根本法门品·第6篇《希望经》的注释
1. 根本法门品复注 · 36 段
第6篇《希望经》的注释
6. Ākaṅkheyyasuttavaṇṇanā
64“具足”就是圆满;因为从各方面都已到达、证得,所以叫具足。因此论中说:“这叫做‘圆满具足’。”“那”指的是被称为“蜜”的蜂群。“具足”指正确地前往、到达、接近,所以论中说“具有”。“具足”指与成就相应。而这里特指滋味的成就,因为要以总说的方式来确定差别。所以论中说:“譬如小小的、无瑕疵的蜜”,意思是“没有缺点”。由此说:“这叫做‘甘甜具足’。”通过毫无遗漏地受持戒,达到不缺、不破等状态,就是圆满戒。从受持开始就断绝恶法,所以是具戒者。要知道,从受持开始,完全相反的恶法就不再生起,因此称为具戒者;至于思等以戒为特相的法正在生起的刹那,就更不必说了。这些内容在《清净道论》中已有说明,因此应依照那里所说的方法来详细了解——这是论师的意思。
64.Sampannanti paripuṇṇaṃ, samantato pannaṃ pattanti sampannaṃ. Tenāha ‘‘idaṃ paripuṇṇasampannaṃ nāmā’’ti. Nanti ‘‘suvā’’ti vuttaṃ suvagaṇaṃ. Sampannoti sammadeva panno gato upagato. Tenāha ‘‘samannāgato’’ti. Sampannanti sampattiyuttaṃ. Sā panettha rasasampatti adhippetā sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato. Tenāha ‘‘seyyathāpi khuddamadhuṃ aneḷaka’’nti, niddosanti attho. Tena vuttaṃ ‘‘idaṃ madhurasampannaṃ nāmā’’ti. Sīlassa anavasesasamādānena akhaṇḍādibhāvāpattiyā ca paripuṇṇasīlā. Samādānato paṭṭhāya acchindanato sīlasamaṅgino. Samādānato hi accantavirodhidhammānuppattiyā sīlasamaṅgitā veditabbā, cetanādīnaṃ pana sīlanalakkhaṇānaṃ dhammānaṃ pavattikkhaṇe vattabbameva natthi. Visuddhimagge (visuddhi. 1.9) vuttā, tasmā tattha vuttanayeneva vitthārakathā veditabbāti adhippāyo.
田地的圆满,是依能依的圆满来说明所依的圆满;因为能依的业有失坏与成就之别,所以才如此说,正如说床发出乌库提声一样。同样,以田地为例,说明了破损、腐坏等过失。田地若有破损,就是不圆满,因为无法获得庄稼的丰收。所以论中说庄稼不会生长。即便只有一尺见方之地,因其能生出多个安摩那的果实,所以有大果;又因嫩芽、秸秆等极为丰多,所以有大利益。同样的道理:正如播下的种子因为有破损等四种过失而不圆满,因没有这些过失而圆满;戒也是如此,因有破损等四种过失而不圆满,因没有这些过失而圆满。这显示四种过失及其无有的状态,在能喻与所喻——即失坏与成就——之间是相通的。由于异熟果而成为大果。大利益,指广大的利益。而这一利益,在这部经文中正以种种方式被详细阐述。
Khettapāripūrīti nissitapāripūriyā nissayapāripūrimāha nissitakammavipattisampattivisayattā yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti. Tathā hi khettena khaṇḍapūtiādidoso vutto. Khettaṃ khaṇḍaṃ hotīti aparipūraṃ hoti sassapāripūriyā abhāvato. Tenevāha ‘‘sassaṃ na uṭṭhetī’’ti. Pādamattassapi anekambaṇaphalanato mahapphalaṃ hoti. Kisalayapalālādibahutāya mahānisaṃsaṃ. Evamevanti yathā khittaṃ bījaṃ khaṇḍādicatudosavasena aparipuṇṇaṃ hoti, tadabhāvena ca paripuṇṇaṃ, evaṃ sīlaṃ khaṇḍādicatudosavasena aparipuṇṇaṃ hoti, tadabhāvena ca paripuṇṇanti, catudosatadabhāvasāmaññameva nidassananidassitabbavipattisampattīsu dasseti. Mahapphalaṃ hoti vipākaphalena. Mahānisaṃsanti vipulānisaṃsaṃ. Svāyaṃ ānisaṃso idha pāḷiyaṃ nānappakārena vitthārīyati.
据说至此中的据说一词,是用来暗示不认同的。论师借此表达自己对某位论师的说法并不认同。具足戒是以共相、以戒的概括方式来理解的,并没有指出具体的差别。而那位亲教师说开示了四种遍净戒,这四种就是针对这一点说的。其中是指在四种遍净戒当中。殊胜戒是指首要的戒。在两种场合是指在开示和注解当中。在这里的注解中,就像在开示中一样,世尊所说的具足戒指的就是巴帝摩卡防护,因为说了具足戒的缘故,这是其意趣。因为在巴利圣典中,取戒一词是以巴帝摩卡防护的方式而来的。因此他说就是巴帝摩卡防护等。其中,通过限定词,说明其余三种戒有一部分已含摄在巴帝摩卡之内。正如在不见而见、因活命之因而犯六学处、以及未省察而受用病缘资具的情况下,都制定了罪过。所谓三种,是指根律仪戒等。所谓戒,是说有被称为戒的处所,即以戒的同义词,在某个经中取为处所,那是什么?如同巴帝摩卡防护一样。由于亲教师在场,他并未否定,只是以婉转语、如同发问的方式而说。因此他说不许可。所谓仅以守护六门为限,是为了说明其轻便性,因为仅以心的决意就成为平常状态。在其余两种中也是同样的道理。所谓仅以缘的生起,是以果来说明因。因为诸缘的生起乃以产生为因。所谓此义,是指此目的,即受用此缘,这是其意趣。所谓无迂回地,以此说明根律仪等三种是首要戒的随从,因此被称为迂回戒。
Ettāvatā kirāti (a. ni. ṭī. 2.2.37; a. ni. ṭī. 3.10.71-74) kira-saddo arucisūcanattho. Tenettha ācariyavādassa attano aruccanabhāvaṃ dīpeti. Sampannasīlāti anāmaṭṭhavisesaṃ sāmaññato sīlasaṅkhepena gahitaṃ. Tañca catubbidhanti ācariyatthero ‘‘catupārisuddhisīlaṃ uddisitvā’’ti āha. Tatthāti catupārisuddhisīle. Jeṭṭhakasīlanti (saṃ. ni. ṭī. 3.5.412) padhānasīlaṃ. Ubhayatthāti uddesaniddese. Idha niddese viya uddesepi pātimokkhasaṃvaro bhagavatā vutto ‘‘sampannasīlā’’ti vuttattāti adhippāyo . Sīlaggahaṇañhi pāḷiyaṃ pātimokkhasaṃvaravasena āgataṃ. Tenāha ‘‘pātimokkhasaṃvaroyevā’’tiādi. Tattha avadhāraṇena itaresaṃ tiṇṇaṃ ekadesena pātimokkhantogadhabhāvaṃ dīpeti. Tathā hi anolokiyolokane ājīvahetu chasikkhāpadavītikkame gilānapaccayassa apaccavekkhitaparibhoge ca āpatti vihitāti. Tīṇīti indriyasaṃvarasīlādīni. Sīlanti vuttaṭṭhānaṃ nāma atthīti sīlapariyāyena tesaṃ katthaci sutte gahitaṭṭhānaṃ nāma kiṃ atthi yathā pātimokkhasaṃvaroti ācariyassa sammukhattā apaṭikkhipantova upacārena pucchanto viya vadati. Tenāha ‘‘ananujānanto’’ti. Chadvārarakkhāmattakamevāti tassa sallahukabhāvamāha cittādhiṭṭhānamattena paṭipākatikabhāvāpattito. Itaradvayepi eseva nayo. Paccayuppattimattakanti phalena hetuṃ dasseti. Uppādanahetukā hi paccayānaṃ uppatti. Idamatthanti idaṃ payojanaṃ imassa paccayassa paribhuñjaneti adhippāyo. Nippariyāyenāti iminā indriyasaṃvarādīni tīṇi padhānassa sīlassa parivāravasena pavattiyā pariyāyasīlāni nāmāti dasseti.
现在,为了通过对比、随顺和譬喻,说明巴帝摩卡防护本身的精进性,说了“对于他而言”等话。其中,“它”指巴帝摩卡防护。“其余的”指根律仪等。“就是那一个”:在“具足戒”这个说法里所说的戒,就是那一个。在“具足巴帝摩卡”等话里,先用“巴帝摩卡”这个词说了同义词,然后详细展开……说了开头的话。就像在其他地方,以个人为着眼点的教导“在此,有比丘具戒”,被解释为“他安住于巴帝摩卡防护中”。
Idāni pātimokkhasaṃvarasseva padhānabhāvaṃ byatirekato anvayato ca upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yassā’’tiādimāha. Tattha soti pātimokkhasaṃvaro. Sesānīti indriyasaṃvarādīni. Tassevāti ‘‘sampannasīlā’’ti ettha yaṃ sīlaṃ vuttaṃ, tasseva. Sampannapātimokkhāti ettha pātimokkhaggahaṇena vevacanaṃ vatvā taṃ vitthāretvā…pe… ādimāha. Yathā aññathāpi ‘‘idha bhikkhu sīlavā hotī’’ti (mahāni. 199) puggalādhiṭṭhānāya desanāya uddiṭṭhaṃ sīlaṃ ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatī’’ti (vibha. 508; mahāni. 199) niddiṭṭhaṃ.
以巴帝摩卡防护而守护:凡能守护、保护那个人,并使他从地狱等痛苦中解脱出来,因此得名“巴帝摩卡”——这就是以学处戒封闭了身门和语门。然而,因为他们具有这样的状态,所以就说他们“具有”它,因此论中说“具有巴帝摩卡防护”。
Pātimokkhasaṃvarasaṃvutāti yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti ‘‘pātimokkha’’nti laddhanāmena sikkhāpadasīlena pihitakāyavacīdvārā. Te pana yasmā evaṃbhūtā tena samannāgatā nāma honti, tasmā vuttaṃ ‘‘pātimokkhasaṃvarena samannāgatā’’ti.
另一种解释:因为烦恼势力强大,造恶很容易,行善却很难,所以众生常常堕入恶趣,因此叫“堕者”,也就是凡夫。或者因为无常,在诸有等生存状态中被业力抛掷,像旋转的陶轮一样片刻不停,四处流转,具有这样不断奔波的习性,所以叫“堕者”;或者从死亡的角度说,在各种众生群体中不断舍弃身体的习性,所以叫“堕者”,这是指众生的相续,或者单指心。能令这个“堕者”从轮回之苦中解脱,所以叫“巴帝摩卡”。因为通过心的解脱,众生才被称为解脱。正如经中所说:“因心清净而得以净化”,以及“心从诸漏中无执取地解脱”。
Aparo nayo (udā. aṭṭha. 31; itivu. aṭṭha. 97) – kilesānaṃ balavabhāvato, pāpakiriyāya sukarabhāvato, puññakiriyāya ca dukkarabhāvato bahukkhattuṃ apāyesu patanasīloti pātī, puthujjano. Aniccatāya vā bhavādīsu kammavegakkhitto ghaṭīyantaṃ viya anavaṭṭhānena paribbhamanato gamanasīloti pātī, maraṇavasena vā tamhi tamhi sattanikāye attabhāvassa pātanasīloti pātī, sattasantāno, cittameva vā, taṃ pātiṃ saṃsāradukkhato mokkhetīti pātimokkhaṃ. Cittassa hi vimokkhena satto vimuttoti vuccati. Vuttañhi ‘‘cittavodānā visujjhantī’’ti, ‘‘anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti (mahāva. 28) ca.
或者,以无明等为因,在轮回中坠落、行走、转起,所以叫“堕者”。经中确实说过:“被无明遮蔽的众生,被渴爱系缚,四处奔走,轮回不息。”(相应部2.125)这个堕落的众生,靠这个能从渴爱等三种杂染中解脱出来,所以叫“巴帝摩卡”。它的复合词构成方式,应该像“黑颈者”这类词一样来理解。
Atha vā avijjādinā hetunā saṃsāre patati gacchati pavattatīti pātī. ‘‘Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarata’’nti (saṃ. ni. 2.125) hi vuttaṃ. Tassa pātino sattassa taṇhādisaṃkilesattayato mokkho etenāti pātimokkho. ‘‘Kaṇṭhekālo’’tiādīnaṃ viya samāsasiddhi veditabbā.
或者,它使人堕落、使人毁灭、使人受苦,所以叫“堕者”,也就是心。经中确实说过:“世间被心牵引,被心拖拽。”能把这堕落的心从中解脱出来的,就是“巴帝摩卡”。或者,人通过它堕入恶趣之苦和轮回之苦,所以叫“堕者”,也就是渴爱等杂染。经中确实说过:“渴爱产生人”,“人以渴爱为伴侣”等等。能从那堕落者中解脱出来的,就是“巴帝摩卡”。
Atha vā pāteti vinipāteti dukkheti pāti, cittaṃ. Vuttañhi ‘‘cittena nīyati loko, cittena parikassatī’’ti (saṃ. ni. 1.62). Tassa pātino mokkho etenāti pātimokkho. Patati vā etena apāyadukkhe saṃsāradukkhe cāti pātī, taṇhādisaṃkileso. Vuttañhi ‘‘taṇhā janeti purisaṃ (saṃ. ni. 1.57), taṇhādutiyo puriso’’ti (itivu. 15, 105; a. ni. 4.9) ca ādi. Tato pātito mokkhoti pātimokkho.
或者,凡是会使人堕落的地方,就叫做“堕处”,也就是六内处和六外处。经中确实说过:“世间在六处中生起,在六处中结交。”从这被称为内外处的堕落中解脱出来,就是“巴帝摩卡”。或者,具有堕落和毁坏的东西就是“堕者”,也就是轮回。从那里解脱出来,就是“巴帝摩卡”。或者,因为是一切世间的尊主、于法自在,世尊被称为“主”;通过他而解脱,就是“解脱”;因为那是“主”所施设的解脱,所以叫“巴帝摩卡”。巴帝摩卡本身就是巴帝摩卡。或者,因为是一切功德的根本,以最胜之义为“主”,又以如前所说的意义为“解脱”,所以叫“巴帝摩卡”。巴帝摩卡本身就是巴帝摩卡。正如广说中所说:“巴帝摩卡是开端,是面首,是首要。”
Atha vā patati etthāti pātī, cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Vuttañhi ‘‘chasu loko samuppanno, chasu kubbati santhava’’nti (saṃ. ni. 1.70; su. ni. 171). Tato ajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātato pātito mokkhoti pātimokkho. Atha vā pāto vinipāto assa atthīti pātī, saṃsāro. Tato mokkhoti pātimokkho. Atha vā sabbalokādhipatibhāvato dhammissaro bhagavā ‘‘patī’’ti vuccati, muccati etenāti mokkho, patino mokkho tena paññattattāti pātimokkho . Pātimokkho eva pātimokkho. Sabbaguṇānaṃ vā mūlabhāvato uttamaṭṭhena pati ca so yathāvuttatthena mokkho cāti pātimokkho. Pātimokkho eva pātimokkho. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pātimokkhantiādimetaṃ mukhametaṃ pamukhameta’’nti (mahāva. 135) vitthāro.
或者,“pa-”表示方式,“ati”是表示彻底、究竟的虚词,所以,通过种种方式彻底解脱,就叫“巴帝摩卡”(别解脱)。因为这条戒本身,通过彼分断的方式,以及与定、慧相应,通过镇伏断和正断的方式,能彻底地解脱、释放,所以叫“巴帝摩卡”。或者说,从各种违犯过失中各自分别地解脱,就是“巴帝摩卡”,意思是:从种种违犯过失中一一解脱出来。巴帝摩卡本身就是巴帝摩卡。或者说,解脱就是涅槃,戒是那解脱的影像,所以叫“巴帝摩卡”。因为戒律仪属于抉择分,就像太阳初升时的曙光一样,是涅槃生起的因,因而算是涅槃的影像;又因为它能随宜灭除烦恼,所以叫“巴帝摩卡”。巴帝摩卡本身就是巴帝摩卡。又或者说,朝向解脱而行、面向解脱,就是巴帝摩卡。巴帝摩卡本身就是巴帝摩卡。这样,应当理解“巴帝摩卡”这个词在这里的含义。
Atha vā pa-iti pakāre, atīti accantatthe nipāto, tasmā pakārehi accantaṃ mokkhetīti pātimokkho. Idañhi sīlaṃ sayaṃ tadaṅgavasena, samādhisahitaṃ paññāsahitañca vikkhambhanavasena, samucchedavasena ca accantaṃ mokkheti mocetīti pātimokkho. Pati pati mokkhoti vā pātimokkho, tamhā tamhā vītikkamadosato paccekaṃ mokkhoti attho. Pātimokkho eva pātimokkho. Mokkho vā nibbānaṃ, tassa mokkhassa patibimbabhūtoti pātimokkho . Sīlasaṃvaro hi nibbedhabhāgiyo sūriyassa aruṇuggamanaṃ viya nibbānassa udayabhūto tappaṭibhāgo viya hoti yathārahaṃ kilesanibbāpanatoti pātimokkho. Pātimokkhoyeva pātimokkho. Atha vā mokkhaṃ pati vattati mokkhābhimukhanti vā pātimokkhaṃ. Pātimokkhameva pātimokkhanti evamettha pātimokkhasaddassa attho veditabbo.
具足行仪与行境:以身体和语言不违犯这种意义上的“行仪”,以及不涉足妓院等场所这种意义上的“行境”,两者都具足,意思就是具足圆满的行仪与行境。于微细:指极其微细、还不到犯戒程度的事;另一些人说,是指仅属于恶作、恶说程度的事。于过:指应当受到呵责的过失。而这些过失必定完全属于不善的性质,所以说“于不善法”。见怖畏者:即习惯将过失视为怖畏,哪怕只有极微尘那么小的过失,也看得像须弥山一样大,习惯这样心生恐惧。正确地受持:即完全正确地、恭敬地、全面地受持。于学处:这是简别依格中的“于学处”,为了显示从整体中分析出部分,而说“于学处,受持那那学处而学”之义。因为学处正是应受持、应学习的,这是其意趣。任何学处的部分:在学的部分中,无论属于根本制、随制、一切处制、方所制等类别的任何应学、应行、应圆满的戒。而那仅依门分为两种,所以说“身与语”。在这个义解中,“于学处”是依处格,因为在学的部分中,没有单独取某一种。因此说“那一切”。
Ācāragocarasampannāti kāyikavācasikaavītikkamasaṅkhātena ācārena ceva navesiyagocaratādisaṅkhātena gocarena ca sampannā, sampannaācāragocarāti attho. Appamattesūti atiparittakesu anāpattigamanīyesu, dukkaṭadubbhāsitamattesūti apare. Vajjesūti gārayhesu. Te pana ekantato akusalasabhāvā hontīti āha ‘‘akusaladhammesū’’ti. Bhayadassinoti bhayato dassanasīlā, paramāṇumattampi vajjaṃ sineruppamāṇaṃ viya katvā bhāyanasīlā. Sammā ādiyitvāti sammadeva sakkaccaṃ sabbaso ca ādiyitvā. Sikkhāpadesūti niddhāraṇe bhummanti samudāyato avayavaniddhāraṇaṃ dassento ‘‘sikkhāpadesu taṃ taṃ sikkhāpadaṃ samādiyitvā sikkhathā’’ti atthamāha. Sikkhāpadameva hi samādātabbaṃ sikkhitabbañcāti adhippāyo. Yaṃ kiñci sikkhākoṭṭhāsesūti sikkhākoṭṭhāsesu mūlapaññattianupaññatisabbatthapaññattipadesapaññattiādibhedaṃ yaṃ kiñci sikkhitabbaṃ paṭipajjitabbaṃ pūretabbaṃ sīlaṃ. Taṃ pana dvāravasena duvidhamevāti āha ‘‘kāyikaṃ vācasikañcā’’ti. Imasmiṃ atthavikappe sikkhāpadesūti ādhāre bhummaṃ sikkhābhāgesu kassaci visuṃ aggahaṇato. Tenāha ‘‘taṃ sabba’’nti.
6565.“为何开始?”这是对开示原因的追问。“为了显示戒的功德”则是说明目的。有人问:什么是义?哪里有义?什么被安置了?不应这样看。因为在“为了显示戒的功德”这句话里,从反面说,正是“没有显示戒的功德”——这才是这次开示的原因;所以“为何开始?”的意思,自然就落到“由于所化众生没有见到戒的功德”上。因此说“若亦”等语。而为了阐明“为了显示戒的功德”这句话的含义,又说了“他们”等语。所谓“功德”,就是利益的生起。不过在“具戒者、戒行圆满者,身坏命终之后,生于善趣、天界”等经文中,异熟果也被称为“功德”。“什么差别?”就是什么果报上的差别。“什么增长?”就是什么殊胜的增进。因为功德即使存在,也只有被如实阐明时,才会让人心生欢喜,没被阐明就不会。因此,为了说明必定应当赞叹功德,便举出了毒刺商人的例子。
65.Kasmā āraddhanti (a. ni. ṭī. 3.10.71-74) desanāya kāraṇapucchā. Sīlānisaṃsadassanatthanti payojananiddeso. Ko attho kva attho kva nipātitāti? Nayidamevaṃ daṭṭhabbaṃ. Sīlānisaṃsadassanatthanti hi ettha byatirekato yaṃ sīlānisaṃsassa adassanaṃ, taṃ imissā desanāya kāraṇanti kasmā āraddhanti vineyyānaṃ sīlānisaṃsassa adassanatoti atthato āpanno eva hotīti. Tenāha ‘‘sacepī’’tiādi. Sīlānisaṃsadassanatthanti pana imassa atthaṃ vivarituṃ ‘‘tesa’’ntiādi vuttaṃ. Ānisaṃsoti udayo. ‘‘Sīlavā sīlasampanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggalokaṃ upapajjatī’’tiādīsu (dī. ni. 2.150; 3.316; a. ni. 5.213; mahāva. 285) pana vipākaphalampi ‘‘ānisaṃso’’ti vuttaṃ. Ko visesoti ko phalaviseso. Kā vaḍḍhīti ko abbhudayo. Vijjamānopi guṇo yāthāvato vibhāvito eva abhiruciṃ uppādeti, na avibhāvito, tasmā ekantato ānisaṃsakittanaṃ icchitabbamevāti dassetuṃ visakaṇṭakavāṇijo udāhaṭo.
这里,“粗糖”是指把甘蔗汁熬煮后,掺入粉末等物,凝结成块的。“糖浆”则不成块,是液态的。“糖块”是容易碎裂的。“冰糖”则像水晶一样。“冰糖等”中的“等”字,涵盖了劣质的糖。当时,粗糖之类的东西在非边地地区普遍被称为“毒刺”,所以说“去了边地村”,并对孩子们喊:“不要拿毒刺!”
Tattha guḷo nāma ucchurasaṃ pacitvā cuṇṇādīhi missitvā sampiṇḍane piṇḍībhūtaṃ. Phāṇitaṃ apiṇḍitaṃ dravībhūtaṃ. Khaṇḍaṃ bhijjanakkhamaṃ. Sakkharā nāma phalikasadisā. Sakkharādīniti ādi-saddena macchaṇḍikānaṃ saṅgaho. Tasmiṃ kāle guḷādīsu visakaṇṭakavohāro apaccantadese pacuroti ‘‘paccantagāmaṃ gantvā’’ti vuttaṃ. Dārake ca palāpesuṃ ‘‘visakaṇṭakaṃ mā gaṇhantū’’ti.
所谓“可爱”,就是应当被喜爱。对于可爱者,一见之下必定全然欢喜,所以说“应以可爱之眼见”。由喜所生、澄净柔和之相所摄的眼,就称为“可爱眼”。“他们”,指同梵行者。“令意增长者”,因为滋养喜悦之心,能使喜心一层层增长。“应安置于尊重处者”,就是成为恭敬对象的所在。“知者而能知”,是以智慧了知应当了知的事。或者说,别人虽然无知却表现得像知道一样,这个人不是这样,他确实是知者而能知。“见者而能见”,是以称为见的慧眼见到应当见到的事;或者说,正是见者而能见。如此应受尊重,就是说,像这样以智慧、以贤善之德而应受尊重。
Piyoti piyāyitabbo. Piyassa nāma dassanaṃ ekantato abhinanditabbaṃ hotīti āha ‘‘viyacakkhūhi sampassitabbo’’ti. Pītisamuṭṭhānapasannasommarūpapariggahañhi cakkhu ‘‘piyacakkhū’’ti vuccati. Tesanti sabrahmacārīnaṃ. Manavaḍḍhanakoti pītimanassa paribrūhanato uparūpari pīticittassa uppādako. Garuṭṭhāniyoti garukaraṇassa ṭhānabhūto. Jānaṃ jānātīti ñāṇena jānitabbaṃ jānāti. Yathā vā aññe ajānantāpi jānantā viya pavattanti, na evamayaṃ, ayaṃ pana jānanto eva jānāti . Passaṃ passatīti dassanabhūtena paññācakkhunā passitabbaṃ passati, passanto eva vā passati. Evaṃ sambhāvanīyoti evaṃ viññutāya paṇḍitabhāvena sambhāvetabbo.
对于“唯于戒为圆满行者”这句,应当理解为:于戒正是圆满行者;如此,后置词的限定作用应当这样看待。因为这样一来,通过这句话,上面两种学处就没有被排除,仍然包含在内。然而,为了用果来显示怎样才算是于戒圆满行者,所以说了“内”等语。因为在这里,戒的圆满是由于它能导向作为观之基础的定,而不只是没有缺损等状态而已。因此说:“那些无缺……乃至……能导向定。”这样理解之后,上面两种学处也就作为戒的资粮而被含摄了,因此在这里以戒为主要来把握,是成立的。也正因如此,后面将会说到,心一境性以及对所行境的护持等,都是戒的随护。至于后面所说的“三学之教示已生起”,那是就其余诸学在这里也被含摄这一点来说的,并不是以它们为主要来把握。如果真是这样,那为什么又说戒是微少的呢?因为说过:“然而,这确实是微少、卑浅的。”那是针对凡夫的行境而说的。也正因如此,在那里戒并没有被毫无遗漏地分别说明,所以那里的“唯戒”这一“唯”字的把握,应当看作是可以成立的。“以无减缺”:就是以无缺损等状态,或者以没有遗漏任何一项而具足的方式。“以行相”:就是以做法、以成就。“于心之止”:就是心的等持。“专注”:就是不离、专精。如果有人完全没有致力于禅那的修习,那就叫作把禅那摒除在外。如果有人开始之后中途退缩,那就叫作破坏禅那。如果有人不是这样,而是进入禅那而安住,那就是没有舍弃禅那;为了显示这一点,所以说了“禅那不摒于外”等语。
Sīlesvevassa paripūrakārīti sīlesu paripūrakārī eva bhaveyyāti evaṃ uttarapadāvadhāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Evañhi iminā padena uparisikkhādvayaṃ anivattitameva hoti. Yathā pana sīlesu paripūrakārī nāma hoti, taṃ phalena dassetuṃ ‘‘ajjhatta’’ntiādi vuttaṃ. Vipassanādhiṭṭhānasamādhisaṃvattanikatāya hi idha sīlassa pāripūrī, na kevalaṃ akhaṇḍādibhāvamattaṃ. Tenāha ‘‘yāni kho pana tāni akhaṇḍāni…pe… samādhisaṃvattanikānī’’ti. Evañca katvā upari sikkhādvayaṃ sīlassa sambhārabhāvena gahitanti sīlassevettha padhānaggahaṇaṃ siddhaṃ hoti. Tathā hi cittekaggatāsaṅkhārapariggahānaṃ sīlassānurakkhaṇabhāvaṃ vakkhati. Yaṃ pana vakkhati ‘‘sikkhattayadesanā jātā’’ti (ma. ni. aṭṭha. 1.65), taṃ itarāsampi sikkhānaṃ idha gahitatāmattaṃ sandhāya vuttaṃ, na padhānabhāvena gahitataṃ. Yadi evaṃ kathaṃ sīlassa appamattakatāvacanaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, oramattaka’’nti (dī. ni. 1.7). Taṃ puthujjanagocaraṃ sandhāya vuttaṃ. Tathā hi tattha na nippadesato sīlaṃ vibhattaṃ, evaṃ katvā tattha sīlamattakanti mattaggahaṇaṃ samatthitanti daṭṭhabbaṃ. Anūnenāti akhaṇḍādibhāvena, kassaci vā ahāpanena upapannena. Ākārenāti karaṇena sampādanena. Cittasamatheti cittasamādhāne. Yuttoti aviyutto pasuto. Yo sabbena sabbaṃ jhānabhāvanaṃ ananuyutto, so taṃ bahi nīharati nāma. Yo ārabhitvā antarā saṅkocaṃ āpajjati , so taṃ vināseti nāma. Yo pana īdiso ahutvā jhānaṃ upasampajja viharati, so anirākatajjhānoti dassento ‘‘bahi anīhaṭajjhāno’’tiādimāha.
对无常的三界法,或者对“无常”进行随观,就是无常随观。苦随观和无我随观也是这样。对同一法以厌离的方式生起的随观,是厌离随观。以离贪的方式生起的随观,是离贪随观。对灭的随观,是灭随观。以舍遣的方式生起的随观,是舍遣随观。住在空寂处的比丘,在那里因为获得了身远离,以止与观的力量来增长心远离,依照教导修行,既让世间和教法增添光彩,也让作为自己证得殊胜之处的空寂处增添光彩;通过使成为殊胜功德之依处,在义理上为智者增长它,这就叫作增长空寂处者。因此说“这里”等。为了表明这才是增长空寂处、为智者所称赞的合适内容,而不是指安设住处,所以说“应看作单层等”。而且应当知道,这里提到“空寂处”,就已经包括了阿兰若、树下等一切适合精勤修习的坐卧处。
Aniccassa tebhūmakadhammassa, aniccanti vā anupassanā aniccānupassanā. Tathā dukkhānupassanā anattānupassanā ca. Tasseva nibbindanākārena pavattā anupassanā nibbidānupassanā. Virajjanākārena pavattā anupassanā virāgānupassanā. Nirodhassa anupassanā nirodhānupassanā. Paṭinissajjanavasena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā. Suññāgāragato bhikkhu tattha laddhakāyavivekatāya samathavipassanāvasena cittavivekaṃ paribrūhento yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā lokaṃ sāsanañca attano visesādhigamaṭṭhānabhūtaṃ suññāgārañca upasobhayamāno guṇavisesādhiṭṭhānabhāvāpādanena viññūnaṃ atthato taṃ brūhento nāma hotīti vuttaṃ ‘‘brūhetā suññāgārāna’’nti. Tenāha ‘‘ettha cā’’tiādi. Ayameva suññāgārānubrūhanaviññuppasatthānaṃ bhājanaṃ, na senāsanapatiṭṭhāpananti dassento āha ‘‘ekabhūmakādi…pe… daṭṭhabbo’’ti. Suññāgāraggahaṇena cettha araññarukkhamūlādi sabbaṃ padhānānuyogakkhamaṃ senāsanaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ.
所谓“渴爱行的教导”,就是指以“缘于内在的”等语句开头的《渴爱行经》。因为以渴爱为立足处,也就是以渴爱为依托,所以如果没有渴爱,慢和见就不会生起。所谓“进入慢和见”,意思是:为了要显示出来,所以深入慢和见。对应当宣说的法进行教导时,其“进入”正是为了把握理解。渴爱、慢、见这三者被称为戏论,因为它们使众生的相续在轮回中不断扩展、蔓延相续。以戒为立足处,就是以戒为依止。
Taṇhāvicaritadesanāti ‘‘ajjhattikassa upādāyā’’ti (vibha. 937) ādinayappavattaṃ taṇhāvicaritasuttaṃ. Taṇhāpadaṭṭhānattāti taṇhāsannissayattā. Na hi taṇhāvirahitā mānadiṭṭhipavatti atthi. Mānadiṭṭhiyo osaritvāti dassetabbatāya mānadiṭṭhiyo ogāhetvāti attho. Gahaṇatthameva hi desetabbadhammassa desanāya osaraṇaṃ. Taṇhāmānadiṭṭhiyo papañcattayaṃ sattasantānassa saṃsāre papañcanato anuppabandhanavasena vitthāraṇato. Sīlapadaṭṭhānattāti sīlādhiṭṭhānattā.
说“增上心学”,是为了把前后文连接起来。依观的角度来说“增长空寂处”,这是句子的搭配方式。两种学,就是增上心学和增上慧学。所谓“含摄”,是连同增上戒学一起含摄进来说的。如果这样的话,这就成了三学的教导,那它就应该是在说明三学的利益了。针对这个疑问,所以说“这里……”等等。其中该说明的内容,前面已经讲过了。应当知道,这里取的“心一境性”和“观”,是四种遍净戒的守护者,犹如根律仪之于别解脱律仪;但这两者并不是重点,只是以戒为主要而含摄进来的。因此说“实为护戒者……”等等。
Adhicittasikkhā vuttāti ānetvā sambandho. Vipassanāvasena suññāgāravaḍḍhaneti yojanā. Dvepi sikkhāti adhicittādhipaññāsikkhā. Saṅgahetvāti adhisīlasikkhāya saddhiṃ saṅgahetvā vuttā. Yadi evamayaṃ sikkhattayadesanā jātāti sikkhattayānisaṃsappakāsanī siyāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘ettha cā’’tiādi. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Indriyasaṃvaro viya pātimokkhasaṃvarassa catupārisuddhisīlassa ārakkhabhūtā cittekaggatā vipassanā ca idha gahitāti tadubhayaṃ appadhānaṃ, sīlameva pana padhānabhāvena gahitanti veditabbaṃ. Tenāha ‘‘sīlānurakkhikā evā’’tiādi.
当所生的病苦生起时,能胜过它、比它更强的禅那之乐就会生起。如果对这种强力的乐产生陶醉,心被坚固的自我爱着所摧毁的人就会舍弃善法,在那样的情况下……他成了滋养者。或者,如果对强力的乐没有陶醉和爱着,就能通过如实看见“这只是行的积聚”,而没有我执和我所执。关于饥荒的怖畏,为了说明战胜饥饿,说“即使他的肠子向外流出”。关于疾病的怖畏,说“枯瘦、憔悴”。以“等”字所包括的盗贼怖畏,说“或为支离破碎”。“两者”,指止与观这一对。在这里,通过“内于心……空寂之处”等语句,由于使之成为抉择分的一部分,所取的心一境性和观正是能够守护戒的。因为后面宣说了戒的禅那、解脱、果、神通、决定的状态,所以应当知道,那心一境性和观作为其资助,在在处处都被摄取。
Balavatarasukhanti samuppannabyādhidukkhato balavataraṃ, taṃ abhibhavituṃ samatthaṃ jhānasukhaṃ uppajjati. Balavamamattaṃ hoti, tena daḷhaattasinehena viluttahadayo kusaladhamme chaḍḍento so tathārūpesu…pe… posetā hoti. Balavamamattaṃ vā sineho na hoti ‘‘suddho saṅkhārapuñjo’’ti yāthāvadassanena ahaṃkāramamaṃkārābhāvato. Dubbhikkhabhaye khudābhibhavaṃ sandhāyāha ‘‘sacepissa antāni bahi nikkhamantī’’ti. Byādhibhayaṃ sandhāyāha ‘‘ussussati visussanī’’ti. Ādi-saddena gahitaṃ corabhayaṃ sandhāyāha ‘‘khaṇḍākhaṇḍiko vā’’ti. Ubhayassāti samathavipassanādvayassa. Ettha ca ‘‘ajjhattaṃ ceto…pe… suññāgārāna’’nti imehi visesanibbedhabhāgiyabhāvāpādanena sīlaṃ rakkhituṃ samatthā eva cittekaggatāvipassanā gahitā. Yasmā parato jhānavimokkhaphalābhiññāṇaadhiṭṭhānabhāvo sīlassa uddhaṭo, tasmā tassa bhiyyopi sambhārabhūtā eva cittekaggatā vipassanā tattha tattha gahitāti veditabbā.
戒等中的等字,涵盖了前面所说的心一境性和观,也涵盖了作为戒的根本原因的一切业自性智,或者业道正见。因为戒以及其他福业事,正是靠它才得以清净,才能有大果报、大利益。他成为获得者,指那获得即是护戒的圆满。经中已说到这样的情形,那到底是怎样的呢?世尊认可吗?世尊并不是在自性上认可这样,而是出于大悲,随顺个人的意乐才这样说;为了说明这一点,就说了在这里并不……等话。其中,断除求食言谈者,是指不发出为求食物而说的语言,像哑巴一样断除言谈,凡是为了指示、说明、暗示、表明求食而该说的话,都不说、不讲,这就是它的意思。随顺个人的意乐,在简略说明之后,为了展开其含义,就说了对于那些……等。味:指本质性的功德利益,称为味的利益。
Sīlādīti ādi-saddena yathāvuttacittekaggatāvipassanā saṅgaṇhāti, sīlassa vā mūlakāraṇabhūtaṃ sabbaṃ kammassakatañāṇañca saṅgaṇhāti kammapathasammādiṭṭhiṃ vā. Sīlañhi tadaññampi puññakiriyāvatthu teneva parisodhitaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsanti. Lābhī assanti lābhā sāya saṃvaraṇasīlaparipūraṇaṃ pāḷiyaṃ āgataṃ kimīdisaṃ bhagavā anujānātīti? Na bhagavā sabhāvena īdisaṃ anujānāti, mahākāruṇikatāya pana puggalajjhāsayena evaṃ vuttanti dassento ‘‘na cetthā’’tiādimāha. Tattha ghāsesanaṃ chinnakatho na vācaṃ payuttaṃ bhaṇeti chinnakatho mūgo viya hutvā obhāsaparikathānimittaviññattipayuttaṃ ghāsesanaṃ vācaṃ na bhaṇe na katheyyāti attho. Puggalajjhāsayavasenāti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘yesañhī’’tiādimāha. Raso sabhāvabhūto ānisaṃso rasānisaṃso.
以衣等资具来布施的施主们,就是“施与资具的施主”。为了把“对于天人们”这句话说清楚,所以接着说“天人也……”等等。在“居士们啊,有这五种利益”等经文里,“利益”这个词也可以用来指“果”,所以说“这两者在意义上是一回事”。
Paccayadānakārāti cīvarādipaccayavasena dānakārā. ‘‘Devānaṃ vā’’ti vuttavacanaṃ pākaṭīkātumāha ‘‘devāpī’’tiādi. ‘‘Pañcime gahapatayo ānisaṃsā’’tiādīsu (dī. ni. 2.150) anisaṃsasaddo phalapariyāyopi hotīti āha ‘‘ubhayametaṃ atthato eka’’nti.
公婆以及属于他们一方的人,就是公婆和公婆的眷属。他们通过亲属血统的联结,或者通过娶嫁婚姻的联结而成为亲戚,这就是亲族。同血统,是指通过血统的联结。同一血统相连,是指由同一个共同的血统联结在一起。已经去到死后状态,是指以投生到饿鬼趣的方式获得了新生。不过,因为他们在这里命终时,是按时限寿命断绝而死的,所以说“已命终”。有信心清净的人,就是具有清净信心的人。由所论主题可知,命终的父亲或母亲投生到了饿鬼趣,因此说“就成了大利益”,意思是说,因为他那样具足戒行。如果已经是圣者,那就更不用说了。因此说“许多百千劫”等等。多有利益,就是有广大利益。亲近,就是以问讯、礼拜等方式前去接近。恭敬侍奉,就是恭敬承事。
Sassusasurā ca tappakkhikā ca sassusasurapakkhikā. Te ñātiyonisambandhena āvāhavivāhasambandhavasena sambandhā ñātī. Sālohitāti yonisambandhavasena. Ekalohitasambaddhāti ekena samānena lohitasambandhena sambaddhā. Peccabhāvaṃ gatāti petūpapattivasena nibbattiṃ upagatā. Te pana yasmā idha katakālakiriyā kālena katajīvitupacchedā honti, tasmā vuttaṃ ‘‘kālakatā’’ti. Pasannacittoti pasannacittako. Kālakato pitā vā mātā vā petayoniṃ upapannoti adhikārato viññāyatīti vuttaṃ ‘‘mahānisaṃsameva hotī’’ti, tassa tathā sīlasampannattāti adhippāyo. Ariyabhāve pana sati vattabbameva natthi. Tenāha ‘‘anekāni kappasatasahassānī’’tiādi. Bahukāranti bahupakāraṃ. Upasaṅkamananti abhivādanādivasena upagamanaṃ. Payirupāsananti upaṭṭhānanti.
66被压伏就是被摧破。厌倦就是舍弃、不喜乐、不持续投入。具戒的比丘因为害怕自己的戒被毁坏,所以心安定专注;同时他作为修观者,由于资具的损耗,对不喜乐和喜乐都一并克服、制胜,因此说“正因为具足戒等功德……”等等。
66.Ajjhottharitāti madditā. Ukkaṇṭhāti riñcanā anabhirati ananuyogo. Sīlavā bhikkhu attano sīlakhaṇḍabhayena samāhito vipassako ca paccayaghātena aratiyā ratiyā ca sahitā abhibhavitāva hotīti āha ‘‘sīlādiguṇayuttenevā’’tiādi.
恐惧是心的恐怖被害怕,所以是恐惧。所缘使人由此生畏,所以是恐惧。因为和前一段相似,虽然已经以“即如前所述之理”作过指示/类推,但为了再次说明它,又说“具足戒等功德者……”等。因为坐在尊者的下风处,天神的幼童们无法以本来面目安住,不能轻松自在地活动,因此无能为力。
Cittutrāso bhāyatīti bhayaṃ. Ārammaṇaṃ bhāyati etasmāti bhayaṃ. Purimavārasadisattā vuttanayamevāti atidisitvāpi puna taṃ dassetuṃ ‘‘sīlādiguṇayutto hī’’tiādi vuttaṃ. Therassa heṭṭhā nisinnattā devatāya dārakā sakabhāvena saṇṭhātuṃ sukhena vattituṃ asakkontā asamatthā.
“增上心”就是超胜的心,指近行定之心。它之所以超胜,是因为比起平常的欲界心更殊胜、更美好,并且从对立面中清净出来,所以说“殊胜清净之心”。“增上心”说的是定,这里应当理解为近行定。由远离而生的喜乐、由定而生的喜乐、无喜的禅那乐、由念清净而生的禅那乐——这四种禅那乐,因为是从对立面出离而得,所以称为“出离乐”,因此说“领受出离乐”。“能在所希望的任何时刻入定”,这句话说明他们在诸禅那中具有入定自在;然而由“随意获得”一语,也应知道已说及转向、决意、观察等自在。以乐镇伏敌对法,以此显示他们于诸禅那乐有快速通慧。广大的,指已被导入广大。诸禅那的广大,名为由善修习而历时更久成就,而那也应随其限定而欲求,所以说“广大的”,并说“能在随其限定中出定,这句话就是这个意思”。因为未到限定之时就出定者,不能成为无困难获得者,由于不能随欲令其持续。现在,为了以相反方式阐明上述入定等自在,说“某类人”等。其中,“只是获得者”,这是就刚获得禅那而言。“那样”,指于所期望的任何时刻。“障碍的”,指对自在的敌对法。然而对于禅那证得,敌对法早已被镇伏,否则禅那证得本身就不可能。以困难镇伏,即以困难清净。应知这里以观察欲过患等,像对欲贪等一样,对其他定障碍法的驱离,就是镇伏和清净。“水漏轮”指计时水漏轮。
Adhikaṃ cetoti abhiceto, upacārajjhānacittaṃ. Tassa pana adhikatā pākatikakāmāvacaracittehi sundaratāya sapaṭipakkhato visuddhiyā cāti āha ‘‘abhikkantaṃ visuddhicitta’’nti. Adhicittanti samādhimāha, so ca upacārasamādhi daṭṭhabbo. Vivekajaṃ pītisukhaṃ, samādhijaṃ pītisukhaṃ, apītijaṃ jhānasukhaṃ, satipārisuddhijaṃ jhānasukhanti catubbidhampi jhānasukhaṃ paṭipakkhato nikkhantataṃ upādāya ‘‘nekkhammasukha’’nti vuccatīti āha ‘‘nekkhammasukhaṃ vindantī’’ti. Icchiticchitakkhaṇe samāpajjituṃ samatthoti iminā tesu jhānesu samāpajjanavasībhāvamāha, ‘‘nikāmalābhī’’ti pana vacanato āvajjanādhiṭṭhānapaccavekkhaṇavasiyopi vuttā evāti veditabbā. Sukheneva paccanīkadhamme vikkhambhetvāti etena tesaṃ jhānasukhakhippābhiññatañca dasseti. Vipulānanti vepullaṃ pāpitānaṃ. Jhānānaṃ vipulatā nāma subhāvitabhāvena ciratarappatti, sā ca paricchedānurūpāva icchitabbbāti ‘‘vipulāna’’nti vatvā ‘‘yathāparicchedeyeva vuṭṭhātuṃ samatthoti vuttaṃhotī’’ti āha. Paricchedakālañhi appatvāva vuṭṭhahanto akasiralābhī na hoti yāvadicchakaṃ pavattetuṃ asamatthattā. Idāni teyeva yathāvutte samāpajjanādivasībhāve byatirekavasena vibhāvetuṃ ‘‘ekacco hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha lābhīyeva hotīti idaṃ paṭiladdhamattassa jhānassa vasena vuttaṃ. Tathāti icchiticchitakkhaṇe. Pāribandhiketi vasībhāvassa paccanīkadhamme. Jhānādhigamassa pana paccanīkadhammā pageva vikkhambhitā, aññathā jhānādhigamo eva na siyā. Kicchena vikkhambhetīti kicchena visodheti. Kāmādīnavapaccavekkhaṇādīhi kāmacchandādīnaṃ viya aññesampi samādhipāribandhikānaṃ dūrasamussāraṇaṃ idha vikkhambhanaṃ visodhanañcāti veditabbaṃ. Nāḷikāyantanti kālamānanāḷikāyantaṃ āha.
尤其是,当色界第四禅那通过完全掌握而成为神通的基础时,正是以“作为神通基础”之意才说“当说到作为神通基础的禅那时”。不过,无色界禅那也因为可以作为决意的基础而同样是基础,因为如果没有通过十四种方式调伏心,就不会有那种作为基础的状态。“这样,当作为神通基础的色界禅那被说出时,虽然因色界性,神通的世间部分已经到来”——这就是这里的意思。“那”指的是神通的部分。四……中略……诸圣道是戒的功德,因为只有具足戒的人才能获得。“遍取之后”就是把握之后。
Visesena rūpāvacaracatutthajjhānaṃ sabbaso vasībhāvāpāditaṃ abhiññāpādakanti adhippāyenāha ‘‘abhiññāpādake jhāne vutte’’ti. Arūpajjhānampi pana adhiṭṭhānatāya pādakameva cuddasadhā cittaparidamanena vinā tadabhāvato. ‘‘Evamabhiññāpādake rūpāvacarajjhāne vutte rūpāvacaratāya kiñcāpi abhiññānaṃ lokiyavāro āgato’’ti ayañhettha adhippāyo. Nanti abhiññāvāraṃ. Cattāri…pe… ariyamaggā sīlānaṃ ānisaṃso sampannasīlasseva lābhato. Pariyādiyitvāti gahetvā.
“支的寂静”是指:因为盖等敌对法极其遥远,所以禅支得以平息,也就是一切躁动和热恼都灭尽了。由于这样,那些禅那才具有更殊胜等状态。“所缘的寂静”是指:因为远离了色的撞击等,达到了柔和、微细等状态,所以是寂静的。也就是说,从他们的修习与证悟所充分修习的所缘呈现柔和微细之相开始,就应当知道禅支是寂静的。因所缘寂静而有的寂静,应当通过缘取出世间法的观察来说明。“解脱”是殊胜地解脱。那些禅那法,由于先前分位修习的力量而具有那种殊胜性,所以能从敌对法解脱而转起;正因如此解脱,它们就像在父亲膝上四肢放松的幼童一样,毫无疑虑地倾向于所缘而转起,这些就称为“诸解脱”。因此说:“‘诸解脱’是因为从敌对法解脱,以及倾向于所缘。”虽然无色定不是通过超越禅支而证得的,而是通过超越所缘,但因为若对色界禅那的所缘不离欲,就不能超越禅那,而且当禅那被超越时,所缘也已被超越,所以不说“超越所缘”,只说“超越色界禅那后”。在经文中,“超越诸色”应理解为需要补上“应当修习”“应当观察”等词,但凭未曾听过的推论并没有用,所以说“与‘寂静’一词相连”。这样,通过那种离欲的状态,它们的寂静之义也就得到了阐明。无色定没有像色界禅那等那样的所缘或果报的色法,所以是“无色”;无色本身就是“无色定”。因此说:“从所缘和异熟两方面都无有色法。”“以名身”即与俱生的名聚相应。
Aṅgasantatāyāti nīvaraṇādīnaṃ paccanīkadhammānaṃ sudūratarabhāvena jhānaṅgānaṃ vūpasantatāya, nibbutasabbadarathapariḷāhatāyāti attho, yato tesaṃ jhānānaṃ paṇītatarādibhāvo. Ārammaṇasantatāyāti rūpapaṭighādivigamanena saṇhasukhumādibhāvappattasantabhāvena. Yadaggena hi nesaṃ bhāvanābhisamayasabbhāvitasaṇhasukhumākārāni ārammaṇāni santāni, tadaggena jhānaṅgānaṃ santatā veditabbā. Ārammaṇasantatāya santatā lokuttaradhammārammaṇāhi paccavekkhaṇāhi dīpetabbā. Vimuttā visesena muttā. Ye hi jhānadhammā tathāpavattapubbabhāgabhāvanāhi tabbisesatāya sātisayaṃ paṭipakkhadhammehi vimuttivasena pavattanti, tato eva tathāvimuttatāya pitu aṅke vissaṭṭhaaṅgapaccaṅgo viya kumāro nirāsaṅkabhāvena ārammaṇe adhimuttā ca pavattanti, te vimokkhāti vuccanti. Tenāha ‘‘vimokkhāti paccanīkadhammehi vimuttattā ārammaṇe ca adhimuttattā’’ti . Yadipi ārammaṇasamatikkamavasena pattabbāni āruppāni, na aṅgātikkamavasena, tathāpi yasmā ārammaṇe avirattassa jhānasamatikkamo na hoti, samatikkantesu ca jhānesu ārammaṇaṃ samatikkantameva hoti, tasmā ārammaṇasamatikkamaṃ avatvā ‘‘rūpāvacarajjhāne atikkamitvā’’ti icceva vuttaṃ. Atikkamma rūpeti pāḷiyaṃ ‘‘sampādetabbā, passitabbā’’ti vā kiñci padaṃ icchitabbaṃ, asutaparikappanena pana payojanaṃ natthīti ‘‘santāti padasambandho’’ti vuttaṃ. Evañca katvā tena virāgabhāvena tesaṃ santatāti ayampi attho vibhāvito hoti. Rūpajjhānādīnaṃ viya natthi etesaṃ ārammaṇabhūtaṃ vā phalabhūtaṃ vā rūpanti arūpā. Arūpā eva āruppā. Tenāha ‘‘ārammaṇato ca vipākato ca rūpavirahitā’’ti. Nāmakāyenāti sahajātanāmasamūhena.
67“结缚”就是束缚。被什么束缚呢?回答说“诸蕴之趣”等等。因为对于贪等烦恼尚未断尽的人,未来的诸蕴等与诸蕴等之间仍有连结;而对于贪等烦恼已经断尽的人,这种连结就不存在了,因为即使曾造过业,那些业也已失去效力。又因为随顺贪等而有结缚之义,所以说“诸蕴之趣……中略……被称为结”。“以遍尽”就是通过断除,使它在未来完全不再生起。由于能彻底弃绝、流注并压迫敌对法,所以称为“流”,也就是圣道,因此说“‘流’是道的别名”。最初证入此流、到达此流的人就是“入流者”,即第八位圣者。因此说“彼具足者”,意思是指处于初道刹那的人。不过这里的“已入”一词,如同在“为作证果而修行者”等语境中一样,是现在时的用法,所以说“以道之名来称说果”。但如果是在非比喻的实际情形中,那就应当直接从自性获得名称。“堕处”是指将人抛入卑劣、痛苦、忧恼之处,也就是抛入恶趣之苦。“法”就是自性。因此说“自身”等。为什么这样说呢?这是在问不退堕法的原因。“趣向恶趣”就是趋向恶趣者。“正觉”就是正菩提,即圣道。然而由于初道已经证得,其余的道依其应当证得的性质而被希求,所以说“上三道”。
67.Saṃyojentīti bandhanti. Kehīti āha ‘‘khandhagatī’’tiādi. Asamucchinnarāgādikassa hi khandhādīnaṃ āyatiṃ khandhādīhi sambandho, samucchinnarāgādikassa pana taṃ natthi katānampi kammānaṃ asamatthabhāvāpattitoti. Rāgādīnaṃ anvayato ca saṃyojanaṭṭho siddhoti āha ‘‘khandhagati…pe… vuccantī’’ti. Parikkhayenāti samucchedena sabbaso āyatiṃ anuppajjanena. Paṭipakkhadhammānaṃ anavasesato savanato pīḷanato soto, ariyamaggoti āha ‘‘sototi ca maggassetaṃ adhivacana’’nti. Taṃ sotaṃ ādito panno adhigacchīti sotāpanno, aṭṭhamako. Tenāha ‘‘taṃsamaṅgīpuggalassā’’ti, paṭhamamaggakkhaṇe puggalassāti adhippāyo. Idha pana panna-saddo ‘‘phalasacchikiriyāya paṭipanno’’tiādīsu (a. ni. 8.59) viya vattamānakālikoti āha ‘‘maggena phalassa nāmaṃ dinna’’nti. Abhītakālikatte pana sarasatova nāmalābho siyā. Virūpaṃ sadukkhaṃ saupāyāsaṃ nipātetīti vinipāto, apāyadukkhe khipanako. Dhammoti sabhāvo. Tenāha ‘‘attāna’’ntiādi. Kasmāti avinipātadhammatāya kāraṇaṃ pucchati. Apāyaṃ gamentīti apāyagamanīyā. Sambujjhatīti sambodhi, ariyamaggo. So pana paṭhamamaggassa adhigatattā avasiṭṭho eva adhigandhabbabhāvena icchitabboti āha ‘‘uparimaggattaya’’nti.
这些说法是为了赞叹功德而说的,并不是说它们应当被断除,这是本意。第二道(一来道)以断除粗重的贪等而运作,对于剩余的那些贪等,则使其变得薄弱,因此名为生起,所以说“贪、嗔、痴薄”。“偶尔生起”是指有时、难得才生起。“缠缚微弱”是指现行变得软弱。因为与它相应的不如理作意并非经常伴随,所以不会频频生起;因为颠倒想以及以它为条件的痴、慢等变得软弱,所以它们微弱地生起;若亲近事境,它们就会浓厚地生起,这是本意。因此说“确实如此”等。
Vaṇṇabhaṇanatthaṃ vuttāni,na pahātabbānīti adhippāyo. Oḷārikānaṃ rāgādīnaṃ samucchindanavasena pavattamāno dutiyamaggo avasiṭṭhānaṃ tesaṃ tanubhāvāpattiyā uppanno nāma hotīti vuttaṃ ‘‘rāgadosamohānaṃ tanuttā’’ti. Adhiccuppattiyāti kadāci karahaci uppajjanena. Pariyuṭṭhānamandatāyāti samudācāramudutāya. Abhiṇhaṃ na uppajjanti tajjassa ayonisomanasikārassa anibaddhabhāvato. Mandamandā uppajjanti vipallāsānaṃ tappaccayānañca mohamānādīnaṃ mudutarabhāvato. Bahalāva uppajjanti vatthupaṭisevanatoti adhippāyo. Tenāha ‘‘tathā hī’’tiādi.
“只有一次回来的法”是指:从结生的角度来说,只有一次回来的性质。“只一次……乃至……回来”:用这句话来说明,在五种一来者当中,除去四种,只取一种,所以说“即使那位”等。
其中,这里所说的第五种一来者,就是:“在这个世界修习了圣道之后,投生到天界,在那里住到寿命尽时,再投生到这里,然后入般涅槃。”那么,他和“一种子者”有什么差别呢?一种子者只有一次结生,一来者有两次结生,这就是他们之间的差别。因为对于某位入流者来说,只有一个蕴的种子,而不是只受取一次生命形态,他就被称为一种子者。
Sakiṃ āgamanadhammoti paṭisandhivasena sakiṃyeva āgamanasabhāvo. Ekavāraṃyeva…pe… āgantvāti iminā pañcasu sakadāgāmīsu cattāro vajjetvā ekoyeva gahitoti dassento ‘‘yopi hī’’tiādimāha. Tattha yvāyaṃ pañcamako sakadāgāmī ‘‘idha maggaṃ bhāvetvā devaloke nibbatto, tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā puna idhūpapajjitvā parinibbāyatī’’ti vutto, tassa ekabījinā saddhiṃ kiṃ nānākaraṇanti? Ekabījissa ekā paṭisandhi, sakadāgāmissa dve paṭisandhiyoti idaṃ tesaṃ nānākaraṇaṃ. Yassa hi sotāpannassa ekaṃyeva khandhabījaṃ, na ekaṃ attabhāvaggahaṇaṃ, so ekabījīti.
“下面”是指“非广大地”,通过“下面”这个关联来说的。对下面这部分有利益的,就是属于下分的,也就是那些结。那些就是五下分结。因为内在结缚的缘故,必定会生在欲界。为了说明他即使从远处也还是会回转,就用吞钩的鱼等比喻来说明。“化生者”:用这个说明没有胎中之苦。“在那里般涅槃者”:用这个说明其余诸苦的止息。而他在那里般涅槃,正是因为欲界的蕴种子不再回转生起,所以说“无返回性”。
Heṭṭhāti ‘‘amahaggatabhūmiya’’nti heṭṭhā sambandhanena. Heṭṭhābhāgassa hitāti heṭṭhābhāgiyā, tesaṃ. Tānīti orabbhāgiyasaṃyojanāni. Kāmāvacare nibbattatiyeva ajjhattaṃ saṃyojanattā. Tathā hesa dūratopi āvattidhammo evāti dassetuṃ gilabaḷisamacchādayo upamābhāvena vuttā. Opapātikoti iminā gabbhavāsadukkhābhāvamāha. Tattha parinibbāyīti iminā sesadukkhābhāvaṃ. Tattha parinibbānatā cassa kāmaloke khandhabījassa apunārohavasenevāti dassetuṃ ‘‘anāvattidhammo’’ti vuttaṃ.
68“纯全”是指不与世间神通混杂。世间五神通也是戒的功德,因为它们离不开戒。为了显示这些神通,就接上了“若希望……中略……如是”等话,这是文句的关联。因为彻底断尽了一切漏,只有阿拉汉道在殊胜意义上才配称为“漏尽”,所以说“在说到漏尽时”;否则,一切六神通就都成了漏尽。“这些功德”指世间神通。就像一个人剃了头,因为没有发髻而不庄严,同样,作为开示顶端的无上道之说,如果缺少世间神通,也不庄严,所以说“这个说法几乎可以叫‘无髻神通之说’”。“神变”指神通和变化。这里用“变化”一词指变化神通,用“神通”一词指其余一切神通的作用。“只在恰当的场合”:正如世间神通的生起有其恰当场合,开示也是如此。以此表明,这不只是按说法次第的开示,也是按修行次第的开示。这在《清净道论》中已经说过,因此应依照那里所说的方法来理解,这是本意。
68.Kevalāti lokiyābhiññāhi asammissā. Lokiyapañcābhiññāyopi sīlānaṃ ānisaṃso tadavinābhāvato. Tāpi dassetuṃ ākaṅkheyya ce…pe… evamādimāhāti yojanā. Āsavānaṃ anavasesappahānato arahattamaggoyeva visesato ‘‘āsavakkhayo’’ti vattabbataṃ arahatīti vuttaṃ ‘‘āsavakkhaye kathite’’ti, aññathā sabbāpi chaḷabhiññā āsavakkhayo evāti. Imesaṃ guṇānanti lokiyābhiññānaṃ . Yathā purisassa muṇḍitaṃ sīsaṃ sikhāvirahitattā na sobhati, evaṃ desanāya sīsabhūtāpi aggamaggakathā lokiyābhiññārahitā na sobhatīti āha ‘‘ayaṃ kathā muṇḍābhiññākathā nāma bhaveyyā’’ti. Iddhivikubbanāti iddhi ca vikubbanā ca. Vikubbanaggahaṇena cettha vikubbaniddhimāha, iddhiggahaṇena tadaññaṃ sabbañca abhiññākiccaṃ. Yuttaṭṭhāneyevāti lokiyābhiññānaṃ nibbattanassa viya desanāya yuttaṭṭhāneyeva. Etena na kevalaṃ desanakkamenevāyaṃ desanā, atha kho paṭipattikkamenapīti dasseti. Visuddhimagge (visuddhi. 2.369) vuttā, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbāti adhippāyo.
69以漏尽故:下分道所灭尽之后残余的诸漏,被阿拉汉道彻底断除。因为阿拉汉道不只灭尽诸漏,还灭尽其余一切烦恼,所以说“以一切烦恼的灭尽故”。这里举出“漏”只是作为代表,因为阿拉汉道不以漏为所缘,所以称为“无漏”。然而,因为在那里连一丝漏都不存在,所以说“远离诸漏”。“定”是以心为首要而说的,正如“修习心与慧”这句话的意旨。“从贪解脱,从无明解脱”:这应当理解为直接对立面的止息,而不是说其他不善法没有止息。现在,为了用经教证明这定与慧是贪和无明的对治法,说了“这已说”等话。“止的果”是止的成果:因为以世间止的修习引生观,而出世间的止有与之相应的果——心解脱。“观的果”,观的成就就是慧解脱。这里也是同样的道理。应理解为:不再像从他人听闻所得的智那样依赖他人、执取推论,而是以亲证的方式,由自己本身的慧直接现见,成为自证之智。因此说“不依赖他人而了知”。
69.Āsavānaṃ khayāti heṭṭhimamaggena khepitāvasiṭṭhānaṃ āsavānaṃ arahattamaggena samucchindanato. Yasmā arahattamaggo na kevalaṃ āsaveyeva khepeti, atha kho avasiṭṭhe sabbakilesepi, tasmā āha ‘‘sabbakilesānaṃ khayā’’ti. Lakkhaṇamattañhettha āsavaggahaṇaṃ, āsavānaṃ ārammaṇabhāvassapi anupagamanato anāsavaṃ. Yasmā pana tattha āsavānaṃ lesopi natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘āsavavirahita’’nti. Samādhi vutto cetosīsena yathā ‘‘cittaṃ paññañca bhāvaya’’nti (saṃ. ni. 1.23, 192; peṭako. 22; mi. pa. 2.1.9) adhippāyo. Rāgato vimuttattā avijjāya vimuttattāti idaṃ ujuvipaccanīkapaṭippassaddhidassanaṃ daṭṭhabbaṃ, na tadaññesaṃ pāpadhammānaṃ appaṭippassaddhattā. Idāni tameva samādhipaññānaṃ rāgāvijjāpaṭipakkhataṃ āgamena dassetuṃ ‘‘vuttaṃ ceta’’ntiādi vuttaṃ. Samathaphalanti samathassa phalaṃ lokiyasamathabhāvanāya hi vipassanāgatāya āhitaphalassa lokuttarasamathassa sarikkhakaphalo cetovimutti. Vipassanāphalanti etthāpi eseva nayo. Attanoyevāti sutamayañāṇādinā viya parapaccayataṃ nayaggāhañca muñcitvā paratoghosānugatabhāvanādhigamabhūtatāya attanoyeva paññāya paccakkhaṃ katvā sayambhuñāṇabhūtāyāti adhippāyo. Tenāha ‘‘aparappaccayena ñatvā’’ti.
把这一切总集起来显示:所谓“这一切”,就是指前面所说的全部十七种戒的功德,也就是“具戒者”等所有这些语句。就像对那些具有功德、又被正确圆满修成的事物来说,它们的功德自然会显现出来,因为那些功德本来就依赖于它们;同样,当以功德为主、适合修行这一点被显示出来时,那些功德也就显示出来了。因此说“把它们总集起来显示”。把已经说过的义理再说一遍,就是总结,所以说“作了总结”。“前”,是指在说法开始时。“这样说”,是指以“具足戒”等这样的方式所说的。“这一切”,是指“具足戒”等所有这些语句。“缘于此”,是指缘于具足戒比丘如前所说的十七种功德之分而说。这里正是就“如是所说者,即缘此而说”这句话,而说“把这一切戒的功德总集起来显示”。在此,起初以六种功德摄属欲界地之成就,其间隔以五种世间神通及色无色界地之成就,其余则以出世间地之成就;如是,此名为四地成就功德之戒,广大而有大威力,因此于圆满彼时,应以恭敬而行,不应放逸。
Sabbampi tanti sabbampi sattarasavidhaṃ taṃ yathāvuttaṃ sīlānisaṃsaṃ. Yathā ānisaṃsavante sammadeva sampādite tadānisaṃsā dassitā eva honti tadāyattabhāvato, evaṃ ānisaṃsapadhānayogyabhāvena dassite tadānisaṃsā dassitā eva hontīti āha ‘‘sampiṇḍetvā dassento’’ti. Vuttasseva atthassa punavacanaṃ nigamananti vuttaṃ ‘‘nigamanaṃ āhā’’ti. Pubbeti desanārambhe. Evaṃ vuttanti ‘‘sampannasīlā’’ti evamādinā ākārena vuttaṃ. Idaṃ sabbampīti idaṃ ‘‘sampannasīlā’’tiādikaṃ sabbampi vacanaṃ. Etaṃ paṭiccāti etaṃ sampannasīlassa bhikkhuno yathāvuttasattarasavidhānisaṃsabhāgitaṃ sandhāya vuttaṃ. Idameva hi ‘‘iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti vacanaṃ sandhāya ‘‘sabbampi taṃ sīlānisaṃsaṃ sampiṇḍetvā dassento’’ti vuttaṃ. Etthaādito chahi ānisaṃsehi parittabhūmikā sampatti gahitā, tadantaraṃ pañcahi lokiyābhiññāhi ca mahaggatabhūmikā, itarehi lokuttarabhūmikāti evaṃ catubhūmikasampadānisaṃsasīlaṃ nāmetaṃ mahantaṃ mahānubhāvaṃ, tasmā taṃsampādane sakkaccakāritā appamattena bhavitabbaṃ.