鹿品·俱卢嘎鹿本生注释
1. 一集义注 · 132 段
俱卢嘎鹿本生注释
[21] 1. Kuruṅgamigajātakavaṇṇanā
“Ñātametaṃkuruṅgassa”这句话,是导师住在竹林精舍时,针对提婆达多讲的。有一次,比丘们聚集在法堂里坐着,谈论提婆达多的过失:“贤友们,提婆达多为了杀害如来,派出了弓箭手,推下岩石,放出那罗祇梨象,用尽各种办法想害十力者。”导师来了,坐在准备好的座位上,问道:“比丘们,你们现在聚在一起谈什么?”比丘们回答:“尊者,我们聚在一起谈论提婆达多千方百计想害您,议论他的这些恶行。”导师说:“比丘们,提婆达多不是现在才想害我,过去他也一直想害我,但从来没能害到我。”说完,导师便讲起了过去的事。
Ñātametaṃkuruṅgassāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi samaye dhammasabhāyaṃ sannipatitā bhikkhū ‘‘āvuso devadatto tathāgatassa ghātanatthāya dhanuggahe payojesi, silaṃ pavijjhi, dhanapālaṃ vissajjesi, sabbathāpi dasabalassa vadhāya parisakkatī’’ti devadattassa avaṇṇaṃ kathentā nisīdiṃsu. Satthā āgantvā paññattāsane nisinno ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchi. Bhante, devadatto tumhākaṃ vadhāya parisakkatīti tassa aguṇakathāya sannisinnāmhāti. Satthā ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva mama vadhāya parisakkati, pubbepi mama vadhāya parisakkiyeva, na ca pana maṃ vadhituṃ asakkhī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,波罗奈由梵授王治理国政时,菩萨投生为一只俱卢鹿,住在一片山林里,靠吃果实过活。有一次,他来到一棵结满果实的色帕尼树前,吃那棵树上的色帕尼果。那时,村里有个捕鹿人,专门在果树下察看鹿的足迹,然后在树上搭起猎台,坐在上面,等鹿来吃果时用矛刺它们,再卖鹿肉谋生。有一天,他在那棵树下看见了菩萨的足迹,就在那棵色帕尼树上搭好猎台,一早吃过饭,拿着矛进了山林,爬上那棵树,坐在猎台上。菩萨也在清晨从住处出来,想去吃色帕尼果,走到那棵树下时,没有贸然进去,而是停在树外围仔细察看,心想:有些捕鹿人会在树上搭猎台,这里会不会也有这种危险呢?
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kuruṅgamigo hutvā ekasmiṃ araññāyatane phalāni khādanto vasati. So ekasmiṃ kāle phalasampanne sepaṇṇirukkhe sepaṇṇiphalāni khādati. Atheko gāmavāsī aṭṭakaluddako phalarukkhamūlesu migānaṃ padāni upadhāretvā uparirukkhe aṭṭakaṃ bandhitvā tattha nisīditvā phalāni khādituṃ āgatāgate mige sattiyā vijjhitvā tesaṃ maṃsaṃ vikkiṇanto jīvikaṃ kappeti. So ekadivasaṃ tasmiṃ rukkhamūle bodhisattassa padavaḷañjaṃ disvā tasmiṃ sepaṇṇirukkhe aṭṭakaṃ bandhitvā pātova bhuñjitvā sattiṃ ādāya vanaṃ pavisitvā taṃ rukkhaṃ āruhitvā aṭṭake nisīdi. Bodhisattopi pātova vasanaṭṭhānā nikkhamitvā ‘‘sepaṇṇiphalāni khādissāmī’’ti āgamma taṃ rukkhamūlaṃ sahasāva apavisitvā ‘‘kadāci aṭṭakaluddakā rukkhesu aṭṭakaṃ bandhanti, atthi nu kho evarūpo upaddavo’’ti pariggaṇhanto bāhiratova aṭṭhāsi.
捕鹿人知道菩萨没有过来,就仍旧坐在猎台上,一颗又一颗地把色帕尼果投掷出去,朝菩萨面前扔下去。菩萨看到这些果子一次次落到自己跟前,心想:“这些果子居然会飞过来掉在我面前,上面会不会有猎人?”它一次又一次抬头张望,看见了猎人,却装作没看见,说道:“喂,树啊!以前你像是把果子垂挂下来,让果子直直落下;今天你却丢掉了树的习性。既然你丢掉了树的习性,我也要到别的树下去找吃的了。”说完,便说了这首偈颂:
Luddakopi bodhisattassa anāgamanabhāvaṃ ñatvā aṭṭake nisinnova sepaṇṇiphalāni khipitvā khipitvā tassa purato pātesi. Bodhisatto ‘‘imāni phalāni āgantvā mayhaṃ purato patanti, atthi nu kho upari luddako’’ti punappunaṃ ullokento luddakaṃ disvā apassanto viya hutvā ‘‘ambho, rukkha-pubbe tvaṃ olambakaṃ cārento viya ujukameva phalāni pātesi, ajja pana te rukkhadhammo pariccatto, evaṃ tayā rukkhadhamme pariccatte ahampi aññaṃ rukkhamūlaṃ upasaṅkamitvā mayhaṃ āhāraṃ pariyesissāmī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
“羚羊已知此事:色帕尼树啊,你卧于此;
色帕尼树啊,我往他处去,你的果实不合我意。”
‘‘Ñātametaṃ kuruṅgassa, yaṃ tvaṃ sepaṇṇi seyyasi; Aññaṃ sepaṇṇi gacchāmi, na me te ruccate phala’’nti.
在这里,“已知”是指已经清楚明白、显现出来的。“这”就是指这个。“俱卢伽鹿”是指那只俱卢伽鹿。所谓“你,色帕尼树,躺着”,意思是:喂,色帕尼树!你躺在前面,一边让果实掉落,一边散落开来,果实撒了一地——这一切对俱卢伽鹿来说都变得清清楚楚了。“我不喜欢你的果实”,意思是:你这样给我果实,我也不喜欢你的果实。你待着吧,我要到别处去了。说完,它就走了。
Tattha ñātanti pākaṭaṃ jātaṃ. Etanti idaṃ. Kuruṅgassāti kuruṅgamigassa. Yaṃ tvaṃ sepaṇṇi seyyasīti yaṃ tvaṃ ambho sepaṇṇirukkha purato phalāni pātayamāno seyyasi viseyyasi visiṇṇaphalo hosi, taṃ sabbaṃ kuruṅgamigassa pākaṭaṃ jātaṃ. Na me te ruccate phalanti evaṃ phalaṃ dadamānāya na me tava phalaṃ ruccati, tiṭṭha tvaṃ, ahaṃ aññattha gacchissāmīti agamāsi.
这时,猎人正坐在猎台上,掷出标枪,说道:“去吧,这回我刺空了。”菩萨转过身站住,说:“喂,男子!你现在虽然没刺中我,但八大地狱、十六小地狱、五种束缚等业报刑罚,你可是一个都没落空。”说完这话,菩萨就逃走了,随心所欲地去了;猎人也从树上下来,随心所欲地去了。
Athassa luddako aṭṭake nisinnova sattiṃ khipitvā ‘‘gaccha, viraddho dānimhi ta’’nti āha. Bodhisatto nivattitvā ṭhito āha ‘‘ambho purisa, idānīsi kiñcāpi maṃ viraddho, aṭṭha pana mahāniraye soḷasaussadaniraye pañcavidhabandhanādīni ca kammakāraṇāni aviraddhoyevāsī’’ti. Evañca pana vatvā palāyitvā yathāruciṃ gato, luddopi otaritvā yathāruciṃ gato.
世尊也这样开示:“诸比丘,提婆达多并非只是现在才想方设法要杀我,过去他也一样想方设法,但始终没能杀得了我。”说完这番话,把前后因缘衔接起来,然后总结本生故事:“那时的猎人是提婆达多,而那只俱卢鹿就是我。”
Satthāpi ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva mama vadhāya parisakkati, pubbepi parisakkiyeva, na ca pana maṃ vadhituṃ asakkhī’’ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā aṭṭakaluddako devadatto ahosi, kuruṅgamigo pana ahameva ahosi’’nti.
狗本生注释
[22] 2. Kukkurajātakavaṇṇanā
“那些狗”这句话,是导师住在祇园时,就利益亲族的行为而说的。这件事会在《十二集·贤善娑罗本生》里详细说明。这里先交代当前这件事的由来,再引出过去的故事。
Yekukkurāti idaṃ satthā jetavane viharanto ñātatthacariyaṃ ārabbha kathesi. Sā dvādasakanipāte bhaddasālajātake āvibhavissati. Idaṃ pana vatthuṃ patiṭṭhapetvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨因为某种业而投生为狗,被几百只狗围绕着,住在大坟场里。有一天,国王坐上套着白骏马、装饰着各种珠宝的马车,去园林游玩,在那里玩了大半天,太阳落山时进入城中。人们把那辆上好的马车照原样停在王宫的院子里。夜里下雨,马车被淋湿了。王宫楼上的良种狗下来,把马车的皮革和皮带啃吃了。第二天,有人禀报国王:“大王,狗从排水口钻进来,把马车的皮革和皮带吃了。”国王对狗发怒,说:“见到狗就杀掉!”从那时起,狗群遭遇了大灾难。它们在各个地方被看到就被杀死,于是逃到坟场,来到菩萨那里。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tathārūpaṃ kammaṃ paṭicca kukkurayoniyaṃ nibbattitvā anekasatakukkuraparivuto mahāsusāne vasati. Athekadivasaṃ rājā setasindhavayuttaṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ rathaṃ āruyha uyyānaṃ gantvā tattha divasabhāgaṃ kīḷitvā atthaṅgate sūriye nagaraṃ pāvisi. Tassa taṃ rathavarattaṃ yathānaddhameva rājaṅgaṇe ṭhapayiṃsu, so rattibhāge deve vassante tinto. Uparipāsādato koleyyakasunakhā otaritvā tassa cammañca naddhiñca khādiṃsu. Punadivase rañño ārocesuṃ ‘‘deva, niddhamanamukhena sunakhā pavisitvā rathassa cammañca naddhiñca khādiṃsū’’ti. Rājā sunakhānaṃ kujjhitvā ‘‘diṭṭhadiṭṭhaṭṭhāne sunakhe ghātethā’’ti āha. Tato paṭṭhāya sunakhānaṃ mahābyasanaṃ udapādi. Te diṭṭhidiṭṭhaṭṭhāne ghātiyamānā palāyitvā susānaṃ gantvā bodhisattassa santikaṃ agamaṃsu.
菩萨问他们:“你们这么多狗聚在一起,到底是什么原因?”他们回答说:“听说王宫里的马车皮革和皮带被狗啃了,国王大怒,下令杀狗,很多狗正在被杀死,大家非常恐惧。”菩萨心想:“守卫的地方,外面的狗根本进不去,这事肯定是王宫里的良种狗干的。可现在真正的贼一点事都没有,没偷东西的却要被杀掉。不如我去向国王指出真正的贼,救亲族们一命。”于是他安慰亲族们说:“你们别怕,我会给你们带来安全。在我见到国王之前,你们就待在这里。”他回顾了自己的诸波罗蜜,以修慈心作为前行,然后下定决心:“任何人都不许向我扔土块或棍棒。”就独自一人进了城。当时,看到他的人,没有一个对他生起嗔心。国王下令杀狗之后,正坐在审判的地方。菩萨径直走到那里,跳进国王的座位下面。国王的侍从们正要把他拖出去,国王却制止了。
Bodhisatto ‘tumhe bahū sannipatitā, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti pucchi. Te ‘‘antepure kira rathassa cammañca naddhi ca sunakhehi khāditā’ti kuddho rājā sunakhavadhaṃ āṇāpesi, bahū sunakhā vinassanti, mahābhayaṃ uppanna’’nti āhaṃsu. Bodhisatto cintesi ‘‘ārakkhaṭṭhāne bahi sunakhānaṃ okāso natthi, antorājanivesane koleyyakasunakhānameva taṃ kammaṃ bhavissati. Idāni pana corānaṃ kiñci bhayaṃ natthi, acorā maraṇaṃ labhanti, yaṃnūnāhaṃ core rañño dassetvā ñātisaṅghassa jīvitadānaṃ dadeyya’’nti. So ñātake samassāsetvā ‘‘tumhe mā bhāyittha, ahaṃ vo abhayaṃ āharissāmi, yāva rājānaṃ passāmi, tāva idheva hothā’’ti pāramiyo āvajjetvā mettābhāvanaṃ purecārikaṃ katvā ‘‘mayhaṃ upari leḍḍuṃ vā muggaraṃ vā mā koci khipituṃ ussahī’’ti adhiṭṭhāya ekakova antonagaraṃ pāvisi. Atha naṃ disvā ekasattopi kujjhitvā olokento nāma nāhosi. Rājāpi sunakhavadhaṃ āṇāpetvā sayaṃ vinicchaye nisinno hoti. Bodhisatto tattheva gantvā pakkhanditvā rañño āsanassa heṭṭhā pāvisi. Atha naṃ rājapurisā nīharituṃ āraddhā, rājā pana vāresi.
他〔大士〕稍微休息了一下,从座位下面出来,向国王行礼后问道:“大王,您是要把狗杀掉吗?”
〔国王答〕“是的,我要杀。”
〔大士问〕“它们犯了什么错,大王?”
〔国王答〕“它们吃了我马车上的皮革和皮带。”
〔大士问〕“您知道是谁吃的吗?”
〔国王答〕“不知道。”
〔大士说〕“大王,如果还没有真正弄清楚‘这些就是吃皮革的贼’,只是见到狗就杀,这是不合适的。”
〔国王答〕“因为马车皮革被狗吃了,所以我才下令:‘见到狗就全都杀掉!’”
〔大士问〕“那么,您的人是把所有狗都杀掉,还是有些狗并不会被杀?”
〔国王答〕“有,我家里那些良种狗就不会被杀。”
〔大士说〕大王,您刚才说“因为马车皮革被狗吃了,所以下令见到狗就全都杀掉”,现在又说“我家里的良种狗不会被杀”。这样一来,您不就是因为贪、嗔、痴等而偏私不公了吗?偏私不公是不合适的,也不是国王应有的法。作为国王,应当像天平一样,查明原因再处理。现在良种狗不会被杀,弱小的狗却会被杀,这样一来,这就不是杀一切狗,而是专门杀弱小的狗了。
大士这样说完,发出甜美的声音,为国王说法:“大王,您这样做,并不是正法。”于是说出这首偈颂:
So thokaṃ vissamitvā heṭṭhāsanā nikkhamitvā rājānaṃ vanditvā ‘‘deva, tumhe kukkure mārāpethā’’ti pucchi. ‘‘Āma, mārāpemaha’’nti . ‘‘Ko nesaṃ aparādho narindā’’ti? ‘‘Rathassa me parivāracammañca naddhiñca khādiṃsū’’ti. ‘‘Ye khādiṃsu, te jānāthā’’ti? ‘‘Na jānāmā’’ti. ‘‘‘Ime nāma cammakhādakacorā’ti tathato ajānitvā diṭṭhadiṭṭhaṭṭhāneyeva mārāpanaṃ na yuttaṃ, devā’’ti. ‘‘Rathacammassa kukkurehi khāditattā ‘diṭṭhadiṭṭhe sabbeva mārethā’ti sunakhavadhaṃ āṇāpesi’’nti. ‘‘Kiṃ pana vo manussā sabbeva kukkure mārenti, udāhu maraṇaṃ alabhantāpi atthī’’ti? ‘‘Atthi, amhākaṃ ghare koleyyakā maraṇaṃ na labhantī’’ti. Mahārāja idāneva tumhe ‘‘rathacammassa kukkurehi khāditattā ‘diṭṭhadiṭṭhe sabbeva mārethā’ti sunakhavadhaṃ āṇāpesi’’nti avocuttha, idāni pana ‘‘amhākaṃ ghare koleyyakā maraṇaṃ na labhantī’’ti vadetha. ‘‘Nanu evaṃ sante tumhe chandādivasena agatigamanaṃ gacchatha, agatigamanañca nāma na yuttaṃ, na ca rājadhammo, raññā nāma kāraṇagavesakena tulāsadisena bhavituṃ vaṭṭati, idāni ca koleyyakā maraṇaṃ na labhanti, dubbalasunakhāva labhanti, evaṃ sante nāyaṃ sabbasunakhaghaccā, dubbalaghātikā nāmesā’’ti. Evañca pana vatvā mahāsatto madhurassaraṃ nicchāretvā ‘‘mahārāja, yaṃ tumhe karotha, nāyaṃ dhammo’’ti rañño dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
“那些在王宫里长大的狗,是血统优良、色貌与力量具足的良种犬;
这些狗不该被杀,我们却该被杀。这根本不是一视同仁的处置,而是专挑弱者来杀。”
‘‘Ye kukkurā rājakulamhi vaddhā, koleyyakā vaṇṇabalūpapannā; Teme na vajjhā mayamasma vajjhā, nāyaṃ saghaccā dubbalaghātikāya’’nti.
在这里,“那些狗”指的就是那些狗。就像即使流出的尿也被称为“臭尿”,刚出生的豺被称为“老豺”,柔嫩的藤蔓被称为“臭藤”,金色的身体被称为“臭身”一样,同样地,即使活了一百年的狗,也还是被称为“狗”。所以,那些年纪虽大、体力具足的狗,也仍然被叫作“狗”。“已长大的”就是已经成长起来的。“良种狗”是在王宫里出生、成长、被养大的。“具足相貌与力量”就是具备身体的相貌和体力。“那些不该被杀”是说这些有主人、受保护的狗不该被杀;“我们却被杀”是说我们这些无主人、无保护者,成了该杀的对象。“这不是共杀”是说如此则这不是不加区分地共杀。“专杀弱者”是说这因为只杀弱者,所以名为专杀弱者。国王应当惩罚盗贼,而非无罪者。但在这里,盗贼毫无怖畏,无罪者却遭死亡。呜呼,在这世间行非理,呜呼,行非法。
Tattha ye kukkurāti ye sunakhā. Yathā hi dhāruṇhopi passāvo ‘‘pūtimutta’’nti, tadahujātopi siṅgālo ‘‘jarasiṅgālo’’ti, komalāpi galocilatā ‘‘pūtilatā’’ti, suvaṇṇavaṇṇopi kāyo ‘‘pūtikāyo’’ti vuccati, evamevaṃ vassasatikopi sunakho ‘‘kukkuro’’ti vuccati. Tasmā mahallakā kāyabalūpapannāpi te ‘‘kukkurā’’tveva vuttā. Vaddhāti vaḍḍhitā. Koleyyakāti rājakule jātā sambhūtā saṃvaḍḍhā. Vaṇṇabalūpapannāti sarīravaṇṇena ceva kāyabalena ca sampannā. Teme na vajjhāti te ime sassāmikā sārakkhā na vajjhā. Mayamasma vajjhāti assāmikā anārakkhā mayaṃ vajjhā nāma jātā. Nāyaṃ saghaccāti evaṃ sante ayaṃ avisesena saghaccā nāma na hoti. Dubbalaghātikāyanti ayaṃ pana dubbalānaṃyeva ghātanato dubbalaghātikā nāma hoti. Rājūhi nāma corā niggaṇhitabbā, no acorā. Idha pana corānaṃ kiñci bhayaṃ natthi, acorā maraṇaṃ labhanti. Aho imasmiṃ loke ayuttaṃ vattati, aho adhammo vattatīti.
国王听了菩萨的话,问道:“智者,你知道是哪只狗吃了车皮吗?”“是的,我知道。”“是谁吃的?”“是您家里养的良种狗吃的。”“怎么知道是它们吃的?”“我会让您看到是它们吃的。”“那就显示吧,智者。”“请把您家里的良种狗带来,再拿一些酪浆和茅草来。”国王照办了。于是大士说:“把这些草用酪浆揉搓,然后喂给这些狗。”国王照做后喂了它们。狗喝了之后,连同皮革一起吐了出来。国王很高兴,说:“这简直就像全知佛陀的解答一样!”于是用白伞供养菩萨。菩萨用《三鸟本生》中那十首关于正行的偈颂——“要依法而行,大王,对父母、对刹帝利……”等等——为国王说法,然后说:“大王,从今以后,不要放逸。”让国王安住在五戒中,并把白伞还给了国王。
Rājā bodhisattassa vacaraṃ sutvā āha – ‘‘jānāsi tvaṃ, paṇḍita, asukehi nāma rathacammaṃ khādita’’nti? ‘‘Āma, jānāmī’’ti. ‘‘Kehi khādita’’nti? ‘‘Tumhākaṃ gehe vasanakehi koleyyakasunakhehī’’ti. ‘‘Kathaṃ tehi khāditabhāvo jānitabbo’’ti? ‘‘Ahaṃ tehi khāditabhāvaṃ dassesāmī’’ti. ‘‘Dassehi paṇḍitā’’ti. ‘‘Tumhākaṃ ghare koleyyakasunakhe āharāpetvā thokaṃ takkañca dabbatiṇāni ca āharāpethā’’ti. Rājā tathā akāsi. Atha naṃ mahāsatto ‘‘imāni tiṇāni takkena maddāpetvā ete sunakhe pāyethā’’ti āha. Rājā tathā katvā pāyāpesi, pītā pītā sunakhā saddhiṃ cammehi vamiṃsu. Rājā ‘‘sabbaññubuddhassa byākaraṇaṃ viyā’’ti tuṭṭho bodhisattassa setacchattena pūjaṃ akāsi. Bodhisatto ‘‘dhammaṃ cara, mahārāja, mātāpitūsu khattiyā’’tiādīhi (jā. 2.17.39) tesakuṇajātake āgatāhi dasahi dhammacariyagāthāhi rañño dhammaṃ desetvā ‘‘mahārāja, ito paṭṭhāya appamatto hohī’’ti rājānaṃ pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā setacchattaṃ raññova paṭiadāsi.
国王听了大士讲的法之后,把无畏赐给了所有众生,并以菩萨为首,为所有的狗设立了跟自己饮食一样的固定饭食。国王安住在菩萨的教导中,尽一生行布施等福德,命终后投生到了天界。《犬训》流传了一万年。菩萨也住到寿命尽时,随业而去。
Rājā mahāsattassa dhammakathaṃ sutvā sabbasattānaṃ abhayaṃ datvā bodhisattaṃ ādiṃ katvā sabbasunakhānaṃ attano bhojanasadisameva niccabhattaṃ paṭṭhapetvā bodhisattassa ovāde ṭhito yāvatāyukaṃ dānādīni puññāni katvā kālaṃ katvā devaloke uppajji. Kukkurovādo dasa vassasahassāni pavatti. Bodhisattopi yāvatāyukaṃ ṭhatvā yathākammaṃ gato.
导师说:“比丘们,如来并不是到了现在才为亲族谋求利益,过去世也曾经这样做过。”说完这段法教,把前后因缘连接起来,然后归结本生故事:“那时的国王是阿难,其余的大众是佛陀的弟子众,而那只聪明的狗就是我。”
Satthā ‘‘na, bhikkhave, tathāgato idāneva ñātakānaṃ atthaṃ carati, pubbepi cariyevā’’ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, avasesā parisā buddhaparisā, kukkurapaṇḍito pana ahameva ahosi’’nti.
骏马本生注释
[23] 3. Bhojājānīyajātakavaṇṇanā
“即使被击倒,也……”——这是导师住在祇园精舍时,因一位放弃精进的比丘而说的。那时,导师把那比丘叫来,说:“比丘,从前有智慧的人即使在不利的处境中也努力精进,就算挨了打也从不放弃。”说完,导师便讲起了过去的故事。
Apipassena semānoti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ossaṭṭhavīriyaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tasmiñhi samaye satthā taṃ bhikkhuṃ āmantetvā ‘‘bhikkhu, pubbe paṇḍitā anāyatanepi vīriyaṃ akaṃsu, pahāraṃ laddhāpi neva ossajiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,梵授王统治波罗奈的时候,菩萨投生在婆阇骏马的信度马族中,生来具备一切庄严装饰,成了波罗奈国王的吉祥马。它只在价值十万的金盘里,吃各种上等美味做成的三年香米饭;只站在涂了四种香料的土地上;那个地方四周挂着红毛毯做的帷帐,上面有缀满金星的布制华盖,垂着芬芳的花环和花鬘,还有长明不灭的香油灯。不过,没有哪个国王不觊觎波罗奈国。有一次,七位国王包围了波罗奈,派人送信给波罗奈国王说:“要么把王国交给我们,要么就开战。”国王召集大臣,把这件事告诉他们,问道:“诸位,现在该怎么办?”大臣们说:“陛下,您先不要亲自出战。先派一位叫某某的马兵去应战;如果他打不赢,我们再另想办法。”国王就把那位马兵叫来,问:“你能跟七位国王交战吗?”马兵说:“陛下,如果能骑上婆阇骏马信度马,别说七位国王,就算跟整个赡部洲的国王交战,我也能赢。”国王说:“不管是不是婆阇骏马信度马,还是别的什么马,你想要哪匹,就骑上它去打仗吧。”
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto bhojājānīyasindhavakule nibbatto sabbālaṅkārasampanno bārāṇasirañño maṅgalasso ahosi. So satasahassagghanikāya suvaṇṇapātiyaṃyeva nānaggarasasampannaṃ tivassikagandhasālibhojanaṃ bhuñjati, cātujjātikagandhūpalittāyameva bhūmiyaṃ tiṭṭhati, taṃ ṭhānaṃ rattakambalasāṇiparikkhittaṃ upari suvaṇṇatārakakhacitacelavitānaṃ samosaritagandhadāmamālādāmaṃ avijahitagandhatelapadīpaṃ hoti. Bārāṇasirajjaṃ pana apatthentā rājāno nāma natthi. Ekaṃ samayaṃ satta rājāno bārāṇasiṃ parikkhipitvā ‘‘amhākaṃ rajjaṃ vā detu, yuddhaṃ vā’’ti bārāṇasirañño paṇṇaṃ pesesuṃ. Rājā amacce sannipātetvā taṃ pavattiṃ ācikkhitvā ‘‘idāni kiṃ karoma, tātā’’ti pucchi. ‘‘Deva, tumhehi tāva āditova yuddhāya na gantabbaṃ, asukaṃ nāma assārohaṃ pesetvā yuddhaṃ kāretha, tasmiṃ asakkonte pacchā jānissāmā’’ti. Rājā taṃ pakkosāpetvā ‘‘sakkhissasi, tāta, sattahi rājūhi saddhiṃ yuddhaṃ kātu’’nti āha. ‘‘Deva, sace bhojājānīyasindhavaṃ labhāmi, tiṭṭhantu satta rājāno, sakalajambudīpe rājūhipi saddhiṃ yujjhituṃ sakkhissāmī’’ti. ‘‘Tāta, bhojājānīyasindhavo vā hotu añño vā, yaṃ icchasi, taṃ gahetvā yuddhaṃ karohī’’ti.
他回答“好的,大王”,向国王行礼后,从高楼下来,命人牵来婆阇骏马信度马,给它披上金甲;自己也全身披挂铠甲,系好剑,跨上信度马这匹上等良驹,出了城。他奔驰如闪电,先攻破第一座军营,活捉了一位国王,带回来交给城中的军队;然后又出发,攻破第二座军营,同样活捉了国王;就这样第三座……他一连活捉了五位国王。当他攻破第六座军营、活捉第六位国王的时候,婆阇骏马受了打击,鲜血直流,强烈的疼痛生起。马兵知道它受了伤,就让婆阇骏马信度马躺在王宫门口,解开它的铠甲,开始给另一匹马上装备。菩萨以最舒适的姿势侧躺着,睁开眼睛,看见马兵,心想:“这个人正在给另一匹马上装备,但这匹马不可能攻破第七座军营、活捉第七位国王。那样的话,我所完成的功业就会毁掉,这位无人能比的马兵也会毁掉,国王也会落入敌人手中。除了我,没有别的马能攻破第七座军营、活捉第七位国王。”他就这样躺着,把马兵叫过来,说:“朋友,马兵,除了我,没有别的马能攻破第七座军营、活捉第七位国王。我不会让我所完成的功业毁掉。你只管把我扶起来,给我装备吧。”说完,说了这首偈颂:
So ‘‘sādhu, devā’’ti rājānaṃ vanditvā pāsādā oruyha bhojājānīyasindhavaṃ āharāpetvā suvammitaṃ katvā attanāpi sabbasannāhasannaddho khaggaṃ bandhitvā sindhavapiṭṭhivaragato nagarā nikkhamma vijjulatā viya caramāno paṭhamaṃ balakoṭṭhakaṃ bhinditvā ekaṃ rājānaṃ jīvaggāhameva gahetvā āgantvā nagare balassa niyyādetvā puna gantvā dutiyaṃ balakoṭṭhakaṃ bhinditvā tathā tatiyanti evaṃ pañca rājāno jīvaggāhaṃ gahetvā chaṭṭhaṃ balakoṭṭhakaṃ bhinditvā chaṭṭhassa rañño gahitakāle bhojājānīyo pahāraṃ labhati, lohitaṃ paggharati, vedanā balavatiyo vattanti. Assāroho tassa pahaṭabhāvaṃ ñatvā bhojājānīyasindhavaṃ rājadvāre nipajjāpetvā sannāhaṃ sithilaṃ katvā aññaṃ assaṃ sannayhituṃ āraddho. Bodhisatto mahāphāsukapassena nipannova akkhīni ummiletvā assārohaṃ disvā ‘‘ayaṃ aññaṃ assaṃ sannayhati, ayañca asso sattamaṃ balakoṭṭhakaṃ bhinditvā sattamaṃ rājānaṃ gaṇhituṃ na sakkhissati, mayā katakammañca nassissati, appaṭisamo assārohopi nassissati, rājāpi parahatthaṃ gamissati, ṭhapetvā maṃ añño asso sattamaṃ balakoṭṭhakaṃ bhinditvā sattamaṃ rājānaṃ gahetuṃ samattho nāma natthī’’ti nipannakova assārohaṃ pakkosāpetvā ‘‘samma assāroha, sattamaṃ balakoṭṭhakaṃ bhinditvā sattamaṃ rājānaṃ gahetuṃ samattho ṭhapetvā maṃ añño asso nāma natthi, nāhaṃ mayā katakammaṃ nāsessāmi, mamaññeva uṭṭhāpetvā sannayhāhī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
“就算侧躺着睡,被箭射得浑身是伤,
我比那匹供宰食的母马更好;御者啊,你就把我套上轭吧。”
‘‘Api passena semāno, sallebhi sallalīkato; Seyyova vaḷavā bhojjho, yuñja maññeva sārathī’’ti.
在这里,“即使侧身躺着”是指即使以一侧身体躺着的马。“被许多箭射伤”是指即使被箭射穿了身体。“远比母马更优良”中,母马是指那些并非生于信度马家族的劣马,良种马则指波阇良种信度马。因此,比起那种母马,波阇良种信度马即便身中利箭,依然更优良、更殊胜、最为上乘。“御者啊,你就把我套上轭吧”的意思是:马这样说道,“即便在这样的情况下,我仍是最优胜的,因此,御者啊,你就只为我套上轭、披上铠甲吧。”
Tattha api passena semānoti ekena passena sayamānakopi. Sallebhi sallalīkatoti sallehi viddhopi samāno. Seyyova vaḷavā bhojjhoti vaḷavāti sindhavakulesu ajāto khaluṅkasso. Bhojjhoti bhojājānīyasindhavo. Iti etasmā vaḷavā sallehi viddhopi bhojājānīyasindhavova seyyo varo uttamo. Yuñja maññeva sārathīti yasmā eva gatopi ahameva seyyo, tasmā mamaññeva yojehi, maṃ vammehīti vadati.
马兵把菩萨扶起来,包扎好伤口,仔细给他披挂整齐,然后骑上他的背,攻破了第七座军寨,活捉了第七位国王,交给国王的军队。他们又把菩萨带到王宫门口。国王出来见他。大士对国王说:“大王,请不要杀害这七位国王,让他们立誓之后放他们回去。该给我的和马兵的荣誉,请让马兵自己拿走。活捉了七位国王,却让这样的战功被埋没,是不应该的。您自己也要布施,持守戒律,依法依理治理国家。”菩萨这样教导国王之后,人们为他解下铠甲。铠甲刚一解开,他就入灭了。国王为他办了后事,给了马兵极大的荣誉,让那七位国王立誓不再背叛,然后把他们送回各自的地方,依法依理治理国家,命终之后随业而去。
Assāroho bodhisattaṃ uṭṭhāpetvā vaṇaṃ bandhitvā susannaddhaṃ sannayhitvā tassa piṭṭhiyaṃ nisīditvā sattamaṃ balakoṭṭhakaṃ bhinditvā sattamaṃ rājānaṃ jīvaggāhaṃ gahetvā rājabalassa niyyādesi, bodhisattampi rājadvāraṃ ānayiṃsu. Rājā tassa dassanatthāya nikkhami. Mahāsatto rājānaṃ āha – ‘‘mahārāja, satta rājāno mā ghātayittha, sapathaṃ kāretvā vissajjetha, mayhañca assārohassa ca dātabbaṃ yasaṃ assārohasseva detha , satta rājāno gahetvā dinnayodhaṃ nāma nāsetuṃ na vaṭṭati. Tumhepi dānaṃ detha, sīlaṃ rakkhatha, dhammena samena rajjaṃ kārethā’’ti. Evaṃ bodhisattena rañño ovāde dinne bodhisattassa sannāhaṃ mocayiṃsu, so sannāhe muttamatteyeva nirujjhi. Rājā tassa sarīrakiccaṃ kāretvā assārohassa mahantaṃ yasaṃ datvā satta rājāno puna attanno adubbhāya sapathaṃ kāretvā sakasakaṭṭhānāni pesetvā dhammena samena rajjaṃ kāretvā jīvitapariyosāne yathākammaṃ gato.
导师说:“比丘,过去那些有智慧的人,即使在没有修行条件的地方也照样精进努力,受到那样沉重的打击也不放弃;而你现在已经在这样能导向解脱的教法里出家了,为什么反而放弃精进呢?”说完,导师开示了四圣谛。四圣谛讲完时,那位原本放弃精进的比丘,证得了阿拉汉果。
Satthā ‘‘evaṃ bhikkhu pubbe paṇḍitā anāyatanepi vīriyaṃ akaṃsu, evarūpaṃ pahāraṃ laddhāpi na ossajiṃsu, tvaṃ pana evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā kasmā vīriyaṃ ossajasī’’ti vatvā cattāri saccāni pakāsesi, saccapariyosāne ossaṭṭhavīriyo bhikkhu arahattaphale patiṭṭhāsi.
导师讲完这段法教后,把前后文衔接起来,归结为本生故事:“那时,国王是阿难,骑师是舍利弗,而那匹波阇良种信度马就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, assāroho sāriputto, bhojājānīyasindhavo pana ahameva ahosi’’nti.
良马本生注释
[24] 4. Ājaññajātakavaṇṇanā
“每当”这一段,也是导师住在祇园时,针对那位已经放弃精进的比丘而说的。导师把那比丘叫来,对他说:“比丘,过去那些智者即使处在不利的境地、即使遭到打击,也仍然努力精进。”说完之后,就引出了过去的故事。
Yadāyadāti idampi satthā jetavane viharanto ossaṭṭhavīriyameva bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Taṃ pana bhikkhuṃ satthā āmantetvā ‘‘bhikkhu pubbe paṇḍitā anāyatanepi laddhappahārāpi hutvā vīriyaṃ akaṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,和前面说的一样,有七位国王包围了都城。那时,有个车兵把两匹像兄弟一样的信度马套在战车上,冲出城去,接连攻破六座军营,俘虏了六位国王。就在那时,那匹年长的马受了伤。车兵驾着战车来到王宫门前,把那匹年长的马从战车上解下来,卸下它的护甲,让它侧身躺下,然后开始给另一匹马披挂护甲。菩萨(也就是那匹年长的马)看到这一幕,像前面说的那样思量之后,把车兵叫过来,虽然还躺着,却说了这首偈颂:
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente purimanayeneva satta rājāno nagaraṃ parivārayiṃsu. Atheko rathikayodho dve bhātikasindhave rathe yojetvā nagarā nikkhamma cha balakoṭṭhake bhinditvā cha rājāno aggahesi. Tasmiṃ khaṇe jeṭṭhakaasso pahāraṃ labhi. Rathiko rathaṃ pesento rājadvāraṃ āgantvā jeṭṭhabhātikaṃ rathā mocetvā sannāhaṃ sithilaṃ katvā ekeneva passena nipajjāpetvā aññaṃ assaṃ sannayhituṃ āraddho. Bodhisatto taṃ disvā purimanayeneva cintetvā rathikaṃ pakkosāpetvā nipannakova imaṃ gāthamāha –
“无论何时,无论何处,无论何时何处;
良种骏马一旦奋起疾驰,那些劣马在那里就败下阵来。”
‘‘Yadā yadā yattha yadā, yattha yattha yadā yadā; Ājañño kurute vegaṃ, hāyanti tattha vāḷavā’’ti.
在这里,“无论何时”是指在上午等各个时间段里,不论什么时候。“在何处”是指在任何地方,或者在路上,或者在战场前线。“何时”是指在哪个刹那。“无论在何处”是指依七座军营堡垒来说,在众多战阵之中。“无论何时”是指在任何时候,不管是挨打的时候,还是没挨打的时候。“良马发起速度”是说:那匹良种骏马天生就能明白御者的心意,它发起速度、努力、提起精进。“那些劣马便退败”是说:当它这样发起速度时,其余那些被称为劣马的普通马就退败、衰颓。因此它说:“所以,请只把我套在这辆战车上!”
Tattha yadā yadāti pubbaṇhādīsu yasmiṃ yasmiṃ kāle. Yatthāti yasmiṃ ṭhāne magge vā saṅgāmasīse vā. Yadāti yasmiṃ khaṇe. Yattha yatthāti sattannaṃ balakoṭṭhakānaṃ vasena bahūsu yuddhamaṇḍalesu. Yadā yadāti yasmiṃ yasmiṃ kāle pahāraṃ laddhakāle vā aladdhakāle vā. Ājañño kurute veganti sārathissa cittarucitaṃ kāraṇaṃ ājānanasabhāvo ājañño varasindhavo vegaṃ karoti vāyamati vīriyaṃ ārabhati. Hāyanti tattha vāḷavāti tasmiṃ vege kariyamāne itare vaḷavasaṅkhātā khaḷuṅkassā hāyanti parihāyanti, tasmā imasmiṃ rathe maṃyeva yojehīti āha.
御者把菩萨马扶起来,套上战车,攻破第七座军营堡垒,把第七位国王抓上车,然后驾着战车来到王宫门前,解开了信度马。菩萨马侧身躺下,像之前那样给国王做了教导,然后就般涅槃了。国王为它办了后事,礼敬了御者,如法治理国家,后来随自己的业力而去。
Sārathi bodhisattaṃ uṭṭhāpetvā rathe yojetvā sattamaṃ balakoṭṭhakaṃ bhinditvā sattamaṃ rājānaṃ ādāya rathaṃ pesento rājadvāraṃ āgantvā sindhavaṃ mocesi. Bodhisatto ekena passena nipanno purimanayeneva rañño ovādaṃ datvā nirujjhi. Rājā tassa sarīrakiccaṃ kāretvā sārathissa sammānaṃ katvā dhammena rajjaṃ kāretvā yathākammaṃ gato.
导师讲完这一法教后,开示了四圣谛;在圣谛讲说完毕时,那位比丘证住了阿拉汉果。导师把本生故事作了对应,说:“那时的国王是阿难尊者,那匹马就是正自觉者。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsesi, saccapariyosāne so bhikkhu arahatte patiṭṭhāsi. Satthā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā rājā ānandatthero ahosi, asso sammāsambuddho’’ti.
第5篇 渡口本生注释
[25] 5. Titthajātakavaṇṇanā
“在各个不同的渡口”这句话,是导师住在祇园时,针对法将的一位共住弟子——一个出身金匠的比丘——而说的。因为了知根性与随眠的智慧,只有诸佛才有,其他人没有。所以法将因为没有这种了知根性与随眠的智慧,不知道那位共住弟子的根性与随眠,就只教了他不净业处,而那个法门对他并不适合。为什么呢?据说他在连续五百生中,都只投生在金匠家里,因为长久以来习惯于看纯净的黄金,所以不净业处对他并不适合。他在那里连一点禅相都生不起来,就这样白白过了四个月。
Aññamaññehititthehīti idaṃ satthā jetavane viharanto dhammasenāpatissa saddhivihārikaṃ ekaṃ suvaṇṇakārapubbakaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Āsayānusayañāṇañhi buddhānaṃyeva hoti, na aññesaṃ. Tasmā dhammasenāpati attano āsayānusayañāṇassa natthitāya saddhivihārikassa āsayānusayaṃ ajānanto asubhakammaṭṭhānameva kathesi, tassa taṃ na sappāyamahosi. Kasmā? So kira paṭipāṭiyā pañca jātisatāni suvaṇṇakārageheyeva paṭisandhiṃ gaṇhi, athassa dīgharattaṃ parisuddhasuvaṇṇadassanavasena paricitattā asubhaṃ na sappāyamahosi. So tattha nimittamattampi uppādetuṃ asakkonto cattāro māse khepesi.
法将没办法让自己的同住比丘证得阿拉汉果,心想:“这个人一定是佛陀能度化的,我要带他去如来那里。”于是清晨就带着他去了世尊那里。世尊问:“舍利弗,你带一个比丘一起来,是为什么?”舍利弗说:“尊者,我给了他一个业处,可他四个月里连一点禅相都没生起。我就想‘这个人一定是佛陀能度化的’,所以带他来您这里了。”世尊问:“舍利弗,你给同住比丘的是什么业处?”舍利弗说:“是不净业处,世尊。”世尊说:“舍利弗,你的心相续里没有了知根性与随眠的智慧。你先回去,傍晚的时候再来,把你的同住比丘带回去。”世尊就这样把长老打发走了,然后让人给那位比丘一套让他欢喜的袈裟和下衣,带着他进村托钵,让他得到上好的嚼食和啖食。世尊在大比丘僧团的围绕下回到精舍,在香室里度过了白天。傍晚时,世尊带着那位比丘在精舍周围经行,变现出一座池塘,池中现出一大丛莲花,又在那里面现出一朵极大的莲花。世尊让那位比丘坐下,说:“比丘,你看着这朵花坐着。”然后就进了香室。
Dhammasenāpati attano saddhivihārikassa arahattaṃ dātuṃ asakkonto ‘‘addhā ayaṃ buddhaveneyyo bhavissati, tathāgatassa santikaṃ nessāmī’’ti cintetvā pātova taṃ ādāya satthu santikaṃ agamāsi. Satthā ‘‘kiṃ nu kho, sāriputta, ekaṃ bhikkhuṃ ādāya āgatosī’’ti pucchi. ‘‘Ahaṃ, bhante, imassa kammaṭṭhānaṃ adāsiṃ, ayaṃ pana catūhi māsehi nimittamattampi na uppādesi, svāhaṃ ‘buddhaveneyyo eso bhavissatī’ti cintetvā tumhākaṃ santikaṃ ādāya āgato’’ti. ‘‘Sāriputta, kataraṃ pana te kammaṭṭhānaṃ saddhivihārikassa dinna’’nti? ‘‘Asubhakammaṭṭhānaṃ bhagavā’’ti. ‘‘Sāriputta, natthi tava santāne āsayānusayañāṇaṃ, gaccha, tvaṃ sāyanhasamaye āgantvā tava saddhivihārikaṃ ādāya gaccheyyāsī’’ti. Evaṃ satthā theraṃ uyyojetvā tassa bhikkhussa manāpaṃ cīvarañca nivāsanañca dāpetvā taṃ ādāya gāmaṃ piṇḍāya pavisitvā paṇītaṃ khādanīyabhojanīyaṃ dāpetvā mahābhikkhusaṅghaparivāro puna vihāraṃ āgantvā gandhakuṭiyaṃ divasabhāgaṃ khepetvā sāyanhasamaye taṃ bhikkhuṃ gahetvā vihāracārikaṃ caramāno ambavane ekaṃ pokkharaṇiṃ māpetvā tattha mahantaṃ paduminigacchaṃ, tatrāpi ca mahantaṃ ekaṃ padumapupphaṃ māpetvā ‘‘bhikkhu imaṃ pupphaṃ olokento nisīdā’’ti nisīdāpetvā gandhakuṭiṃ pāvisi.
那位比丘一次又一次地注视着那朵莲花。世尊让那朵莲花衰老,就在他眼前,它衰老了,失去了色泽。接着,从边缘开始,花瓣一片片掉落,片刻之间全部落尽。然后花蕊也落了,只剩下花托。那位比丘看着这一幕,心里想:“这朵莲花刚才还那么好看、那么悦目,转眼间它的色泽就变了,花瓣和花蕊都掉落了,只剩下一个花托。连这样的莲花都会衰老,我的身体又怎么能不衰老呢?一切行都是无常的。”于是他开始修观。世尊知道他的心已经进入了观照,就坐在香室里,放出光明,说了这首偈颂:
So bhikkhu taṃ pupphaṃ punappunaṃ oloketi. Bhagavā taṃ pupphaṃ jaraṃ pāpesi, taṃ tassa passantasseva jaraṃ patvā vivaṇṇaṃ ahosi. Athassa pariyantato paṭṭhāya pattāni patantāni muhuttena sabbāni patiṃsu. Tato kiñjakkhaṃ pati, kaṇṇikāva avasissi. So bhikkhu taṃ passanto cintesi ‘‘idaṃ padumapupphaṃ idāneva abhirūpaṃ ahosi dassanīyaṃ, athassa vaṇṇo pariṇato, pattāni ca kiñcakkhañca patitaṃ, kaṇṇikāmattameva avasiṭṭhaṃ, evarūpassa nāma padumassa jarā pattā, mayhaṃ sarīrassa kiṃ na pāpuṇissati, sabbe saṅkhārā aniccā’’ti vipassanaṃ paṭṭhapesi. Satthā ‘‘tassa cittaṃ vipassanaṃ āruḷha’’nti ñatvā gandhakuṭiyaṃ nisinnova obhāsaṃ pharitvā imaṃ gāthamāha –
“斩断对自己的贪爱,就像用手掐断秋天的白莲花。
应当修习这条寂静之道,也就是善逝所开示的涅槃。”
‘‘Ucchinda sinehamattano, kumudaṃ sāradikaṃva pāṇinā; Santimaggameva brūhaya, nibbānaṃ sugatena desita’’nti. (dha. pa. 285);
那位比丘在偈颂结束时证得了阿拉汉果,他想到:“我确实已经从一切存在中解脱出来了!”——
So bhikkhu gāthāpariyosāne arahattaṃ patvā ‘‘mutto vatamhi sabbabhavehī’’ti cintetvā –
梵行已立心圆满,漏尽持最后之身;
戒净诸根善调伏,如月脱于罗睺口。
“我把密布的愚痴大黑暗彻底驱散了,把一切垢染毫无残留地清除干净。
就像虚空中放出千道光芒的太阳,照亮了世间。”
‘‘So vutthavāso paripuṇṇamānaso, khīṇāsavo antimadehadhārī; Visuddhasīlo susamāhitindriyo, cando yathā rāhumukhā pamutto. ‘‘Samotataṃ mohamahandhakāraṃ, vinodayiṃ sabbamalaṃ asesaṃ; Ālokapajjotakaro pabhaṅkaro, sahassaraṃsī viya bhāṇumā nabhe’’ti. –
他以这些偈颂开头,唱出了优陀那。唱完优陀那之后,就去到世尊那里顶礼。舍利弗长老也来了,礼敬导师之后,带着自己的同住比丘离开了。这件事在比丘们中间传开了。比丘们坐在法堂里,赞叹十力者的功德,说:“贤友啊,舍利弗长老因为没有知心行随眠的智慧,所以不知道自己的同住比丘的内心倾向;可是导师了知之后,仅仅一天之内,就让他连同无碍解一起证得了阿拉汉果。啊,佛陀真是有大神力啊!”
Ādīhi gāthāhi udānaṃ udānesi. Udānetvā ca pana gantvā bhagavantaṃ vandi. Theropi āgantvā satthāraṃ vanditvā attano saddhivihārikaṃ gahetvā agamāsi. Ayaṃ pavatti bhikkhūnaṃ antare pākaṭā jātā. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ dasabalassa guṇe vaṇṇayamānā nisīdiṃsu – ‘‘āvuso, sāriputtatthero āsayānusayañāṇassa abhāvena attano saddhivihārikassa āsayaṃ na jānāti, satthā pana ñatvā ekadivaseneva tassa saha paṭisambhidāhi arahattaṃ adāsi, aho buddhā nāma mahānubhāvā’’ti.
导师来到法堂,在已经铺好的座位上坐下,问道:“比丘们,你们现在聚在一起,是在谈论什么?”他们回答:“世尊,不是在谈别的事,正是在谈您的法将——那位同住比丘,以及关于了知心行随眠的智慧这件事。”导师说:“比丘们,这并不稀奇。我现在成佛,了知他的心念;过去世我也一样了知他的心念。”说完,便引出了过去世的故事。
Satthā āgantvā paññattāsane nisīditvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchi. ‘‘Na bhagavā aññāya kathāya, tumhākaññeva pana dhammasenāpatino saddhivihārikassa āsayānusayañāṇakathāyā’’ti. Satthā ‘‘na, bhikkhave, etaṃ acchariyaṃ, svāhaṃ etarahi buddho hutvā tassa āsayaṃ jānāmi, pubbepāhaṃ tassa āsayaṃ jānāmiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈,梵授王治理国家。那时,菩萨在利益和正法方面教导那位国王。当时,在国王的吉祥马沐浴渡口,有人为一匹劣种母马洗浴。吉祥马被牵向这个沐浴渡口时,因为嫌恶,不愿意下去。马夫就去禀告国王:“陛下,吉祥马不愿意下渡口。”国王便派菩萨去,说:“去吧,智者,去弄清楚这匹马被带到渡口却不愿意下水是什么原因。”菩萨说:“好的,陛下。”于是走到河边,看了看那匹马,知道它身体没有病,就思索:“它不愿意下这个渡口,到底是什么原因呢?”他心里想:“这里之前一定有别的马先洗过澡,所以它心生嫌恶,不愿意下去,我想是这样。”于是问那些马夫:“喂,你们最先在这个渡口给谁洗过澡?”他们回答:“是一匹母马,主人。”
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatto rajjaṃ kāresi. Tadā bodhisatto taṃ rājānaṃ atthe ca dhamme ca anusāsati. Tadā rañño maṅgalaassanhānatitthe aññataraṃ vaḷavaṃ khaḷuṅkassaṃ nhāpesuṃ. Maṅgalasso vaḷavena nhānatitthaṃ otāriyamāno jigucchitvā otarituṃ na icchi. Assagopako gantvā rañño ārocesi ‘‘deva, maṅgalasso titthaṃ otarituṃ na icchatī’’ti. Rājā bodhisattaṃ pesesi – ‘‘gaccha, paṇḍita, jānāhi kena kāraṇena asso titthaṃ otāriyamāno na otaratī’’ti. Bodhisatto ‘‘sādhu, devā’’ti nadītīraṃ gantvā assaṃ oloketvā nirogabhāvamassa ñatvā ‘‘kena nu kho kāraṇena ayaṃ imaṃ titthaṃ na otaratī’’ti upadhārento ‘‘paṭhamataraṃ ettha añño nhāpito bhavissati, tenesa jigucchamāno titthaṃ na otarati maññe’’ti cintetvā assagopake pucchi ‘‘ambho, imasmiṃ titthe kaṃ paṭhamaṃ nhāpayitthā’’ti? ‘‘Aññataraṃ vaḷavassaṃ, sāmī’’ti.
菩萨知道那匹马的心思:“它因为自己是良马种,觉得在这里洗澡丢脸,所以不愿意下水。应该带它到别的渡口去洗。”于是说道:“喂,马夫们,就算是酥油、蜂蜜、糖浆等调制的乳粥,反复吃也会吃腻。这匹马已经在这个渡口洗过很多次了,现在先带它到另一个渡口,让它喝水、洗澡吧。”说完,诵出下面这首偈颂:
Bodhisatto ‘‘esa attano sindhavatāya jigucchanto ettha nhāyituṃ na icchati, imaṃ aññatitthe nhāpetuṃ vaṭṭatī’’ti tassa āsayaṃ ñatvā ‘‘bho assagopaka, sappimadhuphāṇitādibhisaṅkhatapāyāsampi tāva punappunaṃ bhuñjantassa titti hoti. Ayaṃ asso bahū vāre idha titthe nhāto, aññampi tāva naṃ titthaṃ otāretvā nhāpetha ca pāyetha cā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
“御者当于诸渡口,轮番饮马莫辞劳;
饱食之人纵乳粥,亦觉腻味不能尝。”
‘‘Aññamaññehi titthehi, assaṃ pāyehi sārathi; Accāsanassa puriso, pāyāsassapi tappatī’’ti.
这里,“互相”指的是各个不同的(渡口)。“让他喝”是教说的要点,意思是既让人洗浴,也让人喝水。“因过度饮食”是以属格表达具格的含义,即因为过度饮食、吃得太多。即使是对乳粥,他也会感到厌足——用酥等调制而成的甘甜乳粥,他也会觉得饱足、满足,一旦受用充足,就不再产生想吃的欲望。所以这匹马在这个渡口因为反复洗浴而心生厌倦,应该到别处去给它洗浴。
Tattha aññamaññehīti aññehi aññehi. Pāyehīti desanāsīsametaṃ, nhāpehi ca pāyehi cāti attho. Accāsanassāti karaṇatthe sāmivacanaṃ , atiasanena atibhuttenāti attho. Pāyāsassapi tappatīti sappiādīhi abhisaṅkhatena madhurapāyāsena tappati titto hoti, dhāto suhito na puna bhuñjitukāmataṃ āpajjati. Tasmā ayampi asso imasmiṃ titthe nibaddhaṃ nhānena pariyattiṃ āpanno bhavissati, aññattha naṃ nhāpethāti.
他们听了他的话,就把马牵到另一个渡口,给它喝水,又给它洗澡。菩萨等马喝完水、洗完澡后,来到国王面前。国王问:“孩子,马喝过水、洗过澡了吗?”菩萨回答:“是的,陛下。”国王又问:“它一开始为什么不愿意呢?”菩萨说:“是因为这样的缘故。”然后把一切都详细禀告了。国王感叹:“连这样的畜生,他都能知道它的心思,真是有智慧啊!”于是给了菩萨极大的荣耀。国王命终之后,随自己的业而去;菩萨也同样随业而去。
Te tassa vacanaṃ sutvā assaṃ aññatitthaṃ otāretvā pāyiṃsu ceva nhāpayiṃsu ca. Bodhisatto assassa pānīyaṃ pivitvā nhānakāle rañño santikaṃ agamāsi. Rājā ‘‘kiṃ, tāta, asso nhāto ca pīto cā’’ti pucchi. ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Paṭhamaṃ kiṃ kāraṇā na icchatī’’ti? ‘‘Iminā nāma kāraṇenā’’ti sabbaṃ ācikkhi. Rājā ‘‘evarūpassa tiracchānassāpi nāma āsayaṃ jānāti, aho paṇḍito’’ti bodhisattassa mahantaṃ yasaṃ datvā jīvitapariyosāne yathākammaṃ gato. Bodhisattopi yathākammameva gato.
导师说出“比丘们,他的习性我不只是现在才知道,过去也早就知道了”这段法义后,把前后因缘连接起来,总结本生故事说:“那时的吉祥马就是这位比丘,国王是阿难,而那位智者大臣就是我。”
Satthā ‘‘na, bhikkhave, ahaṃ etassa idāneva āsayaṃ jānāmi, pubbepi jānāmiyevā’’ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā maṅgalaasso ayaṃ bhikkhu ahosi, rājā ānando, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.
6. 玛希喇目卡本生注释
[26] 6. Mahiḷāmukhajātakavaṇṇanā
“听了古盗贼的话”这一句,是导师住在竹林精舍时,针对提婆达多而说的。提婆达多让阿阇世王子生起信心,从而得到了利养和恭敬。阿阇世王子在伽耶山为提婆达多建了一座精舍,每天送来五百钵饭,都是种种上等滋味、陈放三年的香米饭。靠着利养和恭敬,提婆达多的随从变得很多,他就和随从们一起住在精舍里。那时候,王舍城有两个朋友,其中一个在导师身边出家,另一个在提婆达多那里出家。他们常常在各种地方碰面,就算去精舍也还是会见到。
Purāṇacorāna vaco nisammāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Devadatto ajātasattukumāraṃ pasādetvā lābhasakkāraṃ nipphādesi. Ajātasattukumāro devadattassa gayāsīse vihāraṃ kāretvā nānaggarasehi tivassikagandhasālibhojanassa divase divase pañca thālipākasatāni abhihari. Lābhasakkāraṃ nissāya devadattassa parivāro mahanto jāto, devadatto parivārena saddhiṃ vihāreyeva hoti. Tena samayena rājagahavāsikā dve sahāyā. Tesu eko satthu santike pabbajito, eko devadattassa. Te aññamaññaṃ tasmiṃ tasmiṃ ṭhānepi passanti, vihāraṃ gantvāpi passantiyeva.
有一天,一个依附提婆达多的比丘对另一个比丘说:“贤友,你何必每天汗流浃背地出去托钵乞食呢?提婆达多坐在伽耶山的精舍里,就能享用种种不同美味的好饭菜。难道没有这样的办法吗?你何必受苦呢?你何不一大早就去伽耶山,喝一碗带酥油的粥,吃十八种嚼食,再享用种种不同美味的好饭菜呢?”他一次又一次被这样劝说,心里就动了去的念头。从那以后,他就去伽耶山吃饭,然后一大早就回到竹林精舍。他没法一直瞒下去,不久就被人知道了——“他去伽耶山吃提婆达多安排好的饭食。”于是他的同伴们问他:“贤友,听说你真的吃提婆达多安排好的饭食,是真的吗?”“是谁说的?”“某某和某某说的。”他说:“贤友,我确实去伽耶山吃了,但不是提婆达多给我的,是别人给的。”同伴们说:“贤友,提婆达多是佛陀的冤家对头,是个破戒的人。他让阿阇世王子对他生起信心,用不正当的手段为自己弄来利养和恭敬。你在这样能引导人解脱的佛陀教法里出家,却吃提婆达多用不正当手段弄来的食物。走,我们带你去见世尊。”于是他们带着那个比丘来到了法堂。
Athekadivasaṃ devadattassa nissitako itaraṃ āha – ‘‘āvuso, kiṃ tvaṃ devasikaṃ sedehi muccamānehi piṇḍāya carasi, devadatto gayāsīsavihāre nisīditvāva nānaggarasehi subhojanaṃ bhuñjati, evarūpo upāyo natthi, kiṃ tvaṃ dukkhaṃ anubhosi, kiṃ te pātova gayāsīsaṃ āgantvā sauttaribhaṅgaṃ yāguṃ pivitvā aṭṭhārasavidhaṃ khajjakaṃ khāditvā nānaggarasehi subhojanaṃ bhuñjituṃ na vaṭṭatī’’ti? So punappunaṃ vuccamāno gantukāmo hutvā tato paṭṭhāya gayāsīsaṃ gantvā bhuñjitvā kālasseva veḷuvanaṃ āgacchati. So sabbakālaṃ paṭicchādetuṃ nāsakkhi, ‘‘gayāsīsaṃ gantvā devadattassa paṭṭhapitaṃ bhattaṃ bhuñjatī’’ti na cirasseva pākaṭo jāto . Atha naṃ sahāyā pucchiṃsu ‘‘saccaṃ kira, tvaṃ āvuso, devadattassa paṭṭhapitaṃ bhattaṃ bhuñjasī’’ti. ‘‘Ko evamāhā’’ti? ‘‘Asuko ca asuko cā’’ti. ‘‘Saccaṃ ahaṃ āvuso gayāsīsaṃ gantvā bhuñjāmi, na pana me devadatto bhattaṃ deti, aññe manussā dentī’’ti. ‘‘Āvuso, devadatto buddhānaṃ paṭikaṇṭako dussīlo ajātasattuṃ pasādetvā adhammena attano lābhasakkāraṃ uppādesi, tvaṃ evarūpe niyyānike buddhasāsane pabbajitvā devadattassa adhammena uppannaṃ bhojanaṃ bhuñjasi, ehi taṃ satthu santikaṃ nessāmā’’ti taṃ bhikkhuṃ ādāya dhammasabhaṃ āgamiṃsu.
导师一看见就问:“比丘们,你们为什么硬把这位不愿意的比丘带来了?”他们说:“是的,尊者,这位比丘在您身边出家,却吃提婆达多用非法手段弄来的食物。”导师问:“比丘,听说你确实吃提婆达多用非法手段弄来的食物,是真的吗?”他回答:“不是的,尊者,是提婆达多给我的,也有别人给的,我就吃了那些。”导师说:“比丘,别在这里找借口了。提婆达多行为不端,破戒之人。你在这里出家,依止我的教法,怎么还去吃提婆达多的饭?你向来就是见到谁就亲近谁的人。”说完这番话,导师便讲起了过去世的故事。
Satthā disvāva ‘‘kiṃ, bhikkhave, etaṃ bhikkhuṃ anicchantaññeva ādāya āgatatthā’’ti? ‘‘Āma bhante, ayaṃ bhikkhu tumhākaṃ santike pabbajitvā devadattassa adhammena uppannaṃ bhojanaṃ bhuñjatī’’ti. ‘‘Saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu devadattassa adhammena uppannaṃ bhojanaṃ bhuñjasī’’ti? ‘‘Na bhante, devadatto mayhaṃ deti, aññe manussā denti, tamahaṃ bhuñjāmī’’ti. Satthā ‘‘mā bhikkhu ettha parihāraṃ kari, devadatto anācāro dussīlo, kathañhi nāma tvaṃ idha pabbajitvā mama sāsanaṃ bhajantoyeva devadattassa bhattaṃ bhuñjasi, niccakālampi bhajanasīlakova tvaṃ diṭṭhadiṭṭheyeva bhajasī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨是国王的大臣。那时,国王有一头名叫摩希罗目佉的吉祥象,它具足戒行,行为端正,不伤害任何人。有一天后半夜,一群盗贼来到象厩附近,在离象不远的地方坐下,商量起盗贼的密谋:“应该这样挖地道,应该这样破门闩。把地道和门闩口弄得像大路、像渡口一样通畅无阻,才好搬走财物。搬的时候,必须先杀掉再搬,这样就不会有人能起来反抗。做盗贼的,不能有戒行和操守,必须残忍、粗暴、胆大妄为。”他们这样商量完,又互相教了一遍,就走了。此后一连好多天,他们都用同样的办法来到这里商议。那头象听到他们的话,以为“他们是在教我”,心想:“从现在起,我也要残忍、粗暴、胆大妄为。”于是它真的变成了那样。第二天一早,象倌一来,它就用鼻子把他卷起来摔在地上弄死了。又来一个,同样弄死,再来一个,还是同样弄死。凡是来的人,它都杀掉。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa amacco ahosi. Tadā rañño mahiḷāmukho nāma maṅgalahatthī ahosi sīlavā ācārasampanno, na kañci viheṭheti. Athekadivasaṃ tassa sālāya samīpe rattibhāgasamanantare corā āgantvā tassa avidūre nisinnā coramantaṃ mantayiṃsu ‘‘evaṃ ummaṅgo bhinditabbo, evaṃ sandhicchedakammaṃ kattabbaṃ, ummaṅgañca sandhicchedañca maggasadisaṃ titthasadisaṃ nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā bhaṇḍaṃ harituṃ vaṭṭati, harantena māretvāva haritabbaṃ, evaṃ uṭṭhātuṃ samattho nāma na bhavissati, corena ca nāma sīlācārayuttena na bhavitabbaṃ, kakkhaḷena pharusena sāhasikena bhavitabba’’nti. Evaṃ mantetvā aññamaññaṃ uggaṇhāpetvā agamaṃsu. Eteneva upāyena punadivasepi punadivasepīti bahū divase tattha āgantvā mantayiṃsu. So tesaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘te maṃ sikkhāpentī’’ti saññāya ‘‘idāni mayā kakkhaḷena pharusena sāhasikena bhavitabba’’nti tathārūpova ahosi. Pātova āgataṃ hatthigopakaṃ soṇḍāya gahetvā bhūmiyaṃ pothetvā māresi. Aparampi tathā aparampi tathāti āgatāgataṃ māretiyeva.
有人向国王报告:“摩希罗目佉疯了,见谁杀谁。”国王派菩萨去,说:“智者,你去查清楚,它是因为什么原因变得这么凶暴。”菩萨到了那里,知道它身体没有病,就琢磨:“到底是什么原因让它变得这么凶暴?”他推断:“一定是听到附近有人说了什么,它以为‘这些人是在教我’,所以才变凶的。”于是问象倌:“夜里象厩附近,有人说过什么吗?”“有的,主人,有盗贼来过,说了一些话。”菩萨回去向国王报告:“大王,象的身体没有别的毛病,它是听了盗贼的话才变凶的。”“那现在该怎么办?”“应该请持戒的沙门婆罗门坐在象厩里,让他们讲说戒行方面的话。”“就这么办吧,孩子。”
‘‘Mahiḷāmukho ummattako jāto diṭṭhadiṭṭhe māretī’’ti rañño ārocayiṃsu. Rājā bodhisattaṃ pahiṇi ‘‘gaccha paṇḍita, jānāhi kena kāraṇena so duṭṭho jāto’’ti. Bodhisatto gantvā tassa sarīre arogabhāvaṃ ñatvā ‘‘kena nu kho kāraṇena esa duṭṭho jāto’’ti upadhārento ‘‘addhā avidūre kesañci vacanaṃ sutvā ‘maṃ ete sikkhāpentī’ti saññāya duṭṭho jāto’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā hatthigopake pucchi ‘‘atthi nu kho hatthisālāya samīpe rattibhāge kehici kiñci kathitapubba’’nti? ‘‘Āma, sāmi, corā āgantvā kathayiṃsū’’ti. Bodhisatto gantvā rañño ārocesi ‘‘deva, añño hatthissa sarīre vikāro natthi, corānaṃ kathaṃ sutvā duṭṭho jāto’’ti. ‘‘Idāni kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Sīlavante samaṇabrāhmaṇe hatthisālāyaṃ nisīdāpetvā sīlācārakathaṃ kathāpetuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Evaṃ kārehi, tātā’’ti.
菩萨走过去,请那些持戒的沙门和婆罗门坐在象厩里,然后说:“尊者,请讲讲戒法吧。”他们坐在离大象不远的地方,讲说戒法:“不该触碰任何众生,不该杀害任何众生;具足戒行的人,应当具备忍耐、慈爱和悲悯。”大象听了以后,心想:“他们这是在教导我,从今往后我应该持戒。”于是它就成了持戒的象。国王问菩萨:“孩子,它真的持戒了吗?”菩萨回答:“是的,大王。”国王说:“这样一头凶恶的大象,依靠智者,竟然安住于古来的正法之中了。”说完便讲了下面这首偈:
Bodhisatto gantvā sīlavante samaṇabrāhmaṇe hatthisālāyaṃ nisīdāpetvā ‘‘sīlakathaṃ kathetha, bhante’’ti āha. Te hatthissa avidūre nisinnā ‘‘na koci parāmasitabbo na māretabbo, sīlācārasampannena khantimettānuddayayuttena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti sīlakathaṃ kathayiṃsu. So taṃ sutvā ‘‘maṃ ime sikkhāpenti, ito dāni paṭṭhāya sīlavantena bhavitabba’’nti sīlavā ahosi. Rājā bodhisattaṃ pucchi ‘‘kiṃ, tāta, sīlavā jāto’’ti ? Bodhisatto ‘‘āma, devā’’ti. ‘‘Evarūpo duṭṭhahatthī paṇḍite nissāya porāṇakadhammeyeva patiṭṭhito’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
“闻古盗贼之言,女面象游走捶打;
闻善自制者之语,象中尊安住众德。”
‘‘Purāṇacorāna vaco nisamma, mahiḷāmukho pothayamanvacārī; Susaññatānañhi vaco nisamma, gajuttamo sabbaguṇesu aṭṭhā’’ti.
这里,“古贼”指的是古代的盗贼。“听闻”就是听了,意思是先听了盗贼们的话。“面如母象”是指脸长得像母象的脸。就像母象从正面看很漂亮,从后面看就不然;这头象也是从正面看才显得好看,所以人们给它取名叫“面如母象”。“扑杀随行”是说它一边扑打杀戮一边跟在旁边。或者,这就是原本的读法。“善自制者”是指善于约束自己、具足戒行的人。“象中尊”是指最上等的象,也就是吉祥象。“于一切功德中安住”是指立足于过去的一切美德之中。国王心想:“即使是投生为畜生的众生,他也能了解它的心性。”于是给了菩萨极大的荣耀。国王活到寿命尽时,后来和菩萨各自随所造的业而去。
Tattha purāṇacorānanti porāṇacorānaṃ. Nisammāti sutvā, paṭhamaṃ corānaṃ vacanaṃ sutvāti attho. Mahiḷāmukhoti hatthinimukhena sadisamukho. Yathā mahiḷā purato olokiyamānā sobhati, na pacchato, tathā sopi purato olokiyamāno sobhati. Tasmā ‘‘mahiḷāmukho’’tissa nāmaṃ akaṃsu. Pothayamanvacārīti pothayanto mārento anucārī. Ayameva vā pāṭho. Susaññatānanti suṭṭhu saññatānaṃ sīlavantānaṃ. Gajuttamoti uttamagajo maṅgalahatthī. Sabbaguṇesu aṭṭhāti sabbesu porāṇaguṇesu patiṭṭhito. Rājā ‘‘tiracchānagatassāpi āsayaṃ jānātī’’ti bodhisattassa mahantaṃ yasaṃ adāsi. So yāvatāyukaṃ ṭhatvā saddhiṃ bodhisattena yathākammaṃ gato.
导师把这段法讲出来,接上前后文的关联,然后总结本生故事:“比丘,你过去也是这样,见到什么就亲近什么:听了盗贼的话就亲近盗贼,听了说法者的话就亲近说法者。”接着他说:“当时那头面如牝象的象,就是这位亲近恶友的比丘;国王是阿难;那位大臣就是我。”
Satthā ‘‘pubbepi tvaṃ bhikkhu diṭṭhadiṭṭheyeva bhaji, corānaṃ vacanaṃ sutvā core bhaji, dhammikānaṃ vacanaṃ sutvā dhammike bhajī’’ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā mahiḷāmukho vipakkhasevakabhikkhu ahosi, rājā ānando, amacco pana ahameva ahosi’’nti.
7. 时常相见本生注释
[27] 7. Abhiṇhajātakavaṇṇanā
“不应用食团给与”这句话,是导师住在祇园精舍时,针对一位在家男信徒和一位长老比丘而说的。据说,在舍卫城有两位朋友。其中一位出家后,每天都去另一位家里。那位在家的布施给他食物,自己也吃了之后,便和他一起去精舍,坐在一起说话聊天,直到日落才进城去;另一位则送他到城门口才返回。他们之间的这种亲密关系在比丘们当中广为人知。有一天,比丘们在法堂里坐着谈论他俩的信赖交情。导师到来后问:“比丘们,你们现在聚集在这里,谈论什么呢?”他们回答:“尊者,在谈论某某的友谊。”导师说:“比丘们,他们不但是现在才这样相互信赖,过去也是如此。”接着,便引出了过去的故事。
Nālaṃkabaḷaṃ padātaveti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ upāsakañca mahallakattherañca ārabbha kathesi . Sāvatthiyaṃ kira dve sahāyakā. Tesu eko pabbajitvā devasikaṃ itarassa gharaṃ gacchati. So tassa bhikkhaṃ datvā sayampi bhuñjitvā teneva saddhiṃ vihāraṃ gantvā yāva sūriyatthaṅgamanā ālāpasallāpena nisīditvā nagaraṃ pavisati, itaropi naṃ yāva nagaradvārā anugantvā nivattati. So tesaṃ vissāso bhikkhūnaṃ antare pākaṭo jāto. Athekadivasaṃ bhikkhū tesaṃ vissāsakathaṃ kathentā dhammasabhāyaṃ nisīdiṃsu. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchi, te ‘‘imāya nāma, bhante’’ti kathayiṃsu. Satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva ime vissāsikā, pubbepi vissāsikāyeva ahesu’’nti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王治理国政的时候,菩萨是他的大臣。那时,有一只狗走进吉祥象棚,在吉祥象吃饭的地方吃掉落在地上的饭粒。它靠着这些食物渐渐长大,成了吉祥象信任的伙伴,就在象的身边吃东西,两者一旦分开就活不下去。象用鼻子把它卷起来,翻来覆去地玩,举起来放在自己的额头上。后来有一天,一个乡下人给了看象人钱,把那只狗带回自己村里去了。从那时起,象见不到那只狗,就不吃、不喝,也不洗澡。人们把这件事禀报给国王。国王派菩萨去,说:“智者,你去查清楚,象为什么会这样。”
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa amacco ahosi. Tadā eko kukkuro maṅgalahatthisālaṃ gantvā maṅgalahatthissa bhuñjanaṭṭhāne patitāni bhattasitthāni khādati. So teneva bhojanena saṃvaddhamāno maṅgalahatthissa vissāsiko jāto hatthisseva santike bhuñjati, ubhopi vinā vattituṃ na sakkonti. So hatthī naṃ soṇḍāya gahetvā aparāparaṃ karonto kīḷati, ukkhipitvā kumbhe patiṭṭhāpeti. Athekadivasaṃ eko gāmikamanusso hatthigopakassa mūlaṃ datvā taṃ kukkuraṃ ādāya attano gāmaṃ agamāsi. Tato paṭṭhāya so hatthī kukkuraṃ apassanto neva khādati na pivati na nhāyati. Tamatthaṃ rañño ārocesuṃ. Rājā bodhisattaṃ pahiṇi ‘‘gaccha paṇḍita, jānāhi kiṃkāraṇā hatthī evaṃ karotī’’ti.
菩萨走到象棚,看出大象心情低落,心想:“它身上看不出有什么病,但它一定和谁有过亲密的交情,见不到对方,我想它是被忧愁压住了。”于是问看象的人:“它有没有和谁关系亲近、彼此信赖?”他们说:“有的,主人,它和一只狗有着很深的友爱。”“那只狗现在在哪里?”“被人带走了。”“你们知道那人住的地方吗?”“不知道,主人。”菩萨就到国王那里,说:“大王,大象没有什么病,但它和一只狗有着很深的信赖,见不到那只狗,我想它就不吃东西了。”说完,说了这首偈颂:
Bodhisatto hatthisālaṃ gantvā hatthissa dummanabhāvaṃ ñatvā ‘‘imassa sarīre rogo na paññāyati, kenaci panassa saddhiṃ mittasanthavena bhavitabbaṃ, taṃ apassanto esa maññe sokābhibhūto’’ti hatthigopake pucchi ‘‘atthi nu kho imassa kenaci saddhiṃ vissāso’’ti? ‘‘Āma, atthi sāmi ekena sunakhena saddhiṃ balavā mettī’’ti. ‘‘Kahaṃ so etarahī’’ti? ‘‘Ekena manussena nīto’’ti. ‘‘Jānātha panassa nivāsanaṭṭhāna’’nti? ‘‘Na jānāma, sāmī’’ti. Bodhisatto rañño santikaṃ gantvā ‘‘natthi, deva, hatthissa koci ābādho , ekena panassa sunakhena saddhiṃ balavavissāso , taṃ apassanto na bhuñjati maññe’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
“不能把饭团拿去布施,也不能把食物放在草上,也不能擦抹掉。
我想,正是因为经常见面,那头龙象才对那只狗生起了亲昵之情。”
‘‘Nālaṃ kabaḷaṃ padātave, na ca piṇḍaṃ na kuse na ghaṃsituṃ; Maññāmi abhiṇhadassanā, nāgo snehamakāsi kukkure’’ti.
在这里,“不能”就是没有能力。“团食”是指吃饭时最先给的那块辛辣的食团。“应被施与”:连音中省略了字母,应理解为“拿取”。“饭团”是指不断添给的饭团,它也没能力拿取。“草”是指给它啃食的草,它也拿不了。“摩擦”:是说洗澡时连身体都无法自己擦洗。就这样,那头象凡是做不到的事,他都一一向国王报告,并说明自己观察到它如此无力的原因,于是说出“我想”等这番话。
Tattha nālanti na samattho. Kabaḷanti bhojanakāle paṭhamameva dinnaṃ kaṭukakabaḷaṃ. Padātaveti paādātave, sandhivasena ākāralopo veditabbo, gahetunti attho. Na ca piṇḍanti vaḍḍhetvā dīyamānaṃ bhattapiṇḍampi nālaṃ gahetuṃ. Na kuseti khādanatthāya dinnāni tiṇānipi nālaṃ gahetuṃ. Na ghaṃsitunti nhāpiyamāno sarīrampi ghaṃsituṃ nālaṃ. Evaṃ yaṃ yaṃ so hatthī kātuṃ na samattho, taṃ taṃ sabbaṃ rañño ārocetvā tassa asamatthabhāve attanā sallakkhitakāraṇaṃ ārocento ‘‘maññāmī’’tiādimāha.
国王听了他的话,问道:“贤者们,现在该怎么办?”他们回答说:“请陛下击鼓宣告:‘听说我们吉祥象的伙伴——一只狗,被人带走了。谁家要是看到那只狗,就会受到这样的惩罚。’”国王就照办了。那人听到这个消息,便把狗放了。狗飞快地跑回来,径直来到大象身边。大象用鼻子把它卷起来,放到自己的额头上,哭了一阵,哀叹了一阵,然后把它放下来,等它吃完之后,自己才吃。国王心想“他竟能知道畜生的心思”,于是给了菩萨极大的荣耀。
Rājā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘idāni kiṃ kātabbaṃ paṇḍitā’’ti pucchi. ‘‘‘Amhākaṃ kira maṅgalahatthissa sahāyaṃ sunakhaṃ eko manusso gahetvā gato, yassa ghare taṃ sunakhaṃ passanti, tassa ayaṃ nāma daṇḍo’ti bheriṃ carāpetha devā’’ti. Rājā tathā kāresi. Taṃ pavattiṃ sutvā so puriso sunakhaṃ vissajjesi, sunakho vegenāgantvā hatthissa santikameva agamāsi. Hatthī taṃ soṇḍāya gahetvā kumbhe ṭhapetvā roditvā paridevitvā kumbhā otāretvā tena bhutte pacchā attanāpi bhuñji. ‘‘Tiracchānagatassa āsayaṃ jānātī’’ti rājā bodhisattassa mahantaṃ yasaṃ adāsi.
导师引出这段法教:“比丘们,这些人不是现在才值得信赖,过去也同样值得信赖。”然后把它从四谛的论述上转开,接上关联,再把本生故事和当前的情形对应起来。从四谛的论述上转开,这在所有本生故事里都有。不过,我们只在其中能看出利益的地方才加以说明。
Satthā ‘‘na, bhikkhave, ime idāneva vissāsikā, pubbepi vissāsikāyevā’’ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā catusaccakathāya vinivaṭṭetvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi. Idaṃ catusaccakathāya vinivaṭṭanaṃ nāma sabbajātakesupi atthiyeva. Mayaṃ pana yatthassa ānisaṃso paññāyati , tattheva dassayissāma.
那时,狗是近事男,象是长老比丘,国王是阿难,而那位智者大臣就是我。
Tadā sunakho upāsako ahosi, hatthī mahallakatthero, rājā ānando, amaccapaṇḍito pana ahameva ahosinti.
难帝维萨喇本生注释
[28] 8. Nandivisālajātakavaṇṇanā
“应当只说让人听了舒服的话”——这是导师住在祇园精舍时,针对六群比丘辱骂他人的事讲的。当时,六群比丘在争吵中呵斥、轻视、嘲弄那些品行端正的比丘,用十种辱骂的方式骂他们。比丘们把这件事禀告了世尊。世尊叫人把六群比丘叫来,问:“比丘们,这是真的吗?”他们回答“是真的”之后,世尊呵责了他们,说:“比丘们,粗恶语连畜生都不喜欢。过去就有一头畜生,对用粗恶语对待自己的人,赢了一千金钱。”说完,世尊讲起了过去的事。
Manuññamevabhāseyyāti idaṃ satthā jetavane viharanto chabbaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ omasavādaṃ ārabbha kathesi. Tasmiñhi samaye chabbaggiyā kalahaṃ karontā pesale bhikkhū khuṃsenti vambhenti ovijjhanti, dasahi akkosavatthūhi akkosanti. Bhikkhū bhagavato ārocesuṃ. Bhagavā chabbaggiye pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira bhikkhavo’’ti pucchitvā ‘‘sacca’’nti vutte vigarahitvā ‘‘bhikkhave, pharusavācā nāma tiracchānagatānampi amanāpā, pubbepi eko tiracchānagato attānaṃ pharusena samudācarantaṃ sahassaṃ parājesī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在健陀罗国的塔迦尸喇城,有一位健陀罗王统治着国家。那时,菩萨投生为一头牛。还在小牛犊的时候,一个婆罗门从那些布施牛的人那里得到了它,给它取名叫“欢喜满”,把它当作儿子一样看待,疼爱地喂它粥和饭等食物,精心养育。菩萨长大后心想:“我被这个婆罗门辛苦地养育,整个赡部洲里,没有别的牛和我一样力气大。不如我展示一下自己的力量,报答婆罗门的养育之恩。”于是有一天,它对婆罗门说:“婆罗门,你去一位养牛的长者那里,对他说:‘我的公牛能拉动用绳子系在一起的一百辆满载货车。’然后以一千金钱为赌注,做一件稀罕事。”那个婆罗门来到长者面前,开口问道:“这座城里,谁家的牛力气最大?”长者说了某某家和某某家的,然后又说:“不过整座城里,没有能和我家的牛相比的。”婆罗门说:“我有一头公牛,能拉动系在一起的一百辆满载货车。”长者说:“哪里有这样的牛?”婆罗门说:“在我家里。”长者说:“那就做这件稀罕事吧。”婆罗门说:“好,我来做。”便以一千金钱为赌注做了这件事。
Atīte gandhāraraṭṭhe takkasilāyaṃ gandhārarājā rajjaṃ kāresi. Tadā bodhisatto goyoniyaṃ nibbatti. Atha naṃ taruṇavacchakakāleyeva eko brāhmaṇo godakkhiṇādāyakānaṃ santikā labhitvā ‘‘nandivisālo’’ti nāmaṃ katvā puttaṭṭhāne ṭhapetvā sampiyāyamāno yāgubhattādīni datvā posesi. Bodhisatto vayappatto cintesi ‘‘ahaṃ iminā brāhmaṇena kicchena paṭijaggito, mayā ca saddhiṃ sakalajambudīpe añño samadhuro goṇo nāma natthi, yaṃnūnāhaṃ attano balaṃ dassetvā brāhmaṇassa posāvaniyaṃ dadeyya’’nti so ekadivasaṃ brāhmaṇaṃ āha ‘‘gaccha, brāhmaṇa, ekaṃ govittakaseṭṭhiṃ upasaṅkamitvā ‘mayhaṃ balibaddo atibaddhaṃ sakaṭasataṃ pavaṭṭetī’ti vatvā sahassena abbhutaṃ karohī’’ti. So brāhmaṇo seṭṭhissa santikaṃ gantvā kathaṃ samuṭṭhāpesi ‘‘imasmiṃ nagare kassa goṇo thāmasampanno’’ti. Atha naṃ seṭṭhi ‘‘asukassa ca asukassa cā’’ti vatvā ‘‘sakalanagare pana amhākaṃ goṇehi sadiso nāma natthī’’ti āha. Brāhmaṇo ‘‘mayhaṃ eko goṇo atibaddhaṃ sakaṭasataṃ pavaṭṭetuṃ samattho atthī’’ti āha. Seṭṭhi gahapati ‘‘kuto evarūpo goṇo’’ti āha. Brāhmaṇo ‘‘mayhaṃ gehe atthī’’ti. ‘‘Tena hi abbhutaṃ karohī’’ti. ‘‘Sādhu karomī’’ti sahassena abbhutaṃ akāsi.
他把一百辆车全都装满沙子、碎石和石头,一辆接一辆排好,再用绑车轴的绳子把所有车连成一体。然后给欢喜满牛洗澡,用五指涂上香料,脖子上挂上花环,把它单独套在第一辆车的车辕上,自己坐在车辕上,举起刺棒,说道:“走啊,弯角牛!拉啊,弯角牛!”菩萨心想:“他明明知道我没有弯角,却用‘弯角’这个坏名字来叫我。”于是它四条腿像柱子一样钉在地上,一动不动。长者立刻让那个婆罗门交出一千钱。婆罗门输掉一千钱后,解开牛绳,回到家里,被忧愁压得躺倒在地。欢喜满牛出去走动后回来,看见婆罗门满脸忧愁,就走过去问:“婆罗门,你怎么躺着睡啊?”婆罗门说:“我输了一千钱,哪里还睡得着?”欢喜满牛说:“婆罗门,我在你家住了这么久,可曾打坏过什么器皿,踩踏过什么人,或者在不该的地方大小便吗?”婆罗门说:“没有,孩子。”欢喜满牛说:“那你为什么用‘弯角’这个坏名字来叫我?这是你的错,不是我的错。去吧,再跟他用两千钱赌一次,只是千万别再用‘弯角’这个坏名字来叫我这头没有弯角的牛了。”
So sakaṭasataṃ vālukāsakkharapāsāṇānaṃyeva pūretvā paṭipāṭiyā ṭhapetvā sabbāni akkhabandhanayottena ekato bandhitvā nandivisālaṃ nhāpetvā gandhapañcaṅgulikaṃ katvā kaṇṭhe mālaṃ piḷandhitvā purimasakaṭadhure ekakameva yojetvā sayaṃ dhure nisīditvā patodaṃ ukkhipitvā ‘‘gaccha kūṭa, vahassu kūṭā’’ti āha. Bodhisatto ‘‘ayaṃ maṃ akūṭaṃ kūṭavādena samudācaratī’’ti cattāro pāde thambhe viya niccale katvā aṭṭhāsi. Seṭṭhi taṅkhaṇaññeva brāhmaṇaṃ sahassaṃ āharāpesi. Brāhmaṇo sahassaparājito goṇaṃ muñcitvā gharaṃ gantvā sokābhibhūto nipajji. Nandivisālo caritvā āgato brāhmaṇaṃ sokābhibhūtaṃ disvā upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ, brāhmaṇa, niddāyasī’’ti āha. ‘‘Kuto me, niddā, sahassaparājitassāti, brāhmaṇa, mayā ettakaṃ kālaṃ tava gehe vasantena atthi kiñci bhājanaṃ vā bhinditapubbaṃ, koci vā madditapubbo, aṭṭhāne vā pana uccārapassāvo katapubbo’’ti? ‘‘Natthi tātā’’ti. Atha tvaṃ maṃ kasmā kūṭavādena samudācarasi, taveveso doso, mayhaṃ doso natthi, gaccha, tena saddhiṃ dvīhi sahassehi abbhutaṃ karohi, kevalaṃ maṃ akūṭaṃ kūṭavādena mā samudācarasīti.
婆罗门听了它的话,就前去以两千钱为赌注做那件稀罕事。他照先前的方法,把一百辆车牢牢连在一起,把欢喜满牛打扮好,套在第一辆车的车辕上。他是怎么套的呢?他把牛轭牢牢固定在车辕上,用轭的一端套住欢喜满牛,另一端用辕绳缠绕起来,再靠着轭端和车轴插进一根光滑的树干,用那绳子牢牢绑紧固定。这样弄好之后,牛轭就不会往这边或那边偏动,只靠一头牛就能拉动。然后婆罗门坐到车辕上,抚摸着欢喜满牛的背说:“走吧,好牛!拉吧,好牛!”菩萨一口气就把连在一起的百辆重载车拉动了,让原本排在后面的车,停到了前面那辆车的位置上。牛主长者输了,给了婆罗门两千钱。其他人也给了菩萨很多财物,全都归了婆罗门。就这样,他靠着菩萨得到了大量财富。
Brāhmaṇo tassa vacanaṃ sutvā gantvā dvīhi sahassehi abbhutaṃ katvā purimanayeneva sakaṭasataṃ atibandhitvā nandivisālaṃ maṇḍetvā purimasakaṭadhure yojesi. Kathaṃ yojesīti? Yugaṃ dhure niccalaṃ bandhitvā ekāya koṭiyā nandivisālaṃ yojetvā ekaṃ koṭiṃ dhurayottena paliveṭhetvā yugakoṭiñca akkhapādañca nissāya muṇḍarukkhadaṇḍakaṃ datvā tena yottena niccalaṃ bandhitvā ṭhapesi. Evañhi kate yugaṃ etto vā ito vā na gacchati, sakkā hoti ekeneva goṇena ākaḍḍhituṃ. Athassa brāhmaṇo dhure nisīditvā nandivisālassa piṭṭhiṃ parimajjitvā ‘‘gaccha bhadra, vahassu, bhandrā’’ti āha. Bodhisatto atibaddhaṃ sakaṭasataṃ ekavegeneva ākaḍḍhitvā pacchā ṭhitaṃ sakaṭaṃ purato ṭhitassa sakaṭassa ṭhāne ṭhapesi . Govittakaseṭṭhi parājito brāhmaṇassa dve sahassāni adāsi. Aññepi manussā bodhisattassa bahuṃ dhanaṃ adaṃsu, sabbaṃ brāhmaṇasseva ahosi. Evaṃ so bodhisattaṃ nissāya bahuṃ dhanaṃ labhi.
导师责备了六群比丘,说:“比丘们,粗恶语对任何人来说都不是悦意的。”制定了这条学处之后,已经彻底觉悟的导师说出了这首偈颂——
Satthā ‘‘na, bhikkhave, pharusavacanaṃ nāma kassaci manāpa’’nti chabbaggiye bhikkhū garahitvā sikkhāpadaṃ paññapetvā abhisambuddho hutvā imaṃ gāthamāha –
“唯说悦耳之言,任何时候不说非悦耳之言;
对说悦耳之言者,重担亦被举起。
他因此未得到财富,心里却非常高兴。”
‘‘Manuññameva bhāseyya, nāmanuññaṃ kudācanaṃ; Manuññaṃ bhāsamānassa, garuṃ bhāraṃ udaddhari; Dhanañca naṃ alābhesi, tena cattamano ahū’’ti.
在这里,“应当只说让人欢喜的话”的意思是:和别人说话时,应当只说远离四种过失、甜美、称心、柔和、温软、亲切的话语。“它举起了沉重的负担”是说:名叫难提毗沙罗的那头公牛,对说话不中听的人,不肯拉起负担;后来对那位说称心亲切话语的婆罗门,它举起了沉重的负担,举起之后又拖又转。这是这句话的含义。而这里的“da”音,是为了音节连缀、词与词衔接而加上的。
Tattha manuññameva bhāseyyāti parena saddhiṃ bhāsamāno catudosavirahitaṃ madhuraṃ manāpaṃ saṇhaṃ mudukaṃ piyavacanameva bhāseyya. Garuṃ bhāraṃ udaddharīti nandivisālo balibaddo amanāpaṃ bhāsamānassa bhāraṃ anuddharitvā pacchā manāpaṃ piyavacanaṃ bhāsamānassa brāhmaṇassa garuṃ bhāraṃ uddhari, uddharitvā kaḍḍhitvā pavaṭṭesīti attho, da-kāro panettha byañjanasandhivasena padasandhikaro.
导师就这样引出“应当只说让人欢喜的话”这个法教,然后把本生故事和它连在一起:“那时候的婆罗门就是阿难,而难提毗沙罗就是我。”
Iti satthā ‘‘manuññameva bhāseyyā’’ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā brāhmaṇo ānando ahosi, nandivisālo pana ahameva ahosi’’nti.
甘哈本生注释
[29] 9. Kaṇhajātakavaṇṇanā
世尊住在祇园精舍时,为了双神变这件事而说了“无论从哪方面说,都是沉重的负担……”这则本生。这则本生连同从天界降下的故事,会在第十三集的《獐鹿本生》(本生 1.13.134 等)中详细说明。那时,正自觉者示现双神变之后,在天界住了三个月,在大自恣日降落到桑迦沙城城门口,在庞大的随从簇拥下进入祇园。比丘们聚集在法堂里,坐着谈论世尊的功德:“贤友们,如来真是无可匹敌的负重者。如来所担负的重担,没有别人能承担。那六位导师口口声声说‘我们来示现神变,我们来示现神变’,却连一个神变也没能示现。啊,世尊真是无可匹敌的负重者!”世尊来了之后,问道:“比丘们,你们现在聚在这里谈论什么?”他们回答:“尊者,我们没谈别的,就是在谈您这样的功德。”世尊说:“比丘们,如今我所担负的重担,谁来承担呢?过去我投生在畜生道时,也找不到一个能和我共同承担的人。”接着,他便讲起了过去的故事。
Yato yato garu dhuranti idaṃ satthā jetavane viharanto yamakapāṭihāriyaṃ ārabbha kathesi. Taṃ saddhiṃ devorohaṇena terasakanipāte sarabhamigajātake (jā. 1.13.134 ādayo) āvi bhavissati. Sammāsambuddhe pana yamakapāṭihāriyaṃ katvā devaloke temāsaṃ vasitvā mahāpavāraṇāya saṅkassanagaradvāre oruyha mahantena parivārena jetavanaṃ paviṭṭhe bhikkhū dhammasabhāyaṃ sannipatitvā ‘‘āvuso, tathāgato nāma asamadhuro, tathāgatena vuḷhadhuraṃ añño vahituṃ samattho nāma natthi, cha satthāro ‘mayameva pāṭihāriyaṃ karissāma, mayameva pāṭihāriyaṃ karissāmā’ti vatvā ekampi pāṭihāriyaṃ na akaṃsu, aho satthā asamadhuro’’ti satthu guṇakathaṃ kathentā nisīdiṃsu. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchi. ‘‘Mayaṃ, bhante, na aññāya kathāya, evarūpāya nāma tumhākameva guṇakathāyā’’ti. Satthā ‘‘bhikkhave, idāni mayā vuḷhadhuraṃ ko vahissati, pubbe tiracchānayoniyaṃ nibbattopi ahaṃ attanā samadhuraṃ kañci nālattha’’nti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨投生到了牛的胎里。那时,主人们趁它还是头小牛犊,就把它安置在一户老妇人家里,算作她提供住处的报酬,送给了她。老妇人用粥饭等食物细心照料它,把它当作儿子一样养大。于是它就以“祖母黑”这个名字为人所知。长大后,它浑身呈现出眼药膏一样的青黑色,常常和村里的牛群一起走动,性情温顺,举止端正。村里的孩子们抓住它的角、耳朵和脖子,吊在上面,还拽着它的尾巴玩耍,甚至骑到它背上。有一天,它想:“我的母亲生活困苦,她把我当儿子一样辛苦养大。不如我去做工挣钱,让她摆脱这种困苦。”从那时起,它便四处留意找活干。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto goyoniyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Atha naṃ sāmikā taruṇavacchakakāleyeva ekissā mahallikāya ghare vasitvā tassā nivāsavetanato paricchinditvā adaṃsu. Sā taṃ yāgubhattādīhi paṭijaggamānā puttaṭṭhāne ṭhapetvā vaḍḍhesi. So ‘‘ayyikākāḷako’’ tveva nāmaṃ paññāyittha. Vayappatto ca añjanavaṇṇo hutvā gāmagoṇehi saddhiṃ carati, sīlācārasampanno ahosi. Gāmadārakā siṅgesupi kaṇṇesupi galepi gahetvā olambanti, naṅguṭṭhepi gahetvā kīḷanti, piṭṭhiyampi nisīdanti. So ekadivasaṃ cintesi ‘‘mayhaṃ mātā duggatā, maṃ puttaṭṭhāne ṭhapetvā dukkhena posesi, yaṃnūnāhaṃ bhatiṃ katvā imaṃ duggatabhāvato moceyya’’nti. So tato paṭṭhāya bhatiṃ upadhārento carati.
有一天,一个商队主的儿子带着五百辆车来到一处崎岖难行的渡口。他的牛没法把车拉上去。他把五百辆车的牛一对一对地串起来,可连一辆车也拉不上去。菩萨那时正和村里的牛群一起在附近走动。商队主的儿子是个懂牛的行家,他心里琢磨:“这些牛里头,有没有哪头壮牛能把我的车拉上去?”他一边观察一边留意,看到了菩萨,心想:“这头良种牛肯定能帮我把车拉上去。它的主人是谁呢?”于是他去问那些牧牛人:“喂,这头牛是谁家的?我要把它套上车,等车都拉上去了,就给它工钱。”牧牛人说:“你牵去套上吧,它在这儿没有主人。”那人就用绳子穿住菩萨的鼻子使劲拉,可连让它动一下都做不到。据说菩萨心里想的是:“等他亲口把工钱讲定了,我才去。”商队主的儿子明白了它的心思,就说:“尊者,你要是能把这五百辆车都拉上去,每辆车我给你两个迦哈巴那作工钱,一共给你一千。”这时菩萨才自己走了过去。然后人们把它套在最前面那辆车上。它只一次发力,就把车提了起来,稳稳地放到了干地上。用同样的办法,它把所有的车都拉了上去。
Athekadivasaṃ eko satthavāhaputto pañcahi sakaṭasatehi visamatitthaṃ sampatto, tassa goṇā sakaṭāni uttāretuṃ na sakkonti, pañcasu sakaṭasatesu goṇā yugaparamparāya yojitā ekampi sakaṭaṃ uttāretuṃ nāsakkhiṃsu. Bodhisattopi gāmagoṇehi saddhiṃ tattha samīpe carati. Satthavāhaputtopi gosuttavittako, so ‘‘atthi nu kho etesaṃ gunnaṃ antare imāni sakaṭāni uttāretuṃ samattho usabhājānīyo’’ti upadhārayamāno bodhisattaṃ disvā ‘‘ayaṃ ājānīyo sakkhissati mayhaṃ sakaṭāni uttāretuṃ, ko nu kho assa sāmiko’’ti gopālake pucchi ‘‘ko nu kho bho imassa sāmiko, ahaṃ imaṃ sakaṭe yojetvā sakaṭesu uttāritesu vetanaṃ dassāmī’’ti. Te āhaṃsu ‘‘gahetvā naṃ yojetha, natthi imassa imasmiṃ ṭhāne sāmiko’’ti. So naṃ nāsāya rajjukena bandhitvā ākaḍḍhento cāletumpi nāsakkhi. Bodhisatto kira ‘‘bhatiyā kathitāya gamissāmī’’ti na agamāsi. Satthavāhaputto tassādhippāyaṃ ñatvā ‘‘sāmi, tayā pañcasu sakaṭasatesu uttāritesu ekekassa sakaṭassa dve dve kahāpaṇe bhatiṃ katvā sahassaṃ dassāmī’’ti āha. Tadā bodhisatto sayameva agamāsi. Atha naṃ purisā purimasakaṭesu yojesuṃ. Atha naṃ ekavegeneva ukkhipitvā thale patiṭṭhāpesi. Etenupāyena sabbasakaṭāni uttāresi.
商队主的儿子把每辆车各算一个钱币,共五百个钱币,包成一包,系在它脖子上。它心想:“这人没按事先讲好的数目给我工钱,现在我不让他走。”于是走过去,拦住最前面那辆车的去路,站在那里不动。那些人想把它赶开,却怎么也赶不走。商队主的儿子明白了:“看来这头牛知道自己拿到的工钱不够。”于是把每辆车各算两个钱币,共一千个钱币,包成一包,系在它脖子上,说:“这是你拖车上岸的工钱。”它叼起那个装着一千钱币的包,往母亲那里去了。村里的孩子们说:“快看,黑牛奶奶脖子上挂的是什么呀!”他们跟到菩萨身边来。菩萨追赶他们,把他们远远赶开,然后回到母亲身边。因为把五百辆车都拖上了岸,它双眼发红,显得疲惫不堪。老奶奶看见它脖子上挂着的装着一千钱币的钱袋,就问那些牧牛的孩子:“孩子,这是从哪儿得来的?”听完事情经过,她说:“孩子,我难道想靠你挣的工钱活命吗?你何必受这样的苦啊?”说完,她用温水给菩萨洗了澡,用油涂遍它全身,让它喝了水,又喂了它合适的食物。她命终之后,就和菩萨一起随业而去了。
Satthavāhaputto ekekassa sakaṭassa ekekaṃ katvā pañcasatāni bhaṇḍikaṃ katvā tassa gale bandhi. So ‘‘ayaṃ mayhaṃ yathāparicchinnaṃ bhatiṃ na deti, na dānissa gantuṃ dassāmī’’ti gantvā sabbapurimasakaṭassa purato maggaṃ nivāretvā aṭṭhāsi. Apanetuṃ vāyamantāpi naṃ apanetuṃ nāsakkhiṃsu. Satthavāhaputto ‘‘jānāti maññe esa attano bhatiyā ūnabhāva’’nti ekekasmiṃ sakaṭe dve dve katvā sahassabhaṇḍikaṃ bandhitvā ‘‘ayaṃ te sakaṭuttaraṇabhatī’’ti gīvāyaṃ laggesi. So sahassabhaṇḍikaṃ ādāya mātu santikaṃ agamāsi. Gāmadārakā ‘‘kiṃ nāmetaṃ ayyikākāḷakassa gale’’ti bodhisattassa santikaṃ āgacchanti. So te anubandhitvā dūratova palāpento mātu santikaṃ gato. Pañcannaṃ pana sakaṭasatānaṃ uttāritattā rattehi akkhīhi kilantarūpo paññāyittha. Ayyikā tassa gīvāya sahassatthavikaṃ disvā ‘‘tāta, ayaṃ te kahaṃ laddhā’’ti gopālakadārake pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘tāta, kiṃ ahaṃ tayā laddhabhatiyā jīvitukāmā, kiṃkāraṇā evarūpaṃ dukkhaṃ anubhosī’’ti vatvā bodhisattaṃ uṇhodakena nhāpetvā sakalasarīraṃ telena makkhetvā pānīyaṃ pāyetvā sappāyaṃ bhojanaṃ bhojetvā jīvitapariyosāne saddhiṃ bodhisattena yathākammaṃ gatā.
导师说:“比丘们,如来并不是只有现在才无可匹敌,过去也同样是无可匹敌的。”说完之后,他引出这段法的开示,把前后因缘连接起来,以正自觉者的身份诵出了这首偈颂:
Satthā ‘‘na, bhikkhave, tathāgato idāneva asamadhuro, pubbepi asamadhuroyevā’’ti vatvā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā abhisambuddho hutvā imaṃ gāthamāha –
“无论何处,只要担子沉重,只要路途艰深难行;
那时候,他们就套上那头黑牛,它便拉起那副重担。”
‘‘Yato yato garu dhuraṃ, yato gambhīravattanī; Tadāssu kaṇhaṃ yuñjanti, svāssu taṃ vahate dhura’’nti.
在这里,哪里重担沉重,就是说在某个地方,重担变得沉重难拉,别的公牛都抬不起来。所谓“gambhīravattanī”,意思是“在那里行走转动的路”,“vattanī”就是路的名称。意思是在某个地方,因为水深泥烂、面积又大,或者因为路面崎岖断裂,道路变得深险难行。所谓“tadāssu kaṇhaṃ yuñjanti”,这里的“assu”只是个虚词,意思就是“那时他们套上黑牛”。也就是说,当重担沉重、道路又深险难行的时候,他们就把别的公牛牵开,只套上那头黑牛。所谓“svāssu taṃ vahate dhuraṃ”,这里的“assu”同样只是个虚词,意思就是“它拉得动那副重担”。
Tattha yato yato garu dhuranti yasmiṃ yasmiṃ ṭhāne dhuraṃ garu bhāriyaṃ hoti, aññe balibaddā ukkhipituṃ na sakkonti. Yato gambhīravattanīti vattanti etthāti vattanī, maggassetaṃ nāmaṃ, yasmiṃ ṭhāne udakacikkhallamahantatāya vā visamacchinnataṭabhāvena vā maggo gambhīro hotīti attho. Tadāssu kaṇhaṃ yuñjantīti ettha assūti nipātamattaṃ, tadā kaṇhaṃ yuñjantīti attho. Yadā dhurañca garu hoti maggo ca gambhīro, tadā aññe balibadde apanetvā kaṇhameva yojentīti vuttaṃ hoti. Svāssu taṃ vahate dhuranti etthāpi assūti nipātamattameva, so taṃ dhuraṃ vahatīti attho.
世尊就这样点明:“比丘们,那时候,正是那头黑牛拉起了那副重担。”接着把前后因缘衔接起来,对本生故事作了总结对应:“那时候的那头老母牛,就是莲华色;而那头老奶奶黑牛,就是我。”
Evaṃ bhagavā ‘‘tadā, bhikkhave, kaṇhova taṃ dhuraṃ vahatī’’ti dassetvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā mahallikā uppalavaṇṇā ahosi, ayyikākāḷako pana ahameva ahosi’’nti.
10. 牟尼迦本生注释
[30] 10. Munikajātakavaṇṇanā
“不要羡慕牟尼卡”这个故事,是导师住在祇园精舍时,因为一位比丘被一个胖姑娘诱惑的事而讲的。详细内容会在第十三集的《小那罗陀迦叶本生》里说到。导师问那位比丘:“比丘,听说你心生厌倦了,是真的吗?”他回答:“是的,尊者。”“因为什么?”“尊者,是因为一个胖姑娘的诱惑。”导师说:“比丘,这个女人只会害了你。过去世里,你也是在她结婚那天丢了性命,被大家当成菜吃掉了。”说完,导师就讲起了过去的故事。
Māmunikassa pihayīti idaṃ satthā jetavane viharanto thullakumārikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Taṃ terasakanipāte cūḷanāradakassapajātake (jā. 1.13.40 ādayo) āvi bhavissati. Satthā pana taṃ bhikkhuṃ ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhitosī’’ti pucchi. ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ nissāyā’’ti? ‘‘Thullakumārikāpalobhanaṃ bhante’’ti. Satthā ‘‘bhikkhu esā tava anatthakārikā, pubbepi tvaṃ imissā vivāhadivase jīvitakkhayaṃ patvā mahājanassa uttaribhaṅgabhāvaṃ patto’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨投生在一个村庄里一户人家的牛胎中,名叫“大红”;他的弟弟则叫“小红”。这户人家就靠着这两兄弟来干农活。那户人家里有一位少女,城里有个良家子弟替自己的儿子向她求亲。她的父母心想:“女儿出嫁的时候,来的宾客正好可以多一道配菜。”于是就用粥饭喂养一头名叫牟尼卡的猪。小红看到后,问哥哥:“这户人家的农活全靠我们两兄弟来做,可他们只给我们草和秸秆之类的东西,却用粥饭喂那头猪。它到底凭什么能得到这些?”哥哥对他说:“亲爱的弟弟小红,你别羡慕它的食物。这头猪吃的是临死前的饭。等这位少女出嫁时,来的宾客就会把它当配菜吃掉,所以他们才养着它。再过几天,那些人就会来了。到时候你会看到,他们抓住猪的脚,把它从床底下拖出来,弄死它,做成给宾客吃的菜。”说完,哥哥说了这首偈颂——
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ gāmake ekassa kuṭumbikassa gehe goyoniyaṃ nibbatti ‘‘mahālohito’’ti nāmena, kaniṭṭhabhātāpissa cūḷalohito nāma ahosi. Teyeva dve bhātike nissāya tasmiṃ kule kammadhuraṃ vattati. Tasmiṃ pana kule ekā kumārikā atthi, taṃ eko nagaravāsī kulaputto attano puttassa vāresi. Tassā mātāpitaro ‘‘kumārikāya vivāhakāle āgatānaṃ pāhunakānaṃ uttaribhaṅgo bhavissatī’’ti yāgubhattaṃ datvā munikaṃ nāma sūkaraṃ posesuṃ. Taṃ disvā cūḷalohito bhātaraṃ pucchi ‘‘imasmiṃ kule kammadhuraṃ vattamānaṃ amhe dve bhātike nissāya vattati, ime pana amhākaṃ tiṇapalālādīneva denti, sūkaraṃ yāgubhattena posenti, kena nu kho kāraṇena esa etaṃ labhatī’’ti. Athassa bhātā ‘‘tāta cūḷalohita, mā tvaṃ etassa bhojanaṃ pihayi, ayaṃ sūkaro maraṇabhattaṃ bhuñjati. Etissā hi kumārikāya vivāhakāle āgatānaṃ pāhunakānaṃ uttaribhaṅgo bhavissatīti ime etaṃ sūkaraṃ posenti, ito katipāhaccayena te manussā āgamissanti, atha naṃ sūkaraṃ pādesu gahetvā kaḍḍhentā heṭṭhāmañcato nīharitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā pāhunakānaṃ sūpabyañjanaṃ kariyamānaṃ passissasī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
“别羡慕那位牟尼迦,他吃的是病人的饭食;
别操心,安心吃你的粗糠吧,这才是长寿的标志。”
‘‘Mā munikassa pihayi, āturannāni bhuñjati; Appossukko bhusaṃ khāda, etaṃ dīghāyulakkhaṇa’’nti.
在这件事上,“不要羡慕牟尼迦”的意思是:不要对牟尼迦的食物生起羡慕,不要想“这牟尼迦正在吃好东西”而羡慕它,也不要盼着“我什么时候也能像它那样享福”而渴望变成牟尼迦那样。因为这头猪吃的是病食。所谓病食,就是送命的食物。“安闲自在地吃你的粗糠吧”,意思是:别去贪它的食物,自己安安心心吃你得到的那份粗糠。这就是长寿的标志,也就是长寿的原因。没过多久,那些人就来了,把牟尼迦杀了,用各种方式烹调。菩萨对小红说:“亲爱的,你看到牟尼迦了吗?”小红说:“哥哥,我看到了牟尼迦吃那食物的果报。跟它的食物相比,我们吃的这些草、秸秆、粗糠,要胜过百倍千倍,而且是最好的、没有过失的、能长寿的标志。”
Tattha mā munikassa pihayīti munikassa bhojane pihaṃ mā uppādayi, ‘‘esa muniko subhojanaṃ bhuñjatī’’ti mā munikassa pihayi, ‘‘kadā nu kho ahampi evaṃ sukhito bhaveyya’’nti mā munikabhāvaṃ patthayi. Ayañhi āturannāni bhuñjati. Āturannānīti maraṇabhojanāni. Appossukko bhusaṃ khādāti tassa bhojane nirussukko hutvā attanā laddhaṃ bhusaṃ khāda. Etaṃ dīghāyulakkhaṇanti etaṃ dīghāyubhāvassa kāraṇaṃ. Tato na cirasseva te manussā āgamiṃsu, munikaṃ ghātetvā nānappakārehi paciṃsu. Bodhisatto cūḷalohitaṃ āha ‘‘diṭṭho te, tāta, muniko’’ti. Diṭṭhaṃ me, bhātika, munikassa bhojanaphalaṃ, etassa bhojanato sataguṇena sahassaguṇena amhākaṃ tiṇapalālabhusamattameva uttamañca anavajjañca dīghāyulakkhaṇañcāti.
导师为了开示,先讲了这样一段话:“比丘啊,你过去也是因为这位少女,才落到性命断送、成了众人食物的地步。”接着阐明了诸谛;谛理讲完时,那位心生厌离的比丘便证入了入流果。导师把前后的因缘连接起来,归结了这则本生故事:“那时的那头牟尼迦猪,就是这位心生厌离的比丘;那位丰满的少女,就是现在这个女孩;小红是阿难,而大红就是我。”
Satthā ‘‘evaṃ kho tvaṃ bhikkhu pubbepi imaṃ kumārikaṃ nissāya jīvitakkhayaṃ patvā mahājanassa uttaribhaṅgabhāvaṃ gato’’ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhito bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Satthā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā munikasūkaro ukkaṇṭhitabhikkhu ahosi, thullakumārikā esā eva, cūḷalohito ānando, mahālohito pana ahameva ahosi’’nti.
羚羊、狗、良马与骏马;
渡场、妇面、常习、欢喜黑及牟尼迦。
Kuruṅgaṃ kukkurañceva, bhojājānīyañca ājaññaṃ; Titthaṃ mahiḷāmukhābhiṇhaṃ, nandikaṇhañca munikanti.