike bhikkhū’’ti pucchi. ‘‘Pañcamattāni bhikkhusatānī’’ti. ‘‘Sve, bhante, buddhappamukhāni pañca bhikkhusatāni ādāya amhākaṃ nivesane bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti. ‘‘Upāsaka, cūḷapanthako nāma bhikkhu dandho aviruḷhidhammo, taṃ ṭhapetvā sesānaṃ nimantanaṃ sampaṭicchāmī’’ti thero āha. Taṃ sutvā cūḷapanthako cintesi ‘‘thero ettakānaṃ bhikkhūnaṃ nimantanaṃ sampaṭicchanto maṃ bāhiraṃ katvā sampaṭicchati, nissaṃsayaṃ mayhaṃ bhātikassa mayi cittaṃ bhinnaṃ bhavissati, kiṃ idāni mayhaṃ iminā sāsanena, gihī hutvā dānādīni puññāni karonto jīvissāmī’’ti.
第二天清早,他心想“我要还俗去”,就动身走了。世尊在黎明时分观察世间,看到这件事,就先一步赶到秋喇潘塔咖要走的路上,在门楼那里来回经行。秋喇潘塔咖正往家走,看见世尊,就走上前去顶礼。世尊问他:“秋喇潘塔咖,这个时辰你要去哪里?”他说:“尊者,我哥哥把我赶出来了,所以我要去还俗。”世尊说:“秋喇潘塔咖,你的出家是我摄受的。你被哥哥赶走,为什么不到我这里来?来吧,何必还俗?你就留在我身边。”于是世尊带着秋喇潘塔咖回去,让他在香室前坐下,说:“秋喇潘塔咖,你面朝东方,一边擦这块布,一边念‘除尘,除尘’,就待在这里。”世尊用神通化出一块非常洁净的布片,交给了他。到了应供的时候,世尊在比丘僧团的围绕下,前往吉瓦咖家中,在铺好的座位上坐下。
So punadivase pātova ‘‘gihī bhavissāmī’’ti pāyāsi. Satthā paccūsakāleyeva lokaṃ olokento imaṃ kāraṇaṃ disvā paṭhamataraṃ gantvā cūḷapanthakassa gamanamagge dvārakoṭṭhake caṅkamanto aṭṭhāsi. Cūḷapanthako gharaṃ gacchanto satthāraṃ disvā upasaṅkamitvā vandi. Atha naṃ satthā ‘‘kahaṃ pana, tvaṃ cūḷapanthaka, imāya velāya gacchasī’’ti āha. Bhātā maṃ, bhante, nikkaḍḍhati , tenāhaṃ vibbhamituṃ gacchāmīti. Cūḷapanthaka, tava pabbajjā nāma mama santakā, bhātarā nikkaḍḍhito kasmā mama santikaṃ nāgañchi? Ehi kiṃ te gihibhāvena, mama santike bhavissasī’’ti bhagavā cūḷapanthakaṃ ādāya gantvā gandhakuṭippamukhe nisīdāpetvā ‘‘cūḷapanthaka, tvaṃ puratthābhimukho hutvā imaṃ pilotikaṃ ‘rajoharaṇaṃ rajoharaṇa’nti parimajjanto idheva hohī’’ti iddhiyā abhisaṅkhataṃ parisuddhaṃ pilotikākhaṇḍaṃ datvā kāle ārocite bhikkhusaṅghaparivuto jīvakassa gehaṃ gantvā paññattāsane nisīdi.
秋喇潘塔咖也朝着太阳坐着,一边擦拭那块布片,一边念着“除尘、除尘”。他这样一遍遍擦的时候,那块布片变脏了。于是他心里想:“这块布片本来非常干净,可是靠着这个身体,它失去了原来的样子,变得这么脏。诸行确实是无常的。”他就把心导向坏灭与衰亡,观智不断增长。世尊知道秋喇潘塔咖的心已经进入观照,就对他说:“秋喇潘塔咖,你不要以为只是这块布片被尘垢染污变脏了;你内心还有贪尘等种种垢秽,要把它们去除掉。”说完,世尊放出光明,以智慧示现其身,就像坐在他面前一样,说出下面这些偈颂:
Cūḷapanthakopi sūriyaṃ olokento taṃ pilotikākhaṇḍaṃ ‘‘rajoharaṇaṃ rajoharaṇa’’nti parimajjanto nisīdi, tassa taṃ pilotikākhaṇḍaṃ parimajjantassa parimajjantassa kiliṭṭhaṃ ahosi. Tato cintesi ‘‘idaṃ pilotikākhaṇḍaṃ ativiya parisuddhaṃ, imaṃ pana attabhāvaṃ nissāya purimapakatiṃ vijahitvā evaṃ kiliṭṭhaṃ jātaṃ, aniccā vata saṅkhārā’’ti khayavayaṃ paṭṭhapento vipassanaṃ vaḍḍhesi. Satthā ‘‘cūḷapanthakassa cittaṃ vipassanaṃ āruḷha’’nti ñatvā ‘‘cūḷapanthaka, tvaṃ etaṃ pilotikākhaṇḍameva saṃkiliṭṭhaṃ rajorañjitaṃ jātanti mā saññaṃ kari, abbhantare pana te rāgarajādayo atthi, te harāhī’’ti vatvā obhāsaṃ vissajjetvā purato nisinno viya paññāyamānarūpo hutvā imā gāthā abhāsi –
贪欲是尘垢,但并不是人们平常说的那种微尘;“尘”其实是贪欲的别名。
诸比丘舍弃了这种尘垢,就安住在离垢者的教法里。
嗔怒是尘垢,但并不是所谓的微尘;尘垢是嗔怒的别名。
诸比丘舍弃了这种尘垢,就安住在离垢者的教法里。
“愚痴是尘垢,但并不是人们通常说的微尘;‘尘’是愚痴的别名。
比丘们舍弃了这尘垢,就安住在离尘者的教法之中。”
‘‘Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati, rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti; Etaṃ rajaṃ vippajahitva bhikkhavo, viharanti te vigatarajassa sāsane. ‘‘Doso rajo na ca pana reṇu vuccati, dosassetaṃ adhivacanaṃ rajoti; Etaṃ rajaṃ vippajahitva bhikkhavo, viharanti te vigatarajassa sāsane. ‘‘Moho rajo na ca pana reṇu vuccati, mohassetaṃ adhivacanaṃ rajoti; Etaṃ rajaṃ vippajahitva bhikkhavo, viharanti te vigatarajassa sāsane’’ti. (mahāni. 209; cūḷani. udayamāṇavapucchāniddesa 74);
偈颂结束时,秋喇潘塔咖和四无碍解一起证得了阿拉汉果,而且就是凭着四无碍解通达了三藏。据说他前世做国王时,右绕都城,额头上出汗,就用一块干净的布擦额头,布就弄脏了。他心想:“靠着这个身体,这么干净的布竟然失去了原本的干净,变得污秽。诸行确实是无常的!”就这样获得了无常想。因为这件事,除尘(擦布)本身就成了他的助缘。
Gāthāpariyosāne cūḷapanthako saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi, paṭisambhidāhiyevassa tīṇi piṭakāni āgamaṃsu. So kira pubbe rājā hutvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto nalāṭato sede muccante parisuddhena sāṭakena nalāṭantaṃ puñchi, sāṭako kiliṭṭho ahosi. So ‘‘imaṃ sarīraṃ nissāya evarūpo parisuddho sāṭako pakatiṃ jahitvā kiliṭṭho jāto, aniccā vata saṅkhārā’’ti aniccasaññaṃ paṭilabhi. Tena kāraṇenassa rajoharaṇameva paccayo jāto.
吉瓦咖童子医也给十力者递上洗手水。导师用手盖住钵,说:“吉瓦咖,难道精舍里没有比丘吗?”玛哈潘塔咖说:“尊者,精舍里没有比丘。”导师说:“有的,吉瓦咖。”吉瓦咖就派了一个人去,说:“你去看看精舍里到底有没有比丘。”就在那时,秋喇潘塔咖心想:“我哥哥说精舍里没有比丘,我要让他看到精舍里有比丘。”于是他把整座芒果园都变满了比丘。有的比丘在做衣服,有的在染色,有的在诵经,就这样化现出一千个彼此各不相同的比丘。那人见精舍里有那么多比丘,就回去禀报吉瓦咖:“尊者,整座芒果园都挤满了比丘。”长老也就在那里——
Jīvakopi kho komārabhacco dasabalassa dakkhiṇodakaṃ upanāmesi. Satthā ‘‘nanu, jīvaka, vihāre bhikkhū atthī’’ti hatthena pattaṃ pidahi. Mahāpanthako ‘‘bhante, vihāre natthi bhikkhū’’ti āha. Satthā ‘‘atthi jīvakā’’ti āha. Jīvako ‘‘tena hi, bhaṇe, gaccha, vihāre bhikkhūnaṃ atthibhāvaṃ vā natthibhāvaṃ vā jānāhī’’ti purisaṃ pesesi. Tasmiṃ khaṇe cūḷapanthako ‘‘mayhaṃ bhātiko ‘vihāre bhikkhū natthī’ti bhaṇati, vihāre bhikkhūnaṃ atthibhāvamassa pakāsessāmī’’ti sakalaṃ ambavanaṃ bhikkhūnaṃyeva pūresi. Ekacce bhikkhū cīvarakammaṃ karonti, ekacce rajanakammaṃ, ekacce sajjhāyaṃ karontīti evaṃ aññamaññaṃ asadisaṃ bhikkhusahassaṃ māpesi. So puriso vihāre bahū bhikkhū disvā nivattitvā ‘‘ayya , sakalaṃ ambavanaṃ bhikkhūhi paripuṇṇa’’nti jīvakassa ārocesi. Theropi kho tattheva –
“秋喇潘塔咖把自己变化出一千次,
坐在宜人的芒果园里,直到时节到来的通知。”
‘‘Sahassakkhattumattānaṃ, nimminitvāna panthako; Nisīdambavane ramme, yāva kālappavedanā’’ti. (theragā. 563);
这时,导师对那个人说:“你去精舍传话:‘导师叫秋喇潘塔咖。’”那人去了,刚一开口,就有上千张嘴同时应声:“我是秋喇潘塔咖,我是秋喇潘塔咖。”那人回去禀报:“尊者,好像他们全都是秋喇潘塔咖。”导师就说:“那你去抓住第一个说‘我是秋喇潘塔咖’的人的手,剩下的就会消失。”他照办了,那上千位比丘立刻就不见了。长老便和那人一起前去。吃完饭,导师对吉瓦咖说:“吉瓦咖,接过秋喇潘塔咖的钵,他来为你随喜说法。”吉瓦咖照做了。长老发出狮子吼,像一头幼狮,贯通三藏之后,作了随喜说法。
Atha satthā taṃ purisaṃ āha – ‘‘vihāraṃ gantvā ‘satthā cūḷapanthakaṃ nāma pakkosatī’ti vadehī’’ti. Tena gantvā tathāvutte ‘‘ahaṃ cūḷapanthako, ahaṃ cūḷapanthako’’ti mukhasahassaṃ uṭṭhahi. Puriso gantvā ‘‘sabbepi kira te, bhante, cūḷapanthakāyeva nāmā’’ti āha. Tena hi tvaṃ gantvā yo paṭhamaṃ ‘‘ahaṃ cūḷapanthako’’ti vadati, taṃ hatthe gaṇha, avasesā antaradhāyissantīti. So tathā akāsi, tāvadeva sahassamattā bhikkhū antaradhāyiṃsu. Thero tena purisena saddhiṃ agamāsi. Satthā bhattakiccapariyosāne jīvakaṃ āmantesi ‘‘jīvaka, cūḷapanthakassa pattaṃ gaṇha, ayaṃ te anumodanaṃ karissatī’’ti. Jīvako tathā akāsi. Thero sīhanādaṃ nadanto taruṇasīho viya tīṇi piṭakāni saṃkhobhetvā anumodanaṃ akāsi.
导师从座位上起身,在比丘僧团的围绕下回到精舍。比丘们向他履行了日常礼敬之后,他又从座位上起身,站在香室门前,给比丘僧团作了善逝的教诫,开示了业处,遣散了比丘僧团,然后走进散发着芬芳香气的香室,以右侧卧的姿势躺下,作狮子卧。到了傍晚,比丘们从各处聚集到法堂,围坐在一起,就像铺开了一块红毛毯一样,开始谈起导师的功德:“贤友啊,玛哈潘塔咖不了解秋喇潘塔咖的意乐,说‘四个月了连一个偈颂都记不住,这人太迟钝了’,就把他赶出了精舍。可是正自觉者凭着自己无上的法王之力,就在一顿饭的工夫里,让他连同无碍解一起证得了阿拉汉果,三藏也通过无碍解为他所通达。哎呀,诸佛的威力真是了不起啊!”
Satthā uṭṭhāyāsanā bhikkhusaṅghaparivāro vihāraṃ gantvā bhikkhūhi vatte dassite uṭṭhāyāsanā gandhakuṭippamukhe ṭhatvā bhikkhusaṅghassa sugatovādaṃ datvā kammaṭṭhānaṃ kathetvā bhikkhusaṅghaṃ uyyojetvā surabhigandhavāsitaṃ gandhakuṭiṃ pavisitvā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ upagato. Atha sāyanhasamaye dhammasabhāyaṃ bhikkhū ito cito ca samosaritvā rattakambalasāṇiṃ parikkhipantā viya nisīditvā satthu guṇakathaṃ ārabhiṃsu ‘‘āvuso, mahāpanthako cūḷapanthakassa ajjhāsayaṃ ajānanto ‘catūhi māsehi ekagāthaṃ gaṇhituṃ na sakkoti, dandho aya’nti vihārā nikkaḍḍhi, sammāsambuddho pana attano anuttaradhammarājatāya ekasmiṃyevassa antarabhatte saha paṭisambhidāhi arahattaṃ adāsi, tīṇi piṭakāni paṭisambhidāhiyeva āgatāni, aho buddhānaṃ balaṃ nāma mahanta’’nti.
这时,世尊知道法堂里正在谈论这件事,心想“今天我应该去一趟”,就从佛卧处起身,穿上鲜红的下裙,系上像闪电一样的腰带,披上犹如红毯的善逝大袈裟,从散发妙香的香室出来。他像醉象一样舒展身体,以狮子漫步的威仪,带着无量的佛陀风采,走向法堂。他登上设在庄严殿堂中央的殊胜佛座,放出六色佛光,照亮海底深处,就像尤犍陀罗山顶初升的朝阳,在座位中间坐了下来。正自觉者一到,比丘僧团就停止议论,默然无声。
Atha bhagavā dhammasabhāyaṃ imaṃ kathāpavattiṃ ñatvā ‘‘ajja mayā gantuṃ vaṭṭatī’’ti buddhaseyyāya uṭṭhāya surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā vijjulataṃ viya kāyabandhanaṃ bandhitvā rattakambalasadisaṃ sugatamahācīvaraṃ pārupitvā surabhigandhakuṭito nikkhamma mattavāraṇo viya sīhavikkantavilāsena vijambhamāno sīho viya anantāya buddhalīlāya dhammasabhaṃ gantvā alaṅkatamaṇḍapamajjhe supaññattavarabuddhāsanaṃ abhiruyha chabbaṇṇabuddharasmiyo vissajjento aṇṇavakucchiṃ obhāsayamāno yugandharamatthake bālasūriyo viya āsanamajjhe nisīdi. Sammāsambuddhe pana āgatamatte bhikkhusaṅgho kathaṃ pacchinditvā tuṇhī ahosi.
导师用柔软的慈心环视大众,心想:“这个大众实在太庄严了。没有一个人手脚不安,也没有咳嗽声、擤鼻声。他们全都因为对佛陀的恭敬而满怀恭敬,被佛陀的威德所折服。就算我一生都不开口,他们也不会先开口发起话题。发起话题这件事,本来就该由我来做,我应该第一个开口。”于是,他用甜美的梵音召唤比丘们,说道:“比丘们,你们现在聚在这里谈什么?你们被打断的谈话又是什么?”
“尊者,我们坐在这里,不是在谈别的畜生论,而是在称扬您的功德:‘贤友,玛哈潘塔咖不了解秋喇潘塔咖的心性,说他四个月都记不住一首偈颂,是个迟钝的家伙,就把他从住处赶了出去。可是正自觉者凭着无上法王的境界,只在一顿饭的工夫,就让他连同无碍解一起证得了阿拉汉果。啊,诸佛的力量真是伟大!’”
导师听了比丘们的话,说道:“比丘们,秋喇潘塔咖依靠我,如今在法上得到了法的广大;而在过去,他也曾依靠我,在财富上得到了财富的广大。”比丘们为了让这个道理显现出来,便向世尊请求。世尊就把被遮蔽的因缘揭示了出来。
Satthā mudukena mettacittena parisaṃ oloketvā ‘‘ayaṃ parisā ativiya sobhati, ekassapi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā ukkāsitasaddo vā khipitasaddo vā natthi, sabbepime buddhagāravena sagāravā buddhatejena tajjitā mayi āyukappampi akathetvā nisinne paṭhamaṃ kathaṃ samuṭṭhāpetvā na kathessanti, kathāsamuṭṭhāpanavattaṃ nāma mayāva jānitabbaṃ, ahameva paṭhamaṃ kathessāmī’’ti madhurena brahmassarena bhikkhū āmantetvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti āha. Bhante, na mayaṃ imasmiṃ ṭhāne nisinnā aññaṃ tiracchānakathaṃ kathema, tumhākaṃyeva pana guṇe vaṇṇayamānā nisinnāmha ‘‘āvuso mahāpanthako cūḷapanthakassa ajjhāsayaṃ ajānanto ‘catūhi māsehi ekaṃ gāthaṃ gaṇhituṃ na sakkoti, dandho aya’nti vihārā nikkaḍḍhi, sammāsambuddho pana anuttaradhammarājatāya ekasmiṃyevassa antarabhatte saha paṭisambhidāhi arahattaṃ adāsi, aho buddhānaṃ balaṃ nāma mahanta’’nti. Satthā bhikkhūnaṃ kathaṃ sutvā ‘‘bhikkhave, cūḷapanthako maṃ nissāya idāni tāva dhammesu dhammamahantataṃ patto, pubbe pana maṃ nissāya bhogesupi bhogamahantataṃ pāpuṇī’’ti āha. Bhikkhū tassatthassa āvibhāvatthaṃ bhagavantaṃ yāciṃsu. Bhagavā bhavantarena paṭicchannaṃ kāraṇaṃ pākaṭaṃ akāsi.
过去,在迦尸国的波罗奈,梵授王统治的时候,菩萨出生在一个财主家里,长大成人后继承了财主的位置,名叫秋喇塞提。他聪明能干,懂得一切征兆。有一天,他去侍奉国王,在路上看见一只死老鼠,当下就推算星宿,说道:“如果有眼力的善男子把这只老鼠拿去,就能养活妻儿,还能经营事业。”有一个穷人家的儿子听到这位财主的话,心想:“他不会不知道就随便说的。”于是捡起那只老鼠,在一家店铺里当作猫食卖掉,得到一枚小钱。他用这枚咖咖尼买了糖块,又用罐子打了水。他看到花匠们从树林里回来,就一点一点地分糖块给他们,又用瓢给他们水喝。那些花匠每人给了他一捧花。他拿这些花卖来的钱,第二天又买了糖块和水罐,还是去了花园。那天,花匠们把采了一半的花丛留给他就走了。没过多久,他就用这个办法得到了八枚迦哈帕那。
Atīte kāsiraṭṭhe bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto seṭṭhikule nibbattitvā vayappatto seṭṭhiṭṭhānaṃ labhitvā cūḷaseṭṭhi nāma ahosi, so paṇḍito byatto sabbanimittāni jānāti. So ekadivasaṃ rājupaṭṭhānaṃ gacchanto antaravīthiyaṃ matamūsikaṃ disvā taṅkhaṇaññeva nakkhattaṃ samānetvā idamāha ‘‘sakkā cakkhumatā kulaputtena imaṃ undūraṃ gahetvā puttadārabharaṇañca kātuṃ kammante ca payojetu’’nti? Aññataro duggatakulaputto taṃ seṭṭhissa vacanaṃ sutvā ‘‘nāyaṃ ajānitvā kathessatī’’ti taṃ mūsikaṃ gahetvā ekasmiṃ āpaṇe biḷālassatthāya vikkiṇitvā kākaṇikaṃ labhitvā tāya kākaṇikāya phāṇitaṃ gahetvā ekena ghaṭena pānīyaṃ gaṇhi. So araññato āgacchante mālākāre disvā thokaṃ thokaṃ phāṇitakhaṇḍaṃ datvā uḷuṅkena pānīyaṃ adāsi, te cassa ekekaṃ pupphamuṭṭhiṃ adaṃsu. So tena pupphamūlena punadivasepi phāṇitañca pānīyaghaṭañca gahetvā pupphārāmameva gato. Tassa taṃ divasaṃ mālākārā aḍḍhocitake pupphagacche datvā agamaṃsu. So na cirasseva iminā upāyena aṭṭha kahāpaṇe labhi.
后来有一次,在一个刮风下雨的日子,王家园林里许多干枯的树枝、枝干和落叶被风吹落,守园人找不到清理的办法。小弟子走到那里,对守园人说:“如果你把这些柴草树叶给我,我就替你把它们全都搬走。”守园人答应了,说:“拿去吧,尊者。”小弟子就到孩子们玩耍的地方,给了他们糖块,一会儿工夫就让他们把所有柴草树叶搬出去,堆在园林门口。那时,王家陶匠正在为王室烧制器皿寻找柴薪,看见园林门口那些柴草,就从这小弟子手里买下拿走。那天,小弟子靠卖柴得到十六枚迦哈帕那,还得到瓮等五件器皿。
Puna ekasmiṃ vātavuṭṭhidivase rājuyyāne bahū sukkhadaṇḍakā ca sākhā ca palāsañca vātena pātitaṃ hoti, uyyānapālo chaḍḍetuṃ upāyaṃ na passati . So tattha gantvā ‘‘sace imāni dārupaṇṇāni mayhaṃ dassasi, ahaṃ te imāni sabbāni nīharissāmī’’ti uyyānapālaṃ āha, so ‘‘gaṇha ayyā’’ti sampaṭicchi. Cūḷantevāsiko dārakānaṃ kīḷanamaṇḍalaṃ gantvā phāṇitaṃ datvā muhuttena sabbāni dārupaṇṇāni nīharāpetvā uyyānadvāre rāsiṃ kāresi. Tadā rājakumbhakāro rājakule bhājanānaṃ pacanatthāya dārūni pariyesamāno uyyānadvāre tāni disvā tassa hatthato kiṇitvā gaṇhi. Taṃ divasaṃ cūḷantevāsiko dāruvikkayena soḷasa kahāpaṇe cāṭiādīni ca pañca bhājanāni labhi.
当他攒到二十四枚迦哈帕那(钱币)时,心想:“我有个办法。”便在离城门不远的地方放了一口水缸,用饮水招待五百个割草人。他们对他说:“朋友,你对我们帮了大忙,我们该为你做些什么呢?”他说:“等我需要的时候,你们帮我一把就行。”说完,他便四处走动,跟一个做陆路运输的人和一个做水路运输的人交上了朋友。那个做陆路运输的人告诉他:“明天会有一个马贩子带着五百匹马到这座城里来。”他听了这话,就对那些割草人说:“今天请你们每人给我一捆草,而且在我的草没卖完之前,你们先别卖自己的草。”他们答应说“萨度”,就拿了五百捆草送到他家里。那个马贩子在全城都找不到喂马的草料,只好给了他一千钱,把他那些草买了下来。
So catuvīsatiyā kahāpaṇesu jātesu ‘‘atthi ayaṃ upāyo mayha’’nti nagaradvārato avidūre ṭhāne ekaṃ pānīyacāṭiṃ ṭhapetvā pañcasate tiṇahārake pānīyena upaṭṭhahi. Te āhaṃsu ‘‘samma, tvaṃ amhākaṃ bahūpakāro, kiṃ te karomā’’ti? So ‘‘mayhaṃ kicce uppanne karissathā’’ti vatvā ito cito ca vicaranto thalapathakammikena ca jalapathakammikena ca saddhiṃ mittasanthavaṃ akāsi. Tassa thalapathakammiko ‘‘sve imaṃ nagaraṃ assavāṇijako pañca assasatāni gahetvā āgamissatī’’ti ācikkhi. So tassa vacanaṃ sutvā tiṇahārake āha ‘‘ajja mayhaṃ ekekaṃ tiṇakalāpaṃ detha, mayā ca tiṇe avikkiṇite attano tiṇaṃ mā vikkiṇathā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā pañca tiṇakalāpasatāni āharitvā tassa ghare pāpayiṃsu. Assavāṇijo sakalanagare assānaṃ gocaraṃ alabhitvā tassa sahassaṃ datvā taṃ tiṇaṃ gaṇhi.
过了几天,他那个做水路生意的朋友来告诉他:“港口来了一艘大船。”他心想:“有办法了。”就用八枚迦哈帕那租了一辆配有全套随从的临时马车,排场很大地前往船港,把一枚戒指交给船主作为信物,然后让人在附近一个地方用布围起来,坐在里面吩咐手下:“外面有商人来的时候,到第三次通报时再来告诉我。”那些从波罗奈听说“船来了”的商人,大约有一百位,赶来想取货。有人对他们说:“你们拿不到货了,在某处已经有一位大商人留下了信物。”他们听了这话,就来到他那里。他的手下按照事先的约定,在第三次通报时报告了他们到来的消息。那大约一百位商人各自付了一千钱,和他一起成了那条船的合伙人;随后又各自付了一千钱,让他放弃合伙的份额,把那批货物变成了自己的。
Tato katipāhaccayenassa jalapathakammiko sahāyako ārocesi ‘‘paṭṭanamhi mahānāvā āgatā’’ti. So ‘‘atthi ayaṃ upāyo’’ti aṭṭhahi kahāpaṇehi sabbaparivārasampannaṃ tāvakālikaṃ rathaṃ gahetvā mahantena yasena nāvāpaṭṭanaṃ gantvā ekaṃ aṅgulimuddikaṃ nāvikassa saccakāraṃ datvā avidūre ṭhāne sāṇiyā parikkhipāpetvā nisinno purise āṇāpesi ‘‘bāhirato vāṇijesu āgatesu tatiyena paṭihārena maṃ ārocethā’’ti . ‘‘Nāvā āgatā’’ti sutvā bārāṇasito satamattā vāṇijā ‘‘bhaṇḍaṃ gaṇhāmā’’ti āgamiṃsu. Bhaṇḍaṃ tumhe na labhissatha, asukaṭṭhāne nāma mahāvāṇijena saccakāro dinnoti. Te taṃ sutvā tassa santikaṃ āgatā. Pādamūlikapurisā purimasaññāvasena tatiyena paṭihārena tesaṃ āgatabhāvaṃ ārocesuṃ. Te satamattā vāṇijā ekekaṃ sahassaṃ datvā tena saddhiṃ nāvāya pattikā hutvā puna ekekaṃ sahassaṃ datvā pattiṃ vissajjāpetvā bhaṇḍaṃ attano santakamakaṃsu.
小弟子拿了二十万钱,回到波罗奈后,心想:“我应该知恩图报。”于是拿出十万钱,去了秋喇塞提那里。秋喇塞提问他:“孩子,你是怎么得到这笔钱的?”他回答说:“我就是按您说的办法,仅仅四个月就得到了。”接着,他从那只死老鼠讲起,把整件事的经过都说了一遍。秋喇塞提听了他的话,心想:“现在该把这样的年轻人变成自己家里的人。”于是把已经成年的女儿嫁给他,让他做了整个家族的主人。秋喇塞提去世后,他就在那座城里得到了财主的位置。菩萨则随自己的业行而去。
Cūḷantevāsiko dve satasahassāni gaṇhitvā bārāṇasiṃ āgantvā ‘‘kataññunā me bhavituṃ vaṭṭatī’’ti ekaṃ satasahassaṃ gāhāpetvā cūḷaseṭṭhissa samīpaṃ gato. Atha naṃ seṭṭhi ‘‘kiṃ te, tāta, katvā idaṃ dhanaṃ laddha’’nti pucchi. So ‘‘tumhehi kathitaupāye ṭhatvā catumāsambhantareyeva laddha’’nti matamūsikaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ vatthuṃ kathesi. Cūḷaseṭṭhi tassa vacanaṃ sutvā ‘‘idāni evarūpaṃ dārakaṃ mama santakaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vayappattaṃ attano dhītaraṃ datvā sakalakuṭumbassa sāmikaṃ akāsi. So seṭṭhino accayena tasmiṃ nagare seṭṭhiṭṭhānaṃ labhi. Bodhisattopi yathākammaṃ agamāsi.
正自觉者讲完这段法教之后,也正是在证得正觉的状态下说出了这首偈颂:
Sammāsambuddhopi imaṃ dhammadesanaṃ kathetvā abhisambuddhova imaṃ gāthaṃ kathesi –
“哪怕只有一点点本钱,有智慧又看得清的人,
他让自己站起来,就像把一点小火苗吹旺一样。”
‘‘Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo; Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti.
这里,“以一点点”就是指以少许、以微薄的一点。“有智慧者”就是指有慧的人。“以本钱”就是指以货物本钱。“明察者”就是指善于经商的人。“使自己崛起”是指赚到大量财富和名声之后,让自己在其中站稳、确立。就像什么呢?就像吹燃一小点火:好比一个聪明人,一点点加入牛粪粉等,用嘴吹风,使小火烧起来、越烧越旺,变成一大堆火。同样,智者即使只得到一点点本钱,也会用种种办法去运用它,使财富和名声增长;增长之后,就让自己在其中站稳,或者说,正因为财富和名声变得很大,他才使自己崛起,也就是让自己变得有名、广为人知。
Tattha appakenapīti thokenapi parittakenapi. Medhāvīti paññavā. Pābhatenāti bhaṇḍamūlena. Vicakkhaṇoti vohārakusalo. Samuṭṭhāpeti attānanti mahantaṃ dhanañca yasañca uppādetvā tattha attānaṃ saṇṭhāpeti patiṭṭhāpeti. Yathā kiṃ? Aṇuṃ aggiṃva sandhamaṃ, yathā paṇḍitapuriso parittaṃ aggiṃ anukkamena gomayacuṇṇādīni pakkhipitvā mukhavātena dhamanto samuṭṭhāpeti vaḍḍheti mahantaṃ aggikkhandhaṃ karoti, evameva paṇḍito thokampi pābhataṃ labhitvā nānāupāyehi payojetvā dhanañca yasañca vaḍḍheti , vaḍḍhetvā ca pana tattha attānaṃ patiṭṭhāpeti, tāya eva vā pana dhanayasamahantatāya attānaṃ samuṭṭhāpeti, abhiññātaṃ pākaṭaṃ karotīti attho.
世尊这样开示:“比丘们,秋喇潘塔咖依靠我,如今在法上达到了法的广大;从前在财富上也曾经达到财富的广大。”世尊用这种方式讲完这段法义,又讲了两个故事,把前后连接起来,然后归纳本生故事说:“那时的小弟子就是秋喇潘塔咖,而那位小财主就是我。”就这样结束了这次说法。
Iti bhagavā ‘‘bhikkhave, cūḷapanthako maṃ nissāya idāni dhammesu dhammamahantataṃ patto, pubbe pana bhogesupi bhogamahantataṃ pāpuṇī’’ti evaṃ imaṃ dhammadesanaṃ dassetvā dve vatthūni kathetvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā cūḷantevāsiko cūḷapanthako ahosi, cūḷakaseṭṭhi pana ahameva ahosi’’nti desanaṃ niṭṭhāpesi.
5. 米量本生注释
5. Taṇḍulanāḷijātakavaṇṇanā
“一升米值多少?”这个故事是导师住在祇园精舍时,围绕喇伦达义长老讲的。那时候,具寿陀婆·末罗子担任僧团的食物分配人。他每天清晨发放饭食时,喇伦达义长老有时分到上等饭菜,有时分到粗劣饭菜。轮到粗劣饭菜的那天,他就在筹堂里捣乱,说:“难道只有陀婆会分筹,我们就不会吗?”他这样搅乱筹堂时,大家就说:“那现在你自己来分筹吧!”把筹篮交给了他。从那时起,他就为僧团分筹。可是分的时候,他根本分不清“这是上等饭菜”还是“这是粗劣饭菜”,也不知道“某个戒腊位次有上等饭菜”“某个戒腊位次有粗劣饭菜”。就算做标记,他也弄不明白“某个戒腊位次的标记是这样的”。比丘们排班站立的时候,他就在地上或墙上画线:“这个标记立在这个位置,那个标记立在这个位置。”第二天,筹堂里的比丘有时少一些,有时多一些。人少的时候,线就偏下;人多的时候,线就偏上。他分不清标记,只凭着线的记号来分筹。
Kimagghati taṇḍulanāḷikāti idaṃ satthā jetavane viharanto lāludāyittheraṃ ārabbha kathesi. Tasmiṃ samaye āyasmā dabbo mallaputto saṅghassa bhattuddesako hoti. Tasmiṃ pātova salākabhattāni uddisamāne lāludāyittherassa kadāci varabhattaṃ pāpuṇāti, kadāci lāmakabhattaṃ. So lāmakabhattassa pattadivase salākaggaṃ ākulaṃ karoti, ‘‘kiṃ dabbova salākaṃ dātuṃ jānāti, amhe na jānāmā’’ti vadati. Tasmiṃ salākaggaṃ ākulaṃ karonte ‘‘handa dāni tvameva salākaṃ dehī’’ti salākapacchiṃ adaṃsu. Tato paṭṭhāya so saṅghassa salākaṃ adāsi. Dento ca pana ‘‘idaṃ varabhatta’’nti vā ‘‘lāmakabhatta’’nti vā ‘‘asukavassagge varabhatta’’nti vā ‘‘asukavassagge lāmakabhatta’’nti vā na jānāti, ṭhitikaṃ karontopi ‘‘asukavassagge ṭhitikā’’ti na sallakkheti. Bhikkhūnaṃ ṭhitavelāya ‘‘imasmiṃ ṭhāne ayaṃ ṭhitikā ṭhitā, imasmiṃ ṭhāne aya’’nti bhūmiyaṃ vā bhittiyaṃ vā lekhaṃ kaḍḍhati. Punadivase salākagge bhikkhū mandatarā vā honti bahutarā vā, tesu mandataresu lekhā heṭṭhā hoti, bahutaresu upari. So ṭhitikaṃ ajānanto lekhāsaññāya salākaṃ deti.
这时,比丘们对他说:“贤友伍达义,线画的位置有时在下面,有时在上面,可美食是在某个戒腊位,粗劣的食物是在另一个戒腊位。”他反驳比丘们说:“既然这样,这条线为什么画成这样?我凭什么信你们?我就信这条线!”于是,年轻比丘和沙弥们说:“贤友喇伦达义,你分筹的时候,比丘们都在损失应得的供养,你不配分筹,走开!”就把他从筹堂里赶了出去。就在那一刻,筹堂里爆发出一阵大喧哗。世尊听到后,问阿难尊者:“阿难,筹堂里有很大的喧哗声,这是什么声音?”尊者就把事情的经过禀告了如来。世尊说:“阿难,喇伦达义不只是现在因为自己的愚痴而损害他人的利益,过去也做过同样的事。”尊者为了让这个道理更清楚,请求世尊开示。世尊便把过去世隐藏的因缘揭示了出来。
Atha naṃ bhikkhū ‘‘āvuso, udāyi, lekhā nāma heṭṭhā vā hoti upari vā, varabhattaṃ pana asukavassagge ṭhitaṃ, lāmakabhattaṃ asukavassagge’’ti āhaṃsu. So bhikkhū paṭippharanto ‘‘yadi evaṃ ayaṃ lekhā kasmā evaṃ ṭhitā, kiṃ ahaṃ tumhākaṃ saddahāmi, imissā lekhāya saddahāmī’’ti vadati. Atha naṃ daharā ca sāmaṇerā ca ‘‘āvuso lāludāyi tayi salākaṃ dente bhikkhū lābhena parihāyanti, na tvaṃ dātuṃ anucchaviko, gaccha ito’’ti salākaggato nikkaḍḍhiṃsu. Tasmiṃ khaṇe salākagge mahantaṃ kolāhalaṃ ahosi. Taṃ sutvā satthā ānandattheraṃ pucchi ‘‘ānanda, salākagge mahantaṃ kolāhalaṃ, kiṃ saddo nāmeso’’ti. Thero tathāgatassa tamatthaṃ ārocesi. ‘‘Ānanda, na idāneva lāludāyi attano bālatāya paresaṃ lābhahāniṃ karoti, pubbepi akāsiyevā’’ti āha. Thero tassatthassa āvibhāvatthaṃ bhagavantaṃ yāci. Bhagavā bhavantarena paṭicchannaṃ kāraṇaṃ pākaṭaṃ akāsi.
过去,在迦尸国的波罗奈,有一位梵授王。那时,我们的菩萨是他的估价师。他为象、马等,以及宝石、黄金等估价,估完价后,让物主得到与货物相称的价钱。可是国王很贪心,就因为生性吝啬,这样想:“这个估价师这样估价,用不了多久就会把我家里的财富耗光,我要另找一个估价师。”于是他打开狮子窗,望向王宫庭院,看见一个贪心愚笨的乡下人正从王宫庭院走过,心想:“这个人能替我做估价师的工作。”就叫人把他喊来,说:“喂,你能替我们做估价师的工作吗?”那人说:“能,大王。”国王为了保护自己的财富,就让那个愚人担任估价师。从那时起,那个愚人给象、马等估价时,就压低价钱,随心所欲地乱说。因为他占着这个职位,他说什么价,就是什么价。
Atīte kāsiraṭṭhe bārāṇasiyaṃ brahmadatto rājā ahosi. Tadā amhākaṃ bodhisatto tassa agghāpaniko ahosi. Hatthiassādīni ceva maṇisuvaṇṇādīni ca agghāpesi, agghāpetvā bhaṇḍasāmikānaṃ bhaṇḍānurūpameva mūlaṃ dāpesi. Rājā pana luddho hoti, so lobhapakatitāya evaṃ cintesi ‘‘ayaṃ agghāpaniko evaṃ agghāpento na cirasseva mama gehe dhanaṃ parikkhayaṃ gamessati, aññaṃ agghāpanikaṃ karissāmī’’ti. So sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā rājaṅgaṇaṃ olokento ekaṃ gāmikamanussaṃ lolabālaṃ rājaṅgaṇena gacchantaṃ disvā ‘‘esa mayhaṃ agghāpanikakammaṃ kātuṃ sakkhissatī’’ti taṃ pakkosāpetvā ‘‘sakkhissasi, bhaṇe, amhākaṃ agghāpanikakammaṃ kātu’’nti āha. Sakkhissāmi, devāti. Rājā attano dhanarakkhaṇatthāya taṃ bālaṃ agghāpanikakamme ṭhapesi. Tato paṭṭhāya so bālo hatthiassādīni agghāpento agghaṃ hāpetvā yathāruciyā katheti. Tassa ṭhānantare ṭhitattā yaṃ so katheti, tameva mūlaṃ hoti.
那时,一个从北方来的马商带来了五百匹马。国王叫人把那个人召来,让他给马估价。那人把五百匹马估成一升米的价值,然后说:“给马商一升米。”说完就把马安置在马厩里。马商去找原来的估价师,把这件事告诉他,问道:“现在该怎么办?”那人说:“你给那个人一些贿赂,然后这样问他:‘我们的马只值一升米,这我们已经知道了。但我们想靠您弄清楚这一升米值多少,您能在国王面前说明这一升米值这个那个价吗?’如果他说能,你就带他去国王那里,我也会到那里去。”
Tasmiṃ kāle uttarāpathato eko assavāṇijo pañca assasatāni ānesi. Rājā taṃ purisaṃ pakkosāpetvā asse agghāpesi. So pañcannaṃ assasatānaṃ ekaṃ taṇḍulanāḷikaṃ agghamakāsi. Katvā ca pana ‘‘assavāṇijassa ekaṃ taṇḍulanāḷikaṃ dethā’’ti vatvā asse assasālāyaṃ saṇṭhāpesi. Assavāṇijo porāṇaagghāpanikassa santikaṃ gantvā taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘idāni kiṃ kattabba’’nti pucchi. So āha ‘‘tassa purisassa lañjaṃ datvā evaṃ pucchatha ‘amhākaṃ tāva assā ekaṃ taṇḍulanāḷikaṃ agghantīti ñātametaṃ, tumhe pana nissāya taṇḍulanāḷiyā agghaṃ jānitukāmamhā, sakkhissatha no rañño santike ṭhatvā sā taṇḍulanāḷikā idaṃ nāma agghatīti vattu’nti, sace sakkomīti vadati, taṃ gahetvā rañño santikaṃ gacchatha, ahampi tattha āgamissāmī’’ti.
贩马商人说了一声“萨度”,接受了菩萨的话,给了估价师贿赂,然后把这件事告诉了他。估价师一拿到贿赂就说:“我能给这一升米估价。”于是说:“那我们就去王宫吧。”便带着他来到国王面前。菩萨和许多其他大臣也一起去了。贩马商人礼敬国王后说:“大王,我们知道五百匹马值一升米。但请大王问问估价师,这一升米值多少?”国王不知道这其中的内情,问道:“喂,估价师,五百匹马值多少?”
答:“一升米,大王。”国王说:“好吧,马就先算值一升米。那这一升米又值多少?”那个愚人答道:“这一升米值波罗奈内城外全部。”据说他先前迎合国王,把一升米估成一匹马的价值;后来又从商人手里拿了贿赂,就把那一升米估成波罗奈内城外全部。当时波罗奈的城墙围了一圈有十二由旬,这是城内;城外则是三百由旬的国土。就这样,那个愚人把这么广大的波罗奈内城外全都估成了一升米的价值。
Assavāṇijo ‘‘sādhū’’ti bodhisattassa vacanaṃ sampaṭicchitvā agghāpanikassa lañjaṃ datvā tamatthaṃ ārocesi. So lañjaṃ labhitvāva ‘‘sakkhissāmi taṇḍulanāḷiṃ agghāpetu’’nti. ‘‘Tena hi gacchāma rājakula’’nti taṃ ādāya rañño santikaṃ agamāsi. Bodhisattopi aññepi bahū amaccā agamiṃsu. Assavāṇijo rājānaṃ vanditvā āha – ‘‘deva, pañcannaṃ assasatānaṃ ekaṃ taṇḍulanāḷiṃ agghanakabhāvaṃ jānāma, sā pana taṇḍulanāḷi kiṃ agghatīti agghāpanikaṃ pucchatha devā’’ti. Rājā taṃ pavattiṃ ajānanto ‘‘ambho agghāpanika, pañca assasatāni kiṃ agghantī’’ti pucchi. Taṇḍulanāḷiṃ, devāti. ‘‘Hotu, bhaṇe, assā tāva taṇḍulanāḷiṃ agghantu. Sā pana kiṃ agghati taṇḍulanāḷikā’’ti pucchi. So bālapuriso ‘‘bārāṇasiṃ santarabāhiraṃ agghati taṇḍulanāḷikā’’ti āha. So kira pubbe rājānaṃ anuvattanto ekaṃ taṇḍulanāḷiṃ assānaṃ agghamakāsi. Puna vāṇijassa hatthato lañjaṃ labhitvā tassā taṇḍulanāḷikāya bārāṇasiṃ santarabāhiraṃ agghamakāsi. Tadā pana bārāṇasiyā pākāraparikkhepo dvādasayojaniko hoti. Idamassa antaraṃ, bāhiraṃ pana tiyojanasatikaṃ raṭṭhaṃ. Iti so bālo evaṃ mahantaṃ bārāṇasiṃ santarabāhiraṃ taṇḍulanāḷikāya agghamakāsi.
大臣们听了这话,拍着手大笑起来,嘲弄道:“我们以前一直以为大地和王位都是无价的,没想到这么庞大的、连国王带国土的波罗奈王国,竟然只值一升米。哎呀,这位估价师真是智慧圆满啊!这么长时间,这位估价师一直躲在哪儿呢?也只有我们大王才配得上这样一位估价师!”
Taṃ sutvā amaccā pāṇiṃ paharitvā hasamānā ‘‘mayaṃ pubbe pathaviñca rajjañca anagghanti saññino ahumha, evaṃ mahantaṃ kira sarājakaṃ bārāṇasirajjaṃ taṇḍulanāḷimattaṃ agghati, aho agghāpanikassa ñāṇasampadā. Kahaṃ ettakaṃ kālaṃ ayaṃ agghāpaniko vihāsi, amhākaṃ rañño eva anucchaviko’’ti parihāsaṃ akaṃsu –
“这一升米值多少钱?大王,请说说马匹的价钱。
这升米值整个波罗奈内外。”
‘‘Kimagghati taṇḍulanāḷikāyaṃ, assāna mūlāya vadehi rāja; Bārāṇasiṃ santarabāhiraṃ, ayamagghati taṇḍulanāḷikā’’ti.
那时,国王感到羞愧,就叫人把那个蠢人赶走,然后把估价师的位置交给了菩萨。菩萨也随自己的业力而去。
Tasmiṃ kāle rājā lajjito taṃ bālaṃ nikkaḍḍhāpetvā bodhisattasseva agghāpanikaṭṭhānaṃ adāsi. Bodhisattopi yathākammaṃ gato.
导师讲完这段法义,说了两个事例,把前后连接起来,然后总结本生故事说:“那时候,那个愚笨的乡村估价师就是喇伦达义,而聪明的估价师就是我。”就这样结束了这次开示。
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā dve vatthūni kathetvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā gāmikabālaagghāpaniko lāludāyī ahosi, paṇḍitaagghāpaniko pana ahameva ahosi’’nti desanaṃ niṭṭhāpesi.
6. 天法本生注释
6. Devadhammajātakavaṇṇanā
“具足惭愧”这句话,是世尊住在祇园精舍时,因为一位拥有许多物品的比丘而说的。据说,舍卫城有一位居士,妻子去世后就出家了。他出家的时候,先让人给自己建了住处、火房和储藏室,把储藏室里装满了酥油、大米等东西,然后才出家。出家之后,他又把自己的仆人叫来,让他们按自己的喜好做饭给他吃。他的资具很多,晚上穿一套下裙和上衣,白天又换另一套。他住在寺院边上。有一天,他把袈裟、坐卧用的敷具等拿出来,铺在住处晾晒。这时,许多从乡下来的比丘正在各处巡看住处,走到他的住处,看见那些袈裟等物,就问:“这些是谁的?”他说:“贤友,是我的。”
“贤友,这件袈裟、这件下裙、这张敷具,全都是你的吗?”
“是的,全都是我的。”
“贤友,世尊只允许三衣,你在这样少欲的佛陀教法里出家,却拥有这么多资具。来,我们带你去见十力尊。”于是他们带着他来到导师面前。
Hiriottappasampannāti idaṃ bhagavā jetavane viharanto aññataraṃ bahubhaṇḍikaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Sāvatthivāsī kireko kuṭumbiko bhariyāya kālakatāya pabbaji. So pabbajanto attano pariveṇañca aggisālañca bhaṇḍagabbhañca kāretvā bhaṇḍagabbhaṃ sappitaṇḍulādīhi pūretvā pabbaji. Pabbajitvā ca pana attano dāse pakkosāpetvā yathārucitaṃ āhāraṃ pacāpetvā bhuñjati, bahuparikkhāro ca ahosi , rattiṃ aññaṃ nivāsanapārupanaṃ hoti, divā aññaṃ. Vihārapaccante vasati. Tassekadivasaṃ cīvarapaccattharaṇādīni nīharitvā pariveṇe pattharitvā sukkhāpentassa sambahulā jānapadā bhikkhū senāsanacārikaṃ āhiṇḍantā pariveṇaṃ gantvā cīvarādīni disvā ‘‘kassimānī’’ti pucchiṃsu. So ‘‘mayhaṃ, āvuso’’ti āha. ‘‘Āvuso, idampi cīvaraṃ, idampi nivāsanaṃ, idampi paccattharaṇaṃ, sabbaṃ tuyhamevā’’ti? ‘‘Āma mayhamevā’’ti. ‘‘Āvuso bhagavatā tīṇi cīvarāni anuññātāni, tvaṃ evaṃ appicchassa buddhassa sāsane pabbajitvā evaṃ bahuparikkhāro jāto, ehi taṃ dasabalassa santikaṃ nessāmā’’ti taṃ ādāya satthu santikaṃ agamaṃsu.
导师一看见他们,就说:“比丘们,你们为什么把一个并不愿意来的比丘硬拉来了?”他们说:“尊者,这位比丘有很多物品、很多资具。”
“比丘,听说你有很多物品,是真的吗?”
“是真的,世尊。”
“比丘,那你为什么会有这么多物品呢?我不是一直在称赞少欲、知足、远离和精进吗?”他听了导师的话,生起气来,心想:“那我就这样过日子好了!”于是扔下上衣,只穿着一件袈裟站在大众中间。
Satthā disvāva ‘‘kiṃ nu kho, bhikkhave , anicchamānakaṃyeva bhikkhuṃ gaṇhitvā āgatatthā’’ti āha. ‘‘Bhante, ayaṃ bhikkhu bahubhaṇḍo bahuparikkhāro’’ti. ‘‘Saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu bahubhaṇḍo’’ti? ‘‘Saccaṃ, bhagavā’’ti. ‘‘Kasmā pana tvaṃ bhikkhu bahubhaṇḍo jāto’’? ‘‘Nanu ahaṃ appicchatāya santuṭṭhitāya pavivekassa vīriyārambhassa vaṇṇaṃ vadāmī’’ti. So satthu vacanaṃ sutvā kupito ‘‘iminā dāni nīhārena carissāmī’’ti pārupanaṃ chaḍḍetvā parisamajjhe ekacīvaro aṭṭhāsi.
这时,导师为了鼓励他,说道:“比丘,你过去不正是寻求惭愧的人吗?即使在水罗刹的时代,你也为了寻求惭愧而住了十二年。如今怎么在这无比尊贵的佛陀教法中出家,却在四众弟子面前扔下上衣、舍弃惭愧而站在那里呢?”他听了导师的话后,心中生起惭愧,重新披上那件袈裟,顶礼导师后坐在一边。比丘们为了请世尊揭示此事的意义,便向世尊祈请。于是世尊便将那被宿世轮回所覆盖的往事因缘昭示了出来。
Atha naṃ satthā upatthambhayamāno ‘‘nanu tvaṃ bhikkhu pubbe hirottappagavesako dakarakkhasakālepi hirottappaṃ gavesamāno dvādasa saṃvaccharāni vihāsi, atha kasmā idāni evaṃ garuke buddhasāsane pabbajitvā catuparisamajjhe pārupanaṃ chaḍḍetvā hirottappaṃ pahāya ṭhitosī’’ti? So satthu vacanaṃ sutvā hirottappaṃ paccupaṭṭhāpetvā taṃ cīvaraṃ pārupitvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Bhikkhū tassatthassa āvibhāvatthaṃ bhagavantaṃ yāciṃsu, bhagavā bhavantarena paṭicchannaṃ kāraṇaṃ pākaṭaṃ akāsi.
过去,在迦尸国的波罗奈,有一位名叫梵授的国王。那时,菩萨投生到国王第一王后的胎中。给孩子取名那天,大家给他取名叫“大狮王子”。等到他能跑能玩的时候,国王又有了一个儿子,给他取名叫“月王子”。等到月王子也能跑能玩的时候,菩萨的母亲去世了,国王又立了另一位女子做第一王后。这位王后很受国王宠爱,让人喜欢,她与国王共同生活后生下一个儿子,给他取名叫“日王子”。国王看到这个儿子,满心欢喜,说道:“贤妻,我赐给你儿子一个恩典。”王后把这份恩典留到想要的时候再提。等到她的儿子成年后,她对国王说:“大王,我儿子出生时您赐过恩典,请把王位给我的儿子。”国王回答说:“我的两个儿子像燃烧的火堆一样四处走动,不能把王位给你的儿子。”虽然拒绝了,但见她一次又一次地恳求,国王心想:“这个女人可能会对我的儿子们起坏心。”于是把儿子们叫来,说道:“孩子们,日王子出生时我赐过恩典。现在他母亲来求王位,我不想给他。女人是危险的,她可能会害你们。你们先进入森林,等我去世后,再回到家族世代相传的都城,在那里治理国家。”说完,他哭着、悲泣着,亲吻他们的头顶,送他们离开。他们礼敬父亲后,正从宫殿下来时,日王子正在王宫庭院里玩耍,看见他们,知道了这件事,就说:“我也要和哥哥们一起去。”于是他就和哥哥们一起出发了。他们进入了雪山。
Atīte kāsiraṭṭhe bārāṇasiyaṃ brahmadatto nāma rājā ahosi. Tadā bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Tassa nāmaggahaṇadivase ‘‘mahisāsakumāro’’ti nāmaṃ akaṃsu. Tassa ādhāvitvā paridhāvitvā vicaraṇakāle rañño aññopi putto jāto, tassa ‘‘candakumāro’’ti nāmaṃ akaṃsu. Tassa pana ādhāvitvā paridhāvitvā vicaraṇakāle bodhisattassa mātā kālamakāsi, rājā aññaṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sā rañño piyā ahosi manāpā, sāpi saṃvāsamanvāya ekaṃ puttaṃ vijāyi, ‘‘sūriyakumāro’’tissa nāmaṃ akaṃsu. Rājā puttaṃ disvā tuṭṭhacitto ‘‘bhadde, puttassa te varaṃ dammī’’ti āha. Devī, varaṃ icchitakāle gahetabbaṃ katvā ṭhapesi. Sā putte vayappatte rājānaṃ āha – ‘‘devena mayhaṃ puttassa jātakāle varo dinno, puttassa me rajjaṃ dehī’’ti. Rājā ‘‘mayhaṃ dve puttā aggikkhandhā viya jalamānā vicaranti, na sakkā tava puttassa rajjaṃ dātu’’nti paṭikkhipitvāpi taṃ punappunaṃ yācamānameva disvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ puttānaṃ pāpakampi cinteyyā’’ti putte pakkosāpetvā āha – ‘‘tātā, ahaṃ sūriyakumārassa jātakāle varaṃ adāsiṃ. Idānissa mātā rajjaṃ yācati, ahaṃ tassa na dātukāmo, mātugāmo nāma pāpo, tumhākaṃ pāpakampi cinteyya, tumhe araññaṃ pavisitvā mama accayena kulasantake nagare rajjaṃ kareyyāthā’’ti roditvā kanditvā sīse cumbitvā uyyojesi. Te pitaraṃ vanditvā pāsādā otarante rājaṅgaṇe kīḷamāno sūriyakumāro disvā taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘ahampi bhātikehi saddhiṃ gamissāmī’’ti tehi saddhiṃyeva nikkhami. Te himavantaṃ pavisiṃsu.
菩萨离开道路,坐在一棵树下,叫来日王子说:“亲爱的日王子,你去那个湖里洗个澡、喝点水,再用莲叶给我们带些水回来。”那个湖是一位水罗刹从多闻天王那里得到的。多闻天王对他说:“除了通晓天法的人,其他凡是进入这个湖的,你都可以吃掉。没下湖的,你不能吃。”从那以后,凡是进入湖中的人,那罗刹就先问他们天法,答不上来的就吃掉。当时日王子走到湖边,没多加考虑就下水了。那罗刹一把抓住他,问道:“你懂天法吗?”他说:“天法就是日月天子。”罗刹说:“你不懂天法。”就把他拖进水里,关在自己住的地方。菩萨见他去了很久还不回来,又派月王子去。罗刹同样抓住他,问道:“你懂天法吗?”他说:“是的,我懂。天法就是四方。”罗刹说:“你也不懂天法。”也把他抓住,关在同一个地方。
Bodhisatto maggā okkamma rukkhamūle nisīditvā sūriyakumāraṃ āmantesi ‘‘tāta sūriyakumāra, etaṃ saraṃ gantvā nhatvā ca pivitvā ca paduminipaṇṇehi amhākampi pānīyaṃ ānehī’’ti. Taṃ pana saraṃ vessavaṇassa santikā ekena dakarakkhasena laddhaṃ hoti, vessavaṇo ca taṃ āha – ‘‘ṭhapetvā devadhammajānanake ye aññe imaṃ saraṃ otaranti, te khādituṃ labhasi. Anotiṇṇe na labhasī’’ti. Tato paṭṭhāya so rakkhaso ye taṃ saraṃ otaranti, te devadhamme pucchitvā ye na jānanti, te khādati. Atha kho sūriyakumāro taṃ saraṃ gantvā avīmaṃsitvāva otari. Atha naṃ so rakkhaso gahetvā ‘‘devadhamme jānāsī’’ti pucchi. So ‘‘devadhammā nāma candimasūriyā’’ti āha. Atha naṃ ‘‘tvaṃ devadhamme na jānāsī’’ti vatvā udakaṃ pavesetvā attano vasanaṭṭhāne ṭhapesi. Bodhisattopi taṃ aticirāyantaṃ disvā candakumāraṃ pesesi. Rakkhaso tampi gahetvā ‘‘devadhamme jānāsī’’ti pucchi. ‘‘Āma jānāmi, devadhammā nāma catasso disā’’ti. Rakkhaso ‘‘na tvaṃ devadhamme jānāsī’’ti tampi gahetvā tattheva ṭhapesi.
菩萨见他们去了这么久还不回来,心想:“一定是遇到什么障碍了。”于是亲自赶到那里,看见两个人下湖时留下的脚印,便想:“这湖一定被罗刹占据了。”他佩好剑,拿起弓,站在那里。水罗刹见菩萨不肯下水,就化作一个林务官的模样,对菩萨说:“喂,男子,你一路走得累了,为什么不下去这湖里洗个澡、喝点水、吃点莲藕,再戴上些花,舒舒服服地走呢?”菩萨一看就知道“这家伙是个夜叉”,便说:“是你抓了我的两个弟弟。”〔罗刹答〕“没错,是我抓的。”〔菩萨问〕“为什么?”〔罗刹答〕“凡是下到这个湖里的人,我都能抓。”〔菩萨问〕“难道所有人都能抓吗?”〔罗刹答〕“除了那些懂得天法的人,其余的我都能抓。”〔菩萨问〕“那你需要天法吗?”〔罗刹答〕“是的,需要。”〔菩萨说〕“既然这样,我来给你讲天法。”〔罗刹说〕“那你就讲吧,我来听听天法。”菩萨说:“我愿意给你讲天法,只是我现在身上脏。”那夜叉便让菩萨洗了澡,给他吃了饭,喝了水,让他戴上花,用香料涂了身,在装饰好的亭子中间铺好坐垫,请他坐下。
Bodhisatto tasmimpi cirāyante ‘‘ekena antarāyena bhavitabba’’nti sayaṃ tattha gantvā dvinnampi otaraṇapadavaḷañjaṃ disvā ‘‘rakkhasapariggahitena iminā sarena bhavitabba’’nti khaggaṃ sannayhitvā dhanuṃ gahetvā aṭṭhāsi. Dakarakkhaso bodhisattaṃ udakaṃ anotarantaṃ disvā vanakammikapuriso viya hutvā bodhisattaṃ āha – ‘‘bho, purisa, tvaṃ maggakilanto kasmā imaṃ saraṃ otaritvā nhatvā pivitvā bhisamuḷālaṃ khāditvā pupphāni piḷandhitvā yathāsukhaṃ na gacchasī’’ti? Bodhisatto taṃ disvā ‘‘eso yakkho bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘tayā me bhātikā gahitā’’ti āha. ‘‘Āma, gahitā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Ahaṃ imaṃ saraṃ otiṇṇake labhāmī’’ti. ‘‘Kiṃ pana sabbeva labhasī’’ti? ‘‘Ye devadhamme jānanti, te ṭhapetvā avasese labhāmī’’ti. ‘‘Atthi pana te devadhammehi attho’’ti? ‘‘Āma, atthī’’ti. ‘‘Yadi evaṃ ahaṃ te devadhamme kathessāmī’’ti. ‘‘Tena hi kathehi, ahaṃ devadhamme suṇissāmī’’ti. Bodhisatto āha ‘‘ahaṃ devadhamme katheyyaṃ, kiliṭṭhagatto panamhī’’ti. Yakkho bodhisattaṃ nhāpetvā bhojanaṃ bhojetvā pānīyaṃ pāyetvā pupphāni piḷandhāpetvā gandhehi vilimpāpetvā alaṅkatamaṇḍapamajjhe pallaṅkaṃ attharitvā adāsi.
菩萨坐在座位上,让夜叉坐在自己脚边,说道:“既然如此,你就侧耳倾听,恭敬地听天法吧。”接着说出这首偈颂——
Bodhisatto āsane nisīditvā yakkhaṃ pādamūle nisīdāpetvā ‘‘tena hi ohitasoto sakkaccaṃ devadhamme suṇāhī’’ti imaṃ gāthamāha –
“具足惭与愧,安住于清净善法;
世间那些已经寂静的善士,就被称为具有天法的人。”
‘‘Hiriottappasampannā, sukkadhammasamāhitā; Santo sappurisā loke, devadhammāti vuccare’’ti.
在这里,“具足惭与愧”就是指具备惭和愧。其中,对身恶行等感到羞耻,这叫惭,它是羞耻的同义词;对同样的这些恶行感到害怕,这叫愧,它是对罪恶感到恐惧的同义词。在这两者当中,惭是从自身内部生起的,愧是从外部生起的。惭以自己为主导,愧以世间为主导。惭的本质是羞耻,愧的本质是恐惧。惭的特点是尊重,愧的特点是害怕过失、看到危险。
Tattha hiriottappasampannāti hiriyā ca ottappena ca samannāgatā. Tesu kāyaduccaritādīhi hiriyatīti hirī, lajjāyetaṃ adhivacanaṃ. Tehiyeva ottappatīti ottappaṃ, pāpato ubbegassetaṃ adhivacanaṃ. Tattha ajjhattasamuṭṭhānā hirī, bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ. Attādhipateyyā hirī, lokādhipateyyaṃ ottappaṃ. Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ. Sappatissavalakkhaṇā hirī, vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ.
在这里,内生的惭通过四种情况生起:回顾自己的出身、回顾自己的年龄、回顾自己的勇气、回顾自己的博学。怎样生起呢?他回顾出身时想:“造恶业不是出身高贵的人该做的事,而是渔夫等低贱出身的人做的事。像我这样出身高贵的人,不该做这种事。”这样回顾出身之后,就不去造杀生等恶行,惭便生起。同样,他回顾年龄时想:“造恶业是年轻人做的事。像我这样已经上了年纪的人,不该做这种事。”这样回顾年龄之后,就不去造杀生等恶行,惭便生起。同样,他回顾勇气时想:“造恶业是软弱的人做的事。像我这样具足勇气的人,不该做这种事。”这样回顾勇气之后,就不去造杀生等恶行,惭便生起。同样,他回顾博学时想:“造恶业是愚痴的人做的事,不是智者做的事。像我这样有智慧、博学多闻的人,不该做这种事。”这样回顾博学之后,就不去造杀生等恶行,惭便生起。就这样,内生的惭通过这四种情况生起。生起之后,他把惭放入自己心中,就不造恶业。这样,惭就叫作内生的。
Tattha ajjhattasamuṭṭhānaṃ hiriṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpeti – jātiṃ paccavekkhitvā vayaṃ paccavekkhitvā sūrabhāvaṃ paccavekkhitvā bāhusaccaṃ paccavekkhitvā . Kathaṃ? ‘‘Pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ na jātisampannānaṃ kammaṃ, hīnajaccānaṃ kevaṭṭādīnaṃ kammaṃ, mādisassa jātisampannassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’’nti evaṃ tāva jātiṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Tathā ‘‘pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ daharehi kattabbaṃ kammaṃ, mādisassa vaye ṭhitassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’’nti evaṃ vayaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Tathā ‘‘pāpakammaṃ nāmetaṃ dubbalajātikānaṃ kammaṃ, mādisassa sūrabhāvasampannassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’’nti evaṃ sūrabhāvaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Tathā ‘‘pāpakammaṃ nāmetaṃ andhabālānaṃ kammaṃ, na paṇḍitānaṃ, mādisassa paṇḍitassa bahussutassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’’nti evaṃ bāhusaccaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Evaṃ ajjhattasamuṭṭhānaṃ hiriṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpeti. Samuṭṭhāpetvā ca pana attano citte hiriṃ pavesetvā pāpakammaṃ na karoti. Evaṃ hirī ajjhattasamuṭṭhānā nāma hoti.
什么是外来的愧呢?如果你造作恶业,就会在四众之中受到呵责。
Kathaṃ ottappaṃ bahiddhāsamuṭṭhānaṃ nāma? ‘‘Sace tvaṃ pāpakammaṃ karissasi, catūsu parisāsu garahappatto bhavissasi.
“智者将呵责你,犹如城中人呵责不净之物。
被持戒的人嫌弃,比丘,你该怎么办呢?”
‘‘Garahissanti taṃ viññū, asuciṃ nāgariko yathā; Vajjito sīlavantehi, kathaṃ bhikkhu karissasī’’ti. (dha. sa. aṭṭha. 1 balarāsivaṇṇanā) –
像这样反复观察的人,因为从外面生起的愧,就不造作恶业。这样,愧就叫做从外面生起的。
Evaṃ paccavekkhanto hi bahiddhāsamuṭṭhitena ottappena pāpakammaṃ na karoti. Evaṃ ottappaṃ bahiddhāsamuṭṭhānaṃ nāma hoti.
什么是“以自己为增上”的惭?在这里,有位良家子把自己当作主宰、当作最尊贵的,心想:“像我这样因信心出家、多闻、持守头陀支的人,造恶业是不合适的。”所以他不造恶。这样,惭就叫作以自己为增上的。因此世尊说:
Kathaṃ hirī attādhipateyyā nāma? Idhekacco kulaputto attānaṃ adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā ‘‘mādisassa saddhāpabbajitassa bahussutassa dhutaṅgadharassa na yuttaṃ pāpakammaṃ kātu’’nti pāpaṃ na karoti. Evaṃ hirī attādhipateyyā nāma hoti. Tenāha bhagavā –
他以自己为最高准则,舍弃不善,修习善;舍弃应受责备的,修习无可责备的;保持自身的清净。
‘‘So attānaṃyeva adhipatiṃ katvā akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti. Sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti. Suddhamattānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 3.40).
什么是“以世间为增上、以世间为最上的愧”呢?这里,有一位良家子把世间当作增上、当作最上,因此不造作恶业。正如所说:
Kathaṃ ottappaṃ lokādhipateyyaṃ nāma? Idhekacco kulaputto lokaṃ adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā pāpakammaṃ na karoti. Yathāha –
这个世间确实很大。在这样广大的世间里,有一些沙门婆罗门拥有神通、天眼和他心通,他们能从远处看见,近处的人却看不到他们,也能用心了知别人的心。他们也会这样知道我:“诸位请看,这位善男子以信心从在家出家,却混在种种恶不善法里生活。”
‘‘Mahā kho panāyaṃ lokasannivāso. Mahantasmiṃ kho pana lokasannivāse santi samaṇabrāhmaṇā iddhimanto dibbacakkhukā paracittaviduno, te dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti, cetasāpi cittaṃ jānanti, tepi maṃ evaṃ jānissanti ‘passatha bho, imaṃ kulaputtaṃ, saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī’ti.
有一些具足神通、具足天眼、能了知他人之心的天神。她们从远处也能看见,但即使近在眼前,也不被人看见;也能以心感知他人的心。她们也会这样知道我:“诸位请看,这位善男子以信心从在家出家而过出家生活,却与种种恶不善法混杂而住。”于是他唯以世间为增上、为最上,舍弃不善,修习善法;舍弃有过失的,修习无过失的;守护自身清净。
‘‘Santi devatā iddhimantiyo dibbacakkhukā paracittaviduniyo, tā dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti, cetasāpi cittaṃ jānanti, tāpi maṃ evaṃ jānissanti ‘passatha bho, imaṃ kulaputtaṃ, saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī’ti. So lokaṃyeva adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ karitvā akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti. Sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti. Suddhamattānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 3.40).
这样,愧就成为以世间为增上。
Evaṃ ottappaṃ lokādhipateyyaṃ nāma hoti.
“惭”是以羞耻为本质而成立的,“愧”是以畏惧为本质而成立的。这里,“羞耻”指的是羞耻的心态,以这样的本质而成立的就是惭。“畏惧”指的是对恶趣的恐惧,以这样的本质而成立的就是愧。这两者在避开恶行时都显现出来。比如,有一位良家子,正在大小便等时,看到一个应令生耻的对象,就生起了羞耻的心态,感到被轻蔑;同样,他内心生起羞耻之法,因此不造恶业。另一个人则因为害怕堕入恶趣,所以不造恶业。这里有个譬喻:好比两个铁球,一个又冷又涂满粪便,另一个又热又烧得通红。智者因为厌恶那个冷铁球涂满粪便而不去拿它,因为怕烫而不去拿那个烧红的铁球。应当这样理解:因为厌恶涂粪的冷铁球而不拿,就像内心生起羞耻之法而不造恶;因为怕烫而不拿烧红的铁球,就像因为害怕恶趣而不造恶。
‘‘Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappa’’nti ettha pana lajjāti lajjanākāro, tena sabhāvena saṇṭhitā hirī. Bhayanti apāyabhayaṃ, tena sabhāvena saṇṭhitaṃ ottappaṃ. Tadubhayampi pāpaparivajjane pākaṭaṃ hoti. Ekacco hi yathā nāmeko kulaputto uccārapassāvādīni karonto lajjitabbayuttakaṃ ekaṃ disvā lajjanākārappatto bhaveyya hīḷito, evamevaṃ ajjhattaṃ lajjidhammaṃ okkamitvā pāpakammaṃ na karoti. Ekacco apāyabhayabhīto hutvā pāpakammaṃ na karoti. Tatridaṃ opammaṃ – yathā hi dvīsu ayoguḷesu eko sītalo bhaveyya gūthamakkhito, eko uṇho āditto. Tattha paṇḍito sītalaṃ gūthamakkhitattā jigucchanto na gaṇhāti, itaraṃ ḍāhabhayena. Tattha sītalassa gūthamakkhitassa jigucchāya agaṇhanaṃ viya ajjhattaṃ lajjidhammaṃ okkamitvā pāpassa akaraṇaṃ, uṇhassa ḍāhabhayena agaṇhanaṃ viya apāyabhayena pāpassa akaraṇaṃ veditabbaṃ.
“惭以尊重为相,愧以畏惧罪恶、见到怖畏为相”,这两者同样只有在避免恶行时才显现出来。因为有些人通过四种考量——考量自己出身的高贵、考量导师的高贵、考量所继承法脉的高贵、考量同修梵行者的高贵——生起以尊重为相的惭,从而不造恶。另一些人通过四种畏惧——畏惧自我谴责、畏惧他人谴责、畏惧刑罚、畏惧恶趣——生起以畏惧罪恶、见到怖畏为相的愧,从而不造恶。在这里,考量出身高贵等四种,以及自我谴责等四种畏惧,都应详细展开说明。它们的详细解释见于《增支部注》。
‘‘Sappatissavalakkhaṇā hirī, vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappa’’nti idampi dvayaṃ pāpaparivajjaneyeva pākaṭaṃ hoti. Ekacco hi jātimahattapaccavekkhaṇā, satthumahattapaccavekkhaṇā, dāyajjamahattapaccavekkhaṇā, sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇāti catūhi kāraṇehi sappatissavalakkhaṇaṃ hiriṃ samuṭṭhāpetvā pāpaṃ na karoti. Ekacco attānuvādabhayaṃ, parānuvādabhayaṃ , daṇḍabhayaṃ, duggatibhayanti catūhi kāraṇehi vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ samuṭṭhāpetvā pāpaṃ na karoti. Tattha jātimahattapaccavekkhaṇādīni ceva attānuvādabhayādīni ca vitthāretvā kathetabbāni. Tesaṃ vitthāro aṅguttaranikāyaṭṭhakathāyaṃ vutto.
以惭愧为起点、应当修行的善法,就叫作“白法”。从统摄一切的角度来说,这些就是四地所摄的世间法和出世间法。与这些法相应、具足这些法,就是这里的“成就”之义。世间中的寂静善士:因为身业等行为寂静,所以称为“寂静”;因为知恩报恩而品行美善,所以称为“善士”。而“世间”则有很多种:行世间、有情世间、器世间、蕴世间、处世间、界世间。其中,“一个世间:一切有情依食而住……十八世间:十八界”这一段里,说的是行世间。蕴世间等则都包含在其中。而在“此世间、他世间,天世间、人世间”等说法里,说的则是有情世间。
Sukkadhammasamāhitāti idameva hirottappaṃ ādiṃ katvā kattabbā kusalā dhammā sukkadhammā nāma, te sabbasaṅgāhakanayena catubhūmakalokiyalokuttaradhammā. Tehi samāhitā samannāgatāti attho. Santo sappurisā loketi kāyakammādīnaṃ santatāya santo, kataññukataveditāya sobhanā purisāti sappurisā. Loko pana saṅkhāraloko, sattaloko, okāsaloko, khandhaloko, āyatanaloko, dhātulokoti anekavidho. Tattha ‘‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā…pe… aṭṭhārasa lokā aṭṭhārasa dhātuyo’’ti (paṭi. ma. 1.112) ettha saṅkhāraloko vutto. Khandhalokādayo tadantogadhāyeva. ‘‘Ayaṃ loko paraloko, devaloko manussaloko’’tiādīsu (mahāni. 3; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 2) pana sattaloko vutto.
“日月周行所至,光明朗照四方;
如斯千倍世间,皆汝势力所及。”
‘‘Yāvatā candimasūriyā, pariharanti disā bhanti virocamānā; Tāva sahassadhā loko, ettha te vattate vaso’’ti. (ma. ni. 1.503) –
这里说的是器世间。在这些世间当中,这里指的是有情世间。因为在有情世间,像这样的善士,就被称为天法。
Ettha okāsaloko vutto. Tesu idha sattaloko adhippeto. Sattalokasmiñhi ye evarūpā sappurisā, te devadhammāti vuccanti.
在这里,“天”有三种:假名天、化生天、清净天。其中,从大选王时代开始,国王、王子等被世间普遍认可为“天”,所以叫假名天。投生到天界的,叫化生天。而诸漏尽者,则叫清净天。这一点也曾这样说过——
Tattha devāti sammutidevā, upapattidevā, visuddhidevāti tividhā. Tesu mahāsammatakālato paṭṭhāya lokena ‘‘devā’’ti sammatattā rājarājakumārādayo sammutidevā nāma. Devaloke uppannā upapattidevā nāma. Khīṇāsavā pana visuddhidevā nāma. Vuttampi cetaṃ –
被称为假名天的,是国王、王后和王子。被称为化生天的,是从地居天开始,一直到它以上的诸天神。被称为清净天的,是佛陀、独觉佛和诸漏尽者。
‘‘Sammutidevā nāma rājāno deviyo rājakumārā. Upapattidevā nāma bhummadeve upādāya taduttaridevā. Visuddhidevā nāma buddhā paccekabuddhā khīṇāsavā’’ti (cūḷani. dhotakamāṇavapucchāniddesa 32; pārāyanānugītigāthāniddesa 119).
这些天的法,就叫天法。“被称为”,就是“叫作”。确实,以惭和愧为根本的善法是家族成就、投生天界和达到清净的原因;从这层原因说,它们也是那三种天的法,所以叫天法。具足这些天法的人,也叫天法。因此,在以人为所依的教示中,为了显示这些法,就说:世间寂静的善士,被称为天法。
Imesaṃ devānaṃ dhammāti devadhammā. Vuccareti vuccanti. Hirottappamūlakā hi kusalā dhammā kulasampadāya ceva devaloke nibbattiyā ca visuddhibhāvassa ca kāraṇattā kāraṇaṭṭhena tividhānampi tesaṃ devānaṃ dhammāti devadhammā, tehi devadhammehi samannāgatā puggalāpi devadhammā. Tasmā puggalādhiṭṭhānadesanāya te dhamme dassento ‘‘santo sappurisā loke, devadhammāti vuccare’’ti āha.
夜叉听完这场说法,生起净信,对菩萨说:“智者,我对你们有信心,可以放你们一个兄弟回去,你要我带哪一个来?”菩萨说:“带小的那个来。”夜叉说:“智者,你只是知道天法,却并不照着做吧?”
“为什么这么说?”
“因为你放着哥哥不管,却吩咐带弟弟来,这就是没有做到尊敬长兄的事。”菩萨说:“夜叉,我确实知道天法,也确实照着做。我们正是为了他才进入这片森林的。就是为了他,他的母亲才向父王请求把王位给他,父王没有答应那个请求,为了护着我们,才允许我们住到山林里。这位王子也跟着我们一起顺从地来了。要是说‘他在森林里被一个夜叉吃了’,谁也不会相信,所以我怕被人责备,才吩咐把他带来。”夜叉生起净信,赞叹说:“萨度,萨度,智者,你既知道天法,也照着天法去做。”于是夜叉把两个兄弟都带来,交给了菩萨。
Yakkho imaṃ dhammadesanaṃ sutvā pasannacitto bodhisattaṃ āha – ‘‘paṇḍita, ahaṃ tumhākaṃ pasanno, ekaṃ bhātaraṃ demi, kataraṃ ānemī’’ti? ‘‘Kaniṭṭhaṃ ānehī’’ti. ‘‘Paṇḍita, tvaṃ kevalaṃ devadhamme jānāsiyeva, na pana tesu vattasī’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Yaṃkāraṇā jeṭṭhakaṃ ṭhapetvā kaniṭṭhaṃ āṇāpento jeṭṭhāpacāyikakammaṃ na karosī’’ti. Devadhamme cāhaṃ, yakkha, jānāmi, tesu ca vattāmi. Mayañhi imaṃ araññaṃ etaṃ nissāya paviṭṭhā. Etassa hi atthāya amhākaṃ pitaraṃ etassa mātā rajjaṃ yāci, amhākaṃ pana pitā taṃ varaṃ adatvā amhākaṃ anurakkhaṇatthāya araññavāsaṃ anujāni. So kumāro anuvattitvā amhehi saddhiṃ āgato. ‘‘Taṃ araññe eko yakkho khādī’’ti vuttepi na koci saddahissati, tenāhaṃ garahabhayabhīto tameva āṇāpemīti. ‘‘Sādhu sādhu paṇḍita, tvaṃ devadhamme ca jānāsi, tesu ca vattasī’’ti pasanno yakkho bodhisattassa sādhukāraṃ datvā dvepi bhātaro ānetvā adāsi.
这时,菩萨对他说:“朋友,你过去因为自己造下的恶业,转生成了吃人血肉的夜叉,现在还在作恶。这种恶业不会给你从地狱等恶道中解脱出来的机会。所以,从今以后,你要舍弃恶行,多做善事。”菩萨确实能调伏那个夜叉。他调伏夜叉之后,在夜叉的守护下就住在那里。有一天,他观察星象,知道父亲已经去世,便带着夜叉前往波罗奈,取得王位,把副王之位给了月童子,把将军之位给了日童子,又在一个风景宜人的地方为夜叉建了住所,让夜叉能得到最好的花环、最好的花和最好的食物。他依法治理国家,后来随业报而去世。
Atha naṃ bodhisatto āha – ‘‘samma, tvaṃ pubbe attanā katena pāpakammena paresaṃ maṃsalohitakhādako yakkho hutvā nibbatto, idānipi pāpameva karosi, idaṃ te pāpakammaṃ nirayādīhi muccituṃ okāsaṃ na dassati , tasmā ito paṭṭhāya pāpaṃ pahāya kusalaṃ karohī’’ti. Asakkhi ca pana taṃ dametuṃ. So taṃ yakkhaṃ dametvā tena saṃvihitārakkho tattheva vasanto ekadivasaṃ nakkhattaṃ oloketvā pitu kālakatabhāvaṃ ñatvā yakkhaṃ ādāya bārāṇasiṃ gantvā rajjaṃ gahetvā candakumārassa oparajjaṃ, sūriyakumārassa senāpatiṭṭhānaṃ, datvā yakkhassa ramaṇīye ṭhāne āyatanaṃ kāretvā, yathā so aggamālaṃ aggapupphaṃ aggabhattañca labhati, tathā akāsi. So dhammena rajjaṃ kāretvā yathākammaṃ gato.
导师讲完这段法义开示、展示之后,阐明了四圣谛。圣谛讲说完毕时,那位比丘证得了入流果。正自觉者讲完这两个故事,把它们衔接起来,归结为本生故事:“那时,水罗刹就是那位多财比丘,日童子是阿难,月童子是舍利弗,而最年长的兄长——大药童子,就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā dassetvā saccāni pakāsesi, saccapariyosāne so bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Sammāsambuddhopi dve vatthūni kathetvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā dakarakkhaso bahubhaṇḍikabhikkhu ahosi, sūriyakumāro ānando, candakumāro sāriputto, jeṭṭhakabhātā mahisāsakumāro pana ahameva ahosi’’nti.
拾柴者本生注释
7. Kaṭṭhahārijātakavaṇṇanā
“我的儿子啊,大王!”——这是导师住在祇园精舍时,因瓦萨帕刹帝利女而说的。瓦萨帕刹帝利女的故事,会在十二集《贤善娑罗本生》中详细说明。据说,她是释迦族玛哈那玛的女儿,由一位名叫龙髻的女奴所生,后来成了憍萨罗王的第一王后。她为国王生了一个儿子。可是国王后来知道她本是奴婢出身,就废掉了她的地位,也把儿子维度哒跋的继承权一并废掉了。母子俩只能住在内宫里。导师知道这件事的缘由后,上午时分带着五百位比丘来到国王的住处,在准备好的座位上坐下,问道:“大王,瓦萨帕刹帝利女在哪里?”国王就把事情的原委说了出来。导师问:“大王,瓦萨帕刹帝利女是谁的女儿?”
“尊者,是玛哈那玛的女儿。”
“她来的时候,是以什么身份来的?”
“尊者,是以我的王后身份来的。”
“大王,她本是国王的女儿,又是以王后身份来的,正是依靠国王才生下这个儿子,这孩子为什么不能继承父王的王位呢?从前,国王们甚至从临时做拾柴女的人腹中得到儿子,也会把王位传给那个儿子。”国王为了把这件事说明白,就请求世尊开示,世尊便用另一个因缘把隐藏的缘由揭示了出来。
Puttotyāhaṃ mahārājāti idaṃ satthā jetavane viharanto vāsabhakhattiyaṃ ārabbha kathesi. Vāsabhakhattiyāya vatthu dvādasakanipāte bhaddasālajātake āvibhavissati. Sā kira mahānāmassa sakkassa dhītā nāgamuṇḍāya nāma dāsiyā kucchismiṃ jātā kosalarājassa aggamahesī ahosi. Sā rañño puttaṃ vijāyi. Rājā panassā pacchā dāsibhāvaṃ ñatvā ṭhānaṃ parihāpesi, puttassa viṭaṭūbhassāpi ṭhānaṃ parihāpesiyeva. Te ubhopi antonivesaneyeva vasanti. Satthā taṃ kāraṇaṃ ñatvā pubbaṇhasamaye pañcasatabhikkhuparivuto rañño nivesanaṃ gantvā paññattāsane nisīditvā ‘‘mahārāja, kahaṃ vāsabhakhattiyā’’ti āha. ‘‘Rājā taṃ kāraṇaṃ ārocesi. Mahārāja vāsabhakhattiyā kassa dhītā’’ti? ‘‘Mahānāmassa bhante’’ti. ‘‘Āgacchamānā kassa āgatā’’ti? ‘‘Mayhaṃ bhante’’ti. Mahārāja sā rañño dhītā, raññova āgatā, rājānaṃyeva paṭicca puttaṃ labhi, so putto kiṃkāraṇā pitu santakassa rajjassa sāmiko na hoti, pubbe rājāno muhuttikāya kaṭṭhahārikāya kucchismimpi puttaṃ labhitvā puttassa rajjaṃ adaṃsūti. Rājā tassatthassāvibhāvatthāya bhagavantaṃ yāci, bhagavā bhavantarena paṭicchannaṃ kāraṇaṃ pākaṭaṃ akāsi.
过去,在波罗奈,梵授王带着盛大的排场去园林游玩,在树林里因为贪看花果而四处漫步,看见一个女人一边唱歌一边捡柴,心被她牢牢系住了,就跟她一起生活。就在那一刻,菩萨在她的肚子里结生了,她的肚子立刻变得沉重,好像装满了金刚石一样。她知道已经怀上了孩子,就说:“大王,我怀孕了。”国王给了她一枚戒指,说:“如果生的是女儿,就把这枚戒指卖掉来养育她;如果生的是儿子,就带着这枚戒指来见我。”说完就走了。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatto rājā mahantena yasena uyyānaṃ gantvā tattha pupphaphalalobhena vicaranto uyyānavanasaṇḍe gāyitvā dārūni uddharamānaṃ ekaṃ itthiṃ disvā paṭibaddhacitto saṃvāsaṃ kappesi. Taṅkhaṇaññeva bodhisatto tassā kucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi, tāvadeva tassā vajirapūritā viya garukā kucchi ahosi. Sā gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ ñatvā ‘‘gabbho me, deva, patiṭṭhito’’ti āha. Rājā aṅgulimuddikaṃ datvā ‘‘sace dhītā hoti, imaṃ vissajjetvā poseyyāsi, sace putto hoti, aṅgulimuddikāya saddhiṃ mama santikaṃ āneyyāsī’’ti vatvā pakkāmi.
她怀胎足月后,生下了菩萨。菩萨渐渐长大,能跑能跳、到处玩耍。有一次他在游戏场上玩,听到有人这样说:“我们被这个没爹的孩子打了。”菩萨听到这话,就走到母亲身边问:“妈妈,我的父亲是谁?”母亲说:“孩子,你是波罗奈国王的儿子。”菩萨又问:“妈妈,有什么证人吗?”母亲说:“孩子,国王给了这枚戒指,说:‘如果生的是女儿,就把这枚戒指卖了养活她;如果生的是儿子,就带着这枚戒指来见我。’说完他就走了。”菩萨说:“妈妈,既然这样,为什么不带我去父亲那里呢?”母亲明白了儿子的心意,就来到王宫门前,让人通报国王。国王召她进去,她进去顶礼国王后说:“大王,这是您的儿子。”国王心里虽然知道,但在众人面前觉得难为情,就说:“这不是我的儿子。”母亲说:“大王,这是您的戒指,您认得吗?”国王说:“这也不是我的戒指。”母亲说:“大王,现在除了真实语,我没有别的证人了。如果这孩子确实是因您而生的,就让他停在半空中;如果不是,就让他掉到地上摔死。”说完,她抓住菩萨的双脚,把他抛向空中。菩萨在空中盘腿而坐,用甜美的声音为父亲说法,说了这首偈颂——
Sāpi paripakkagabbhā bodhisattaṃ vijāyi. Tassa ādhāvitvā paridhāvitvā vicaraṇakāle kīḷāmaṇḍale kīḷantassa evaṃ vattāro honti ‘‘nippitikenamhā pahaṭā’’ti. Taṃ sutvā bodhisatto mātu santikaṃ gantvā ‘‘amma, ko mayhaṃ pitā’’ti pucchi. ‘‘Tāta, tvaṃ bārāṇasirañño putto’’ti. ‘‘Amma, atthi pana koci sakkhī’’ti? Tāta rājā imaṃ muddikaṃ datvā ‘‘sace dhītā hoti, imaṃ vissajjetvā poseyyāsi, sace putto hoti, imāya aṅgulimuddikāya saddhiṃ āneyyāsī’’ti vatvā gatoti. ‘‘Amma, evaṃ sante kasmā maṃ pitu santikaṃ na nesī’’ti . Sā puttassa ajjhāsayaṃ ñatvā rājadvāraṃ gantvā rañño ārocāpesi. Raññā ca pakkosāpitā pavisitvā rājānaṃ vanditvā ‘‘ayaṃ te, deva, putto’’ti āha. Rājā jānantopi parisamajjhe lajjāya ‘‘na mayhaṃ putto’’ti āha. ‘‘Ayaṃ te, deva, muddikā, imaṃ sañjānāsī’’ti. ‘‘Ayampi mayhaṃ muddikā na hotī’’ti. ‘‘Deva, idāni ṭhapetvā saccakiriyaṃ añño mama sakkhi natthi, sacāyaṃ dārako tumhe paṭicca jāto, ākāse tiṭṭhatu, no ce, bhūmiyaṃ patitvā maratū’’ti bodhisattassa pāde gahetvā ākāse khipi. Bodhisatto ākāse pallaṅkamābhujitvā nisinno madhurassarena pitu dhammaṃ kathento imaṃ gāthamāha –
“大王,我是您的儿子,请您养育我,人主!
国王连别人都养育,怎么会不养育自己的孩子呢?”
‘‘Putto tyāhaṃ mahārāja, tvaṃ maṃ posa janādhipa; Aññepi devo poseti, kiñca devo sakaṃ paja’’nti.
这里,“你是我的儿子”意思是“我是你的儿子”。而“儿子”有四种:亲生儿、田地儿、内弟子、赐予儿。其中,依自己而生的叫亲生儿;在床上、坐垫上、怀中等处出生的叫田地儿;在身边学习技艺的叫内弟子;为了养育而送出去的叫赐予儿。这里说的是亲生儿。用四种摄事让众人欢喜,所以叫王;大国王就叫大王。菩萨这样称呼他。“人主,请你养育我”:人主就是众人的首领;请你养育我、扶养我、让我长大。“国王还养育其他人”:国王尚且养育其他如象夫等众人,以及象、马等畜生道的诸多众生。那么,“国王还养育自己的众人”中的“还”字,是表示责难和表示摄受的虚词。说“国王不养育自己的众人、自己的孩子、我”,这是在责难;说“他养育其他众多人”,这是在摄受。如此,菩萨既责难又摄受地说:“国王还养育自己的众人呢?”
Tattha putto tyāhanti putto te ahaṃ. Putto ca nāmesa atrajo, khettajo, antevāsiko, dinnakoti catubbidho. Tattha attānaṃ paṭicca jāto atrajo nāma. Sayanapiṭṭhe pallaṅke uretievamādīsu nibbatto khettajo nāma. Santike sippuggaṇhanako antevāsiko nāma. Posāvanatthāya dinno dinnako nāma. Idha pana atrajaṃ sandhāya ‘‘putto’’ti vuttaṃ. Catūhi saṅgahavatthūhi janaṃ rañjetīti rājā, mahanto rājā mahārājā. Tamālapanto āha ‘‘mahārājā’’ti. Tvaṃ maṃ posa janādhipāti janādhipa mahājanajeṭṭhaka tvaṃ maṃ posa bharassu vaḍḍhehi. Aññepi devo posetīti aññepi hatthibandhādayo manusse, hatthiassādayo tiracchānagate ca bahujane devo poseti. Kiñca devo sakaṃ pajanti ettha pana kiñcāti garahatthe ca anuggahaṇatthe ca nipāto. ‘‘Sakaṃ pajaṃ attano puttaṃ maṃ devo na posetī’’ti vadanto garahati nāma, ‘‘aññe bahujane posetī’’ti vadanto anuggaṇhati nāma. Iti bodhisatto garahantopi anuggaṇhantopi ‘‘kiñca devo sakaṃ paja’’nti āha.
菩萨坐在虚空中这样说法,国王听后,伸出手说:“来吧,孩子!”众人争相说“唯我来养,唯我来养”,伸出了上千只手。菩萨没有落到别人手里,只落到国王手里,坐在国王膝上。国王给了他副王之位,又立他母亲为第一王后。他在父亲去世后,成为名叫“运薪王”的国王,依法治理国家,后来随业而去。
Rājā bodhisattassa ākāse nisīditvā evaṃ dhammaṃ desentassa sutvā ‘‘ehi, tātā’’ti hatthaṃ pasāresi, ‘‘ahameva posessāmi, ahameva posessāmī’’ti hatthasahassaṃ pasāriyittha. Bodhisatto aññassa hatthe anotaritvā raññova hatthe otaritvā aṅke nisīdi. Rājā tassa oparajjaṃ datvā mātaraṃ aggamahesiṃ akāsi. So pitu accayena kaṭṭhavāhanarājā nāma hutvā dhammena rajjaṃ kāretvā yathākammaṃ gato.
导师把为憍萨罗王所说的这部法讲完后,举出这两件事,接上前后关联,把本生故事归结起来:“那时候,母亲是摩诃摩耶,父亲是苏托达那大王,而那位运薪王就是我。”
Satthā kosalarañño imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā dve vatthūni dassetvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā mātā mahāmāyā ahosi, pitā suddhodanamahārājā, kaṭṭhavāhanarājā pana ahameva ahosi’’nti.
村长本生注释
8. Gāmaṇijātakavaṇṇanā
“不迟缓的人”这句话,是导师住在祇园精舍时,针对一位放弃精进的比丘而说的。这个本生故事里的现在因缘和过去因缘,会在十一集的《抑制本生》中详细说明。这两处的情节完全一样,只是偈颂不同。村长童子听从菩萨的教导,虽然是一百位兄弟中最小的一个,却被一百位兄弟簇拥着,坐在白伞下的殊胜宝座上,看到自己的荣华富贵,心满意足地感叹:“我这份荣华富贵,都是来自我们的老师啊。”
Apiataramānānanti idaṃ satthā jetavane viharanto ossaṭṭhavīriyaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Imasmiṃ pana jātake paccuppannavatthu ca atītavatthu ca ekādasakanipāte saṃvarajātake āvibhavissati. Vatthu hi tasmiñca imasmiñca ekasadisameva, gāthā pana nānā. Gāmaṇikumāro bodhisattassa ovāde ṭhatvā bhātikasatassa kaniṭṭhopi hutvā bhātikasataparivārito setacchattassaheṭṭhā varapallaṅke nisinno attano yasasampattiṃ oloketvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ yasasampatti amhākaṃ ācariyassa santakā’’ti tuṭṭho imaṃ udānaṃ udānesi –
“确实,对不慌不忙的人,想要的果实会圆满实现。
我已梵行圆满,村长,你当如此了知。”
‘‘Api ataramānānaṃ, phalāsāva samijjhati; Vipakkabrahmacariyosmi, evaṃ jānāhi gāmaṇī’’ti.
这里,“api”只是个语气词。“ataramānānaṃ”是指那些听从智者教导、不匆忙、不急躁、用善巧方法做事的人。“phalāsāva samijjhati”的意思是:对所期望的果实的那份期望,因为那果实的达成而得以实现。或者,“phalāsā”就是“期望的果实”,意思是所愿的果实必定实现。“vipakkabrahmacariyosmi”中,四摄事因为是最殊胜的行为,所以称为“梵行”;而它因为依此为根基的荣华成就已获得,所以称为“已成熟”。或者,他所成就的那份荣华,因为最殊胜,也称为“梵行”。因此他说“我是梵行已成熟者”。“evaṃ jānāhi gāmaṇī”:在某些地方,“gāmaṇī”可以指村民,也可以指村长,但在这里是指自己作为一切人中最上者。他这样感叹道:“喂,村长!你应当知道这件事:我是依靠老师,超越了一百位兄弟,才得到这个大王国。”
Tattha apīti nipātamattaṃ. Ataramānānanti paṇḍitānaṃ ovāde ṭhatvā ataritvā avegāyitvā upāyena kammaṃ karontānaṃ. Phalāsāva samijjhatīti yathāpatthike phale āsā tassa phalassa nipphattiyā samijjhatiyeva. Atha vā phalāsāti āsāphalaṃ, yathāpatthitaṃ phalaṃ samijjhatiyevāti attho. Vipakkabrahmacariyosmīti ettha cattāri saṅgahavatthūni seṭṭhacariyattā brahmacariyaṃ nāma, tañca tammūlikāya yasasampattiyā paṭiladdhattā vipakkaṃ nāma. Yo vāssa yaso nipphanno, sopi seṭṭhaṭṭhena brahmacariyaṃ nāma. Tenāha ‘‘vipakkabrahmacariyosmī’’ti. Evaṃ jānāhi gāmaṇīti katthaci gāmikapurisopi gāmajeṭṭhakopi gāmaṇī. Idha pana sabbajanajeṭṭhakaṃ attānaṃ sandhāyāha. Ambho gāmaṇi, tvaṃ etaṃ kāraṇaṃ evaṃ jānāhi, ācariyaṃ nissāya bhātikasataṃ atikkamitvā idaṃ mahārajjaṃ pattosmīti udānaṃ udānesi.
他得到王位之后,过了七八天,所有的兄弟都各自回到了自己的住处。村长王如法治理国家后,随业而去世;菩萨也积了功德后,随业而去世。
Tasmiṃ pana rajjaṃ patte sattaṭṭhadivasaccayena sabbepi bhātaro attano attano vasanaṭṭhānaṃ gatā . Gāmaṇirājā dhammena rajjaṃ kāretvā yathākammaṃ gato, bodhisattopi puññāni katvā yathākammaṃ gato.
导师引出这个法教并开示之后,阐明了四圣谛;在讲谛结束时,那位放弃精进的比丘证得了阿拉汉果。导师讲了这两个事例,连接起前后因缘,结说本生故事说:“那时的村长之子,就是这位放弃精进的比丘,而老师正是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā dassetvā saccāni pakāsesi, saccapariyosāne ossaṭṭhavīriyo bhikkhu arahatte patiṭṭhito. Satthā dve vatthūni kathetvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā gāmaṇikumāro ossaṭṭhavīriyo bhikkhu ahosi, ācariyo pana ahameva ahosi’’nti.
9. 摩伽迭瓦本生注释
9. Maghadevajātakavaṇṇanā
世尊住在祇园精舍时,讲说了关于大出离的事,开头是“我头上所生者……”。这件事在下面的因缘论中已经讲过。那时,比丘们坐在一起,赞叹十力者的出离。世尊来到法堂,坐在佛座上,问比丘们:“诸比丘,你们现在聚在这里谈论什么?”他们回答:“尊者,没有别的,我们只是坐着赞叹您的出离。”世尊说:“诸比丘,如来并非只在今生出离,过去也早已出离。”比丘们请世尊解释其中的含义,世尊便揭示了那被过去生所隐覆的因由。
Uttamaṅgaruhā mayhanti idaṃ satthā jetavane viharanto mahābhinikkhamanaṃ ārabbha kathesi. Taṃ heṭṭhā nidānakathāyaṃ kathitameva. Tasmiṃ pana kāle bhikkhū dasabalassa nekkhammaṃ vaṇṇayantā nisīdiṃsu. Atha satthā dhammasabhaṃ āgantvā buddhāsane nisinno bhikkhū āmantesi ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti. ‘‘Bhante, na aññāya kathāya, tumhākaṃyeva pana nekkhammaṃ vaṇṇayamānā nisinnāmhā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, tathāgato etarahiyeva nekkhammaṃ nikkhanto, pubbepi nikkhantoyevā’’ti āha. Bhikkhū tassatthassāvibhāvatthaṃ bhagavantaṃ yāciṃsu, bhagavā bhavantarena paṭicchannaṃ kāraṇaṃ pākaṭaṃ akāsi.
过去,在毗提诃国的弥提罗城里,有一位名叫摩迦提婆的国王,他是一位如法的法王。他享受王子之乐八万四千年,同样也执掌副王位那么久,又执掌王位那么久,就这样度过了漫长的岁月。有一天,他把理发师叫来,说:“亲爱的理发师,如果你看到我头上长出白发,就告诉我。”理发师也过了很长很长的时间,有一天在国王乌黑如眼药般色泽的头发中间,看到了一根白发,就禀报说:“大王,我看到您有一根白发了。”国王说:“那好,亲爱的,你把那根白发拔下来,放在我手心里。”理发师就用金镊子把它拔下来,放在国王的手心里。那时候,国王还有八万四千年的寿命。尽管如此,他一看到白发,就觉得死神好像已经来到身边站着,自己好像走进了一间着火的草屋,心中生起强烈的警醒,心想:“愚痴的摩迦提婆啊,直到白发长出来,你都还没能舍弃这些烦恼。”
Atīte videharaṭṭhe mithilāyaṃ maghadevo nāma rājā ahosi dhammiko dhammarājā. So caturāsīti vassasahassāni kumārakīḷaṃ kīḷi, tathā oparajjaṃ, tathā mahārajjaṃ katvā dīghamaddhānaṃ khepetvā ekadivasaṃ kappakaṃ āmantesi ‘‘yadā me, samma kappaka, sirasmiṃ palitāni passeyyāsi, atha me āroceyyāsī’’ti. Kappakopi dīghamaddhānaṃ khepetvā ekadivasaṃ rañño añjanavaṇṇānaṃ kesānaṃ antare ekameva palitaṃ disvā ‘‘deva, ekaṃ te palitaṃ dissatī’’ti ārocesi. ‘‘Tena hi me, samma, taṃ palitaṃ uddharitvā pāṇimhi ṭhapehī’’ti ca vutte suvaṇṇasaṇḍāsena uddharitvā rañño pāṇimhi patiṭṭhāpesi. Tadā rañño caturāsīti vassasahassāni āyu avasiṭṭhaṃ hoti. Evaṃ santepi palitaṃ disvāva maccurājānaṃ āgantvā samīpe ṭhitaṃ viya attānaṃ ādittapaṇṇasālaṃ paviṭṭhaṃ viya ca maññamāno saṃvegaṃ āpajjitvā ‘‘bāla maghadeva, yāva palitassuppādāva ime kilese jahituṃ nāsakkhī’’ti cintesi.
他这样思惟白发出现时,内心生起灼热,身上流出汗水,衣服湿透,到了必须拧干才能脱下的地步。他想:“我今天就该出家。”于是把一座价值十万的殊胜村庄赐给理发师,召来长子,说道:“孩子,我头上已经出现白发,我已经老了,人间的欲乐我已经享受过了,现在我要去追求天上的欲乐。这是我出离的时候了。你来继承这个王位,我要出家,住在摩迦提婆芒果园里修沙门法。”大臣们来到这位想要出家的国王面前,问道:“大王,您出家的原因是什么?”国王用手拿起白发,对大臣们说了这首偈颂——
Tassevaṃ palitapātubhāvaṃ āvajjentassa antoḍāho uppajji, sarīrā sedā mucciṃsu, sāṭakā pīḷetvā apanetabbākārappattā ahesuṃ. So ‘‘ajjeva mayā nikkhamitvā pabbajituṃ vaṭṭatī’’ti kappakassa satasahassuṭṭhānakaṃ gāmavaraṃ datvā jeṭṭhaputtaṃ pakkosāpetvā ‘‘tāta, mama sīse palitaṃ pātubhūtaṃ, mahallakomhi jāto, bhuttā kho pana me mānusakā kāmā, idāni dibbe kāme pariyesissāmi, nekkhammakālo mayhaṃ, tvaṃ imaṃ rajjaṃ paṭipajja, ahaṃ pana pabbajitvā maghadevaambavanuyyāne vasanto samaṇadhammaṃ karissāmī’’ti āha. Taṃ evaṃ pabbajitukāmaṃ amaccā upasaṅkamitvā ‘‘deva, kiṃ tumhākaṃ pabbajjākāraṇa’’nti pucchiṃsu. Rājā palitaṃ hatthena gahetvā amaccānaṃ imaṃ gāthamāha –
“我的头顶生出了这些头发,它们带走了我的青春。
天使已经出现,我出家的时机到了。”
‘‘Uttamaṅgaruhā mayhaṃ, ime jātā vayoharā; Pātubhūtā devadūtā, pabbajjāsamayo mamā’’ti.
这里,uttamaṅgaruhā 就是指头发。因为头发在一切手足等肢体中,是长在最上面的头顶上,所以称为 uttamaṅgaruhā(生于最上部位者)。ime jātā vayoharāti passatha,tātā,意思是:孩子们,请看,由于白发的出现,它夺走了三个年龄阶段,所以这些生起的白发称为“夺龄者”。pātubhūtā 就是已经产生。devadūtā:死亡被称为“天”,它的使者就是“天使”。因为当头上出现白发时,这个人就如同站在死神面前一样,所以白发称为“死天的使者”。也因为它像天神一样的使者,所以称为“天使”。就像一位装扮华丽的天神站在空中说“你将在某一天死去”,这件事就会如实发生;同样,当头上出现白发时,就犹如天神的预言一样,所以白发称为“像天神一样的使者”。它也是清净天神的使者,所以称为“天使”。因为一切菩萨都是见到老人、病人、死人和出家者之后,心生警惧,然后才离家出家的。正如所说:
Tattha uttamaṅgaruhāti kesā. Kesā hi sabbesaṃ hatthapādādīnaṃ aṅgānaṃ uttame sirasmiṃ ruhattā ‘‘uttamaṅgaruhā’’ti vuccanti. Ime jātā vayoharāti passatha, tātā, palitapātubhāvena tiṇṇaṃ vayānaṃ haraṇato ime jātā vayoharā. Pātubhūtāti nibbattā. Devadūtāti devo vuccati maccu, tassa dūtāti devadūtā. Sirasmiñhi palitesu pātubhūtesu maccurājassa santike ṭhito viya hoti, tasmā palitāni ‘‘maccudevassa dūtā’’ti vuccanti. Devā viya dūtātipi devadūtā. Yathā hi alaṅkatapaṭiyattāya devatāya ākāse ṭhatvā ‘‘asukadivase tvaṃ marissasī’’ti vutte taṃ tatheva hoti, evaṃ sirasmiṃ palitesu pātubhūtesu devatāya byākaraṇasadisameva hoti, tasmā palitāni ‘‘devasadisā dūtā’’ti vuccanti. Visuddhidevānaṃ dūtātipi devadūtā. Sabbabodhisattā hi jiṇṇabyādhimatapabbajite disvāva saṃvegamāpajjitvā nikkhamma pabbajanti. Yathāha –
“看到衰老、生病而痛苦的人,看到死去、寿命已尽的人;
看到穿袈裟的出家者之后,我因此也出家了,国王啊。”
‘‘Jiṇṇañca disvā dukhitañca byādhitaṃ, matañca disvā gatamāyusaṅkhayaṃ; Kāsāyavatthaṃ pabbajitañca disvā, tasmā ahaṃ pabbajitomhi rājā’’ti. (theragā. 73 thokaṃ visadisaṃ);
按照这个道理,白发因为是清净天神的使者,所以被称为“天使”。这里要说明的是:所谓“我出家的时机”,指的是受持沙门形象的时候;从离开在家身份的意义上说,这个时候便得到了“出家”这个名称。这个时机,正是我的时机。
Iminā pariyāyena palitāni visuddhidevānaṃ dūtattā ‘‘devadūtā’’ti vuccanti. Pabbajjāsamayo mamāti gihibhāvato nikkhantaṭṭhena ‘‘pabbajjā’’ti laddhanāmassa samaṇaliṅgagahaṇassa kālo mayhanti dasseti.
他这样说完之后,就在当天舍弃了王位,出家成为仙人修行者,住在那个摩伽天芒果园里,修习四种梵住达八万四千年,安住在不退失的禅那中。命终后投生到梵天界。又从那里命终,在弥提罗城转生为一位名叫尼米的国王,把正在衰落的自己的王族世系重新接续起来。然后他又在那片芒果园中出家,修习梵住,再次投生到梵天界。
So evaṃ vatvā taṃ divasameva rajjaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā tasmiṃyeva maghadevaambavane viharanto caturāsīti vassasahassāni cattāro brahmavihāre bhāvetvā aparihīnajjhāne ṭhito kālaṃ katvā brahmaloke nibbattitvā puna tato cuto mithilāyaṃyeva nimi nāma rājā hutvā osakkamānaṃ attano vaṃsaṃ ghaṭetvā tattheva ambavane pabbajitvā brahmavihāre bhāvetvā puna brahmalokūpagova ahosi.
世尊也这样开示:“诸比丘,如来并非只在今天才做出大出离,过去世也同样出离过。”他引出这段法谈并加以开示后,阐明了四圣谛。法谈结束时,有些人证得入流果,有些人证得一来果,有些人证得不来果。世尊就这样讲完这两则事迹,把前后因缘衔接起来,归纳本生故事说:“那时,理发师是阿难,儿子是罗睺罗,而摩伽提婆王就是我。”
Satthāpi ‘‘na, bhikkhave, tathāgato idāneva mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto, pubbepi nikkhantoyevā’’ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā dassetvā cattāri saccāni pakāsesi, saccapariyosāne keci sotāpannā ahesuṃ, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino. Iti bhagavā imāni dve vatthūni kathetvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā kappako ānando ahosi, putto rāhulo, maghadevarājā pana ahameva ahosi’’nti.
10. 乐住者本生注释
10. Sukhavihārijātakavaṇṇanā
“其他人不守护它”这句话,是导师住在阿努毕亚城附近的阿努毕亚芒果园时,围绕乐住的跋迪亚长老说的。乐住的跋迪亚长老,是在六位刹帝利一起出家时,作为第七位出家的,优波离也在其中。他们当中,跋迪亚长老、吉米拉长老、跋古长老和优波离长老证得了阿拉汉果,阿难长老成了入流者,阿那律长老得到了天眼,提婆达多获得了禅那。至于这六位刹帝利的事迹,以及阿努毕亚城的事,会在《破米家本生》里详细说明。跋迪亚尊者在做国王时,虽然自己安排了守卫,有大批护卫保护,躺在高楼顶上的大床上翻来覆去,心里仍然生起恐惧;如今证得阿拉汉果后,无论在森林等任何地方居住,他回想起自己已经完全没有恐惧,便发出感叹:“啊,真快乐!啊,真快乐!”比丘们听到后,向世尊报告说:“跋迪亚尊者是在宣称自己得到了别的境界吗?”世尊说:“比丘们,跋迪亚不只是现在才乐住,过去他也是乐住者。”比丘们为了弄清这句话的意思,请求世尊开示,世尊便把被过去世掩盖的那段因缘揭示了出来。
Yañcaaññe na rakkhantīti idaṃ satthā anupiyanagaraṃ nissāya anupiyaambavane viharanto sukhavihāriṃ bhaddiyattheraṃ ārabbha kathesi. Sukhavihārī bhaddiyatthero chakhattiyasamāgame upālisattamo pabbajito. Tesu bhaddiyatthero ca, kimilatthero ca, bhagutthero ca, upālitthero ca arahattaṃ pattā, ānandatthero sotāpanno jāto, anuruddhatthero dibbacakkhuko, devadatto jhānalābhī jāto. Channaṃ pana khattiyānaṃ vatthu yāva anupiyanagarā khaṇḍahālajātake āvibhavissati. Āyasmā pana bhaddiyo rājakāle attano rakkhasaṃvidhānañceva tāva bahūhi rakkhāhi rakkhiyamānassa uparipāsādavaratale mahāsayane samparivattamānassāpi attano bhayuppattiñca idāni arahattaṃ patvā araññādīsu yattha katthaci viharantopi attano vigatabhayatañca samanussaranto ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti udānaṃ udānesi. Taṃ sutvā bhikkhū ‘‘āyasmā bhaddiyo aññaṃ byākarotī’’ti bhagavato ārocesuṃ. Bhagavā ‘‘na, bhikkhave , bhaddiyo idāneva sukhavihārī, pubbepi sukhavihārīyevā’’ti āha. Bhikkhū tassatthassāvibhāvatthāya bhagavantaṃ yāciṃsu. Bhagavā bhavantarena paṭicchannaṃ kāraṇaṃ pākaṭaṃ akāsi.
过去,在波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨是一位出身高贵的北方婆罗门大富豪。他看清了诸欲的过患,也看到了出离的利益,于是舍弃诸欲,进入雪山,出家做了苦行者,修成了八种定。他的随从很多,有五百位苦行者。雨季时,他从雪山出来,带着这群苦行者游历村庄和城镇等地,到了波罗奈后,就依止国王,住在御花园里。他在那里度过四个月的雨季,然后向国王辞行。国王挽留他说:“尊者,您年纪大了,雪山对您还有什么用呢?让您的弟子们去雪山,您就住在这里吧。”菩萨便把五百位苦行者托付给最年长的大弟子,说:“你去吧,带着他们一起住在雪山,我就留在这里。”把他们打发走以后,他自己就留在了那里。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārayamāne bodhisatto udiccabrāhmaṇamahāsālo hutvā kāmesu ādīnavaṃ, nekkhamme cānisaṃsaṃ disvā kāme pahāya himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā aṭṭha samāpattiyo nibbattesi, parivāropissa mahā ahosi pañca tāpasasatāni. So vassakāle himavantato nikkhamitvā tāpasagaṇaparivuto gāmanigamādīsu cārikaṃ caranto bārāṇasiṃ patvā rājānaṃ nissāya rājuyyāne vāsaṃ kappesi. Tattha vassike cattāro māse vasitvā rājānaṃ āpucchi. Atha naṃ rājā ‘‘tumhe, bhante, mahallakā, kiṃ vo himavantena, antevāsike himavantaṃ pesetvā idheva vasathā’’ti yāci. Bodhisatto jeṭṭhantevāsikaṃ pañca tāpasasatāni paṭicchāpetvā ‘‘gaccha, tvaṃ imehi saddhiṃ himavante vasa, ahaṃ pana idheva vasissāmī’’ti te uyyojetvā sayaṃ tattheva vāsaṃ kappesi.
那位菩萨最年长的弟子,本是王族出身,舍弃了庞大的王国出家,修完遍处的前方便后,获得了八种禅定。他和那些苦行者一起住在雪山时,有一天想去看望老师,就对那些苦行者说:“你们要是住得习惯,就留在这里,我去向老师礼敬之后就回来。”他走到老师那里,顶礼、问候之后,铺了一张草席,就在老师身边躺了下来。那时,国王想着“我要去看看那位苦行者”,就来到花园,顶礼之后坐在一边。那位弟子苦行者看见国王,既没有起身,仍然躺着,只是发出感叹:“啊,真快乐!啊,真快乐!”国王心想:“这个苦行者看见我都不起身。”心里不高兴,就对菩萨说:“尊者,这个苦行者大概是随意吃饱了,只顾发感叹,贪图舒服的睡眠吧。”菩萨说:“大王,这位苦行者过去曾是像您一样的国王。他是在想:‘我以前在家时享受王权的荣华,尽管有许多手持武器的护卫保护着,也未曾得到过这样的快乐’,于是针对自己出家的快乐和禅那的快乐,发出了这个感叹。”菩萨这样说后,为了给国王讲说佛法,说出了下面这首偈颂:
So panassa jeṭṭhantevāsiko rājapabbajito mahantaṃ rajjaṃ pahāya pabbajitvā kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭhasamāpattilābhī ahosi. So tāpasehi saddhiṃ himavante vasamāno ekadivasaṃ ācariyaṃ daṭṭhukāmo hutvā te tāpase āmantetvā ‘‘tumhe anukkaṇṭhamānā idheva vasatha, ahaṃ ācariyaṃ vanditvā āgamissāmī’’ti ācariyassa santikaṃ gantvā vanditvā paṭisanthāraṃ katvā ekaṃ kaṭṭhattharikaṃ attharitvā ācariyassa santikeyeva nipajji. Tasmiñca samaye rājā ‘‘tāpasaṃ passissāmī’’ti uyyānaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Antevāsikatāpaso rājānaṃ disvā neva vuṭṭhāsi, nipannoyeva pana ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti udānaṃ udānesi. Rājā ‘‘ayaṃ tāpaso maṃ disvāpi na uṭṭhito’’ti anattamano bodhisattaṃ āha – ‘‘bhante, ayaṃ tāpaso yadicchakaṃ bhutto bhavissati, udānaṃ udānento sukhaseyyameva kappetī’’ti. Mahārāja, ayaṃ tāpaso pubbe tumhādiso eko rājā ahosi, svāyaṃ ‘‘ahaṃ pubbe gihikāle rajjasiriṃ anubhavanto āvudhahatthehi bahūhi rakkhiyamānopi evarūpaṃ sukhaṃ nāma nālattha’’nti attano pabbajjāsukhaṃ jhānasukhañca ārabbha imaṃ udānaṃ udānetīti. Evañca pana vatvā bodhisatto rañño dhammakathaṃ kathetuṃ imaṃ gāthamāha –
“别人不守护他,他也不守护别人;
大王啊,他确实睡得安乐,因为他已不再贪恋诸欲。”
‘‘Yañca aññe na rakkhanti, yo ca aññe na rakkhati; Sa ve rāja sukhaṃ seti, kāmesu anapekkhavā’’ti.
这里,“他人不守护”是指有许多别的人不守护这个人。“不守护他人”是指有人心想“我一个人来治理国家”,于是不守护其他许多人。“大王,这样的人睡得安乐”,意思是:大王,这样的人独自一人,没有同伴,远离人群,具足身体和心理的快乐,所以睡得安乐。这也只是说法的大意。而且不只是睡着时安乐,这样的人在行走、站立、坐着、躺卧等一切姿势中,都得到安乐。“对诸欲无执着”是指:对对象之欲和烦恼之欲都不再期待,远离贪欲,断除渴爱。大王,这样的人在一切姿势中都安乐而住。
Tattha yañca aññe na rakkhantīti yaṃ puggalaṃ aññe bahū puggalā na rakkhanti. Yo ca aññe na rakkhatīti yo ca ‘‘ekako ahaṃ rajjaṃ kāremī’’ti aññe bahū jane na rakkhati. Sa ve rāja sukhaṃ setīti mahārāja so puggalo eko adutiyo pavivitto kāyikacetasikasukhasamaṅgī hutvā sukhaṃ seti. Idañca desanāsīsameva. Na kevalaṃ pana setiyeva, evarūpo pana puggalo sukhaṃ gacchati tiṭṭhati nisīdati sayatīti sabbiriyāpathesu sukhappattova hoti. Kāmesu anapekkhavāti vatthu kāmakilesakāmesu apekkhārahito vigatacchandarāgo nittaṇho evarūpo puggalo sabbiriyāpathesu sukhaṃ viharati mahārājāti.
国王听完说法后,满心欢喜,向菩萨行礼之后便回自己的王宫去了。那个学生也向老师行礼后,回到了雪山。菩萨却继续留在那里,禅定没有退失,命终之后投生到了梵天界。
Rājā dhammadesanaṃ sutvā tuṭṭhamānaso vanditvā nivesanameva gato, antevāsikopi ācariyaṃ vanditvā himavantameva gato. Bodhisatto pana tattheva viharanto aparihīnajjhāno kālaṃ katvā brahmaloke nibbatti.
导师讲完这段法教、开示之后,又说了两个事例,把前后衔接起来,然后总结本生故事:“那时候的学童就是跋迪亚长老,而众人的导师正是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā dassetvā dve vatthūni kathetvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā antevāsiko bhaddiyatthero ahosi, gaṇasatthā pana ahameva ahosi’’nti.
无谬、沙径、塞利瓦与秋喇塞提,
米、天法,及柴车村长。
摩揭陀王住者,十本生经合集。
Apaṇṇakaṃ vaṇṇupathaṃ, serivaṃ cūḷaseṭṭhi ca; Taṇḍulaṃ devadhammañca, kaṭṭhavāhanagāmaṇi; Maghadevaṃ vihārīti, piṇḍitā dasa jātakāti.