11. 波罗萨多品·1. 逾百本生注释
1. 一集义注 · 101 段
11. 波罗萨多品
11. Parosatavaggo
1. 逾百本生注释
[101] 1. Parosatajātakavaṇṇanā
“就算上百个没智慧的人聚在一起禅修一百年,
只有一位有智慧的人更好,他能明白所说之话的含义。”
‘‘Parosatañcepi samāgatānaṃ, jhāyeyyuṃ te vassasataṃ apaññā; Ekova seyyo puriso sapañño, yo bhāsitassa vijānāti attha’’nti. –
这部本生故事,无论从所依的事相、从解释的方式,还是从归纳来看,都和《千篇本生》一样。这里唯一的差别,只是用了“jhāyeyyuṃ”这个词而已。它的意思是:没有智慧的人,就算禅修思维一百年,反复观察、反复思量,这样观察也还是看不到其中的义理或道理。所以,谁能了知所说内容的含义,谁就是有智慧的人,就是更殊胜的人。
Idaṃ jātakaṃ vatthuto ca veyyākaraṇato ca samodhānato ca parosahassajātakasadisameva. Kevalañhettha ‘‘jhāyeyyu’’nti padamattameva viseso. Tassattho – vassasatampi apaññā jhāyeyyuṃ olokeyyuṃ upadhāreyyuṃ, evaṃ olokentāpi pana atthaṃ vā kāraṇaṃ vā na passanti, tasmā yo bhāsitassa atthaṃ jānāti, so ekova sapañño seyyoti.
2. 叶商本生注释
[102] 2. Paṇṇikajātakavaṇṇanā
“凡能为被苦触恼的人作庇护的”——这是导师住在祇园时,围绕一位卖菜的近事男而说的。据说,他是舍卫城的居民,靠贩卖各种根菜、叶菜以及葫芦、南瓜等东西来维持生活。他有一个女儿,长得端正美丽、讨人喜欢,品行和戒德都具足,有惭有愧,只是一直面带笑容。当门第相当的人家来求婚时,他心里想:“她的婚事该办了,可这女孩总是面带笑容。要是少女缺少了少女应有的德行,一旦嫁到别人家去,父母就会受人指责。我得试探一下:这女孩到底有没有少女的德行。”有一天,他让女儿提着篮子,为了采菜一起进了树林,借着试探的缘故,装得像被烦恼驱使一样,说了些私密亲昵的话,然后抓住了她的手。她刚一被抓住,就哭泣哀号,说道:“父亲,这不应该,这就像从水里冒出火来一样,请您不要做这种事!”父亲说:“女儿,我是为了试探你才抓住你的手,不是因为烦恼。你说,你现在还有少女的德行吗?”“有的,父亲,有的。我从来没有因为贪欲看过任何一个男子。”他安慰了女儿,带她回家,为她办了婚事,把她送到别人家去,然后心想“我要去礼拜导师”,就手里拿着香、花等物前往祇园,礼拜并供养导师之后,坐在一边。导师问:“你很久才来啊。”他便把这件事禀告了世尊。导师说:“近事男,那少女很久以来就是品行和戒德具足的。你并不是现在才这样试探,从前也试探过。”应他所请,导师便讲起了过去的事。
Yo dukkhaphuṭṭhāya bhaveyya tāṇanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ paṇṇikaṃ upāsakaṃ ārabbha kathesi. So kira sāvatthivāsī upāsako nānappakārāni mūlapaṇṇādīni ceva lābukumbhaṇḍādīni ca vikkiṇitvā jīvikaṃ kappeti. Tassekā dhītā abhirūpā pāsādikā ācārasīlasampannā hirottappasamannāgatā kevalaṃ niccappahasitamukhā. Tassā samānakulesu vāreyyatthāya āgatesu so cintesi ‘‘imissā vāreyyaṃ vattati, ayañca niccappahasitamukhā. Kumārikādhamme pana asati kumārikāya parakulaṃ gatāya mātāpitūnaṃ garahā hoti, ‘atthi nu kho imissā kumārikādhammo, natthī’ti vīmaṃsissāmi na’’nti. So ekadivasaṃ dhītaraṃ pacchiṃ gāhāpetvā paṇṇatthāya araññaṃ gantvā vīmaṃsanavasena kilesasannissito viya hutvā rahassakathaṃ kathetvā taṃ hatthe gaṇhi. Sā gahitamattāva rodantī kandantī ‘‘ayuttametaṃ, tāta, udakato aggipātubhāvasadisaṃ, mā evarūpaṃ karothā’’ti āha. ‘‘Amma, mayā vīmaṃsanatthāya tvaṃ hatthe gahitā, na ca kilesavasena. Vadehi, atthi dāni te kumārikādhammo’’ti. ‘‘Āma, tāta, atthi . Mayā hi lobhavasena na koci puriso olokitapubbo’’ti. So dhītaraṃ assāsetvā gharaṃ netvā maṅgalaṃ katvā parakulaṃ pesetvā ‘‘satthāraṃ vandissāmī’’ti gandhamālādihattho jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā pūjetvā ekamantaṃ nisīdi, ‘‘cirassamāgatosī’’ti ca vutte tamatthaṃ bhagavato ārocesi. Satthā ‘‘upāsaka, kumārikā ciraṃ paṭṭhāya ācārasīlasampannāva, tvaṃ pana na idāneva evaṃ vīmaṃsasi, pubbepi vīmaṃsiyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨投生到森林里,成了树神。那时波罗奈也有一个卖菜的近事男,这段过去的事和现在的情形完全一样。不过,那位少女刚被父亲抓住手试探的时候,就一边哭泣一边说了这首偈颂——
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto araññe rukkhadevatā hutvā nibbatti. Atheko bārāṇasiyaṃ paṇṇikaupāsakoti atītavatthu paccuppannasadisameva. Tena pana sā vīmaṃsanatthāya hatthe gahitamattā paridevamānā imaṃ gāthamāha –
那个在我遭遇痛苦时本该保护我的人,我的父亲,却在林中对我做出了背叛之事。
“我在这密林深处为谁哭泣?那个本应救护我的人,竟以暴力相加。”
‘‘Yo dukkhaphuṭṭhāya bhaveyya tāṇaṃ, so me pitā dubbhi vane karoti; Sā kassa kandāmi vanassa majjhe, yo tāyitā so sahasaṃ karotī’’ti.
在这里,如果有人心想“当被痛苦触及时,他本该是我的救护者”,意思是:对于被身体和心里的痛苦所触恼的人,他本该是救护者、周全的保护者、依靠处。而“我的父亲却在林中做出背叛朋友的事”,意思是:那位本该帮我摆脱痛苦的救护者——我的父亲,竟然在这片林子里做出这种背叛朋友的行为,甚至觉得自己可以对亲生女儿犯下越轨之事。“我该向谁哭诉呢?”是在说:我该向谁哭泣?谁能成为我的依靠?这显示出她的无助。“那个本该救护我的人,却做出了粗暴的事”,意思是:那个本该保护我、守护我、做我依靠的人,正是我的父亲,却做出了这种粗暴的事。
Tattha yo dukkhaphuṭṭhāya bhaveyya tāṇanti kāyikacetasikehi dukkhehi phuṭṭhāya tāyitā paritāyitā patiṭṭhā bhaveyya. So me pitā dubbhi vane karotīti so mayhaṃ dukkhaparitāyako pitāva imasmiṃ vane evarūpaṃ mittadubbhi kammaṃ karoti, attano jātāya dhītari vītikkamaṃ kātuṃ maññatīti attho. Sā kassa kandāmīti kassa rodāmi, ko me patiṭṭhā bhavissatīti dīpeti. Yo tāyitā so sahasaṃ karotīti yo mayhaṃ tāyitā rakkhitā avassayo bhavituṃ arahati, so pitāyeva sāhasikakammaṃ karotīti attho.
于是父亲安慰她,问道:“女儿啊,你守护好自己了吗?”她回答:“是的,父亲,我守护好了自己。”他便带她回家,为她梳妆打扮,举行了吉祥仪式,然后把她送到了夫家。
Atha naṃ pitā assāsetvā ‘‘amma, rakkhitattāsī’’ti pucchi. ‘‘Āma, tāta rakkhito me attā’’ti. So taṃ gharaṃ netvā maṇḍetvā maṅgalaṃ katvā parakulaṃ pesesi.
导师讲完这段法义,阐明了四圣谛,然后把本生故事收拢归结。就在四圣谛讲说完毕的时候,那位居士证得了入流果。
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne upāsako sotāpattiphale patiṭṭhahi.
那时候的父亲就是现在的父亲,那时候的女儿就是现在的女儿。而那个亲眼看见这件事的树神,就是我。
Tadā pitā etarahi pitāva, dhītā ca etarahi dhītāva, taṃ kāraṇaṃ paccakkhato diṭṭharukkhadevatā pana ahameva ahosinti.
第103篇 3. 韦利本生注释
[103] 3. Verijātakavaṇṇanā
“怨敌若止住”这句话,是导师住在祇园精舍时,因为给孤独长者而说的。据说,给孤独长者去了受用村,回来时在半路上看见盗贼,心想:“在半路上停留是不合适的,我要直接回舍卫城。”于是他赶紧驱赶牛车,径直回到舍卫城。第二天,他去了精舍,把这件事禀告导师。导师说:“居士,过去也有智者在半路看见盗贼后,不在途中耽搁,而是直接回到自己住的地方。”经长者请求,导师便讲了过去的事。
Yattha verī nivisatīti idaṃ satthā jetavane viharanto anāthapiṇḍikaṃ ārabbha kathesi. Anāthapiṇḍiko kira bhogagāmaṃ gantvā āgacchanto antarāmagge core disvā ‘‘antarāmagge vasituṃ na yuttaṃ, sāvatthimeva gamissāmī’’ti vegena goṇe pājetvā sāvatthimeva āgantvā punadivase vihāraṃ gato satthu etamatthaṃ ārocesi. Satthā ‘‘pubbepi gahapati paṇḍitā antarāmagge core disvā antarā avilambamānā attano vasanaṭṭhānameva gamiṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王治理国家的时候,菩萨是一位拥有巨大财富的长者。他应邀去一个村庄吃饭,返回的路上看见盗贼,于是不在半路停留,而是赶紧驱赶牛群,直接回到自己家里。他吃了各种美味之后,坐在宽大的床座上,以感叹的方式说出这首偈颂:“我已从盗贼手中逃脱,来到自己无畏的家中。”
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto mahāvibhavo seṭṭhi hutvā ekaṃ gāmakaṃ nimantanaṃ bhuñjanatthāya gantvā paccāgacchanto antarāmagge core disvā antarāmagge avasitvāva vegena goṇe pājento attano gehameva āgantvā nānaggarasehi bhuñjitvā mahāsayane nisinno ‘‘corānaṃ hatthato muccitvā nibbhayaṭṭhānaṃ attano gehaṃ āgatomhī’’ti udānavasena imaṃ gāthamāha –
“有怨敌盘踞的地方,智者就不该在那里住。
跟怨敌住在一起,哪怕只是一夜或两夜,也是苦。”
‘‘Yattha verī nivisati, na vase tattha paṇḍito; Ekarattaṃ dirattaṃ vā, dukkhaṃ vasati verisū’’ti.
这里,“怨敌”指带有敌意心念的人。“停留”指站住、安住下来。“智者不应在那里居住”:那个怨敌之人所在的地方,一个具足智慧的人不该住下。为什么呢?“无论是一夜还是两夜,与怨敌同住都是苦。”意思是说,住在怨敌中间,哪怕只有一天或两天,也只是痛苦地住着。
Tattha verīti veracetanāsamaṅgipuggalo. Nivisatīti patiṭṭhāti. Na vase tattha paṇḍitoti so verīpuggalo yasmiṃ ṭhāne patiṭṭhito hutvā vasati, tattha paṇḍito paṇḍiccena samannāgato na vaseyya. Kiṃkāraṇā? Ekarattaṃ dirattaṃ vā, dukkhaṃ vasati verisūti, verīnañhi antare vasanto ekāhampi dvīhampi dukkhameva vasatīti attho.
大士这样发出感叹,做了布施等福德之后,就随业而去了。
Evaṃ mahāsatto udānaṃ udānetvā dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候的波罗奈长者,其实就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā ahameva bārāṇasiseṭṭhi ahosi’’nti.
4. 弥塔文达迦本生注释
[104] 4. Mittavindakajātakavaṇṇanā
“以四而得八”这句话,是导师住在祇园精舍时,针对一个难以管教的比丘讲的。这件事的经过,应当按照前面《弥塔文达迦本生》里所说的那样详细展开。不过,这部本生故事发生在迦叶佛的时代。那时,有一个地狱众生胸口被轮刑吊起,在地狱里受着煎熬,他问菩萨:“尊者,我到底造了什么恶业?”菩萨告诉他:“你造了这样那样的恶业。”说完之后,便诵出下面这首偈颂——
Catubbhi aṭṭhajjhagamāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ dubbacabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā mittavindakajātake vuttanayena vitthāretabbaṃ. Idaṃ pana jātakaṃ kassapabuddhakālikaṃ. Tasmiñhi kāle uracakkaṃ ukkhipitvā niraye paccamāno eko nerayikasatto ‘‘bhante, kiṃ nu kho pāpakammaṃ akāsi’’nti bodhisattaṃ pucchi. Bodhisatto ‘‘tayā idañcidañca pāpakammaṃ kata’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
“由四而八,由八而十六;
由十六而三十二,贪得无厌者终遭轮击。
被欲望击垮的人,轮盘就在他头顶上转。”
‘‘Catubbhi aṭṭhajjhagamā, aṭṭhāhipi ca soḷasa; Soḷasāhi ca bāttiṃsa, atricchaṃ cakkamāsado; Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti.
这里,“由四而取得八”的意思是:在大海中间得到了四位天宫饿鬼女,却对她们不满足,因为贪得无厌,又继续往前去,再得到了另外八位。其余两个词句也是同样的道理。“贪得无厌,轮盘压顶”的意思是:他这样对所得的一切都不满足,到处贪求,盼着在别处、在别处再得利益,如今轮盘压顶,你已经得到了这个胸口的轮子。你这个人被贪欲击垮、被渴爱击败、被渴爱摧破,轮盘就在你头顶旋转。石轮和铁轮这两者当中,菩萨看见那刃口锋利的铁轮一再坠落,在他头顶转个不停,便这样说了。说完之后,菩萨就回到自己的天界去了。那个地狱众生在自己的恶业耗尽之后,也随业而去了。
Tattha catubbhi aṭṭhajjhagamāti samuddantare catasso vimānapetiyo labhitvā tāhi asantuṭṭho atricchatāya parato gantvā aparā aṭṭha adhigatosīti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo. Atricchaṃ cakkamāsadoti evaṃ sakalābhena asantuṭṭho atra atra icchanto parato parato lābhaṃ patthento idāni cakkamāsado idaṃ uracakkaṃ pattosi. Tassa te evaṃ icchāhatassa posassa taṇhāya hatassa upahatassa tava cakkaṃ bhamati matthake. Pāsāṇacakkaṃ, ayacakkanti imesu dvīsu khuradhāraṃ ayacakkaṃ tassa matthake punappunaṃ patanavasena bhamantaṃ disvā evamāha. Vatvā ca pana attano devalokameva gato. Sopi nerayikasatto attano pāpe khīṇe yathākammaṃ gato.
导师讲完这段法义后,把本生故事连接起来说:“那时候的弥多温达卡,就是那位不肯受教的比丘,而那位天子就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā mittavindako dubbacabhikkhu ahosi, devaputto pana ahameva ahosi’’nti.
5. 弱木本生注释
[105] 5. Dubbalakaṭṭhajātakavaṇṇanā
“林中干木何其多”这句话,是导师住在祇园精舍时,围绕一位惊恐不安的比丘讲的。据说,舍卫城有一位良家子,听了导师说法后出家,却变得非常怕死。无论白天还是晚上,待在自己的住处,只要听到风声、扇子扇动的声音、干树枝掉落的声音,或者鸟兽的叫声,他就被死亡的恐惧吓住,大声尖叫着逃跑。他心里根本没有“我终有一死”这样的念头。如果他真的知道“我会死”,就不会害怕死亡了。正因为他没有修习死念这个业处,才会害怕。他这种怕死的样子,在比丘僧团里传开了。
Bahumpetaṃvane kaṭṭhanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ uttasitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira sāvatthivāsī eko kulaputto satthu dhammadesanaṃ sutvā pabbajitvā maraṇabhīruko ahosi, rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu vātassa vā vījantassa sukkhadaṇḍakassa vā patantassa pakkhicatuppadānaṃ vā saddaṃ sutvā maraṇabhayatajjito mahāravaṃ ravanto palāyati. Tassa hi ‘‘maritabbaṃ mayā’’ti satimattampi natthi. Sace hi so ‘‘ahaṃ marissāmī’’ti jāneyya, na maraṇaṃ bhāyeyya. Maraṇassatikammaṭṭhānassa pana tassa abhāvitattāva bhāyati . Tassa so maraṇabhīrukabhāvo bhikkhusaṅghe pākaṭo jāto.
有一天,比丘们在法堂里议论起来:“贤友,有个叫某某的比丘怕死,畏惧死亡。作为比丘,应该修习‘我必定会死’这样的死念业处才对。”世尊来了之后,问:“比丘们,你们现在聚在一起谈论什么?”比丘们回答:“在谈这件事。”世尊就把那位比丘叫来,问:“听说你怕死,是真的吗?”他回答:“是的,尊者。”世尊便说:“比丘们,不要对这位比丘不满。他不只是现在怕死,过去世也一样怕死。”说完,世尊就讲起了过去世的事。
Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, asuko nāma bhikkhu maraṇabhīruko maraṇaṃ bhāyati, bhikkhunā nāma ‘avassaṃ mayā maritabba’nti maraṇassatikammaṭṭhānaṃ bhāvetuṃ vaṭṭatī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte taṃ bhikkhuṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ maraṇabhīruko’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘bhikkhave, mā etassa bhikkhuno anattamanā hotha, nāyaṃ idāneva maraṇabhīruko, pubbepi maraṇabhīrukoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨投生在雪山,成为一位树神。那时,波罗奈的国王为了训练自己的吉祥象掌握“不动行”,把它交给了驯象师们。人们把它牢牢绑在象桩上,手拿刺棒围在四周,逼它练习不动行。这头象在被这样训练时,受不了那种痛苦,就挣断象桩,把人们吓跑,逃进了雪山。那些人抓不住它,只好回去了。它在雪山里变得非常怕死,听到风声就浑身发抖,被死亡的恐惧逼得甩着鼻子拼命奔逃,那样子就像又被绑在象桩上接受训练时一样。它得不到身体上的快乐,也得不到心上的快乐,只能抖抖索索地四处游荡。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavante rukkhadevatā hutvā nibbatti. Tasmiṃ kāle bārāṇasirājā attano maṅgalahatthiṃ āneñjakāraṇaṃ sikkhāpetuṃ hatthācariyānaṃ adāsi. Taṃ āḷāne niccalaṃ bandhitvā tomarahatthā manussā parivāretvā āneñjakāraṇaṃ kārenti. So taṃ kāraṇaṃ kāriyamāno vedanaṃ adhivāsetuṃ asakkonto āḷānaṃ bhinditvā manusse palāpetvā himavantaṃ pāvisi. Manussā taṃ gahetuṃ asakkontā nivattiṃsu. So tattha maraṇabhīruko ahosi, vātasaddāni sutvā kampamāno maraṇabhayatajjito soṇḍaṃ vidhunitvā vegena palāyati, āḷāne bandhitvā āneñjakāraṇaṃ karaṇakālo viyassa hoti, kāyassādaṃ vā cittassādaṃ vā alabhanto kampamāno vicarati.
树神看见它之后,站在树干枝丫上,说了这首偈颂:
Rukkhadevatā taṃ disvā khandhaviṭape ṭhatvā imaṃ gāthamāha –
“林子里有很多这样的柴木,风一吹,脆弱的就被折断了。
如果你害怕它,龙啊,你一定会变得消瘦。”
‘‘Bahumpetaṃ vane kaṭṭhaṃ, vāto bhañjati dubbalaṃ; Tassa ce bhāyasi nāga, kiso nūna bhavissasī’’ti.
在这里,它的意思是:那些脆弱的干柴,会被从东方等方向吹来的风折断,而这样的干柴在这片森林里很多,很容易找到,到处都有。如果你害怕那风,那么你就会一直恐惧,血肉耗尽,肯定会变得枯瘦。可是在这片森林里,你根本没有什么可害怕的,所以从今以后不要再害怕了。
Tatthāyaṃ piṇḍattho – yaṃ etaṃ dubbalaṃ kaṭṭhaṃ puratthimādibhedo vāto bhañjati, taṃ imasmiṃ vane bahuṃ sulabhaṃ, tattha tattha saṃvijjati. Sace tvaṃ tassa bhāyasi, evaṃ sante niccaṃ bhīto maṃsalohitakkhayaṃ patvā kiso nūna bhavissasi, imasmiṃ pana vane tava bhayaṃ nāma natthi, tasmā ito paṭṭhāya mā bhāyīti.
天神这样给了它教诫,它从那时起就不再害怕了。
Evaṃ devatā tassa ovādaṃ adāsi, sopi tato paṭṭhāya nibbhayo ahosi.
导师讲完这段法义,开示了四圣谛,然后把本生故事连接起来。在四圣谛讲说完毕时,那位比丘证得了入流果。“那时的象就是这位比丘,树神则是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne so bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā nāgo ayaṃ bhikkhu ahosi, rukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.
水瓶本生注释第六
[106] 6. Udañcanījātakavaṇṇanā
“我若活得快乐该多好!”这句话是导师住在祇园时,因一位被美貌年轻女子引诱的比丘而说的。这件事的经过会在《十三集·小那罗陀迦叶本生》里详细说明。当时导师问那位比丘:“比丘,听说你心生厌倦,是真的吗?”比丘回答:“是真的,世尊。”导师又问:“你的心系在哪里?”他说:“系在一位美貌年轻女子身上。”于是导师对他说:“比丘,这个女人对你没有好处。过去你也曾因为她而破戒,心神动摇、四处漂泊,后来依靠智者才得到安乐。”说完,导师便讲起了过去的事。
Sukhaṃ vata maṃ jīvantanti idaṃ satthā jetavane viharanto thullakumārikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Vatthu terasakanipāte cūḷanāradakassapajātake (jā. 1.13.40 ādayo) āvi bhavissati. Taṃ pana bhikkhuṃ satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhitosī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhagavā’’ti vutte ‘‘kattha te cittaṃ paṭibaddha’’nti pucchi. So ‘‘ekissā thullakumārikāyā’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘ayaṃ te bhikkhu anatthakārikā, pubbepi tvaṃ etaṃ nissāya sīlabyasanaṃ patvā kampanto vicaramāno paṇḍite nissāya sukhaṃ labhī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王治理国家的时候——这段往事会在《小那罗陀迦叶本生》里详细讲到。那时,菩萨傍晚带着各种果实回来,推开草屋的门走进去,对儿子小苦行者说:“孩子,前几天你都会去捡柴,打来喝的水和用的水,还会生火。今天怎么什么都没做,闷闷不乐地躺着发呆?”孩子说:“父亲,你们出去采果子的时候,有个女人来到这里,用欲乐引诱我,想把我带走。可我想着‘得等父亲允许了才能走’,就没跟她去,只是让她在某个地方等着,自己先回来了。现在我要去了,父亲。”菩萨知道这事已经没法挽回,就说:“那好吧,孩子,你去吧。不过,等她带你走了以后,要是她想吃鱼肉之类的东西,或者需要酥油、盐、米这些,她就会使唤你‘拿这个来,拿那个来’,让你跑前跑后累得够呛。到那时候,你要是想起我的好,就逃回来吧。”于是放他走了。他就和那个女人一起上了大路。那女人把他管得服服帖帖,要肉就叫他拿肉,要鱼就叫他拿鱼,需要什么就让他去取什么。那时他心想:“这女人简直把我当奴隶、当苦力一样使唤折磨。”就逃回父亲那里,向父亲行礼,站在一旁,说了这首偈颂——
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārenteti atītavatthupi cūḷanāradakassapajātakeyeva āvi bhavissati. Tadā pana bodhisatto sāyaṃ phalāphale ādāya āgantvā paṇṇasālādvāraṃ vivaritvā pavisitvā puttaṃ cūḷatāpasaṃ etadavoca ‘‘tāta, tvaṃ aññesu divasesu dārūni āharasi, pānīyaṃ paribhojanīyaṃ āharasi, aggiṃ karosi, ajja pana ekampi akatvā kasmā dummukho pajjhāyanto nipannosī’’ti? ‘‘Tāta, tumhesu phalāphalatthāya gatesu ekā itthī āgantvā maṃ palobhetvā ādāya gantuṃ ārabhi, ahaṃ pana ‘tumhehi vissajjito gamissāmī’ti na gacchiṃ, asukaṭṭhāne pana naṃ nisīdāpetvā āgatomhi, idāni gacchāmahaṃ tātā’’ti. Bodhisatto ‘‘na sakkā etaṃ nivattetu’’nti ñatvā ‘‘tena hi, tāta, gaccha, esā pana taṃ netvā yadā macchamaṃsādīni vā khāditukāmā bhavissati, sappiloṇataṇḍulādīhi vā panassā attho bhavissati, tadā ‘idañcidañcāharā’ti taṃ kilamessati. Tadā mayhaṃ guṇaṃ saritvā palāyitvā idheva āgaccheyyāsī’’ti vissajjesi. So tāya saddhiṃ manussapathaṃ agamāsi. Atha naṃ sā attano vasaṃ gametvā ‘‘maṃsaṃ āhara, macchaṃ āharā’’ti yena yena atthikā hoti, taṃ taṃ āharāpeti. Tadā so ‘‘ayaṃ maṃ attano dāsaṃ viya kammakāraṃ viya ca katvā pīḷetī’’ti palāyitvā pitu santikaṃ āgantvā pitaraṃ vanditvā ṭhitakova imaṃ gāthamāha –
“我活着真是快乐啊,那汲水的女人却在煎熬着我。
那个女贼借着‘妻子’这个名头,讨要油和盐。”
‘‘Sukhaṃ vata maṃ jīvantaṃ, pacamānā udañcanī; Corī jāyappavādena, telaṃ loṇañca yācatī’’ti.
在那里,我确实活得很快乐这句话的意思是:父亲啊,我在你们身边过得很快乐。在煮是指她在烧、在煎迫,她想吃什么就煮什么。取水罐是从水缸或井里舀水用的罐子,这就是它的名字。而她就像取水罐一样,就像水一样,就像罐子一样,需要什么就不停地拽取什么,这就是意思所在。以妻子为名的女贼是说:有一个女贼,借着妻子这个名分,用甜言蜜语把我哄住,带到那里之后,油、盐以及别的任何她想要的东西,全都向我要,把我当奴隶、当苦工一样使唤,让我把东西拿来。他这样讲述了她的种种不是。
Tattha sukhaṃ vata maṃ jīvantanti tāta, tumhākaṃ santike maṃ sukhaṃ jīvantaṃ. Pacamānāti tāpayamānā pīḷayamānā, yaṃ yaṃ vā khāditukāmā hoti, taṃ taṃ pacamānā. Udakaṃ añcanti etāyāti udañcanī, cāṭito vā kūpato vā udakaussiñcanaghaṭikāyetaṃ nāmaṃ. Sā pana udañcanī viya, udakaṃ viya ghaṭikā, yena yenatthikā hoti, taṃ taṃ ākaḍḍhatiyevāti attho . Corī jāyappavādenāti ‘‘bhariyā’’ti nāmena ekā corī maṃ madhuravacanena upalāpetvā tattha netvā telaṃ loṇañca yañca aññaṃ icchati, taṃ sabbaṃ yācati, dāsaṃ viya kammakāraṃ viya ca katvā āharāpetīti tassā aguṇaṃ kathesi.
这时,菩萨安慰他说:“孩子,来吧,你修习慈心,修习悲心吧!”接着为他讲了四梵住。讲完之后,又教他遍业处。他不久就生起了神通与等至,修习四梵住后,和父亲一起投生到了梵天界。
Atha naṃ bodhisatto assāsetvā ‘‘hotu, tāta, ehi tvaṃ mettaṃ bhāvehi, karuṇaṃ bhāvehī’’ti cattāro brahmavihāre ācikkhi, ācikkhitvā kasiṇaparikammaṃ ācikkhi. So na cirasseva abhiññā ca samāpattiyo ca uppādetvā brahmavihāre bhāvetvā saddhiṃ pitarā brahmaloke nibbatti.
导师讲完这段法义,阐明了四圣谛,又把本生故事和人物对应起来。在四圣谛开示结束时,那位比丘就证入了入流果。
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne so bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi.
那时候的壮女,就是现在的壮女;小苦行者就是那位心生厌倦的比丘;而那时的父亲,就是我。
‘‘Tadā thullakumārikāva etarahi thullakumārikā. Cūḷatāpaso ukkaṇṭhitabhikkhu ahosi, pitā pana ahameva ahosi’’nti.
沙利德咖本生注释
[107] 7. Sālittakajātakavaṇṇanā
善哉,名叫“技艺”——这是导师住在祇园精舍时,因一位射天鹅的比丘而说的。据说,舍卫城有一位良家子,练就了一手投石技艺。“投石技艺”就是指抛掷石子的本领。有一天,他听了法之后,对教法生起信心,就出家并受了具足戒,但他并不想好好学戒,也不认真修行。有一天,他带着一位年轻比丘去到阿致罗筏底河,沐浴后站在河岸上。那时,有两只白天鹅正从空中飞过。他就对那位年轻比丘说:“我要用石子打中后面那只天鹅的眼睛,让它掉在你脚边。”那位年轻比丘说:“你怎么能让它掉下来?你打不中的。”他说:“先等等,它朝我这一侧的眼睛且不说,我要打中它另一侧的眼睛。”那位年轻比丘说:“你现在是在说不可能的事。”他说:“那你倒是看着吧。”他拿起一块尖锐的石子,放在指端,朝那只天鹅后面掷去。石子发出“噜”的一声,天鹅心想“恐怕有危险”,就转过身来,想听听那声音。就在那一刹那,他又拿起一块圆石子,趁天鹅转身张望时,打中了它另一侧的眼睛。石子穿透这只眼,又从另一只眼穿了出去。天鹅发出凄厉的叫声,就掉在他脚边。比丘们从各处赶来,责备他说:“你做了不合比丘身份的事。”然后把他带到导师面前,禀告说:“尊者,这个人做了这样的事。”导师责备了那位比丘,说:“比丘们,他不只是现在对这技艺很在行,过去也一直很在行。”于是讲起了过去的事。
Sādhūkho sippakaṃ nāmāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ haṃsapaharanakaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kireko sāvatthivāsī kulaputto sālittakasippe nipphattiṃ patto. ‘‘Sālittakasippa’’nti sakkharākhipanasippaṃ vuccati. So ekadivasaṃ dhammaṃ sutvā sāsane uraṃ datvā pabbajitvā upasampadaṃ labhi, na pana sikkhākāmo, na paṭipattisādhako ahosi. So ekadivasaṃ ekaṃ daharabhikkhuṃ ādāya aciravatiṃ gantvā nhāyitvā nadītīre aṭṭhāsi. Tasmiṃ samaye dve setahaṃsā ākāsena gacchanti. So taṃ daharaṃ āha ‘‘imaṃ pacchimahaṃsaṃ sakkharāya akkhimhi paharitvā pādamūle pātemī’’ti. Itaro ‘‘kathaṃ pātessasi, na sakkhissasi paharitu’’nti āha. Itaro ‘‘tiṭṭhatu tāvassa orato akkhi, parato akkhimhi taṃ paharāmī’’ti. Idāni pana tvaṃ asantaṃ kathesīti. ‘‘Tena hi upadhārehī’’ti ekaṃ tikhiṇasakkharaṃ gahetvā aṅguliyā pariyante katvā tassa haṃsassa pacchato khipi. Sā ‘‘ru’’nti saddaṃ akāsi, haṃso ‘‘parissayena bhavitabba’’nti nivattitvā saddaṃ sotuṃ ārabhi. Itaro tasmiṃ khaṇe ekaṃ vaṭṭasakkharaṃ gahetvā tassa nivattitvā olokentassa parabhāge akkhiṃ pahari. Sakkharā itarampi akkhiṃ vinivijjhitvā gatā. Haṃso mahāravaṃ ravanto pādamūleyeva pati. Tato tato bhikkhū āgantvā garahitvā ‘‘ananucchavikaṃ te kata’’nti satthu santikaṃ netvā ‘‘bhante, iminā idaṃ nāma kata’’nti tamatthaṃ ārocesuṃ. Satthā taṃ bhikkhuṃ garahitvā ‘‘na, bhikkhave, idānevesa etasmiṃ sippe kusalo, pubbepi kusaloyeva ahosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,梵授王治理波罗奈城的时候,菩萨是国王的大臣。那时,国王的国师特别爱说话,非常饶舌,只要他一开口,别人就根本找不到插嘴的机会。国王心想:“什么时候我才能找到一个能打断他话头的人呢?”从那时起,他就一直留意寻找这样的人。当时,波罗奈里有个瘫痪的人,把投石子的技艺练得十分精通。村里的孩子们把他抬上一辆小车,拉到波罗奈门口一棵枝叶繁茂的大榕树下,围着他,给了他一些像迦迦尼迦钱之类的小钱,对他说:“打出个象形来!打出个马形来!”他就一颗接一颗地投出石子,在榕树叶子上打出种种形状,结果整棵树所有的叶子都被打得满是孔洞。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa amacco ahosi. Tasmiṃ kāle rañño purohito atimukharo hoti bahubhāṇī, tasmiṃ kathetuṃ āraddhe aññe okāsameva na labhanti. Rājā cintesi ‘‘kadā nu kho etassa vacanupacchedakaṃ kañci labhissāmī’’ti. So tato paṭṭhāya tathārūpaṃ ekaṃ upadhārento vicarati. Tasmiṃ kāle bārāṇasiyaṃ eko pīṭhasappī sakkharākhipanasippe nipphattiṃ patto hoti. Gāmadārakā taṃ rathakaṃ āropetvā ākaḍḍhamānā bārāṇasinagaradvāramūle eko viṭapasampanno mahānigrodho atthi, tattha ānetvā samparivāretvā kākaṇikādīni datvā ‘‘hatthirūpakaṃ kara, assarūpakaṃ karā’’ti vadanti. So sakkharā khipitvā khipitvā nigrodhapaṇṇesu nānārūpāni dasseti, sabbāni paṇṇāni chiddāvachiddāneva ahesuṃ.
这时,波罗奈国王正前往御花园,走到了那个地方。孩子们因为害怕被驱赶,全都跑掉了,只有那个瘫痪者还躺在原地。国王来到榕树下,坐在车上,看到树叶因为有孔洞而投下的树荫斑斑驳驳,仔细一看,发现所有树叶都有孔洞,就问道:“这是谁弄成这样的?”有人回答:“大王,是那个瘫痪者。”国王心想:“靠这个人,应该就能让那个婆罗门闭嘴了。”于是问道:“喂,那个瘫痪者在哪儿?”大家四处寻找,发现他躺在树根中间,就说:“大王,在这里。”国王把他叫过来,让随从们退下,问他:“我身边有一个多嘴的婆罗门,你能让他安静下来吗?”他回答:“大王,如果能拿到一那利量的干山羊粪球,我就能办到。”国王把瘫痪者带回宫里,让他坐在布帘后面,在布帘上开了一个洞,又在布帘洞口正对面给婆罗门设了一个座位,把一那利量的干山羊粪球放在瘫痪者身边。到了婆罗门前来觐见的时候,国王请他坐在那个座位上,然后引出话题。那婆罗门不给别人插嘴的机会,就开始跟国王说个不停。这时,瘫痪者透过布帘上的洞,把山羊粪球一颗一颗投进他嘴里,就像往嘴里倒油一样,那婆罗门来一颗吞一颗,全部都被吞光了。那些一那利量的干山羊粪球进了他肚子里后,膨胀到了半阿吒哈量那么大。
Atha bārāṇasirājā uyyānaṃ gacchanto taṃ ṭhānaṃ pāpuṇi. Ussāraṇābhayena sabbe dārakā palāyiṃsu, pīṭhasappī tattheva nipajji. Rājā nigrodhamūlaṃ patvā rathe nisinno pattānaṃ chiddatāya chāyaṃ kabarakabaraṃ disvā olokento sabbesaṃ pattānaṃ chiddabhāvaṃ disvā ‘‘kenetāni evaṃ katānī’’ti pucchi. ‘‘Pīṭhasappinā, devā’’ti. Rājā ‘‘imaṃ nissāya brāhmaṇassa vacanupacchedaṃ kātuṃ sakkā bhavissatī’’ti cintetvā ‘‘kahaṃ, bhaṇe, pīṭhasappī’’ti pucchi. Vicinantā mūlantare nipannaṃ disvā ‘‘ayaṃ, devā’’ti āhaṃsu. Rājā naṃ pakkosāpetvā parisaṃ ussāretvā pucchi ‘‘amhākaṃ santike eko mukharabrāhmaṇo atthi, sakkhissasi taṃ nissaddaṃ kātu’’nti. Nāḷimattā ajalaṇḍikā labhanto sakkhissāmi, devāti. Rājā pīṭhasappiṃ gharaṃ netvā antosāṇiyaṃ nisīdāpetvā sāṇiyaṃ chiddaṃ kāretvā brāhmaṇassa chiddābhimukhaṃ āsanaṃ paññapetvā nāḷimattā sukkhā ajalaṇḍikā pīṭhasappissa santike ṭhapāpetvā brāhmaṇaṃ upaṭṭhānakāle āgataṃ tasmiṃ āsane nisīdāpetvā kathaṃ samuṭṭhāpesi. Brāhmaṇo aññesaṃ okāsaṃ adatvā raññā saddhiṃ kathetuṃ ārabhi. Athassa so pīṭhasappī sāṇicchiddena ekekaṃ ajalaṇḍikaṃ pacchiyaṃ pavesento viya tālutalamhiyeva pāteti, brāhmaṇo āgatāgataṃ nāḷiyaṃ telaṃ pavesento viya gilati, sabbā parikkhayaṃ gamiṃsu. Tassetā nāḷimattā ajalaṇḍikā kucchiṃ paviṭṭhā aḍḍhāḷhakamattā ahesuṃ.
国王知道那些粪球已经用完了,就说:“老师,你因为太爱多嘴,吞下整整一那利量的山羊粪球都毫无察觉。从现在起,你再也没法把它们消化掉了。去吧,喝点粟米水,把粪球吐出来,让自己恢复健康。”从那时起,那个婆罗门就像被封住了嘴一样,即使有人跟他说话,他也不开口了。国王说:“这人让我的耳朵清静了。”于是把四个年收入十万的村庄分别赐给这个瘫痪者,分布在四个方向。菩萨来到国王面前,说:“大王,世间的技艺,是智者应当学的。这个瘫痪者仅仅靠一点投掷的技艺,就得到了这样的好处。”接着说了这首偈颂:
Rājā tāsaṃ parikkhīṇabhāvaṃ ñatvā āha – ‘‘ācariya, tumhe atimukharatāya nāḷimattā ajalaṇḍikā gilantā kiñci na jānittha, ito dāni uttari jīrāpetuṃ na sakkhissatha. Gacchatha, piyaṅgudakaṃ pivitvā chaḍḍetvā attānaṃ arogaṃ karothā’’ti brāhmaṇo tato paṭṭhāya pihitamukho viya hutvā kathentenāpi saddhiṃ akathanasīlo ahosi. Rājā ‘‘iminā me kaṇṇasukhaṃ kata’’nti pīṭhasappissa satasahassuṭṭhānake catūsu disāsu cattāro gāme adāsi. Bodhisatto rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘deva, sippaṃ nāma loke paṇḍitehi uggahitabbaṃ, pīṭhasappinā sālittakamattenāpi ayaṃ sampatti laddhā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
“技艺这东西确实不错,不管它是什么样的、什么种类。
你看,就靠这跛子的一击,便得到了四方的村邑。”
‘‘Sādhuṃ kho sippakaṃ nāma, api yādisa kīdisaṃ; Passa khañjappahārena, laddhā gāmā catuddisā’’ti.
在那里,所谓“请看这跛子的一击”,意思是:大王,请看,这个坐在跛脚凳子上的瘫痪者,靠投掷山羊粪弹,就得到了四方四座村庄。至于其他技艺,谁能说得尽它们的利益呢?他这样讲了技艺的功德。
Tattha passa khañjappahārenāti passa, mahārāja, iminā khañjapīṭhasappinā ajalaṇḍikāpahārena catuddisā cattāro gāmā laddhā, aññesaṃ sippānaṃ ko ānisaṃsaparicchedoti sippaguṇaṃ kathesi.
导师讲完这段法教后,就把本生故事联系起来说:“那时候的那个瘫痪者,就是这位比丘;国王是阿难;那位贤明的大臣,就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā pīṭhasappī ayaṃ bhikkhu ahosi, rājā ānando, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.
8. 婆醯本生注释
[108] 8. Bāhiyajātakavaṇṇanā
“应当学所应学之法”——这是导师住在毗舍离附近大林中的尖顶阁讲堂时,针对一位离车人所说的。据说,那位离车王有信仰、有信心,曾邀请以佛陀为首的比丘僧团,在自己家中举办大布施。可是他的妻子身体粗胖、四肢臃肿,像水肿的样子,毫无端庄仪态。导师吃完饭、作完随喜后,回到精舍,对比丘们作了教诫,然后进入香室。比丘们在法堂里议论起来:“贤友啊,那位离车王长得那么端正,却有这样一个身体粗胖、四肢臃肿、毫无仪态的妻子,他怎么能和她一起快乐相处呢?”导师过来问:“比丘们,你们现在聚在这里谈论什么?”他们回答:“是在说这件事。”导师说:“比丘们,不只是现在,过去他也曾和身体粗壮的女人一起快乐相处。”于是应比丘们请求,导师讲了过去世的事。
Sikkheyyasikkhitabbānīti idaṃ satthā vesāliṃ upanissāya mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ viharanto ekaṃ licchaviṃ ārabbha kathesi. So kira licchavirājā saddho pasanno buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā attano nivesane mahādānaṃ pavattesi. Bhariyā panassa thūlaṅgapaccaṅgā uddhumātakanimittasadisā anākappasampannā ahosi. Satthā bhattakiccāvasāne anumodanaṃ katvā vihāraṃ gantvā bhikkhūnaṃ ovādaṃ datvā gandhakuṭiṃ pāvisi. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, tassa nāma licchavirañño tāva abhirūpassa tādisā bhariyā thūlaṅgapaccaṅgā anākappasampannā, kathaṃ so tāya saddhiṃ abhiramatī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, esa idāneva, pubbepi thūlasarīrāya eva itthiyā saddhiṃ abhiramī’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城,梵授王治理国家时,菩萨是他的大臣。那时,有一个乡村妇女,身体粗壮,毫无威仪,靠做雇工过活。她走到离王宫大院不远的地方,憋不住要排便,就用身上穿的布遮住身体,蹲下去排泄,然后很快站起来。就在那一刻,波罗奈王正从窗户俯瞰王宫大院,看见了她,心里想:“这个女人在宫院这样的地方排便,却没有丢掉惭愧心,用衣服遮住身体,排完就赶紧起身。她一定没有病,她的子宫一定干净;在干净的地方怀上的儿子,一定干净又有福报。我应该立她做王后。”国王知道她还没有归属,就命人把她带来,给了她王后的位置。她成了国王心爱、中意的人,不久就生了一个儿子。这个儿子后来成了转轮王。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa amacco ahosi. Athekā janapaditthī thūlasarīrā anākappasampannā bhatiṃ kurumānā rājaṅgaṇassa avidūrena gacchamānā sarīravaḷañjapīḷitā hutvā nivatthasāṭakena sarīraṃ paṭicchādetvā nisīditvā sarīravaḷañjaṃ muñcitvā khippameva uṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe bārāṇasirājā vātapānena rājaṅgaṇaṃ olokento taṃ disvā cintesi ‘‘ayaṃ evarūpe aṅgaṇaṭṭhāne sarīravaḷañjaṃ muñcamānā hirottappaṃ appahāya nivāsaneneva paṭicchannā hutvā sarīravaḷañjaṃ mocetvā khippaṃ uṭṭhitā, imāya nirogāya bhavitabbaṃ, etissā vatthu visadaṃ bhavissati, visade pana vatthusmiṃ eko putto labbhamāno visado puññavā bhavissati, imaṃ mayā aggamahesiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. So tassā apariggahitabhāvaṃ ñatvā āharāpetvā aggamahesiṭṭhānaṃ adāsi. Sā tassa piyā ahosi manāpā, na cirasseva ekaṃ puttaṃ vijāyi. So panassā putto cakkavattī rājā ahosi.
菩萨看到她这样的福报,找到开口说话的时机,就说:“大王,应该学的技艺,为什么不去学呢?您看,这位有大福德的女子,没有丢掉惭愧心,用衣服遮着身体排便,就这样讨得了您的欢心,得到这样的福报。”说完,他又讲起应该学习的技艺有哪些好处,诵出了这首偈颂:
Bodhisatto tassā sampattiṃ disvā tathārūpaṃ vacanokāsaṃ labhitvā ‘‘deva, sikkhitabbayuttakaṃ nāma sippaṃ kasmā na sikkhitabbaṃ, yatra hi nāmāyaṃ mahāpuññā hirottappaṃ appahāya paṭicchannākārena sarīravaḷañjaṃ kurumānā tumhe ārādhetvā evarūpaṃ sampattiṃ pattā’’ti vatvā sikkhitabbayuttakānaṃ sippānaṃ vaṇṇaṃ kathento imaṃ gāthamāha –
“应当学习那些应该学的东西,世间确实有真心想学的人。
婆醯迦确实凭善巧让国王满心欢喜。”
‘‘Sikkheyya sikkhitabbāni, santi sacchandino janā; Bāhiyā hi suhannena, rājānamabhirādhayī’’ti.
在这里,确实有怀着志向的人,就是在各种技艺上,确实有怀着志向的人。“乡下女”,是指出生并成长在边远乡间的女子。“以善隐行”,是说她没有舍弃惭愧心,以隐蔽的方式行事,这叫作善隐行,就是以这样的善隐行。“令国王满意”,是说她令国王欢喜,因此获得了这样的成就。大士就这样讲述了应当学习的技艺所具有的功德。
Tattha santi sacchandino janāti tesu tesu sippesu sacchandā janā atthiyeva. Bāhiyāti bahijanapade jātā saṃvaḍḍhā itthī. Suhannenāti hirottappaṃ appahāya paṭicchannenākārena hannaṃ suhannaṃ nāma, tena suhannena. Rājānamabhirādhayīti devaṃ abhirādhayitvā imaṃ sampattiṃ pattāti. Evaṃ mahāsatto sikkhitabbayuttakānaṃ sippānaṃ guṇaṃ kathesi.
导师讲完这段法义后,把本生故事总结起来说:那时的夫妻,就是现在的这对夫妻;而那位贤明的大臣,就是我。
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā jayampatikā etarahipi jayampatikāva, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.
9. 碎米饼本生注释
[109] 9. Kuṇḍakapūvajātakavaṇṇanā
“人如其食”——这是导师住在舍卫城时,围绕一位极度穷苦的人而说的。在舍卫城,有时只有一个家庭供养以佛陀为首的比丘僧团,有时三四个家庭合在一起供养,有时结成团体,有时按街道分区,有时全城汇集善款。那时正好是一次“街道食”的供养。人们用粥供养了以佛陀为首的比丘僧团后,说:“拿干食来。”当时有一个替别人做工的穷苦人,就住在那条街上,他心里想:“我没能力供养粥,但我可以供养干食。”于是他把碎米粉细细地揉好,用水润湿,用阿迦叶包起来,在热灰里烤熟,心想:“我要把这个供养给佛陀。”就拿着它走到导师面前站着。当有人说“拿干食来”的话刚一出口,他第一个走上前,把那块饼放进了导师的钵里。导师没有接受别人供养的干食,只吃了那块碎米粉饼。
Yathanno puriso hotīti idaṃ satthā sāvatthiyaṃ viharanto mahāduggataṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyañhi kadāci ekameva kulaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ deti, kadāci tīṇi cattāri ekato hutvā, kadāci gaṇabandhanena, kadāci vīthisabhāgena, kadāci sakalanagaraṃ chandakaṃ saṃharitvā. Tadā pana vīthibhattaṃ nāma ahosi. Atha manussā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa yāguṃ datvā ‘‘khajjakaṃ āharathā’’ti āhaṃsu. Tadā paneko paresaṃ bhatikārako duggatamanusso tassaṃ vīthiyaṃ vasamāno cintesi ‘‘ahaṃ yāguṃ dātuṃ na sakkhissāmi, khajjakaṃ pana dassāmī’’ti saṇhasaṇhaṃ kuṇḍakaṃ vaḍḍhāpetvā udakena temetvā akkapaṇṇena veṭhetvā kukkuḷe pacitvā ‘‘idaṃ buddhassa dassāmī’’ti taṃ ādāya gantvā satthu santike ṭhito ‘‘khajjakaṃ āharathā’’ti ekasmiṃ vacane vuttamatte sabbapaṭhamaṃ gantvā taṃ pūvaṃ satthu patte patiṭṭhāpesi, satthā aññehi dīyamānaṃ khajjakaṃ aggahetvā tameva pūvakhajjakaṃ paribhuñji.
就在那一刻,整座王城一下子沸腾起来,到处都在议论:“听说正自觉者一点也不嫌弃那个穷光蛋的碎米饼,把它当甘露一样吃掉了。”国王、大臣这些人,甚至守门的人,全都聚拢过来,先顶礼世尊,然后走到那个穷光蛋跟前,说:“来吧,贤者,收下一百钱、两百钱、五百钱,把功德分给我们吧。”他想:“我得先问问世尊再决定。”就去到世尊那里,把这件事禀报了。世尊说:“收不收钱都行,你要把功德回向给一切众生。”于是他开始收钱。人们给的钱翻倍地涨,两倍、四倍、八倍……最后一共给了九千万金。世尊作了随喜祝愿,回到精舍,等比丘们把该做的都做完,给了善逝的教诫,就进了香室。国王在傍晚时分把那个穷光蛋叫来,赐给他长者之位,以示尊崇。
Tasmiṃyeva pana khaṇe ‘‘sammāsambuddhena kira mahāduggatassa kuṇḍakakhajjakaṃ ajigucchitvā amataṃ viya paribhutta’’nti sakalanagaraṃ ekakolāhalaṃ ahosi. Rājarājamahāmattādayo antamaso dovārike upādāya sabbeva sannipatitvā satthāraṃ vanditvā mahāduggataṃ upasaṅkamitvā ‘‘handa bho, sataṃ gahetvā, dve satāni gahetvā, pañca satāni gahetvā amhākaṃ pattiṃ dehī’’ti vadiṃsu. So ‘‘satthāraṃ paṭipucchitvā jānissāmī’’ti satthu santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesi. Satthā ‘‘dhanaṃ gahetvā vā aggahetvā vā sabbasattānaṃ pattiṃ dehī’’ti āha. So dhanaṃ gahetuṃ ārabhi. Manussā diguṇacatugguṇaaṭṭhaguṇādivasena dadantā nava hiraññakoṭiyo adaṃsu. Satthā anumodanaṃ katvā vihāraṃ gantvā bhikkhūhi vatte dassite sugatovādaṃ datvā gandhakuṭiṃ pāvisi. Rājā sāyanhasamaye mahāduggataṃ pakkosāpetvā seṭṭhiṭṭhānena pūjesi.
比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,导师毫不嫌弃那个极度穷苦的人供养的碎米饼,像吃甘露一样吃了。那个极度穷苦的人也因此得到了大量财富和长者之位,获得了大成就。”导师来了之后问:“比丘们,你们现在坐在一起谈论什么?”他们回答:“就是在说这件事。”导师说:“比丘们,不是只有现在我才不嫌弃地吃了他的碎米饼。过去生中,我做过树神,那时也照样吃了。而且那时候他也是依靠我,才得到了长者之位。”说完,导师讲起了过去的故事。
Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, satthā mahāduggatena dinnaṃ kuṇḍakapūvaṃ ajigucchanto amataṃ viya paribhuñji, mahāduggatopi bahudhanañca seṭṭhiṭṭhānañca labhitvā mahāsampattiṃ patto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva mayā ajigucchantena tassa kuṇḍakapūvo paribhutto, pubbepi rukkhadevatāya hutvā paribhuttoyeva, tadāpi cesa maṃ nissāya seṭṭhiṭṭhānaṃ alatthevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王治国的时候,菩萨投生在某处一棵伊兰陀树上,成了树神。那时,那个村子里的人都崇信天神。有一次赶上节庆,人们各自向自己的树神献供。有个穷得叮当响的人,看见那些人都在供养树神,也就去供养一棵伊兰陀树。那些人带着各种花环、香、涂香,还有各种吃的喝的,去供养自己的树神。可这个穷人只带了一块碎米饼和一勺水,走到伊兰陀树不远处,心里盘算:“天神吃的可是天界的食物,我的树神不会吃这块碎米饼。我何必白白糟蹋它,不如我自己吃了。”于是转身就要走。菩萨站在树干枝丫间,开口说道:“喂,这位老兄,你要是富贵人家,就会给我甘美的食物。可你穷成这样,我要是连你的饼都不吃,还能吃什么别的呢?别把我那份给白白糟蹋了。”说完,诵出了这首偈颂——
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ ṭhāne eraṇḍarukkhe rukkhadevatā hutvā nibbatti. Tadā tasmiṃ gāmake manussā devatāmaṅgalikā honti. Athekasmiṃ chaṇe sampatte manussā attano attano rukkhadevatānaṃ balikammaṃ akaṃsu. Atheko duggatamanusso te manusse rukkhadevatā paṭijaggante disvā ekaṃ eraṇḍarukkhaṃ paṭijaggi. Te manussā attano attano devatānaṃ nānappakārāni mālāgandhavilepanādīni ceva khajjabhojjāni ca ādāya gacchiṃsu. So pana kuṇḍakapūvañceva uḷuṅkena ca udakaṃ ādāya gantvā eraṇḍarukkhassa avidūre ṭhatvā cintesi ‘‘devatā nāma dibbakhajjakāni khādanti, mayhaṃ devatā imaṃ kuṇḍakapūvaṃ na khādissati, kiṃ imaṃ akāraṇena nāsemi, ahameva naṃ khādissāmī’’ti tatova nivatti. Bodhisatto khandhaviṭape ṭhatvā ‘‘bho purisa, sace tvaṃ issaro bhaveyyāsi, mayhaṃ madhurakhajjakaṃ dadeyyāsi. Tvaṃ pana duggato, ahaṃ tava pūvaṃ na khāditvā aññaṃ kiṃ khādissāmi, mā me koṭṭhāsaṃ nāsehī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
“一个人有什么样的食物,他的天神就有什么样的食物。
请把这块球饼拿来,别把我的那份弄坏了。”
‘‘Yathanno puriso hoti, tathannā tassa devatā; Āharetaṃ kuṇḍapūvaṃ, mā me bhāgaṃ vināsayā’’ti.
在这里,“yathanno”的意思是:他有什么样的食物;“tathanna”的意思是:那个人的天神也有同样的食物。“Āharetaṃ kuṇḍapūvaṃ”的意思是:把那用麸粉烤成的饼拿来,别毁了我那一份。
Tattha yathannoti yathārūpabhojano hoti. Tathannāti tassa purisassa devatāpi tathārūpabhojanāva hoti. Āharetaṃ kuṇḍapūvanti etaṃ kuṇḍakena pakkapūvaṃ ānehi, mayhaṃ bhāgaṃ mā vināsehīti.
他转身回来,抬头看着菩萨,做了供养。菩萨吃了那些食物里的精华,然后问他:“男子,你为了什么供养我?”他回答:“主人,我很穷,想依靠您摆脱这种穷困,所以才供养您。”菩萨说:“男子,别担心。你这份供养是献给知恩报恩的人的。在这棵伊兰陀树周围,埋着好几口宝罐,罐口一个挨一个地排列着。你去告诉国王,让他用车子把那些财宝运来,堆在王宫广场上,国王一高兴,就会赐给你长者的地位。”菩萨说完就不见了。那人照办了。国王果然赐给他长者的地位。就这样,他依靠菩萨得到了大富贵,后来就随自己的业力而去了。
So nivattitvā bodhisattaṃ oloketvā balikammamakāsi. Bodhisatto tato ojaṃ paribhuñjitvā ‘‘purisa, tvaṃ kimatthaṃ maṃ paṭijaggasī’’ti āha. ‘‘Duggatomhi, sāmi, taṃ nissāya duggatabhāvato muccitukāmatāya paṭijaggāmī’’ti. ‘‘Bho purisa, mā cintayi, tayā kataññussa katavedino pūjā katā, imaṃ eraṇḍaṃ parikkhipitvā nidhikumbhiyo gīvāya gīvaṃ āhaccaṭhitā. Tvaṃ rañño ācikkhitvā sakaṭehi dhanaṃ āharāpetvā rājaṅgaṇe rāsiṃ kārehi, rājā te tussitvā seṭṭhiṭṭhānaṃ dassatī’’ti vatvā bodhisatto antaradhāyi. So tathā akāsi. Rājāpi tassa seṭṭhiṭṭhānaṃ adāsi. Iti so bodhisattaṃ nissāya mahāsampattiṃ patvā yathākammaṃ gato.
导师讲完这段法之后,把本生故事连接起来说:“那时候的穷苦人,就是现在的这个穷苦人;而那位伊兰陀树神,就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā duggato etarahi duggatova, eraṇḍarukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.
10. 一切合香问本生注释
[110] 10. Sabbasaṃhārakapañhajātakavaṇṇanā
“一切合香者不存在”这个问题,将会在《隧道本生》里以各种方式清楚展现出来。
Sabbasaṃhārakonatthīti ayaṃ sabbasaṃhārakapañho sabbākārena umaṅgajātake āvi bhavissatīti.
波罗萨陀、卖菜者、怨敌与友得者;
虚弱的和汲水器,投石器也和婆醯。
昆达卡饼及一切混合制成的食物。
Parosatampi paṇṇikaṃ, verī ca mittavindakaṃ; Dubbalañca udañcanī, sālittampi ca bāhiyaṃ; Kuṇḍakapūvasabbasaṃhārakanti.