第10篇 《念处经》的注释·觉支品的注释
1. 根本法门品复注 · 61 段
觉支品的注释巴利
Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā
118 对于“应觉醒的众生”:是指从烦恼的睡眠中觉醒的众生,或者是指通达圣谛的众生。“于诸支”:是指于诸因,或者于诸部分。从生灭智生起开始,就称为安住于正觉之道,所以说“从开始修观者起,就是瑜伽行者,也就是正觉”。巴利
118.Bujjhanakasattassāti kilesaniddāya paṭibujjhanakasattassa, ariyasaccānaṃ vā paṭivijjhanakasattassa. Aṅgesūti kāraṇesu, avayavesu vā. Udayabbayañāṇuppādato paṭṭhāya sambodhipaṭipadāyaṃ ṭhito nāma hotīti āha ‘‘āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaroti sambodhī’’ti.
“念觉支的生起因缘”这个词的含义,应当依照前面讲“疑的生起因缘”时所说的方法来理解。这里说的因缘,就是如理作意。“于此”指的是在念上。这里的处格,要用在“应当成就的事”这个意义上。巴利
‘‘Satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā’’ti padassa attho ‘‘vicikicchaṭṭhānīyā’’ti ettha vuttanayena veditabbo. Tanti yonisomanasikāraṃ. Tatthāti satiyaṃ. Nipphādetabbe cetaṃ bhummaṃ.
念与正知合在一起,就叫念与正知。或者也可以说,以念为先导,对“前进”等有意义的行为状态加以把握的智慧,就是念与正知。它在一切情况下都能带来“有念而行”的状态,所以能促成念觉支的生起。就像舍弃敌对的法、修习随顺的法,能让尚未生起的善法生起一样,同样地,避开没有正念的人、亲近有正念而行的人,并在这一点上持续地投入和运用,就能促成念觉支的生起。这段经文就是用“念与正知”等说法来显示这个意思。巴利
Sati ca sampajaññañca satisampajaññaṃ (dī. ni. ṭī. 2.385; saṃ. ni. ṭī. 2.5.232; a. ni. ṭī. 1.1.418). Atha vā satipadhānaṃ abhikkantādisātthakabhāvapariggaṇhanañāṇaṃ satisampajaññaṃ. Taṃ sabbattha satokāribhāvāvahattā satisambojjhaṅgassa uppādāya hoti. Yathā paccanīkadhammānaṃ pahānaṃ anurūpadhammasevanā ca anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya hoti, evaṃ satirahitapuggalavivajjhanā, satokārīpuggalasevanā, tattha ca yuttapayuttatā satisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘satisampajañña’’ntiādinā.
对诸法的简择,或者于诸法之中的简择,就是法抉择;这个法抉择本身就是觉支,所以叫法抉择觉支。关于“善与不善诸法”等应当说明的内容,前面已经讲过了。其中,所谓“如理作意的数数修习”,就是指与智相应的心生起——它是依如实通达善等诸法各自的自性、作用、特相等而生起的。因为作意不颠倒,所以叫“如理作意”;由于心倾向于彼,转向也成为同类;它不断反复生起,就是“数数修习”。“为更多生起”是为了让它一再地生起;“为广博”是为了让它变得广大;“为圆满”是为了让它得到充分的修习。巴利
Dhammānaṃ, dhammesu vā vicayo dhammavicayo, so eva sambojjhaṅgo, tassa dhammavicayasambojjhaṅgassa. ‘‘Kusalākusalā dhammā’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Tattha yonisomanasikārabahulīkāroti kusalādīsu taṃtaṃsabhāvarasalakkhaṇādikassa yāthāvato avabujjhanavasena uppanno ñāṇasampayuttacittuppādo. So hi aviparītamanasikāratāya ‘‘yonisomanasikāro’’ti vutto, tadābhogatāya āvajjanāpi taggatikāva, tassa abhiṇhapavattanaṃ bahulīkāro. Bhiyyobhāvāyāti punappunabhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Pāripūriyāti paribrūhanāya.
“好问性”是指深入探究之后再发问的状态。亲近师长之后,透彻通达五部尼柯耶连同它们的注释,对于其中成为疑难关键的地方,就一一这样问:“尊者,这是什么意思?这个的含义是什么?”对这样询问蕴、处等义理的人,法抉择觉支就会生起。因此说“于蕴、界……乃至……数数修习”。巴利
Paripucchakatāti pariyogāhetvā pucchakabhāvo. Ācariye payirupāsitvā pañcapi nikāye saha aṭṭhakathāya pariyogāhetvā yaṃ yaṃ tattha gaṇṭhiṭṭhānabhūtaṃ, taṃ taṃ ‘‘idaṃ bhante kathaṃ, imassa ko attho’’ti khandhāyatanādiatthaṃ pucchantassa dhammavicayasambojjhaṅgo uppajjati. Tenāha ‘‘khandhadhātu…pe… bahulatā’’ti.
依处清净的作用:在这里,身体是心和心所生起的依止处,与身体相连的衣服等物,在此被称为“依处”。让这些依处变得清净,从而使它们能带给心安乐,这就是使它们清净的做法。因此说“内与外”等。“有过患之染”是指风等引发的过患染污。“被汗与尘垢所污”是指被汗水以及称为泥垢的身体污垢所沾染。“及”字也包含了其他令身体受苦的事物。“或坐卧具”:通过“或”字,应当知道也包含了钵等物品。当它们不净时,或者当它们成为所缘时——为什么对致力于修行的人,这些会成为所缘呢?这是就偶尔生起的心念来说的,因为那些心念会导致心一境性变得不清净。对于作为依止等条件的心与心所,“智亦”:这里的“亦”字是总括的意思。因此,不仅那依处本身不清净,智也会变得不清净;这表明依处不清净会导致依赖于它的心与心所不清净,就像所缘不清净会导致能缘不清净一样。巴利
Vatthuvisadakiriyāti ettha cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato sarīraṃ, tappaṭibaddhāni cīvarādīni ca idha ‘‘vatthūnī’’ti adhippetāni. Tāni yathā cittassa sukhāvahāni honti, tathā karaṇaṃ tesaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘ajjhattikabāhirāna’’ntiādi. Ussannadosanti vātādiussannadosaṃ. Sedamalamakkhitanti sedena ceva jallikāsaṅkhātena sarīramalena ca makkhitaṃ. Ca-saddena aññampi sarīrassa pīḷāvahaṃ saṅgaṇhāti. Senāsanaṃ vāti vā-saddena pattādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Avisade sati, visayabhūte vā. Kathaṃ bhāvanamanuyuttassa tāni visayo? Antarantarā pavattanakacittuppādavasenevaṃ vuttaṃ. Te hi cittuppādā cittekaggatāya aparisuddhabhāvāya saṃvattanti. Cittacetasikesu nissayādipaccayabhūtesu. Ñāṇampīti pi-saddo sampiṇḍanattho. Tena na kevalaṃ taṃ vatthuyeva, atha kho tasmiṃ aparisuddhe ñāṇampi aparisuddhaṃ hotīti nissayāparisuddhiyā taṃnissitāparisuddhi viya visayassa aparisuddhatāya visayīnaṃ aparisuddhiṃ dasseti.
令其平衡,是指在作用上既不缺也不多地运作。当因缘条件如此时,在所信之事上,由于胜解的作用特别突出,慧不明晰,而精进等又松弛无力,信根就变得强而有力。因此说“其余诸根软弱”——之所以这样说,是因为信根强而有力,而其余诸根软弱。不让相应诸法堕入懈怠一边,而是策励它们、给它们提供支持力量,这就是策励;策励本身就是它的作用,即策励的作用。“不能做”一语应当联系上下文来理解。到达所缘之后安住,或者说不放弃,就是现前。能对治散乱,或者依靠它使相应诸法不散乱,那就是不散乱。就像眼睛看色境一样,由于被强大的信根所压倒,它不能完成如实看见境域自性的“见”的作用。对于同时生起的诸法,要让它们各自发挥主导作用而同时运作,只有靠诸根一味平等才能达成目的,没有别的办法。巴利
Samabhāvakaraṇanti kiccato anūnādhikabhāvakaraṇaṃ. Yathāpaccayaṃ saddheyyavatthusmiṃ adhimokkhakiccassa paṭutarabhāvena paññāya avisadatāya vīriyādīnañca sithilatādinā saddhindriyaṃ balavaṃ hoti. Tenāha ‘‘itarāni mandānī’’ti. Tatoti tasmā saddhindriyassa balavabhāvato itaresañca mandattā. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanaṃ anubalappadānaṃ paggaho, paggahova kiccaṃ paggahakiccaṃ. ‘‘Kātuṃ na sakkotī’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ. Vikkhepapaṭipakkho, yena vā sampayuttā avikkhittā honti, so avikkhepo. Rūpagataṃ viya cakkhunā yena yāthāvato visayasabhāvaṃ passati, taṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti balavatā saddhindriyena abhibhūtattā. Sahajātadhammesu indaṭṭhaṃ kārentānaṃ sahapavattamānānaṃ dhammānaṃ ekarasatāvaseneva atthasiddhi, na aññathā.
所以,这里是以“因”的身份,回头指出前面已经说过的那个意思。“那”指的是信根。所谓“通过观察法的自性”,是说:有人对可信之事的殊胜等功德过分信解,信根因此变得很强;对这样的人,就要通过分辨缘与缘所生等的差别,如实地加以审察。这样依照法性规律,从自性和作用去把握时,胜解就不会广泛活跃;这是因为,要以“这是这些法的自性”这样如实了知,慧的作用就显得格外强。因为在主导性的诸法中,信强时慧就弱,慧强时信就弱。因此说“要通过观察该法的自性……应当使它减弱”。所谓“通过不如彼作意”,意思是:不以那种使修行者信根变强的方式投入修行。这里,信根变强有两种情况:一是由于自身的缘特别,使它的作用超胜;二是由于精进等的作用微弱。其中,第一种情况已经说明了减弱的方法。至于第二种情况,则应以能使精进等作用敏锐的作意,使信根与它们平等一味,从而把它减弱,而不是以那种使精进等作用变弱、令信根变强的作意方式。按这个道理,其余诸根的减弱方法也应这样理解。巴利
Tasmāti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Tanti saddhindriyaṃ. Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenāti yassa saddheyyavatthuno uḷāratādiguṇe adhimuccanassa sātisayappavattiyā saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tassa paccayapaccayuppannatādivibhāgato yāthāvato vīmaṃsanena. Evañhi evaṃdhammatānayena sabhāvasarasato pariggayhamāne savipphāro adhimokkho na hoti ‘‘ayaṃ imesaṃ dhammānaṃ sabhāvo’’ti parijānanavasena paññābyāpārassa sātisayattā. Dhuriyadhammesu hi yathā saddhāya balavabhāve paññāya mandabhāvo hoti, evaṃ paññāya balavabhāve saddhāya mandabhāvo hoti. Tena vuttaṃ ‘‘taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena…pe… hāpetabba’’nti. Tathāamanasikārenāti yenākārena bhāvanamanuyuñjantassa saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tenākārena bhāvanāya ananuyuñjanatoti vuttaṃ hoti. Idha duvidhena saddhindriyassa balavabhāvo attano vā paccayavisesavasena kiccuttariyato vīriyādīnaṃ vā mandakiccatāya. Tattha paṭhamavikappe hāpanavidhi dassito, dutiyavikappe pana yathā manasikaroto vīriyādīnaṃ mandakiccatāya saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena, vīriyādīnaṃ paṭukiccabhāvāvahena manasikārena saddhindriyaṃ tehi samarasaṃ karontena hāpetabbaṃ. Iminā nayena sesindriyesupi hāpanavidhi veditabbo.
婆迦梨长老的故事:这位具寿原本是信胜解者,已经积累了修行资粮,一心只想着亲见导师的色身,就这样安住着。导师教诫他说:“婆迦梨,你看见这副腐烂的色身有什么用?婆迦梨,见到法的人,就是见到了我”等等,并为他指定了业处。但他仍然不肯精勤用功,被导师遣离后,为了自我了断,便爬上了一处断崖。这时,导师就以他原本坐着的姿势,放光开示,让他看清其中的利害——巴利
Vakkalittheravatthūti so hi āyasmā saddhādhimuttāya katādhikāro satthu rūpakāyadassanapasuto eva hutvā viharanto satthārā ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.87) ovaditvā kammaṭṭhāne niyojitopi taṃ ananuyuñjanto paṇāmito attānaṃ vinipātetuṃ papātaṭṭhānaṃ abhiruhi. Atha naṃ satthā yathānisinnova obhāsagissajjanena atthānaṃ dassetvā –
“ 比丘满怀欢喜,对佛陀的教法生起净信;
他将证得寂静的境界,也就是一切行止息的安乐。”巴利
‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane; Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 381);
说完偈颂后,世尊对婆迦梨说:“来吧,婆迦梨。”他就像被那不死甘露灌了顶一样,满心欢喜,随即开始修观。可是因为信根太强,他没能进入观的道路。世尊知道后,为了让他的诸根达到平衡,就帮他清理了业处,再重新教给他。他按照导师所教的方法努力修观,沿着圣道的次第,证得了阿拉汉果。因此说:“这里,婆迦梨长老的事可以作为例证。”巴利
Gāthaṃ vatvā ‘‘ehivakkalī’’ti āha. So tena amateneva abhisitto haṭṭhatuṭṭho hutvā vipassanaṃ paṭṭhapesi, saddhāya pana balavabhāvato vipassanāvīthiṃ na otarati. Taṃ ñatvā bhagavā tassa indriyasamattapaṭipādanāya kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi. So satthārā dinnanayena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ ‘‘vakkalittheravatthu cettha nidassana’’nti.
“其他作用的区别”是指现前作用等各种不同作用的差别。“轻安等”的“等”字,涵盖了定觉支和舍觉支。“应当让它减弱”:就像信根过强时,可以通过观察法的自相使它减弱;同样,精进根过强时,可以通过修习轻安等使它减弱,因为轻安等属于定的范畴。也就是说,正如修习精进等能守护定根过强以免落入懈怠一样,轻安等能守护精进根过强以免落入掉举,从而绝对地使它减弱。因此说“应当通过修习轻安等让它减弱”。“首那长老的事”是指身体娇嫩的首那长老的故事。这位具寿从导师跟前领受业处之后,住在清凉林中,他心想:“我的身体这么娇嫩,不可能舒舒服服地就证得究竟安乐。就算让身体疲劳受苦,也应当修行沙门法。”于是他只行站立与经行,专心致志地精勤。纵然脚底磨出水泡,他仍放下身体的感受,强行策励精进。由于过度激发精进,他反而无法证得殊胜的成就。导师来到那里,用调琴的譬喻来教诫他,开示了令精进平衡的方法,为他净化业处后,便去了灵鹫山。这位长老也依照导师所授的方法,将精进调到平衡,勤奋修习观,最终证得了阿拉汉果。因此说“应当举出首那长老的事”。“其余诸根也是如此”是指念、定、慧诸根也是如此。巴利
Itarakiccabhedanti upaṭṭhānādikiccavisesaṃ. Passaddhādīti ādi-saddena samādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ saṅgaho. Hāpetabbanti yathā saddhindriyassa balavabhāvo dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāyati, evaṃ vīriyindriyassa adhimattatā passaddhiādibhāvanāya hāyati samādhipakkhiyattā tassā. Tathāhi sā samādhindriyassa adhimattataṃ kosajjapātato rakkhantī vīriyādibhāvanā viya vīriyindriyassa adhimattataṃ uddhaccapātato rakkhantī ekaṃsato hāpeti. Tena vuttaṃ ‘‘passaddhādibhāvanāya hāpetabba’’nti. Soṇattherassa vatthūti sukhumālasoṇattherassa vatthu. So hi āyasmā, satthu, santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sītavane viharanto ‘‘mama sarīraṃ sukhumālaṃ, na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ, kāyaṃ kilametvāpi samaṇadhammo kātabbo’’ti ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāya padhānamanuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhavīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Satthā tattha gantvā vīṇūpamovādena ovaditvā vīriyasamatāyojanavidhiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā gijjhakūṭaṃ gato. Theropi satthārā dinnanayena vīriyasamataṃ yojetvā bhāvento vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘soṇattherassa vatthu dassetabba’’nti. Sesesupīti satisamādhipaññindriyesupi.
所谓“均等”,是指信与慧彼此之间不多不少、没有谁高谁低的状态,定与精进也是如此。就像信与慧各自都是起主导作用的法,从作用上说,尤其应当要求它们互不越界,因为二者势力均等时,安止才能成就;同样,定与精进分别偏向懈怠和掉举两边,当它们势力均等、互相扶持时,与它们相应的法就不会落入两个极端,安止才能真正成就。“强信者”等语句,是从反面来论证这个道理。它的意思是:一个人信力很强但智慧不明晰,就会变成盲目轻信,而不是经过审察的净信。这样的人会在不该信的地方生信,就像外道弟子一样。他会落入“欺诈分”,也就是诡诈那一类。如果信弱而智慧过度驰骋,就会被似是而非的理由所骗,臆想出“不必实际施舍财物,仅凭心中一念就能成就布施福业”之类的说法,心被干枯的思辨撕碎,听不进智者的教导,也无法被说服。因此说“就像由药引起的病一样,难以医治”。在这里,信与慧彼此均等能带来利益,不均等则带来损害;同样,定与精进彼此均等能带来不散乱,不均等则带来散乱。意思是:懈怠占了上风,就达不到安止。掉举占了上风,也是同样的道理。“这两者”指信与慧这一对、定与精进这一对。“应当使之均等”,就是应当使它们势力均等。巴利
Samatanti saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ anūnānadhikabhāvaṃ, tathā samādhivīriyānaṃ. Yathā hi saddhāpaññānaṃ visuṃ visuṃ dhuriyadhammabhūtānaṃ kiccato aññamaññānātivattanaṃ visesato icchitabbaṃ, yato nesaṃ samadhuratāya appanā sampajjati, evaṃ samādhivīriyānaṃ kosajjuddhaccapakkhikānaṃ samarasatāya sati aññamaññūpatthambhanato sampayuttadhammānaṃ antadvayapātābhāvena sammadeva appanā ijjhatīti. Balavasaddhotiādi vuttassevatthassa byatirekamukhena samatthanaṃ. Tassattho – yo balavatiyā saddhāya samannāgato avisadañāṇo, so mudhāpasanno hoti,na aveccappasanno. Tathā hi so avatthusmiṃ pasīdati seyyathāpi titthiyasāvakā. Kerāṭikapakkhanti sāṭheyyapakkhaṃ bhajati. Saddhāhīnāya paññāya atidhāvanto ‘‘deyyavatthupariccāgena vinā cittuppādamattenapi dānamayaṃ puññaṃ hotī’’tiādīni parikappeti hetupatirūpakehi vañcito, evaṃbhūto ca sukkhatakkaviluttacitto paṇḍitānaṃ vacanaṃ nādiyati, saññattiṃ na gacchati. Tenāha ‘‘bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hotī’’ti. Yathā cettha saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ samabhāvo atthāvaho, anatthāvaho visamabhāvo, evaṃ samādhivīriyānaṃ aññamaññaṃ avikkhepāvaho samabhāvo, itaro vikkhepāvaho cāti. Kosajjaṃ adhibhavati, tena appanaṃ na pāpuṇātīti adhippāyo . Uddhaccaṃ adhibhavatīti etthāpi eseva nayo. Tadubhayanti saddhāpaññādvayaṃ samādhivīriyadvayañca. Samaṃ kātabbanti samarasaṃ kātabbaṃ.
对于修定业处的人,也就是修止业处的人。这里说“这样”,意思是:当信心稍微强一点的时候,就是这个道理。“相信”是指不去想“仅仅靠‘地、地’这样作意,禅那怎么可能生起呢”,而是相信“正自觉者所说的修行方法一定会成功”,这样生起信心、让信心增长。“投入”是指并不是真的进入所缘,而是以胜解的方式认可、全身心投入。一境性应该强而有力,因为禅那以定为根本。“二者”是指定和慧。对于修定业处的人来说,因为定特别突出,慧也应该同样突出,所以说“也要均等”,意思是要处于平等的状态。这里说的“安止”是指世间的安止,正因为这样,论师才用不确定的语气说“也是会有的”。至于出世间的安止,则要求定和慧二者均等才能实现。正如经中所说:“他修习止与观,两者齐头并进。”如果说信与慧、定与精进特别需要均等,那念又怎样呢?回答说:然而,念在一切情况下都应该强而有力。“在一切情况下”是指在五种根中,即属于昏沉和掉举两方的五根。论师取掉举一方的一部分,说“信、精进、慧”。否则,喜也应该被取入。正因为这样,只说“与懈怠一方的定”,而没有说“与轻安、定、舍”。这里的“念”就是念。就像在一切王事中都投入的人叫一切事者。因为它在一切情况下都需要,论师在义注中就是这样说的。在一切情况下都投入的,是一切处者;或者,因为一切属于昏沉和掉举两方的觉支都应当被需要,所以是一切处者,正是一切处者才是一切处者。“心”是指善心。因为对于那善心来说,念是皈依处、是归宿,为了未达到的达到、未证得的证得。因此论师说“以守护为现起”等。巴利
Samādhikammikassāti samathakammaṭṭhānikassa. Evanti evaṃ sante, saddhāya thokaṃ balavabhāve satīti attho. Saddahantoti ‘‘pathavīti manasikāramattena kathaṃ jhānuppattī’’ti acintetvā ‘‘addhā sammāsambuddhena vuttavidhi ijjhissatī’’ti saddahanto saddhaṃ janento. Okappentoti ārammaṇaṃ anupavisitvā viya adhimuccanavasena avakappento pakkhandanto. Ekaggatā balavatī vaṭṭati samādhippadhānattā jhānassa. Ubhinnanti samādhipaññānaṃ. Samādhikammikassa samādhino adhimattatāya paññāya adhimattatāpi icchitabbāti āha ‘‘samatāyapī’’ti, samabhāvenapīti attho. Appanāti lokiyaappanā. Tathā hi ‘‘hotiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati. Lokuttarappanā pana tesaṃ samabhāveneva icchitā. Yathāha ‘‘samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (a. ni. 4.17; paṭi. ma. 2.5). Yadi visesato saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samatā icchitā, kathaṃ satīti āha ‘‘sati pana sabbattha balavatī vaṭṭatī’’ti. Sabbatthāti līnuddhaccapakkhikesu pañcasu indriyesu. Uddhaccapakkhikekadese gaṇhanto ‘‘saddhāvīriyapaññāna’’nti āha. Aññathā pīti ca gahetabbā siyā. Tathā hi ‘‘kosajjapakkhikena samādhinā’’icceva vuttaṃ, na ‘‘passaddhisamādhiupekkhāhī’’ti. Sāti sati. Sabbesu rājakammesu niyutto sabbakammiko. Tenāti tenā sabbattha icchitabbatthena kāraṇena. Āha aṭṭhakathāyaṃ. Sabbattha niyuttā sabbatthikā, sabbena vā līnuddhaccapakkhiyena bojjhaṅgena atthetabbā sabbatthiyā, sabbatthiyāva sabbatthikā. Cittanti kusalacittaṃ. Tassa hi sati paṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya. Tenāha ‘‘ārakkhapaccupaṭṭhānā’’tiādi.
对于“在蕴等种种分别中智慧尚未深入”这句话,意思是:即使因为广学多闻,他的智慧仍然没有安立在蕴、处等分别上。因为亲近多闻的人,能带来闻所成慧。即使是刚开始修观的人,由于安住在修所成慧中,也确定可以称为有智慧的人,所以说“等慧……亲近善知识”。由于所知法本身甚深,能辨别它的智慧也被说为甚深,因此说“在甚深的蕴等中运作的深慧”。那个所知法必须由这样的智慧去行持,所以是深智的行境;或者说,那智慧在那里依种种分别而运作,就是深智的行境,对它的省察就是“深慧的分别观察”。就像念达到圆满的人就是阿拉汉一样,慧达到圆满的人也是如此,所以说“以阿拉汉道,修习达到圆满”。对于精进等,也是同样的道理。巴利
Khandhādibhede anogāḷhapaññānanti pariyattibāhusaccavasenapi khandhāyatanādīsu appatiṭṭhitabuddhīnaṃ. Bahussutasevanā hi sutamayañāṇāvahā. Taruṇavipassanāsamaṅgīpi bhāvanāmayañāṇe ṭhitattā ekaṃsato paññavā eva nāma hotīti āha ‘‘samapaññāsa…pe… puggalasevanā’’ti. Ñeyyadhammassa gambhīrabhāvavasena tapparicchedakañāṇassa gambhīrabhāvaggahaṇanti āha ‘‘gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāyā’’ti. Tañhi ñeyyaṃ tādisāya paññāya caritabbato gambhīrañāṇacariyaṃ, tassā vā paññāya tattha pabhedato pavatti gambhīrañāṇacariyā, tassā paccavekkhaṇāti āha ‘‘gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā’’ti. Yathā sativepullappatto nāma arahā eva, evaṃ so eva paññāvepullappattopīti āha ‘‘arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotī’’ti. Vīriyādīsupi eseva nayo.
“把烧红的铁橛塞到他手里”等(《中部》3.250、267;《增支部》3.36)所说的五种束缚刑罚,对于已生在地狱的有情,大多数情况下是最先施行的;又因为在《天使经》等中,这种苦最初就被说到,所以说“从五种束缚刑罚开始”。“以车乘等时”中的“等”字,还包含其他被人和畜生逼恼的时候。“一佛间隔”这句话,是就那些在饿鬼中不断辗转受生的有情而说的;或者,某些饿鬼也像某些畜生一样,有那样长的寿命。确实如此,黑龙王就曾见过四位佛陀的容貌。巴利
‘‘Tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamentī’’tiādinā (ma. ni. 3.250, 267; a. ni. 3.36) pañcavidhabandhanakammakāraṇaṃ niraye nibbattasattassa yebhuyyena sabbapaṭhamaṃ karontīti devadūtasuttādīsu tassā ādito vuttattā ca āha ‘‘pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāyā’’ti. Sakaṭavāhanādikāleti ādi-saddena tadaññaṃ manussehi tiracchānehi ca vibādhiyamānakālaṃ saṅgaṇhāti. Ekaṃ buddhantaranti idaṃ aparāparaṃ petesuyeva uppajjanakasattavasena vuttaṃ, ekaccānaṃ vā petānaṃ ekaccatiracchānānaṃ viya tathā dīghāyukabhāvato. Tathā hi kāḷo nāgarājā catunnaṃ buddhānaṃ adhigatarūpadassano.
像这样看见功德的人,就是说,一切出世间的和世间的殊胜成就,都只依靠精进才能得到,他就是如此在精进中惯于看见功德的人。行道,是指连同前行阶段在内的、通向涅槃的圣道修行道路。因为对比丘来说,为了脱离轮回,这是应当走、应当修的道路,所以叫作行道。多为身体强健之事的人,就是不管怎样都专心致力于让身体强健。团食,就是国土团食。供养资具的施主们在自己身上所作的善行,能靠自己的正确修行而变得有大果报,以这样的方式来回报和恭敬团食与乞食,就叫作敬团食。巴利
Evaṃ ānisaṃsadassāvinoti vīriyāyatto eva sabbo lokuttaro lokiyo ca visesādhigamoti evaṃ vīriye ānisaṃsadassanasīlassa. Gamanavīthinti sapubbabhāgaṃ nibbānagāminiṃ ariyamaggapaṭipadaṃ. Sā hi bhikkhuno vaṭṭanissaraṇāya gantabbā paṭipajjitabbā paṭipadāti katvā gamanavīthi nāma. Kāyadaḷhībahuloti yathā tathā kāyassa daḷhīkammapasuto. Piṇḍanti raṭṭhapiṇḍaṃ. Paccayadāyakānaṃ attani kārassa attano sammāpaṭipattiyā mahapphalabhāvassa karaṇena piṇḍassa bhikkhāya paṭipūjanā piṇḍāpacāyanaṃ.
“取出”是指从钵袋里取出来。“听到那个声音之后”:长老当时正站在茅草屋门口,凭五神通中的天耳通,听到了那位女施主说的话。人间福报、天界福报,最终是涅槃福报,这就是三种福报。“你能给予吗”:长老在心里问自己:“你能否凭她对你所作的布施功德和服务功德,加上遇到殊胜福田这一点,给予她一次次人间和天界的福报,最终还能给予她涅槃的福报呢?” “露出微笑”:他这样省察到最后,心里想“我已经轻轻松松超越了轮回之苦”,因为生起了这份欢喜,就露出了微笑。巴利
Nīharantoti pattatthavikato nīharanto. Taṃ saddaṃ sutvāti taṃ upāsikāya vacanaṃ paṇṇasāladvāre ṭhitova pañcābhiññatāya dibbasotena sutvā. Manussasampatti dibbasampatti ante nibbānasampattīti tisso sampattiyo. Dātuṃ sakkhissasīti ‘‘tayi katena dānamayena veyyāvaccamayena ca puññakammena khettavisesabhāvūpagamanena aparāparaṃ devamanussasampattiyo ante nibbānasampattiñca dātuṃ sakkhissasī’’ti thero attānaṃ pucchati. Sitaṃ karontovāti ‘‘akiccheneva mayā vaṭṭadukkhaṃ samatikkanta’’nti paccavekkhaṇāvasāne sañjātapāmojjavasena sitaṃ karonto eva.
行为不正的人,是指因为违犯了种姓之法、家族之法等,所以行为不正确。就像行为不正的儿子,由于这种不正的行为,成了家族传承之外的人,不能分享父亲留下的遗产;同样,懈怠的人也因为自己的懈怠,行为不正,不能分享应该从导师那里获得的圣财遗产。只有发起精进的人,因为行为正确,才能获得。精进觉支生起——这句话就是这样连接的。一切地方都是如此。巴利
Vippaṭipannanti jātidhammakuladhammādilaṅghanena asammāpaṭipannaṃ. Evaṃ yathā asammāpaṭipanno putto tāya eva asammāpaṭipattiyā kulasantānato bāhiro hutvā pitu santikā dāyajjassa na bhāgī, evaṃ kusītopi teneva kusītabhāvena asammāpaṭipanno satthu santikā laddhabbaariyadhanadāyajjassa na bhāgī. Āraddhavīriyova labhati sammāpaṭipajjanato. Uppajjati vīriyasambojjhaṅgoti yojanā. Evaṃ sabbattha.
所谓“大”,是指因为戒等功德而伟大、广阔、不与其他人共通。而他的这种功德的伟大,通过震动一万个世界而在世间广为人知;为了说明这一点,所以说了“尊师”等话。巴利
Mahāti sīlādīhi guṇehi mahanto vipulo anaññasādhāraṇo. Taṃ panassa guṇamahattaṃ dasasahassilokadhātukampanena loke pākaṭanti dassento ‘‘satthuno hī’’tiādimāha.
因为在世尊的教法中,作为出家者通过出家的方式就显现出释迦子的身份,所以为了显示佛子的身份,就说了“不混杂……”等话。巴利
Yasmā satthusāsane pabbajitassa pabbajjupagamena sakyaputtiyabhāvo sampajāyati, tasmā buddhaputtabhāvaṃ dassento ‘‘asambhinnāyā’’tiādimāha.
远离懈怠的人,就是远离那些连修行的名目都全然不知、一味注重保养身体、吃饱了就躺卧享受安逸快乐、尽说些无意义闲话的人。亲近已发起精进、意志坚定的人,就是时常去亲近那些依照“白天经行、坐着”等教导,为了开展修行而奋发精进、勇猛坚毅的人。所以说“填饱肚子”等等。不过在《清净道论》里,没有取“省察出身高贵”和“省察同梵行者的高贵”这两项,而是取了“去除昏沉睡眠”和“省察正勤”这两项。其中,由于看到功德这一点,就已经包含了省察正勤,因为认识到世间和出世间的殊胜证得完全依赖于精进。去除昏沉睡眠也被包含在倾向于精进这一项里,因为对于策励精进的人来说,去除昏沉睡眠自然就能达成。在这里应当知道:去除昏沉睡眠、远离懈怠的人、亲近已发起精进的人、倾向于精进,这四项是通过破除对立面、提供助缘的方式使精进觉支生起;而省察恶趣等,则是通过激励的方式使精进觉支生起。巴利
Alasānaṃ bhāvanāya nāmamattampi ajānantānaṃ kāyadaḷhībahulānaṃ yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhādianuyuñjanakānaṃ tiracchānakathikānaṃ puggalānaṃ dūrato vajjanā kusītapuggalaparivajjanā. ‘‘Divasaṃ caṅkamena nisajjāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.423; 3.75; saṃ. ni. 4.120; a. ni. 3.16; vibha. 519; mahāni. 161) bhāvanārambhavasena āraddhavīriyānaṃ daḷhaparakkamānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanā āraddhavīriyapuggalasevanā. Tenāha – ‘‘kucchiṃ pūretvā’’tiādi. Visuddhimagge pana jātimahattapaccavekkhaṇā sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇāti idaṃ dvayaṃ na gahitaṃ, thinamiddhavinodanatā sammappadhānapaccavekkhaṇatāti idaṃ dvayaṃ gahitaṃ. Tattha ānisaṃsadassāvitāya eva sammappadhānapaccavekkhaṇā gahitā hoti lokiyalokuttaravisesādhigamassa vīriyāyattatādassanabhāvato. Thinamiddhavinodanaṃ tadadhimuttatāya eva gahitaṃ, vīriyuppādane yuttappayuttassa thinamiddhavinodanaṃ atthasiddhameva. Tattha thinamiddhavinodana-kusītapuggalaparivajjana-āraddhavīriyapuggalasevana-tadadhimuttatā paṭipakkhavidhamanapaccayūpasaṃhāravasena, apāyapaccavekkhaṇādayo samuttejanavasena vīriyasambojjhaṅgassa uppādakā daṭṭhabbā.
先前生起的喜,因为它是后来生起的喜的原因,所以说“喜本身就是喜觉支所依之法”。不过,由于这种喜反复生起、有多种多样,所以用复数来表述。按照它生起的方式去修习,就是令它生起的作意。巴利
Purimuppannā pīti parato uppajjanakapītiyā kāraṇabhāvato ‘‘pītiyeva pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā’’ti vuttā, tassā pana bahuso pavattiyā puthuttaṃ upādāya bahuvacananiddeso, yathā sā uppajjati, evaṃ paṭipatti, tassā uppādakamanasikāro.
佛随念以近行定为究竟,所以说“乃至近行”。遍满全身,是指由喜所产生的殊胜色法遍满全身。随念法功德的人,喜觉支也会生起,遍满全身而达到近行。同样,在其余随念以及观察能引生净信的经典时,也应这样配合理解,因为那些也属于解脱处,归入同一类。等至……现行,这是对寂止随念的说明。因为对于诸行,即使只是部分止息,智慧也能像完全止息时那样运作,所以这种修习作意能镇伏烦恼、带来近行定,具足那样的喜与悦,就成为喜觉支生起的原因。对于能引生净信的事物,由于缺乏净信的滋润,心就像谷壳一样坚硬,这种粗涩,应当知道是通过不恭敬的行为表现出来的,所以说由不恭敬的行为显示出粗涩。巴利
Buddhānussatiyā upacārasamādhiniṭṭhattā vuttaṃ ‘‘yāva upacārā’’ti. Sakalasarīraṃ pharamānoti pītisamuṭṭhānehi paṇītarūpehi sakalasarīraṃ pharamāno. Dhammaguṇe anussarantassapi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjatīti. Evaṃ sesaanussatīsu pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇāyañca yojetabbaṃ tassāpi vimuttāyatanabhāvena taggatikattā. Samāpattiyā…pe… samudācarantīti idañca upasamānussatidassanaṃ. Saṅkhārānañhi sappadesavūpasamepi nippadesavūpasame viya tathā paññāya pavattito bhāvanāmanasikāro kilesavikkhambhanasamattho hutvā upacārasamādhiṃ āvahanto tathārūpapītisomanassasamannāgato pītisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti. Pasādanīyesu ṭhānesu pasādasinehābhāvena thusasamahadayatā lūkhatā, sā tattha ādaragāravākaraṇena viññāyatīti āha ‘‘asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve’’ti.
以身心不安的止息为特相的轻安,本身就是轻安觉支;这是针对轻安觉支的说明。巴利
Kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhi eva passaddhisambojjhaṅgo, tassa passaddhisambojjhaṅgassa.
“习惯受用殊胜的食物”,就是指习惯受用殊胜而适宜的食物。通过“享受适宜的气候与威仪之乐”这一说法,应当理解为采用适宜的气候与威仪。因为这三种适宜在受用时,能以令身体堪任的方式带来心的堪任,所以是两种轻安的因。众生无因所得的乐与苦,这是一种极端;认为是由自在天等不平等因所造成,这是第二种极端。不趋近这两种极端,而依各自的业力而生起,这就是中道。具备中舍的运用,这种状态就是“中舍运用性”。因为这种状态舍弃了紧张的身体,成为身体轻安的因,带来两种轻安。由此应当知道,这里已经说明了:远离紧张身体的人以及亲近轻安身体的人,能够成就这种轻安。巴利
Paṇītabhojanasevanatāti paṇītasappāyabhojanasevanatā. Utuiriyāpathasukhaggahaṇena sappāyautuiriyāpathaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tañhi tividhaṃ sappāyaṃ seviyamānaṃ kāyassa kallatāpādanavasena cittassa kallataṃ āvahantaṃ duvidhāyapi passaddhiyā kāraṇaṃ hoti. Ahetukaṃ sattesu labbhamānaṃ sukhaṃ dukkhanti ayameko anto, issarādivisamahetukanti pana ayaṃ dutiyo, ete ubho ante anupagamma yathāsakaṃ kammunā hotīti ayaṃ majjhimā paṭipatti. Majjhatto payogo yassa hoti majjhattapayogo, tassa bhāvo majjhattapayogatā. Ayañhi pahāya sāraddhakāyataṃ passaddhakāyatāya kāraṇaṃ hontī passaddhidvayaṃ āvahati, eteneva sāraddhakāyapuggalaparivajjanapassaddhakāyapuggalavasenānaṃ tadāvahanatā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ.
当以“已得定时的样态”的方式被把握时,先前生起的止本身就是止相。因为它在种种所缘中游转,所以有种种殊胜,这叫散乱,也就是掉举。同样地,它被说成以不安住为本质,以动摇为现起。由于缺乏一境性,它是散乱的对立面,所以叫不散乱,也就是定。这个本身就是相,应当像前面那样说。因此说“以不散乱之义,为不散乱相”。巴利
Yathāsamāhitākārasallakkhaṇavasena gayhamāno purimuppanno samatho eva samathanimittaṃ. Nānārammaṇe paribbhamanena vividhaṃ aggaṃ etassāti byaggo, vikkhepo. Tathā hi so anavaṭṭhānaraso bhantatāpaccupaṭṭhāno ca vutto. Ekaggatābhāvato byaggapaṭipakkhoti abyaggo, samādhi. So eva nimittanti pubbe viya vattabbaṃ. Tenāha ‘‘avikkhepaṭṭhena ca abyagganimitta’’nti.
事清净的作用和诸根均等的修习,已被说为能带来智慧;它们也能带来定,正是因为能带来定,所以才能带来智慧,因此说“事清净……应当了知”。巴利
Vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā ca paññāvahā vuttā, samādhānāvahāpi tā honti samādhānāvahabhāveneva paññāvahabhāvatoti vuttaṃ ‘‘vatthuvisada…pe… veditabbā’’ti.
因为“作意修习”的善巧和“守护”的善巧不可分离,而“守护”的善巧又以它们为根本,所以说“相善巧,就是把握遍相(禅修对象)的善巧”。这里提到“遍相”只是举一个例子而已。应当知道:对于不净相等任何一种能生起禅那的相,把握它的善巧就是相善巧。巴利
Karaṇabhāvanākosallānaṃ avinābhāvato, rakkhaṇakosallassa ca tammūlakattā ‘‘nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā’’icceva vuttaṃ. Kasiṇanimittassāti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Asubhanimittassādikassapi hi yassa kassaci jhānuppattinimittassa uggahaṇakosallaṃ nimittakusalatā evāti.
“过于松懈的精进等”这里,“等”这个字涵盖了慧的运用微弱和喜悦不足。对治那沉滞之心的“策励”,就是通过发起法择觉支等,把沉滞的心从陷于昏沉中提振出来。世尊曾这样说:巴利
Atisithilavīriyatādīhīti ādi-saddena paññāpayogamandataṃ pamodavekallañca saṅgaṇhāti. Tassa paggahaṇanti tassa līnassa cittassa dhammavicayasambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena layāpattito samuddharaṇaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
比丘们,当心变得消沉迟钝的时候,就是修习择法觉支的时机,就是修习精进觉支的时机,就是修习喜觉支的时机。这是什么原因呢?比丘们,因为消沉迟钝的心,靠这些法就能很好地被振奋起来。比丘们,就好比有人想点燃一小堆火,他往里面放干草、干牛粪、干木柴,用嘴吹气,又不往上撒尘土。比丘们,那个人能点燃那堆小火吗?能。巴利
‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya . Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletukāmo assa, so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, sukkhāni ca gomayāni pakkhipeyya, sukkhāni ca kaṭṭhāni pakkhipeyya, mukhavātañca dadeyya, na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletunti? Evaṃ sante’’ti (saṃ. ni. 5.234).
在这里还要知道:法择觉支等觉支的修习,是依照各自对应的“食”而生起、发动的;这一点紧接着前文已经讲清楚了。巴利
Ettha ca yathāsakaṃ āhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā samuṭṭhāpanāti veditabbaṃ, sā anantaraṃ vibhāvitā eva.
“过度精进等”这里的“等”字,也把智慧作用强猛之人的过度欢喜和雀跃包含在内了。“抑制彼”,就是针对那颗掉举的心,通过发起定觉支等来对治,从而制止它陷入掉举。世尊也曾这样说过:巴利
Accāraddhavīriyatādīhīti ādi-saddena paññāpayogabalavataṃ pamoduppilāvanañca saṅgaṇhāti. Tassa niggahaṇanti tassa uddhatacittassa samādhisambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena uddhatāpattito nisedhanaṃ. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –
比丘们,当心掉举的时候,正是修习轻安觉支的时机,正是修习定觉支的时机,正是修习舍觉支的时机。这是什么原因呢?比丘们,掉举的心靠这些法就能很好地平息下来。比丘们,就好比有人想熄灭一大团火,他往里面投入湿草……甚至……再撒上尘土,比丘们,这个人能熄灭那团大火吗?尊者,能。巴利
‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi suvūpasamayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni…pe… paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti? Evaṃ bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).
在这里也应当明白:轻安觉支等的修习,是各自按照它们相应的“食”而发起、现前的。其中,轻安觉支的修习已经讲过了,定觉支的修习现在正在讲,而另一个(舍觉支)接下来就会说到。巴利
Etthāpi yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā samuṭṭhāpanāti veditabbā. Tattha passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanā vuttā eva, samādhisambojjhaṅgassa vuccamānā, itarassa anantaraṃ vakkhati.
“慧的运用微弱”:是指慧的作用不明显。就像布施以无贪为主导,持戒以无嗔为主导,同样地,修习以无痴为主导。在这里,当慧不够强有力时,修习就不能前后带来殊胜;就像未经调理的食物,不能令修行者的心生起欢喜,因此那修习就变得没有滋味;同样地,由于没有正确地依循行道而修,便不能体验到寂止之乐,心也因此变得没有滋味。所以说“慧的运用……变得没有滋味”。对治它的方法是激发悚惧和激发净信。为了说明这一点,才说“八种悚惧事”等。其中,生、老、病、死,如其所应,在善趣和恶趣中都有;此外,还应看到由五种束缚等、饥渴等、互相伤害等其他原因所导致的恶趣之苦,而这一切都是依于那些众生的现生而说的,因此过去与未来时中的以轮回为根本的种种苦则已分别另说。然而,对于以食物和形色为生的众生,以及其中以努力所得果实为生的众生,他们与其他众生不共的谋生之苦,应知即是所取的第八种悚惧事。这称为在适当时候的激励:这是说,在应激励时,依前述方法,以悚惧与激发净信而正确地激励,即先引发悚惧而后激发净信,令修习之心满足。巴利
Paññāpayogamandatāyāti paññābyāpārassa appabhāvena. Yathā hi dānaṃ alobhappadhānaṃ, sīlaṃ adosappadhānaṃ, evaṃ bhāvanā amohappadhānā. Tattha yadā paññā na balavatī hoti, tadā bhāvanā pubbenāparaṃ visesāvahā na hoti, anabhisaṅkhato viya āhāro purisassa yogino cittassa abhiruciṃ na janeti, tena taṃ nirassādaṃ hoti, tathā bhāvanāya sammadeva avīthipaṭipattiyā upasamasukhaṃ na vindati, tenāpi cittaṃ nirassādaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘paññāpayoga…pe… nirassādaṃ hotī’’ti. Tassa saṃveguppādanaṃ pasāduppādanañca tikicchananti taṃ dassento ‘‘aṭṭha saṃvegavatthūnī’’tiādimāha. Tattha jātijarābyādhimaraṇāni yathārahaṃ sugatiyaṃ duggatiyañca hontīti tadaññameva pañcavidhabandhanādi-khuppipāsādi-aññamaññavibādhanādihetukaṃ apāyadukkhaṃ daṭṭhabbaṃ, tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppannabhavanissitaṃ gahitanti atīte anāgate ca kāle vaṭṭamūlakadukkhāni visuṃ gahitāni. Ye pana sattā āhārūpajīvino, tattha ca uṭṭhānaphalūpajīvino, tesaṃ aññehi asādhāraṇaṃ jīvikadukkhaṃ aṭṭhamaṃ saṃvegavatthu gahitanti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ vuccati samaye sampahaṃsanatāti ayaṃ sampahaṃsitabbasamaye vuttanayena tena saṃvejanavasena ceva pasāduppādanavasena ca sammadeva pahaṃsanā, saṃvegajananapubbakapasāduppādanena bhāvanācittassa tosanāti attho.
依止正行道,是指远离昏沉与掉举,通过寂止的行道而正确地、没有偏差地、如实地依止修习的行道。在“不昏沉”等说法中,因为懈怠一类的法没有过度增长,所以是不昏沉;因为掉举一类的法没有过度增长,所以是不掉举;因为慧的运用有力,并且证得了寂止之乐,所以是不无滋味;正因如此,心在所缘上平稳地持续运作,并且步入了寂止的行道。其中,因为不昏沉,所以在策励时不必费力;因为不掉举,所以在抑制时不必费力;因为不无滋味,所以在激励时不必费力;由于不昏沉与不掉举,心在所缘上平稳运作;由于不无滋味,步入寂止行道。或者应当这样理解:由于平稳运作,所以不昏沉、不掉举;由于寂止的行道,所以不无滋味。这称为在适当时候的舍置观察:在应舍置观察之时,克服了名为“干预”的对立面——即对修习之心进行策励、抑制、激励的作用——而作观察。巴利
Sammāpaṭipattiṃ āgammāti līnuddhaccavirahena samathavīthipaṭipattiyā ca sammā avisamaṃ sammadeva bhāvanāpaṭipattiṃ āgamma. Alīnantiādīsu kosajjapakkhiyānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya alīnaṃ, uddhaccapakkhiyānaṃ anadhimattatāya anuddhataṃ, paññāpayogasattiyā upasamasukhādhigamena ca anirassādaṃ, tato eva ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannañca. Tattha alīnatāya paggahe, anuddhatatāya niggahe, anirassādatāya sampahaṃsane na byāpāraṃ āpajjati, alīnānuddhatatāhi ārammaṇe samappavattaṃ, anirassādatāya samathavīthipaṭipannaṃ. Samappavattiyā vā alīnaṃ anuddhataṃ, samathavīthipaṭipattiyā anirassādanti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ vuccati samaye ajjhupekkhanatāti ayaṃ ajjhupekkhitabbasamaye bhāvanācittassa paggahaniggahasampahaṃsanesu byāvaṭatāsaṅkhātaṃ paṭipakkhaṃ abhibhuyya pekkhanā vuccati.
由于能压制住对立面,又能成为观智的基础,所以即使是近行定,也足以完成让这个人达到心一境性的任务。因此,就两者功能同等的意义,经文说“或近行,或安止”。巴利
Paṭipakkhavikkhambhanato vipassanāya adhiṭṭhānabhāvūpagamanato ca upacārajjhānampi samādānakiccanipphattiyā puggalassa samāhitabhāvasādhanamevāti tattha samadhurabhāvenāha ‘‘upacāraṃ vā appanaṃ vā’’ti.
关于“舍觉支的立足处诸法”这句话,在这里应当说明的内容,可以按照前面所说的来理解。巴利
Upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammāti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttānusārena veditabbaṃ.
通过断除随顺与违逆而达到的中舍状态,是舍觉支生起的原因,因为这种中舍存在时舍觉支才能成就,不存在时便不能成就。而这种中舍状态按所缘对象分为两种,所以说“对有情的中舍”和“对诸行的中舍”。在修习轻安觉支时,对这两者的抵触都已被排除,因此为了显示断除随顺这一方面,才说了“对有情的中舍”等话。正因如此,论中说“远离对有情和诸行有执著纠缠之人”。对于舍来说,贪特别是它的对立面。正如论中所说:“舍是贪多者的清净之道。”(《清净道论》1.269)巴利
Anurodhavirodhavippahānavasena majjhattabhāvo upekkhāsambojjhaṅgassa kāraṇaṃ tasmiṃ sati sijjhanato, asati ca asijjhanato, so ca majjhattabhāvo visayavasena duvidhoti āha ‘‘sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā’’ti. Tadubhaye ca virujjhanaṃ passaddhisambojjhaṅgabhāvanāya eva dūrīkatanti anurujjhanasseva pahānavidhiṃ dassentena ‘‘sattamajjhattatā’’tiādi vuttaṃ. Tenevāha ‘‘sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā’’ti. Upekkhāya hi visesato rāgo paṭipakkho. Tathā cāha ‘‘upekkhā rāgabahulassa visuddhimaggo’’ti (visuddhi. 1.269).
以两种方式,即随观业属于自己和我空这两种原因。说“唯二”,是为了限定,因为两者数量相等。无主就是非我所性。如果真有自我,那么由于它有所归属,衣和其他任何东西就可以称为我所;然而那样的自我根本不存在,这就是意旨所在。不久存,指不能持久、不长久、短暂,也就是无常的意思。暂时,是它的同义词。巴利
Dvīhākārehīti kammassakatāpaccavekkhaṇaṃ attasuññatāpaccavekkhaṇanti imehi dvīhi kāraṇehi. Dvīhevāti avadhāraṇaṃ saṅkhyāsamānatāya. Assāmikabhāvo anattaniyatā. Sati hi attani tassa kiñcanabhāvena cīvaraṃ aññañca kiñci attaniyaṃ nāma siyā, so pana koci natthevāti adhippāyo. Anaddhaniyanti na addhānakkhamaṃ, na ciraṭṭhāyi ittaraṃ aniccanti attho. Tāvakālikanti tasseva vevacanaṃ.
“这是我的”这种想法,就是在做“我所”的执取;他以“这是我的”这种渴爱抓住它、安住其中。“他们把它当作财富”,就是把财物、资具作成。巴利
Mamāyatīti mamattaṃ karoti, ‘‘mama’’nti taṇhāya pariggayha tiṭṭhati. Dhanāyantāti dhanaṃ drabyaṃ karontā.
这段念处的开示是依前分道来说的,指的是前分觉支,所以说“摄持觉支的念是苦谛”。巴利
Ayaṃ satipaṭṭhānadesanā pubbabhāgamaggavasena desitāti pubbabhāgiyabojjhaṅge sandhāyāha ‘‘bojjhaṅgapariggāhikā sati dukkhasacca’’nti.
四谛品注释巴利
Catusaccapabbavaṇṇanā
119 所谓“如自性”,是指不颠倒的自性,也就是逼迫相;或者说,无论哪种自性,都如其自性,因此这里的意思就是变坏、坚硬等自性。“能生、能等起”,是指能生起转起相之苦,能等起相状。“前渴爱”,是指在苦生起之前就已存在的渴爱。巴利
119.Yathāsabhāvatoti aviparītasabhāvato bādhanalakkhaṇato, yo yo vā sabhāvo yathāsabhāvo, tato, ruppanādikakkhaḷādisabhāvatoti attho. Janikaṃ samuṭṭhāpikanti pavattalakkhaṇassa dukkhassa janikaṃ nimittalakkhaṇassa samuṭṭhāpikaṃ. Purimataṇhanti dukkhanibbattito puretarasiddhaṃ taṇhaṃ.
当灭以“自身相续所摄的苦集不再生起”这一状态被把握时,灭也就显得仿佛为自身相续所摄,因此说“自己的四谛”。说到“他人的”,这里的道理也是一样。所以世尊说:“就在这只有一寻长、有想、有心意的身体里,我施设世间,施设世间集,施设世间灭,施设趣向世间灭的道路。”(相应部1.107)那么,初修业者怎样把握灭谛呢?他通过传闻等所成立的行相来把握;这样一来,即使就出世间的觉支而言,如此把握也不相违。“如其可能”的意思是随其可能;这是说,除了灭谛之外,依其余诸谛而知生灭。巴利
Sasantatipariyāpannānaṃ dukkhasamudayānaṃ appavattibhāvena pariggayhamāno nirodhopi sasantatipariyāpanno viya hotīti katvā vuttaṃ ‘‘attano vā cattāri saccānī’’ti. Parassa vāti etthāpi eseva nayo. Tenāha bhagavā – ‘‘imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi, lokasamudayañca paññapemi, lokanirodhañca paññapemi, lokanirodhagāminipaṭipadañca paññapemī’’ti (saṃ. ni. 1.107). Kathaṃ pana ādikampiko nirodhasaccāni pariggaṇhātīti? Anussavādisiddhamākāraṃ pariggaṇhāti, evañca katvā lokuttarabojjhaṅge uddissapi pariggaho na virujjhati. Yathāsambhavatoti sambhavānurūpaṃ, ṭhapetvā nirodhasaccaṃ sesasaccavasena samudayavayā veditabbāti attho.
“有肉的骨锁”等九种坟场中,七种因为以骨为业处,其余膨胀相等则纯粹以其自性为业处,所以说这九种坟场都是安止业处。所谓“只有两种”,就是指入出息和三十二分身这两种。所谓“倾向”,是指观的倾向,也就是对所应思择的诸法的摄持。威仪和瞻前顾后等,只是色法的不同状态而已,不能用来思择,就像表色等一样。因为盖和觉支从一开始就不应被摄持,所以说“在威仪……不生起”。就像用头发等名目来摄持那些属于它们的法一样,用威仪等名目摄持的是处于那些状态的色法;而通过盖等名目,摄持的则是与它们相应、以它们为依止的法。大西瓦长老说“在威仪等当中也会生起倾向”,用意就在这里。至于“这些到底存在吗”等话,是为了显示对初学者来说,威仪等的自性并不是所想要的,因为遍知确实是以未遍知为先导的。巴利
‘‘Aṭṭhikasaṅkhalikaṃ samaṃsa’’ntiādikā satta sivathikā aṭṭhikakammaṭṭhānatāya itarāsaṃ uddhumātakādīnaṃ sabhāvenevāti navannaṃ sivathikānaṃ appanākammaṭṭhānatā vuttā. Dveyevāti ‘‘ānāpānaṃ, dvattiṃsākāro’’ti imāni dveyeva. Abhinivesoti vipassanābhiniveso, so pana sammasanīyadhamme pariggaho. Iriyāpathā ālokitādayo ca rūpadhammānaṃ avatthāvisesamattatāya na sammasanupagā viññattiādayo viya. Nīvaraṇabojjhaṅgā ādito na pariggahetabbāti vuttaṃ ‘‘iriyāpatha…pe… na jāyatī’’ti. Kesādiapadesena tadupādānadhammā viya iriyāpathādiapadesena tadavatthā rūpadhammā pariggayhanti, nīvaraṇādimukhena ca taṃ sampayuttā taṃnissayadhammāti adhippāyena mahāsīvatthero ‘‘iriyāpathādīsupiabhiniveso jāyatī’’ti āha. Atthi nu kho metiādi pana sabhāvato iriyāpathādīnaṃ ādikammikassa anicchitabhāvadassanaṃ. Apariññāpubbikā hi pariññāti.
137 137. 确实,在“诸比丘,在此……”等开示与简说中,处处都提到了比丘,这是为了显示修习需要有比丘的身份;然而,为了表明这一教导是普遍适用于所有人的,所以就说“诸比丘,无论何人”,并不只是针对比丘。为了表达这个意思,才说“无论何人,比丘或……”。所谓“正智”,是指不被见道所识的界限所限制而通达的最上道慧,它同时也是果,所以是最高果,因此说“正智就是阿拉汉果”。即使在很短的时间内,也显示了教法具有导出的性质,这就是为了建立这样的关联。巴利
137. Kāmaṃ ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhū’’tiādinā uddesaniddesesu tattha tattha bhikkhuggahaṇaṃ kataṃ, taṃ paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanatthaṃ, desanā pana sabbasādhāraṇāti dassetuṃ ‘‘yo hi koci, bhikkhave’’icceva vuttaṃ, na bhikkhuyevāti dassento ‘‘yo hi koci, bhikkhu vā’’tiādimāha. Dassanamaggena ñātamariyādaṃ anatikkamitvā jānantī sikhāppattā aggamaggapaññā aññā nāma, tassa phalabhāvato aggaphalampīti āha ‘‘aññāti arahatta’’nti. Appatarepi kāle sāsanassa niyyānikabhāvaṃ dassentoti yojanā.
138 所谓“导出”,就是结论。巴利
138.Niyyātentoti nigamento.
《根本五十经复注》巴利
Mūlapaṇṇāsa-ṭīkā
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16