无讹品·9. 摩伽迭瓦本生注释
1. 一集义注 · 30 段
9. 摩伽迭瓦本生注释
9. Maghadevajātakavaṇṇanā
世尊住在祇园精舍时,讲说了关于大出离的事,开头是“我头上所生者……”。这件事在下面的因缘论中已经讲过。那时,比丘们坐在一起,赞叹十力者的出离。世尊来到法堂,坐在佛座上,问比丘们:“诸比丘,你们现在聚在这里谈论什么?”他们回答:“尊者,没有别的,我们只是坐着赞叹您的出离。”世尊说:“诸比丘,如来并非只在今生出离,过去也早已出离。”比丘们请世尊解释其中的含义,世尊便揭示了那被过去生所隐覆的因由。
Uttamaṅgaruhā mayhanti idaṃ satthā jetavane viharanto mahābhinikkhamanaṃ ārabbha kathesi. Taṃ heṭṭhā nidānakathāyaṃ kathitameva. Tasmiṃ pana kāle bhikkhū dasabalassa nekkhammaṃ vaṇṇayantā nisīdiṃsu. Atha satthā dhammasabhaṃ āgantvā buddhāsane nisinno bhikkhū āmantesi ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti. ‘‘Bhante, na aññāya kathāya, tumhākaṃyeva pana nekkhammaṃ vaṇṇayamānā nisinnāmhā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, tathāgato etarahiyeva nekkhammaṃ nikkhanto, pubbepi nikkhantoyevā’’ti āha. Bhikkhū tassatthassāvibhāvatthaṃ bhagavantaṃ yāciṃsu, bhagavā bhavantarena paṭicchannaṃ kāraṇaṃ pākaṭaṃ akāsi.
过去,在毗提诃国的弥提罗城里,有一位名叫摩迦提婆的国王,他是一位如法的法王。他享受王子之乐八万四千年,同样也执掌副王位那么久,又执掌王位那么久,就这样度过了漫长的岁月。有一天,他把理发师叫来,说:“亲爱的理发师,如果你看到我头上长出白发,就告诉我。”理发师也过了很长很长的时间,有一天在国王乌黑如眼药般色泽的头发中间,看到了一根白发,就禀报说:“大王,我看到您有一根白发了。”国王说:“那好,亲爱的,你把那根白发拔下来,放在我手心里。”理发师就用金镊子把它拔下来,放在国王的手心里。那时候,国王还有八万四千年的寿命。尽管如此,他一看到白发,就觉得死神好像已经来到身边站着,自己好像走进了一间着火的草屋,心中生起强烈的警醒,心想:“愚痴的摩迦提婆啊,直到白发长出来,你都还没能舍弃这些烦恼。”
Atīte videharaṭṭhe mithilāyaṃ maghadevo nāma rājā ahosi dhammiko dhammarājā. So caturāsīti vassasahassāni kumārakīḷaṃ kīḷi, tathā oparajjaṃ, tathā mahārajjaṃ katvā dīghamaddhānaṃ khepetvā ekadivasaṃ kappakaṃ āmantesi ‘‘yadā me, samma kappaka, sirasmiṃ palitāni passeyyāsi, atha me āroceyyāsī’’ti. Kappakopi dīghamaddhānaṃ khepetvā ekadivasaṃ rañño añjanavaṇṇānaṃ kesānaṃ antare ekameva palitaṃ disvā ‘‘deva, ekaṃ te palitaṃ dissatī’’ti ārocesi. ‘‘Tena hi me, samma, taṃ palitaṃ uddharitvā pāṇimhi ṭhapehī’’ti ca vutte suvaṇṇasaṇḍāsena uddharitvā rañño pāṇimhi patiṭṭhāpesi. Tadā rañño caturāsīti vassasahassāni āyu avasiṭṭhaṃ hoti. Evaṃ santepi palitaṃ disvāva maccurājānaṃ āgantvā samīpe ṭhitaṃ viya attānaṃ ādittapaṇṇasālaṃ paviṭṭhaṃ viya ca maññamāno saṃvegaṃ āpajjitvā ‘‘bāla maghadeva, yāva palitassuppādāva ime kilese jahituṃ nāsakkhī’’ti cintesi.
他这样思惟白发出现时,内心生起灼热,身上流出汗水,衣服湿透,到了必须拧干才能脱下的地步。他想:“我今天就该出家。”于是把一座价值十万的殊胜村庄赐给理发师,召来长子,说道:“孩子,我头上已经出现白发,我已经老了,人间的欲乐我已经享受过了,现在我要去追求天上的欲乐。这是我出离的时候了。你来继承这个王位,我要出家,住在摩迦提婆芒果园里修沙门法。”大臣们来到这位想要出家的国王面前,问道:“大王,您出家的原因是什么?”国王用手拿起白发,对大臣们说了这首偈颂——
Tassevaṃ palitapātubhāvaṃ āvajjentassa antoḍāho uppajji, sarīrā sedā mucciṃsu, sāṭakā pīḷetvā apanetabbākārappattā ahesuṃ. So ‘‘ajjeva mayā nikkhamitvā pabbajituṃ vaṭṭatī’’ti kappakassa satasahassuṭṭhānakaṃ gāmavaraṃ datvā jeṭṭhaputtaṃ pakkosāpetvā ‘‘tāta, mama sīse palitaṃ pātubhūtaṃ, mahallakomhi jāto, bhuttā kho pana me mānusakā kāmā, idāni dibbe kāme pariyesissāmi, nekkhammakālo mayhaṃ, tvaṃ imaṃ rajjaṃ paṭipajja, ahaṃ pana pabbajitvā maghadevaambavanuyyāne vasanto samaṇadhammaṃ karissāmī’’ti āha. Taṃ evaṃ pabbajitukāmaṃ amaccā upasaṅkamitvā ‘‘deva, kiṃ tumhākaṃ pabbajjākāraṇa’’nti pucchiṃsu. Rājā palitaṃ hatthena gahetvā amaccānaṃ imaṃ gāthamāha –
“我的头顶生出了这些头发,它们带走了我的青春。
天使已经出现,我出家的时机到了。”
‘‘Uttamaṅgaruhā mayhaṃ, ime jātā vayoharā; Pātubhūtā devadūtā, pabbajjāsamayo mamā’’ti.
这里,uttamaṅgaruhā 就是指头发。因为头发在一切手足等肢体中,是长在最上面的头顶上,所以称为 uttamaṅgaruhā(生于最上部位者)。ime jātā vayoharāti passatha,tātā,意思是:孩子们,请看,由于白发的出现,它夺走了三个年龄阶段,所以这些生起的白发称为“夺龄者”。pātubhūtā 就是已经产生。devadūtā:死亡被称为“天”,它的使者就是“天使”。因为当头上出现白发时,这个人就如同站在死神面前一样,所以白发称为“死天的使者”。也因为它像天神一样的使者,所以称为“天使”。就像一位装扮华丽的天神站在空中说“你将在某一天死去”,这件事就会如实发生;同样,当头上出现白发时,就犹如天神的预言一样,所以白发称为“像天神一样的使者”。它也是清净天神的使者,所以称为“天使”。因为一切菩萨都是见到老人、病人、死人和出家者之后,心生警惧,然后才离家出家的。正如所说:
Tattha uttamaṅgaruhāti kesā. Kesā hi sabbesaṃ hatthapādādīnaṃ aṅgānaṃ uttame sirasmiṃ ruhattā ‘‘uttamaṅgaruhā’’ti vuccanti. Ime jātā vayoharāti passatha, tātā, palitapātubhāvena tiṇṇaṃ vayānaṃ haraṇato ime jātā vayoharā. Pātubhūtāti nibbattā. Devadūtāti devo vuccati maccu, tassa dūtāti devadūtā. Sirasmiñhi palitesu pātubhūtesu maccurājassa santike ṭhito viya hoti, tasmā palitāni ‘‘maccudevassa dūtā’’ti vuccanti. Devā viya dūtātipi devadūtā. Yathā hi alaṅkatapaṭiyattāya devatāya ākāse ṭhatvā ‘‘asukadivase tvaṃ marissasī’’ti vutte taṃ tatheva hoti, evaṃ sirasmiṃ palitesu pātubhūtesu devatāya byākaraṇasadisameva hoti, tasmā palitāni ‘‘devasadisā dūtā’’ti vuccanti. Visuddhidevānaṃ dūtātipi devadūtā. Sabbabodhisattā hi jiṇṇabyādhimatapabbajite disvāva saṃvegamāpajjitvā nikkhamma pabbajanti. Yathāha –
“看到衰老、生病而痛苦的人,看到死去、寿命已尽的人;
看到穿袈裟的出家者之后,我因此也出家了,国王啊。”
‘‘Jiṇṇañca disvā dukhitañca byādhitaṃ, matañca disvā gatamāyusaṅkhayaṃ; Kāsāyavatthaṃ pabbajitañca disvā, tasmā ahaṃ pabbajitomhi rājā’’ti. (theragā. 73 thokaṃ visadisaṃ);
按照这个道理,白发因为是清净天神的使者,所以被称为“天使”。这里要说明的是:所谓“我出家的时机”,指的是受持沙门形象的时候;从离开在家身份的意义上说,这个时候便得到了“出家”这个名称。这个时机,正是我的时机。
Iminā pariyāyena palitāni visuddhidevānaṃ dūtattā ‘‘devadūtā’’ti vuccanti. Pabbajjāsamayo mamāti gihibhāvato nikkhantaṭṭhena ‘‘pabbajjā’’ti laddhanāmassa samaṇaliṅgagahaṇassa kālo mayhanti dasseti.
他这样说完之后,就在当天舍弃了王位,出家成为仙人修行者,住在那个摩伽天芒果园里,修习四种梵住达八万四千年,安住在不退失的禅那中。命终后投生到梵天界。又从那里命终,在弥提罗城转生为一位名叫尼弥的国王,把正在衰落的自己的王族世系重新接续起来。然后他又在那片芒果园中出家,修习梵住,再次投生到梵天界。
So evaṃ vatvā taṃ divasameva rajjaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā tasmiṃyeva maghadevaambavane viharanto caturāsīti vassasahassāni cattāro brahmavihāre bhāvetvā aparihīnajjhāne ṭhito kālaṃ katvā brahmaloke nibbattitvā puna tato cuto mithilāyaṃyeva nimi nāma rājā hutvā osakkamānaṃ attano vaṃsaṃ ghaṭetvā tattheva ambavane pabbajitvā brahmavihāre bhāvetvā puna brahmalokūpagova ahosi.
世尊也这样开示:“诸比丘,如来并非只在今天才做出大出离,过去世也同样出离过。”他引出这段法谈并加以开示后,阐明了四圣谛。法谈结束时,有些人证得入流果,有些人证得一来果,有些人证得不来果。世尊就这样讲完这两则事迹,把前后因缘衔接起来,归纳本生故事说:“那时,理发师是阿难,儿子是罗睺罗,而摩伽提婆王就是我。”
Satthāpi ‘‘na, bhikkhave, tathāgato idāneva mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto, pubbepi nikkhantoyevā’’ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā dassetvā cattāri saccāni pakāsesi, saccapariyosāne keci sotāpannā ahesuṃ, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino. Iti bhagavā imāni dve vatthūni kathetvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā kappako ānando ahosi, putto rāhulo, maghadevarājā pana ahameva ahosi’’nti.
10. 乐住者本生注释
10. Sukhavihārijātakavaṇṇanā
“其他人不守护它”这句话,是导师住在阿努毕亚城附近的阿努毕亚芒果园时,围绕乐住的跋提长老说的。乐住的跋提长老,是在六位刹帝利一起出家时,作为第七位出家的,优波离也在其中。他们当中,跋提长老、金毗罗长老、跋祜长老和优波离长老证得了阿拉汉果,阿难长老成了入流者,阿那律长老得到了天眼,提婆达多获得了禅那。至于这六位刹帝利的事迹,以及阿努毕亚城的事,会在《破米家本生》里详细说明。跋提尊者在做国王时,虽然自己安排了守卫,有大批护卫保护,躺在高楼顶上的大床上翻来覆去,心里仍然生起恐惧;如今证得阿拉汉果后,无论在森林等任何地方居住,他回想起自己已经完全没有恐惧,便发出感叹:“啊,真快乐!啊,真快乐!”比丘们听到后,向世尊报告说:“跋提尊者是在宣称自己得到了别的境界吗?”世尊说:“比丘们,跋提不只是现在才乐住,过去他也是乐住者。”比丘们为了弄清这句话的意思,请求世尊开示,世尊便把被过去世掩盖的那段因缘揭示了出来。
Yañcaaññe na rakkhantīti idaṃ satthā anupiyanagaraṃ nissāya anupiyaambavane viharanto sukhavihāriṃ bhaddiyattheraṃ ārabbha kathesi. Sukhavihārī bhaddiyatthero chakhattiyasamāgame upālisattamo pabbajito. Tesu bhaddiyatthero ca, kimilatthero ca, bhagutthero ca, upālitthero ca arahattaṃ pattā, ānandatthero sotāpanno jāto, anuruddhatthero dibbacakkhuko, devadatto jhānalābhī jāto. Channaṃ pana khattiyānaṃ vatthu yāva anupiyanagarā khaṇḍahālajātake āvibhavissati. Āyasmā pana bhaddiyo rājakāle attano rakkhasaṃvidhānañceva tāva bahūhi rakkhāhi rakkhiyamānassa uparipāsādavaratale mahāsayane samparivattamānassāpi attano bhayuppattiñca idāni arahattaṃ patvā araññādīsu yattha katthaci viharantopi attano vigatabhayatañca samanussaranto ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti udānaṃ udānesi. Taṃ sutvā bhikkhū ‘‘āyasmā bhaddiyo aññaṃ byākarotī’’ti bhagavato ārocesuṃ. Bhagavā ‘‘na, bhikkhave , bhaddiyo idāneva sukhavihārī, pubbepi sukhavihārīyevā’’ti āha. Bhikkhū tassatthassāvibhāvatthāya bhagavantaṃ yāciṃsu. Bhagavā bhavantarena paṭicchannaṃ kāraṇaṃ pākaṭaṃ akāsi.
过去,在波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨是一位出身高贵的北方婆罗门大富豪。他看清了诸欲的过患,也看到了出离的利益,于是舍弃诸欲,进入雪山,出家做了苦行者,修成了八种定。他的随从很多,有五百位苦行者。雨季时,他从雪山出来,带着这群苦行者游历村庄和城镇等地,到了波罗奈后,就依止国王,住在御花园里。他在那里度过四个月的雨季,然后向国王辞行。国王挽留他说:“尊者,您年纪大了,雪山对您还有什么用呢?让您的弟子们去雪山,您就住在这里吧。”菩萨便把五百位苦行者托付给最年长的大弟子,说:“你去吧,带着他们一起住在雪山,我就留在这里。”把他们打发走以后,他自己就留在了那里。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārayamāne bodhisatto udiccabrāhmaṇamahāsālo hutvā kāmesu ādīnavaṃ, nekkhamme cānisaṃsaṃ disvā kāme pahāya himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā aṭṭha samāpattiyo nibbattesi, parivāropissa mahā ahosi pañca tāpasasatāni. So vassakāle himavantato nikkhamitvā tāpasagaṇaparivuto gāmanigamādīsu cārikaṃ caranto bārāṇasiṃ patvā rājānaṃ nissāya rājuyyāne vāsaṃ kappesi. Tattha vassike cattāro māse vasitvā rājānaṃ āpucchi. Atha naṃ rājā ‘‘tumhe, bhante, mahallakā, kiṃ vo himavantena, antevāsike himavantaṃ pesetvā idheva vasathā’’ti yāci. Bodhisatto jeṭṭhantevāsikaṃ pañca tāpasasatāni paṭicchāpetvā ‘‘gaccha, tvaṃ imehi saddhiṃ himavante vasa, ahaṃ pana idheva vasissāmī’’ti te uyyojetvā sayaṃ tattheva vāsaṃ kappesi.
那位菩萨最年长的弟子,本是王族出身,舍弃了庞大的王国出家,修完遍处的前方便后,获得了八种禅定。他和那些苦行者一起住在雪山时,有一天想去看望老师,就对那些苦行者说:“你们要是住得习惯,就留在这里,我去向老师礼敬之后就回来。”他走到老师那里,顶礼、问候之后,铺了一张草席,就在老师身边躺了下来。那时,国王想着“我要去看看那位苦行者”,就来到花园,顶礼之后坐在一边。那位弟子苦行者看见国王,既没有起身,仍然躺着,只是发出感叹:“啊,真快乐!啊,真快乐!”国王心想:“这个苦行者看见我都不起身。”心里不高兴,就对菩萨说:“尊者,这个苦行者大概是随意吃饱了,只顾发感叹,贪图舒服的睡眠吧。”菩萨说:“大王,这位苦行者过去曾是像您一样的国王。他是在想:‘我以前在家时享受王权的荣华,尽管有许多手持武器的护卫保护着,也未曾得到过这样的快乐’,于是针对自己出家的快乐和禅那的快乐,发出了这个感叹。”菩萨这样说后,为了给国王讲说佛法,说出了下面这首偈颂:
So panassa jeṭṭhantevāsiko rājapabbajito mahantaṃ rajjaṃ pahāya pabbajitvā kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭhasamāpattilābhī ahosi. So tāpasehi saddhiṃ himavante vasamāno ekadivasaṃ ācariyaṃ daṭṭhukāmo hutvā te tāpase āmantetvā ‘‘tumhe anukkaṇṭhamānā idheva vasatha, ahaṃ ācariyaṃ vanditvā āgamissāmī’’ti ācariyassa santikaṃ gantvā vanditvā paṭisanthāraṃ katvā ekaṃ kaṭṭhattharikaṃ attharitvā ācariyassa santikeyeva nipajji. Tasmiñca samaye rājā ‘‘tāpasaṃ passissāmī’’ti uyyānaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Antevāsikatāpaso rājānaṃ disvā neva vuṭṭhāsi, nipannoyeva pana ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti udānaṃ udānesi. Rājā ‘‘ayaṃ tāpaso maṃ disvāpi na uṭṭhito’’ti anattamano bodhisattaṃ āha – ‘‘bhante, ayaṃ tāpaso yadicchakaṃ bhutto bhavissati, udānaṃ udānento sukhaseyyameva kappetī’’ti. Mahārāja, ayaṃ tāpaso pubbe tumhādiso eko rājā ahosi, svāyaṃ ‘‘ahaṃ pubbe gihikāle rajjasiriṃ anubhavanto āvudhahatthehi bahūhi rakkhiyamānopi evarūpaṃ sukhaṃ nāma nālattha’’nti attano pabbajjāsukhaṃ jhānasukhañca ārabbha imaṃ udānaṃ udānetīti. Evañca pana vatvā bodhisatto rañño dhammakathaṃ kathetuṃ imaṃ gāthamāha –
“别人不守护他,他也不守护别人;
大王啊,他确实睡得安乐,因为他已不再贪恋诸欲。”
‘‘Yañca aññe na rakkhanti, yo ca aññe na rakkhati; Sa ve rāja sukhaṃ seti, kāmesu anapekkhavā’’ti.
这里,“他人不守护”是指有许多别的人不守护这个人。“不守护他人”是指有人心想“我一个人来治理国家”,于是不守护其他许多人。“大王,这样的人睡得安乐”,意思是:大王,这样的人独自一人,没有同伴,远离人群,具足身体和心理的快乐,所以睡得安乐。这也只是说法的大意。而且不只是睡着时安乐,这样的人在行走、站立、坐着、躺卧等一切姿势中,都得到安乐。“对诸欲无执着”是指:对对象之欲和烦恼之欲都不再期待,远离贪欲,断除渴爱。大王,这样的人在一切姿势中都安乐而住。
Tattha yañca aññe na rakkhantīti yaṃ puggalaṃ aññe bahū puggalā na rakkhanti. Yo ca aññe na rakkhatīti yo ca ‘‘ekako ahaṃ rajjaṃ kāremī’’ti aññe bahū jane na rakkhati. Sa ve rāja sukhaṃ setīti mahārāja so puggalo eko adutiyo pavivitto kāyikacetasikasukhasamaṅgī hutvā sukhaṃ seti. Idañca desanāsīsameva. Na kevalaṃ pana setiyeva, evarūpo pana puggalo sukhaṃ gacchati tiṭṭhati nisīdati sayatīti sabbiriyāpathesu sukhappattova hoti. Kāmesu anapekkhavāti vatthu kāmakilesakāmesu apekkhārahito vigatacchandarāgo nittaṇho evarūpo puggalo sabbiriyāpathesu sukhaṃ viharati mahārājāti.
国王听完说法后,满心欢喜,向菩萨行礼之后便回自己的王宫去了。那个学生也向老师行礼后,回到了雪山。菩萨却继续留在那里,禅定没有退失,命终之后投生到了梵天界。
Rājā dhammadesanaṃ sutvā tuṭṭhamānaso vanditvā nivesanameva gato, antevāsikopi ācariyaṃ vanditvā himavantameva gato. Bodhisatto pana tattheva viharanto aparihīnajjhāno kālaṃ katvā brahmaloke nibbatti.
导师讲完这段法教、开示之后,又说了两个事例,把前后衔接起来,然后总结本生故事:“那时候的学童就是跋提长老,而众人的导师正是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā dassetvā dve vatthūni kathetvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā antevāsiko bhaddiyatthero ahosi, gaṇasatthā pana ahameva ahosi’’nti.
无谬、沙径、塞利瓦与小财主,
米、天法,及柴车村长。
摩揭陀王住者,十本生经合集。
Apaṇṇakaṃ vaṇṇupathaṃ, serivaṃ cūḷaseṭṭhi ca; Taṇḍulaṃ devadhammañca, kaṭṭhavāhanagāmaṇi; Maghadevaṃ vihārīti, piṇḍitā dasa jātakāti.