根本法门品·合理理趣的注释
1. 根本法门品复注 · 52 段
合理理趣的注释
3. Yuttihāravaṇṇanā
一切思量都以有身为根本,这是说得通的,因为世间万象只是假立而已。缺少两种多闻的不闻凡夫状态,也是说得通的,因为他本身就有产生种种烦恼和造作的性质。上面说的那种凡夫缺少那样的多闻,也是说得通的,因为如果有,善士性就会存在。其中,无闻凡夫不见诸圣者和诸善士,这是说得通的,因为他既没有见到成圣之法,也没有见到圣性本身,更没有依之实践。同样,他对大地生起我即是地、地是我所、其他是地这样的认知,也是说得通的,因为我执和我所执完全没有断除。有了这样的认知之后,他又以业作者、业因等方式执取大地,并生起种种虚妄分别,这也是说得通的,因为认知本身就是戏论的来源。凡是虚妄分别的人,对事物未能遍知,这是说得通的,因为如果不遍知,就不可能断除虚妄分别。于水中认知水等情况,也应依此道理理解。尚未完成修学的人,心未达到圆满,这是说得通的,因为应作之事尚未完成。有学圣者希求安稳,这是说得通的,因为他内心倾向于此。同样,他能于大地自证,也是说得通的,因为在遍知和断除方面,他已部分做到。正因如此,对他说不应虚妄分别也是说得通的,因为就像对事物的遍知一样,断除虚妄分别也尚未完成。有学圣者对于大地应遍知,这是说得通的,因为他能够遍知,且尚未完全遍知。于水中认知水等情况,也应依此道理理解。具足阿拉汉等境界者,对大地等自证且无虚妄分别,这是说得通的,因为已彻知诸法,一切烦恼已断尽;正因如此,他离贪等,并且完全通达缘起。以上是合理理趣。
Sakkāyassa sabbamaññanānaṃ mūlabhāvo yujjati parikappamattakattā lokavicittassa. Byāhusaccadvayarahitassa andhaputhujjanabhāvo yujjati puthukilesābhisaṅkhārajananādisabhāvattā. Yathāvuttaputhujjanassa vā vuttappakārabāhusaccābhāvo yujjati tasmiṃ sati sabbhāvato. Tattha assutavato puthujjanassa ariyānaṃ sappurisānañca adassāvitādi yujjati ariyakaradhammānaṃ ariyabhāvassa ca tena adiṭṭhattā appaṭipannattā ca tathā tassa pathaviyā ‘‘ahaṃ pathavī, mama pathavī, paro pathavī’’ti sañjānanaṃ yujjati ahaṃkāramamaṃkārānaṃ sabbena sabbaṃ appahīnattā. Tathā sañjānato cassa pathaviṃ kammādikaraṇādivasena gahetvā nānappakārato maññanāpavatti yujjati saññānidānattā papañcasaṅkhānaṃ. Yo maññati, tassa apariññātavatthukatā yujjati pariññāya vinā maññanāpahānābhāvato. ‘‘Āpaṃ āpato sañjānātī’’tiādīsupi eseva nayo. Apariyositasikkhassa appattamānasatā yujjati katakiccatābhāvato. Sekkhassa sato yogakkhemapatthanā yujjati tadadhimuttabhāvato. Tathā tassa pathaviyā abhijānanā yujjati pariññāpahānesu mattaso kāribhāvato. Tato eva cassa ‘‘mā maññī’’ti vattabbatā yujjati vatthupariññāya viya maññanāpahānassapi vippakatabhāvato. Sekkhassa pathaviyā pariññeyyatā yujjati pariññātuṃ sakkuṇeyyattā sabbaso apariññātattā ca. ‘‘Āpaṃ āpato’’tiādīsupi eseva nayo. Arahattādiyuttassa pathaviyādīnaṃ abhijānanā maññanābhāvo ca yujjati saṅkhātadhammattā, sabbaso kilesānaṃ pahīnattā, tato eva cassa vītarāgādibhāvo tato sammadeva ca paṭiccasamuppādassa paṭividdhatāti. Ayaṃ yuttihāro.
第4章 足处理趣章的注释
4. Padaṭṭhānahāravaṇṇanā
任何一种思量,都是“有身”的近因;对种种思量的不如理作意,是它们的近因;缺少两种听闻,是盲凡夫状态的近因;盲凡夫状态是“不见诸圣者”的近因;“不见诸圣者”是“于圣法不善巧”的近因;“于圣法不善巧”是“于圣法未被调伏”的近因。在“不见善士”这一句里,也应当用同样的方式理解。想颠倒,是种种思量的近因。因为确实说:“以想为根源,而有戏论之想。”而在种种思量当中,渴爱思量是其余思量的近因,因为经中说“被渴爱所牵引的人,会战栗、挣扎”,又说“以渴爱为缘,而有取”;而且,只有被渴爱所牵引的人,才会生起“我更好”之类慢的夸说。或者也可以说,一切思量都是一切思量的近因。因为经中说“以取为缘,而有渴爱”,所以邪见也是渴爱的近因;又说“我就是梵天神、大梵天神”,所以慢也是邪见的近因;同样,由于有“当‘有我’存在时,就会有‘我是这样’、‘我是那样’、‘我是别样’”等说法,因此慢也当然可以成为渴爱的近因。有学诸法,在某一部分上,是断除思量的近因;无学诸法,在毫无剩余的意义上,是断除思量的近因。业有是生的近因;生是老死的近因;对缘起之法的如实通达,是正等觉的近因。以上就是“足处理趣”。
Kissopi maññanā sakkāyassa padaṭṭhānaṃ, maññanānaṃ ayonisomanasikāro padaṭṭhānaṃ, sutadvayaviraho andhaputhujjanabhāvassa padaṭṭhānaṃ, so ariyānaṃ adassāvitāya padaṭṭhānaṃ, sā ariyadhammassa akovidatāya padaṭṭhānaṃ, sā ariyadhamme avinītatāya padaṭṭhānaṃ. ‘‘Sappurisānaṃ adassāvī’’ti etthāpi eseva nayo. Saññāvipallāso maññanānaṃ padaṭṭhānaṃ. Saññānidānā hi papañcasaṅkhāti. Maññanāsu ca taṇhāmaññanā itaramaññanānaṃ padaṭṭhānaṃ ‘‘taṇhāgatānaṃ paritassitavipphandita’’nti, (dī. ni. 1.105-109) ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti (ma. ni. 3.126; mahāva. 1) ca vacanato, taṇhāgatasseva ca ‘‘seyyohamasmi’’ntiādinā mānajappanāsabbhāvatā. Sabbāpi vā maññanā sabbāsaṃ maññanānaṃ padaṭṭhānaṃ . ‘‘Upādānapaccayā taṇhā’’ti hi vacanato diṭṭhipi taṇhāya padaṭṭhānaṃ. ‘‘Ahamasmi brahmā mahābrahmā’’ti (dī. ni. 1.42; 3.39) ādivacanato mānopi diṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Tathā ‘‘asmīti sati itthaṃsmīti hoti, evaṃsmīti hoti, aññathāsmīti hotī’’tiādivacanato mānassapi taṇhāya padaṭṭhānatā labbhateva. Sekkhā dhammā sappadesato maññanāpahānassa padaṭṭhānaṃ. Asekkhā nippadesato maññanāpahānassa padaṭṭhānaṃ. Kammabhavo ca jātiyā padaṭṭhānaṃ. Jāti jarāmaraṇassa padaṭṭhānaṃ. Paccayākārassa yathābhūtāvabodho sammāsambodhiyā padaṭṭhānanti. Ayaṃ padaṭṭhāno hāro.
5. 特相理趣章的注释
5. Lakkhaṇahāravaṇṇanā
在“一切法的根本法门”这一表述里,通过“根本”或“根本法门”的摄取,就像贪爱、慢、邪见被包含进来一样,应当看到嗔、痴等以有身为根本的法也被包含在内,因为它们以有身作为根本,具有同一特征。通过“无闻”这一表述,就像摄取了那个人缺乏教法正法和证法正法一样,也应当摄取他缺乏行道正法,因为它们以正法性而具有同一特征。其特征是不愿见诸圣者等。“于圣法不善巧”这一表述,摄取了成为证得圣法障碍的无知。“于圣法中未被调伏”这一表述,摄取了缺乏圣律仪。而从义理上说,缺乏圣律仪就是不修习圣律仪。因此,通过这三句,前面所说的那些范围内的邪见和疑也就都被摄取了。通过摄取它们,一切不善法也都被摄取了,因为它们在杂染相上具有同一特征。在“不见善士”这一表述中,也应当用同样的方式理解。
‘‘Sabbadhammamūlapariyāya’’nti ettha mūlaggahaṇena mūlapariyāyaggahaṇena vā yathā taṇhāmānadiṭṭhiyo gayhanti, evaṃ dosamohādīnampi sakkāyamūladhammānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo sakkāyassa mūlabhāvena ekalakkhaṇattā. ‘‘Assutavā’’ti iminā yathā tassa puggalassa pariyattipaṭivedhasaddhammānaṃ abhāvo gayhati, evaṃ paṭipattisaddhammassapi abhāvo gayhati saddhammabhāvena ekalakkhaṇattā. Ariyānaṃ adassanakāmatādilakkhaṇā. ‘‘Ariyadhammassa akovido’’ti iminā ariyadhammādhigamassa vibandhabhūtaṃ aññāṇaṃ. ‘‘Ariyadhamme avinīto’’ti iminā ariyavinayābhāvo. So panatthato ariyavinaye appaṭipatti eva vāti tīhipi padehi yathāvuttavisayā micchādiṭṭhi vicikicchā ca gahitāva honti. Taggahaṇena ca sabbepi akusalā dhammā saṅgahitāva honti saṃkilesalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. ‘‘Sappurisānaṃ adassāvī’’ti etthāpi eseva nayo.
“他由地而认知地”这句话,是为了显示邪见、执取等是想(认知)的成因。在这里,就像想一样,寻、触、无明、不如理作意等也是那些执取的成因;从义理上说,因为它们同属执取之因这一同一相,所以它们也被包含在这里了。通过“他执取”这一执取的作用,贪爱、慢、邪见就被包含进来了,因为它们同属烦恼的性质。既然包含了它们,疑等也应被视为已被包含,因为它们在烦恼相上是同一的。同样,贪爱具有因的性质,所以包含了它,其余的不善因也就被包含了,因为它们在因相上是同一的。贪爱、邪见等具有漏等的性质,因此包含了它们,其余的漏、暴流、轭、系缚、盖等也应被视为已被包含,因为它们在漏等性质上是同一的。同样,通过“他执取地”等语句,地等具有色法的性质,而以它们为对象的执取也以色法为对象,因此包含了它们,一切以色蕴为对象的执取也就被显示出来了,因为它们在以色法为对象这一相上是同一的。如此,以眼处等为对象的执取也应当依此理确定。至于“未被遍知”一句,是通过否定遍知,显示了与遍知相连的烦恼断除也被否定了;应当如此理解,因为作为道的作用,遍知与断除在同一个相上是一致的。按照这一方法,在其余各句中,也应当根据情况确定其同一相。这就是特相理趣。
‘‘Pathaviṃ pathavito sañjānātī’’ti idaṃ diṭṭhimaññanādīnaṃ saññāya kāraṇabhāvadassanaṃ. Tattha yathā saññā, evaṃ vitakkaphassāvijjāayonisomanasikārādayopi tāsaṃ kāraṇanti atthato tesampettha saṅgaho vutto hoti maññanānaṃ kāraṇabhāvena ekalakkhaṇattā. ‘‘Maññatī’’ti iminā maññanākiccena taṇhāmānadiṭṭhiyo gahitā tāsaṃ kilesasabhāvattā. Taggahaṇeneva vicikicchādinampi saṅgaho daṭṭhabbo kilesalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Tathā taṇhāya hetusabhāvattā taggahaṇeneva avasiṭṭhākusalahetūnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo hetulakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Tathā taṇhādiṭṭhīnaṃ āsavādisabhāvattā taggahaṇeneva avasiṭṭhāsavoghayogaganthanīvaraṇādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo āsavādisabhāvattā ekalakkhaṇattā. Tathā ‘‘pathaviṃ maññatī’’tiādinā pathavīādīnaṃ rūpasabhāvattā tabbisayānañca maññanānaṃ rūpavisayattā taggahaṇeneva sakalarūpakkhandhavisayāpi maññanā dassitā honti rūpavisayalakkhaṇena āsaṃ ekalakkhaṇattā. Evaṃ cakkhāyatanādivisayāpi maññanā niddhāretabbā. ‘‘Apariññāta’’nti pariññāpaṭikkhepena tappaṭibaddhakilesānaṃ pahānapaṭikkhepoti daṭṭhabbo maggakiccabhāvena pariññāpahānānaṃ ekalakkhaṇattā. Iminā nayena sesesupi yathārahaṃ ekalakkhaṇā niddhāretabbāti. Ayaṃ lakkhaṇo hāro.
6. 四阵列理趣的注释
6. Catubyūhahāravaṇṇanā
有些可被教化的人,在地等所依的事物上,只抓取词句表面的意思,没有觉察到法的甚深性;他们因为听闻非正法等而受到欺惑,于是背离了听闻正法、受持、反复熏习和如理作意;同时也不了解凡夫、有学、无学以及如来在地等所依事物上修行方式的差别。这些人就是本经开示的因缘。世尊在这里的用意是:怎样才能让他们摆脱上面说的那些过失,又能了解上面说的那些殊胜差别,从而通过正确的修行,最终达到自他两利的归宿呢?关于词句的解析,也就是对词源的解释,它既是对“如是”等因缘句的说明,也是对“一切法根本法门”等经文语句的说明。在注书以及它的逐字义释中,这些内容按照已经讲明的方式很容易理解,所以这里因为担心太繁琐,就没有详细展开。
Pathavīādīsu vatthūsu byañjanacchāyāya atthaṃ gahetvā dhammagambhīrataṃ asallakkhetvā asaddhammassavanādinā vañcitā hutvā saddhammassavanadhāraṇaparicayamanasikāravimukhā pathavīādīsu vatthūsu puthujjanasekkhāsekkhatathāgatānaṃ paṭipattivisesaṃ ajānantā ca veneyyā imissā desanāya nidānaṃ. Te ‘‘kathaṃ nu kho yathāvuttadosavinimuttā yathāvuttañca visesaṃ jānantā sammāpaṭipattiyā ubhayahitaparāyaṇā saveyyu’’nti ayamettha bhagavato adhippāyo. Padanibbacanaṃ niruttaṃ, taṃ ‘‘eva’’ntiādinidānapadānaṃ, ‘‘sabbadhammamūlapariyāya’’ntiādipāḷipadānañca aṭṭhakathāyaṃ, tassā līnatthavaṇṇanāyañceva vuttanayena suviññeyyattā ativitthārabhayena na vitthārayimha.
连接有五种,是按句、句义、开示、安立和经文脉络来分的。其中,一个词和另一个词之间的关联,叫词连接;同样,一个词义和另一个词义之间的关联,叫词义连接,也就是所说的“动作与作者的关系”。对于有多条脉络的经文,各条脉络之间的关联,以及对于只有单一条脉络的经文,前后文之间的关联,都属于开示连接。注书里把开示连接分为三种:提问连接、意乐连接和随宜连接。这里的意乐,应当理解为自意乐和他意乐两种。至于这里该说的内容,在下面的因缘注释里已经讲过了。安立连接要按经文的四种安立方式来理解。而这里的经文连接,只需按第一种安立方式来理解就行。那么,为什么偏偏把《根本法门经》放在最前面呢?这种追问在哪里都不成立,不该这样问。再说,因为“有身”是以思量为根本的,而一切思量正是在这“有身”上以种种不同方式运作,在它所执取的境界里,连一丝一毫的真实本质都没有。所以,为了在地、水等种种差别的境界和思量中,特别地引生厌离与离欲,也为了彰显有学、无学与如来的功德,才有了这一开示。而经藏的开示,尤其善于破除邪见。因此,为了从一开始就指明带有依止的邪见执取没有实质,并在后面彰显一切圣者的殊胜功德,这部经被放在最前面。还有,因为通过思量与不思量的方式,能阐明有身流转与还灭中的过患与利益,也能区分一切众生的修行类别,所以这部经同样被放在最前面。
Padapadatthadesanānikkhepasuttasandhivasena pañcavidhā sandhi. Tattha padassa padantarena sambandho padasandhi, tathā padatthassa padatthantarena sambandho padatthasandhi, yo ‘‘kiriyākārakasambandho’’ti vuccati. Nānānusandhikassa suttassa taṃtaṃanusandhīhi sambandho, ekānusandhikassa pana pubbāparasambandho desanāsandhi. Yā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘pucchānusandhi ajjhāsayānusandhi yathānusandhī’’ti tidhā vibhattā. Ajjhāsayo cettha attajjhāsayo parajjhāsayoti dvidhā veditabbo. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā nidānavaṇṇanāyaṃ vuttameva. Nikkhepasandhi catunnaṃ suttanikkhepānaṃ vasena veditabbo. Suttasandhi idha paṭhamanikkhepavaseneva veditabbo. Kasmā panettha mūlapariyāyasuttameva paṭhamaṃ nikkhittanti? Nāyamanuyogo katthaci nappavattati, apica yasmā maññanāmūlakaṃ sakkāyaṃ, sabbamaññanā ca tattha eva anekabhedabhinnā pavattati, na tassā savisayāya lesamattampi sāraṃ atthīti pathavīādivibhāgabhinnesu maññanāsu ca sātisayaṃ nibbedhavirāgasañjananī upari sekkhāsekkhatathāgataguṇavibhāvanī ca ayaṃ desanā. Suttantadesanā ca visesato diṭṭhiviniveṭhanakathā, tasmā sanissayassa diṭṭhiggāhassa ādito asārabhāvadīpanaṃ upari ca sabbesaṃ ariyānaṃ guṇavisesavibhāvanamidaṃ suttaṃ paṭhamaṃ nikkhittaṃ. Kiñca sakkāye maññanāmaññanāmukhena pavattinivattīsu ādīnavānisaṃsavibhāvanato sabbesaṃ puggalānaṃ paṭipattivibhāgato ca idameva suttaṃ paṭhamaṃ nikkhittaṃ.
还有一种情况:某一段开示和另一段开示互相呼应,这也是一种“开示连结”,应当这样理解。“无闻凡夫……乃至……欣喜涅槃”这段开示,和“比丘们,在这里,无闻凡夫……乃至……在善士法中没有受过训练,不了知应当作意的法,也不了知不应当作意的法;他不了知应当作意的法和不应当作意的法,却去作意那些不应当作意的法……乃至……未生的欲漏生起,已生的欲漏增长;未生的有漏生起,已生的有漏增长;未生的无明漏生起,已生的无明漏增长”(《中部》1.17)这段开示相呼应。同样,也和“可以预期:他会作意净相;由于作意净相,贪欲会冲击他的心;他带着贪、带着瞋、带着痴,内心有污垢、被染污,然后死去”(《中部》1.59)这段开示相呼应。同样,也和“贤友,依靠眼和色,生起眼识;三者的会合就是触;以触为条件而有受。他感受什么,就认知什么;他认知什么,就思索什么;他思索什么,就加以戏论;他由于戏论,从此因缘,种种戏论想和戏论概念就缠住这个人”(《中部》1.204)这段开示相呼应。同样,也和“比丘们,在这里,无闻凡夫……乃至……在善士法中没有受过训练,他把色看作‘这是我的,这是我,这是我的我’。把受……乃至……把想……乃至……把行……乃至……把识看作‘这是我的,这是我,这是我的我’。凡是那所见……乃至……凡是那见处——‘那个世界、那个我,死后将会存在,恒常、稳固、永恒、不变易,我将永远那样安住’——他也把它看作‘这是我的,这是我,这是我的我’”(《中部》1.241)这段开示相呼应。
Yaṃ pana ekissā desanāya desanantarena saddhiṃ saṃsandanaṃ, ayampi desanāsandhi, sā evaṃ veditabbā. ‘‘Assutavā puthujjano…pe… nibbānaṃ abhinandatī’’ti ayaṃ desanā. ‘‘Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano…pe… sappurisadhamme avinīto manasikaraṇīye dhamme nappajānāti, amanasikaraṇīye ca dhamme nappajānāti, so manasikaraṇīye dhamme appajānanto amanasikaraṇīye ca dhamme appajānanto ye dhammā na manasikaraṇīyā, te dhamme manasi karoti…pe… anuppanno vā kāmāsavo uppajjati, uppanno vā kāmāsavo pavaḍḍhati. Anuppanno vā bhavāsavo uppajjati, uppanno vā bhavāsavo pavaḍḍhati, anuppanno vā avijjāsavo uppajjati, uppanno vā avijjāsavo pavaḍḍhatī’’ti (ma. ni. 1.17) imāya desanāya saṃsandati. Tathā ‘‘tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ subhanimittaṃ manasi karissati, tassa subhanimittassa manasikārā rāgo cittaṃ anuddhaṃsessati, so sarāgo sadoso samoho sāṅgaṇo saṃkiliṭṭhacitto kālaṃ karissatī’’ti (ma. ni. 1.59) imāya desanāya saṃsandati. Tathā ‘‘cakkhuñcāvuso paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā. Yaṃ vedeti taṃ sañjānāti, yaṃ sañjānāti taṃ vitakketi, yaṃ vitakketi taṃ papañceti, yaṃ papañceti tatonidānaṃ purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī’’ti (ma. ni. 1.204) imāya desanāya saṃsandati. Tathā ‘‘idha, bhikkhave, asutavā puthujjano…pe… sappurisadhamme avinīto rūpaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati. Vedanaṃ…pe…, saññaṃ…pe…, saṅkhāre…pe…, viññāṇaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati. Yampi taṃ diṭṭhaṃ…pe… yampi taṃ diṭṭhiṭṭhānaṃ, so loko so attā so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassāmīti, tampi ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassatī’’ti (ma. ni. 1.241) imāya desanāya saṃsandati.
“比丘们,那位比丘……中略……不欣喜涅槃”这一开示,与“帝释,在这里,比丘听闻‘一切法都不值得执取’,帝释,比丘这样听闻‘一切法都不值得执取’之后,他证知一切法,证知一切法之后遍知一切法,遍知一切法之后,无论感受什么受——乐受、苦受或不苦不乐受——他都安住于随观那些受的无常,安住于随观离欲,安住于随观灭尽,安住于随观舍离”(《中部》1.390)这一开示相契合。“比丘们,那位比丘是阿拉汉……中略……我说他是正自觉者”这一开示,与“比丘们,然而,多闻的圣弟子……中略……在善士法中善加调伏,他把色观察为‘这不是我的,我不是这个,这不是我的我’;把受……中略……把想……中略……把行……中略……把识观察为‘这不是我的,我不是这个,这不是我的我’。凡是所见的、所闻的、所觉的、所证的、所寻求的、以心所游历的,也把它观察为‘这不是我的,我不是这个,这不是我的我’。凡是那见之立足处——‘那个世间,那个我,死后将成为恒常、稳固、永恒、不变易之法,我将如永恒那样一直存在’——也把它观察为‘这不是我的,我不是这个,这不是我的我’。他这样观察,就不惊慌”(《中部》1.241)等等开示相契合。这就是四阵列理趣。
‘‘Yopi so, bhikkhave, bhikkhu…pe… nibbānaṃ mābhinandī’’ti ayaṃ desanā. ‘‘Idha, devānaminda, bhikkhuno sutaṃ hoti ‘sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyā’ti, evañcetaṃ, devānaminda, bhikkhuno sutaṃ hoti ‘sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyā’ti, so sabbaṃ dhammaṃ abhijānāti, sabbaṃ dhammaṃ abhiññāya sabbaṃ dhammaṃ parijānāti, sabbaṃ dhammaṃ pariññāya yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so tāsu vedanāsu aniccānupassī viharati, virāgānupassī viharati, nirodhānupassī viharati, paṭinissaggānupassī viharatī’’ti (ma. ni. 1.390) imāya desanāya saṃsandati. ‘‘Yopi so, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ…pe… abhisambuddhoti vadāmī’’ti ayaṃ desanā ‘‘sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako…pe… sappurisadhamme suvinīto rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati, vedanaṃ…pe…, saññaṃ…pe…, saṅkhāre…pe…, viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Yampi taṃ diṭṭhaṃ sutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tampi ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Yampi taṃ diṭṭhiṭṭhānaṃ, so loko so attā so pecca bhavissāmi ‘nicco dhuvo sassato api pariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassāmī’ti, tampi ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. So evaṃ samanupassanto na paritassatī’’ti (ma. ni. 1.241) evamādidesanāhi saṃsandatīti, ayaṃ catubyūho hāro.
7. 往复方式的注释
7. Āvattahāravaṇṇanā
“无闻凡夫”这一句,是通过否定如理作意,来说明对不如理作意的执取。“未曾见圣者”等句,是通过否定亲近善士等,来说明对亲近不善士等的执取。在这两者中,按第一种说法,是讲意乐的败坏;按第二种说法,是讲加行的败坏。由前者,他的烦恼轮转起;而由于它,果报轮也转起,于是整个轮回之轮就转动起来。“他思量地”等句,在这里说了三种思量。其中,渴爱思量就是“这是我的”这种渴爱执取;我慢思量就是“我是这个”这种我慢执取;邪见思量就是“这是我的自我”这种邪见执取。在这里,由渴爱执取,转起以渴爱为根本的九种法,比如“缘于渴爱而有遍求”等。由我慢执取,转起九种我慢,比如“我较胜”等。由邪见执取,转起具二十事的有身见,比如“观色为我”等。在这三种执取中,能镇伏渴爱执取的想,是苦想和苦随观;能镇伏我慢执取的想,是无常想和无常随观;能镇伏邪见执取的想,是无我想和无我随观。在这里,与第一种执取相违,转起无愿解脱门;与第二种执取相违,转起无相解脱门;与第三种执取相违,转起空解脱门。
‘‘Assutavā puthujjano’’ti iminā yonisomanasikārapaṭikkhepamukhena ayonisomanasikārapariggaho dīpito. ‘‘Ariyānaṃ adassāvī’’tiādinā sappurisūpanissayādipaṭikkhepamukhena asappurisūpanissayādipariggaho dīpito. Tesu purimanayena āsayavipatti kittitā, dutiyena payogavipatti. Purimena cassa kilesavaṭṭaṃ, tañca yato vipākavaṭṭanti sakalaṃ saṃsāracakkamāvattati. ‘‘Pathaviṃ maññatī’’tiādinā tattha tisso maññanā vuttā. Tāsu taṇhāmaññanā ‘‘etaṃ mamā’’ti taṇhāggāho, mānamaññanā ‘‘esohamasmī’’ti mānaggāho, diṭṭhimaññanā ‘‘eso me attā’’ti diṭṭhiggāho. Tattha taṇhāggāhena ‘‘taṇhaṃ paṭiccapariyesanā’’tiādikā (dī. ni. 2.103; dī. ni. 3.359; a. ni. 3.23; vibha. 963) nava taṇhāmūlakā dhammā āvattanti. Mānaggāhena ‘‘seyyohamasmī’’tiādikā nava mānavidhā āvattanti. Diṭṭhiggāhena ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādikā (saṃ. ni. 4.345) vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi āvattati. Tīsu ca gāhesu yāya saññāya taṇhāggāhassa vikkhambhanā, sā dukkhasaññā dukkhānupassanā. Yāya saññāya mānaggāhassa vikkhambhanā, sā aniccasaññā aniccānupassanā. Yāya pana saññāya diṭṭhiggāhassa vikkhambhanā, sā anattasaññā anattānupassanā. Tattha paṭhamaggāhavisabhāgato appaṇihitavimokkhamukhaṃ āvattati, dutiyaggāhavisabhāgato animittavimokkhamukhaṃ āvattati, tatiyaggāhavisabhāgato suññatavimokkhamukhaṃ āvattati.
用“有学”这一提法,把圣正见收摄进来;从这里开始,也说明了闻他音和如理作意。由闻他音,就转到“多闻圣弟子”这一句;由如理作意,就转到九种以如理作意为根本的法,以及四种成就轮。用“不要思量”这一句,通过摄持诸思量的未完全断除,说明了某些漏的灭尽;由此也转到信解脱、见到达、身证的状态。用“阿拉汉、漏尽者”等语,显示了无学的戒蕴等;由戒蕴等的圆满,也转到十种作救护的法。用“不思量”这一遮止思量,显示了于五取蕴“这不是我的,这不是我,这不是我的我”的正行;由彼,更殊胜的断除爱欲、连根拔除慢、拔除见被阐明,因此转到无愿、无相、空三种解脱。
Sekkhaggahaṇena ariyāya sammādiṭṭhiyā saṅgaho, tato ca paratoghosayonisomanasikārā dīpitā honti. Paratoghosena ca sutavā ariyasāvakoti āvattati, yonisomanasikārena nava yonisomanasikāramūlakā dhammā āvattanti, catubbidhañca sampatticakkaṃ. ‘‘Mā maññī’’ti maññanānaṃ vippakatappahānatāgahaṇena ekaccāsavaparikkhayo dīpito hoti, tena ca saddhāvimuttadiṭṭhippattakāyasakkhibhāvā āvattanti. ‘‘Arahaṃ khīṇāsavo’’tiādinā asekkhā sīlakkhandhādayo dassitā honti, sīlakkhandhādipāripūriyā ca dasa nāthakaraṇā dhammā āvattanti. ‘‘Na maññatī’’ti maññanāpaṭikkhepena pañcasu upādānakkhandhesu ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti sammāpaṭipatti dassitā, tāya ca sātisayā nikantipariyādānamānasamugghāṭanadiṭṭhiugghāṭanāni pakāsitānīti appaṇihitānimitta-suññatavimokkhā āvattanti.
“如来”等语词说明了遍知的功德,因为不离这些功德,所以接着转到十力、四无畏、不共智和不共佛法。“喜是苦的根”等语连同它的因一起,讲了轮回与还灭;通过说明流转和还灭两者的因,就转到四圣谛。“渴爱灭尽”等语以断除渴爱为名目,因为属于同一范畴,就转到一千五百种烦恼的断除。又因为说了“由一切渴爱灭尽,现证正等正觉”,所以“喜是苦的根”和“如此了知之后”等语所说的、作为不妄想之因的缘起感受,被显示为弟子们所不共的智慧行境,由此转到世尊能出入二十四万百千俱胝等至的大金刚智。这就是回转理趣。
‘‘Tathāgato’’tiādinā sabbaññuguṇā vibhāvitāti tadavinābhāvato dasabala-catuvesārajjaasādhāraṇañāṇaāveṇikabuddhadhammā āvattanti. ‘‘Nandī dukkhassa mūla’’ntiādinā saddhiṃ hetunā vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti pavattinivattitadubhayahetuvibhāvanena cattāri ariyasaccāni āvattanti. ‘‘Taṇhānaṃ khayā’’tiādinā taṇhappahānāpadesena tadekaṭṭhabhāvato diyaḍḍhassa kilesasahassassa pahānaṃ āvattati. ‘‘Sabbaso taṇhānaṃ khayā sammāsambodhiṃ abhisambuddho’’ti ca vuttattā ‘‘nandī dukkhassa mūla’’nti, ‘‘iti viditvā’’tiādinā vuttassa maññanābhāvahetubhūtassa paccayākāravedanassa sāvakehi asādhāraṇañāṇacārabhāvo dassito, tena catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcāri bhagavato mahāvajirañāṇaṃ āvattatīti. Ayaṃ āvatto hāro.
8. 区分理趣的注释
8. Vibhattihāravaṇṇanā
在“一切法的根本理趣”这个标题里,“一切法”指的是三界之法,因为它们都属于有身。对它们的思量是近因,因为戏论分别的相就是世间种种差别的来源。这些法分为三种:善、不善、无记。其中,善法的近因是如理作意等,不善法的近因是不如理作意等,无记法的近因是业有、转向、四大种色等。在那里,善法依欲界等而按地分为三种,无记法同样依心生起之性,而非心生起之性则只是欲界法,不善法也是如此。依教理、行道、通达、闻法之作用的有无,无闻凡夫分为三种。依盲者与贤善者的分别,凡夫分为两种。依正自觉者、独觉者、声闻的差别,圣者分为三种。依肉眼、天眼、慧眼而无所见,不见者分为三种。依道、果、涅槃的分别,圣法分为三种,或分为九种。依听闻、受持、亲近、作意、通达,对圣法的善巧分为五种。由于没有这些,就是不善巧。依防护与舍断的分别,圣法之律分为两种,或分为十种,由于没有这些,就是在圣法上未受调伏。在这里,近因的分别已在下文显示。“不见善知识”等中也是同样的道理。“思量地”等中,思量的所依分别已在巴利文中出现,同样,内在外在等的中间分别也是如此。
‘‘Sabbadhammamūlapariyāya’’nti ettha sabbadhammā nāma tebhūmakā dhammā sakkāyassa adhippetattā. Tesaṃ maññanā padaṭṭhānaṃ papañcasaṅkhānimittattā lokavicittassa. Tayime kusalā akusalā abyākatāti tividhā. Tesu kusalānaṃ yonisomanasikārādi padaṭṭhānaṃ, akusalānaṃ ayonisomanasikārādi, abyākatānaṃ kammabhavaāvajjanabhūtarūpādi padaṭṭhānaṃ. Tattha kusalā kāmāvacarādivasena bhūmito tividhā, tathā abyākatā cittuppādasabhāvā, acittuppādasabhāvā pana kāmāvacarāva tathā akusalā. Pariyattipaṭipattipaṭivedhasutakiccābhāvena tividho assutavā. Andhakalyāṇavibhāgena duvidho puthujjano. Sammāsambuddhapaccekabuddhasāvakabhedena tividhā ariyā. Maṃsacakkhudibbacakkhupaññācakkhūhi dassanābhāvena tividho adassāvī. Maggaphalanibbānabhedena tividho, navavidho vā ariyadhammo. Savanadhāraṇaparicayamanasikārapaṭivedhavasena pañcavidhā ariyadhammassa kovidatā. Tadabhāvato akovido. Saṃvarapahānabhedena duvidho, dasavidho vā ariyadhammavinayo, tadabhāvato ariyadhamme avinīto. Ettha padaṭṭhānavibhāgo heṭṭhā dassitoyeva. ‘‘Sappurisānaṃ adassāvī’’tiādīsupi eseva nayo. ‘‘Pathaviṃ maññatī’’tiādīsu maññanāvatthuvibhāgo pāḷiyaṃ āgatova, tathā ajjhattikabāhirādiko ca antaravibhāgo.
思量按爱、慢、见来分,简略说有三种;详细说,爱思量先按欲爱等分为八百种,同样,按“有我时,就有如是”等说法也是如此。慢思量同样如此。按“有我时,就有如是”等说法,已经列举并解说了三种戏论。由此应当知道,见思量也有八百种的说法。再者,按“我是殊胜的”等说法,应当知道慢思量有九种,又按其中的差别有多种。这个含义应当在《劣等三经注》中阐明。而见思量,按《梵网经》所说,应当知道有六十二种,又按其中的差别有多种。“未遍知”这里,应当知道按知遍知等,以及按对色等所缘执取的差别等,遍知有多种。同样,按第八有学等,有有学的分类;按慧解脱等,有无学的分类。这是这里法的分类。近因的分类和地的分类,应当按前面所说的方法了知。这是区分理趣。
Maññanā pana taṇhāmānadiṭṭhivasena saṅkhepato tividhā, vitthārato pana taṇhāmaññanā tāva kāmataṇhādivasena aṭṭhasatavidhā, tathā ‘‘asmīti sati itthaṃsmīti hotī’’tiādinā. Evaṃ mānamaññanāpi. ‘‘Asmīti sati itthaṃsmīti hotī’’tiādinā papañcattayaṃ uddiṭṭhaṃ niddiṭṭhañcāti . Etena diṭṭhimaññanāyapi aṭṭhasatavidhatā vuttāti veditabbā. Apica seyyassa ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā mānamaññanāya navavidhatā tadantarabhedena anekavidhatā ca veditabbā. Ayañca attho hīnattikatthavaṇṇanāya vibhāvetabbo. Diṭṭhimaññanāya pana brahmajāle āgatanayena dvāsaṭṭhividhatā tadantarabhedena anekavidhatā ca veditabbā. ‘‘Apariññāta’’nti ettha ñātapariññādivasena ceva rūpamukhādiabhinivesabhedādivasena ca pariññānaṃ anekavidhatā veditabbā. Tathā aṭṭhamakādivasena sekkhavibhāgo paññāvimuttādivasena asekkhavibhāgo ca. Ayamettha dhammavibhāgo. Padaṭṭhānavibhāgo ca bhūmivibhāgo ca vuttanayānusārena veditabbāti. Ayaṃ vibhattihāro.
9. 回转理趣的注解
9. Parivattahāravaṇṇanā
在“一切法的根本理趣”这个题目里,“一切法”指的是五取蕴,而它们的根本因就是渴爱、慢和邪见。同样,没有听闻正法的凡夫……在善士的法上没有受过训练。只要他们在五取蕴上,以看作清净、看作快乐、看作恒常、看作我的方式不断随观,因而执取“这是我的,我就是这个,这是我的我”的渴爱、慢和邪见还没有被彻底断除,那么他们的轮回延续就永远不会终结,连在梦里也没有人达到过终结。可是,当他们以看作不净、看作苦、看作无常、看作无我的方式随观,生起“这不是我的,我不是这个,这不是我的我”这种无愿随观、无相随观、空随观,并因此不断提升,走向圣道的证得时,他们的轮回延续就终结了,因为已经达到了彻底没有施设的状态。因此说:“‘一切法’指的是五取蕴,它们的根本因就是渴爱、慢和邪见。”同样,没有听闻正法的凡夫……在善士的法上没有受过训练,他以三种执取方式执取地,直到对涅槃也感到欢喜,因为他对那个对象没有以三种遍知来了知。然而,如果有人已经以三种遍知遍知了那个对象,他就不会像前面那种人那样执取它。因此世尊说:“比丘们,多闻圣弟子……在善士的法上善加训练,他随观色为‘这不是我的,我不是这个,这不是我的我’,随观受……乃至无执取而不恐惧。”有学圣者不应执取地,乃至不应欢喜涅槃;阿拉汉和正自觉者不执取地,乃至不欢喜涅槃,因为在可执取和不可执取的对象上,由于部分和全部的遍知现观已经成就,舍断现观也因此生起。可是,如果一个人对那些对象根本没有全部或部分的遍知,哪里还谈得上舍断呢?他只会按照自己的设想,以毫无约束的执取方式,用“这是我的”等等来执取。因此世尊说:“比丘们,在这里,没有听闻正法的凡夫……在善士的法上没有受过训练,他随观色为‘这是我的,我就是这个,这是我的我’,随观受……随观想……”等等。这就是轮回延续的终结说明。
‘‘Sabbadhammamūlapariyāya’’nti ettha ‘‘sabbadhammā’’ti pañcupādānakkhandhā gahitā, tesaṃ mūlakāraṇanti ca taṇhāmānadiṭṭhiyo. Tathā assutavā puthujjano…pe… sappurisadhamme avinītoti. Yāvakīvañca pañcasu upādānakkhandhesu subhato sukhato niccato attato samanupassanavasena ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti taṇhāmānadiṭṭhigāhā na samucchijjanti, tāva nesaṃ pabandhūparamo supinantepi na kenaci laddhapubbo. Yadā pana nesaṃ asubhato dukkhato aniccato anattato samanupassanavasena ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti pavattamānā appaṇihitānimittasuññatānupassanā ussakkitvā ariyamaggādhigamāya saṃvattanti, atha nesaṃ pabandhūparamo hoti accantaappaññattikabhāvūpagamanato. Tena vuttaṃ ‘‘sabbadhammāti pañcupādānakkhandhā gahitā, tesaṃ mūlakāraṇanti ca taṇhāmānadiṭṭhiyo’’ti. Tathā assutavā puthujjano…pe… sappurisadhamme avinīto tīhipi maññanāhi pathaviṃ maññati yāva nibbānaṃ abhinandati, tīhipi pariññāhi tassa taṃ vatthu apariññātanti katvā. Yassa pana taṃ vatthu tīhi pariññāhi pariññātaṃ, na so itaro viya taṃ maññati. Tenāha bhagavā ‘‘sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako…pe… sappurisadhamme suvinīto rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati, vedanaṃ…pe… asati na paritassatī’’ti (ma. ni. 1.241). Sekkho pathaviṃ mā maññi, yāva nibbānaṃ mābhinandi, arahā sammāsambuddho ca pathaviṃ na maññati, yāva nibbānaṃ nābhinandati, maññanāmaññitesu vatthūsu mattaso sabbaso ca pariññābhisamayasaṃsiddhiyā pahānābhisamayanibbattito. Yassa pana tesu vatthūsu sabbaso mattaso vā pariññā eva natthi, kuto pahānaṃ, so yathāparikappaṃ niraṅkusāhi maññanāhi ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā maññateva. Tenāha bhagavā ‘‘idha, bhikkhave, assutavā puthujjano…pe… sappurisadhamme avinīto rūpaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati, vedanaṃ…pe…, sañña…pe…’’ntiādi (ma. ni. 1.241). Ayaṃ parivatto hāro.
10. 同义语理趣的注释
10. Vevacanahāravaṇṇanā
“一切法、完整法、无余法”是异名说法;“根本理趣、根本因、不共因”是异名说法;“根本理趣,或根本教说、因如实说”是异名说法;“vo”是“你们、你们的”的异名说法;“诸比丘、沙门、苦行者”是异名说法;“我将说、我将讲、我将施设”是异名说法;“你们听、倾耳、以耳门受持”是异名说法;“善、正、恭敬”是异名说法;“作意、置心、系念”是异名说法;“我将说、明了地说、分别说”是异名说法;“是的,尊者,善哉,好,尊者”是异名说法;“他们应答、接受、摄受”是异名说法。按这个方法,一切文句都应说有异名。这是同义语理趣。
‘‘Sabbadhammā sakaladhammā anavasesadhammā’’ti pariyāyavacanaṃ, ‘‘mūlapariyāyaṃ mūlakāraṇaṃ asādhāraṇahetu’’nti pariyāyavacanaṃ, ‘‘mūlapariyāyanti vā mūladesanaṃ kāraṇatathana’’nti pariyāyavacanaṃ, ‘‘vo tumhākaṃ tumha’’nti pariyāyavacanaṃ, ‘‘bhikkhave, samaṇā tapassino’’ti pariyāyavacanaṃ, ‘‘desessāmī kathessāmī paññapessāmī’’ti pariyāyavacanaṃ, ‘‘suṇātha sotaṃ odahatha sotadvārānusārena upadhārethā’’ti pariyāyavacanaṃ, ‘‘sādhukaṃ sammā sakkacca’’nti pariyāyavacanaṃ, ‘‘manasi karotha citte ṭhapetha samannāharathā’’ti pariyāyavacanaṃ, ‘‘bhāsissāmi byattaṃ kathessāmi vibhajissāmī’’ti pariyāyavacanaṃ, ‘‘evaṃ, bhante, sādhu suṭṭhu bhante’’ti pariyāyavacanaṃ, ‘‘paccassosuṃ sampaṭicchiṃsu sampaṭiggahesu’’nti pariyāyavacanaṃ. Iminā nayena sabbapadesu vevacanaṃ vattabbanti. Ayaṃ vevacano hāro.
11. 施设理趣的注释
11. Paññattihāravaṇṇanā
在“一切法根本法门”这个说法里,“一切法”指的是有身法,按蕴来施设就是五种,按处来施设就是十二种,按界来施设就是十八种。“根”或“根本法门”说的是执取,按渴爱、慢、邪见来分就是三种,再按内部差别来分又有许多种。另一种说法是:“一切法”是对三地诸法的总摄施设,“根本法门”是对它们生起来源的施设,“你们”是听受者的施设,“我将说、我将讲”是承诺的施设,“你们听、好好作意”是教诫的施设,“未听闻”是背离通达和背离教理的施设,“凡夫”是非圣者的施设,它既是拒斥圣法的施设,也是缺乏圣法的施设,“圣者们”是不同等的施设,也是同等者的施设。其中,不同等的施设指的是如来的施设;同等者的施设应当知道,按独觉佛以及俱分解脱者等来分有八种。“不见圣者”等是排斥见与修的施设。“执取地”等是对五取蕴、十二处、十八界、可作观照的诸根所作的安立施设和生起来源施设。同样地,对颠倒来说是作用施设,对缠缚来说是显现施设,对烦恼来说是果报施设,对诸行来说是增长施设,对渴爱来说是乐味施设,对邪见来说是躁动施设。“有学”是对随信行、信解脱、见至、身证者的见施设和修施设。“未证得心意”是对有学诸法的住立施设。“希求无上瑜伽安稳”是以慧彻底厌离的施设。“证知”是对应证知诸法的证知施设,是苦的遍知施设、集的断除施设、灭的作证施设、道的修习施设。“勿执取”是对诸执取的拒斥施设,是集的断除施设。按这个道理,其余各句也应当这样详细展开。这就是施设理趣。
‘‘Sabbadhammamūlapariyāya’’nti ettha sabbadhammā nāma sakkāyadhammā, te khandhavasena pañcadhā paññattā, āyatanavasena dvādasadhā, dhātuvasena aṭṭhārasadhā paññattā. ‘‘Mūla’’nti vā ‘‘mūlapariyāya’’nti vā maññanā vuttā, tā taṇhāmānadiṭṭhivasena tidhā antarabhedena anekadhā ca paññattā. Atha vā ‘‘sabbadhammā’’ti tebhūmakadhammānaṃ saṅgahapaññatti, ‘‘mūlapariyāya’’nti tesaṃ pabhavapaññatti, ‘‘vo’’ti sampadānapaññati, ‘‘desessāmi bhāsissāmī’’ti paṭiññāpaññatti, ‘‘suṇātha sādhukaṃ manasi karothā’’ti ca āṇāpanapaññatti, ‘‘assutavā’’ti paṭivedhavimukhatāpaññatti ceva pariyattivimukhatāpaññatti ca, ‘‘puthujjano’’ti anariyapaññatti, sā ariyadhammapaṭikkhepapaññatti ceva ariyadhammavirahapaññatti ca, ‘‘ariyāna’’nti asamapaññatti ceva samapaññatti ca. Tattha asamapaññatti tathāgatapaññatti, samapaññatti paccekabuddhānañceva ubhatobhāgavimuttādīnañca vasena aṭṭhavidhā veditabbā. ‘‘Ariyānaṃ adassāvī’’tiādi dassanabhāvanāpaṭikkhepapaññatti, ‘‘pathaviṃ maññatī’’tiādi pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ dvādasannaṃ āyatanānaṃ aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ sammasanupagānaṃ indriyānaṃ nikkhepapaññatti ceva pabhavapaññatti ca, tathā vipallāsānaṃ kiccapaññatti pariyuṭṭhānaṃ dassanapaññatti kilesānaṃ phalapaññatti abhisaṅkhārānaṃ virūhanapaññatti taṇhāya assādanapaññatti diṭṭhiyā vipphandanapaññatti, ‘‘sekkhā’’ti saddhānusārīsaddhāvimuttadiṭṭhippattakāyasakkhīnaṃ dassanapaññatti ceva bhāvanāpaññatti ca ‘‘appattamānaso’’ti sekkhadhammānaṃ ṭhitipaññatti, ‘‘anuttaraṃ yogakkhemaṃ patthayamāno’’ti paññāya abhinibbidāpaññatti, ‘‘abhijānātī’’ti abhiññeyyadhammānaṃ abhiññāpaññatti, dukkhassa pariññāpaññatti, samudayassa pahānapaññatti, nirodhassa sacchikiriyāpaññatti, maggassa bhāvanāpaññatti, ‘‘mā maññī’’ti maññanānaṃ paṭikkhepapaññatti, samudayassa pahānapaññatti. Iminā nayena sesapadesupi vitthāretabbaṃ. Ayaṃ paññatti hāro.
第12章 契入理趣的注释
12. Otaraṇahāravaṇṇanā
在“一切法根本法门”这个标题里,所谓“一切法”,指的是世间的五蕴、十二处、十八界、二谛、十九根、十二支缘起。这是以“一切法”这个总摄词,通过蕴等门类来进入教说。“根”或“根本法门”,说的是妄想,从义理上说就是渴爱、慢、见,这些归入行蕴,这是通过蕴门进入。同样,“为法处、法界所摄”,这是通过处门和界门进入。“未听闻”这个词,摄取了成为听闻障碍的无明等法;“凡夫”这个词,摄取了那些因烦恼和造作等的生起而被称为凡夫的法,也就是烦恼和造作等;“不见圣者”等词,摄取了那些因烦恼法而使圣者成为“不见”等的见、慢、无明等法。所有这些都归入行蕴,应当按前面所说的方式理解进入。在“认知、妄想、证知、不妄想”中,认知、妄想、证知、随观也都属于行蕴所摄,同样应按前面所说的方式理解进入。同样,通过“有学”一词摄取了有学,通过“阿拉汉”等词摄取了无学、戒蕴等,这也是通过蕴门进入,也应当理解为通过处门、界门等进入。同样,“不妄想”通过否定渴爱执取等,摄取了苦随观等,应当依这些而理解通过无愿解脱门等进入。“遍知”一词,以遍知的作用摄取了正在生起的菩提分法,应当理解为通过念处等门进入。以欢喜、有、渴爱这些词摄取了集谛;以苦、生老死这些词摄取了苦谛;以“渴爱灭尽”等词摄取了灭谛;以正等觉一词摄取了道谛,所以这是通过圣谛进入。以上就是契入理趣。
‘‘Sabbadhammamūlapariyāya’’nti ettha sabbadhammā nāma lokiyā pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo dve saccāni ekūnavisati indriyāni dvādasapadiko paccayākāroti, ayaṃ sabbadhammaggahaṇena khandhādimukhena desanāya otaraṇaṃ. ‘‘Mūla’’nti vā ‘‘mūlapariyāya’’nti vā maññanā vuttā, tā atthato taṇhā māno diṭṭhi cāti tesaṃ saṅkhārakkhandhasaṅgahoti ayaṃ khandhamukhena otaraṇaṃ. Tathā ‘‘dhammāyatanadhammadhātūhi saṅgaho’’ti ayaṃ āyatanamukhena dhātumukhena ca otaraṇaṃ. ‘‘Assutavā’’ti iminā sutassa vibandhabhūtā avijjādayo gahitā, ‘‘puthujjano’’ti iminā yesaṃ kilesābhisaṅkhārānaṃ jananādinā puthujjanoti vuccati, te kilesābhisaṅkhārādayo gahitā, ‘‘ariyānaṃ adassāvī’’tiādinā yesaṃ kilesadhammānaṃ vasena ariyānaṃ adassāviādibhāvo hoti, te diṭṭhimānāvijjādayo gahitāti sabbehi tehi saṅkhārakkhandhasaṅgahoti pubbe vuttanayeneva otaraṇaṃ veditabbaṃ. ‘‘Sañjānāti maññati abhijānāti na maññatī’’ti etthāpi sañjānanamaññanāabhijānanānupassanānaṃ saṅkhārakkhandhapariyāpannattā vuttanayeneva otaraṇaṃ veditabbaṃ. Tathā sekkhaggahaṇena sekkhā, ‘‘araha’’ntiādinā asekkhā sīlakkhandhādayo gahitāti evampi khandhamukhena otaraṇaṃ, āyatanadhātādimukhena ca otaraṇaṃ veditabbaṃ. Tathā ‘‘na maññatī’’ti taṇhāgāhādipaṭikkhepena dukkhānupassanādayo gahitā, tesaṃ vasena appaṇihitavimokkhamukhādīhi otaraṇaṃ veditabbaṃ. ‘‘Pariññāta’’nti iminā parijānanakiccena pavattamānā bodhipakkhiyadhammā gayhantīti satipaṭṭhānādimukhena otaraṇaṃ veditabbaṃ. Nandiggahaṇena bhavaggahaṇena taṇhāgahaṇena ca samudayasaccaṃ, dukkhaggahaṇena jātijarāmaraṇaggahaṇena ca dukkhasaccaṃ, ‘‘taṇhānaṃ khayā’’tiādinā nirodhasaccaṃ, abhisambodhiyā gahaṇena maggasaccaṃ gahitanti ariyasaccehi otaraṇanti. Ayaṃ otaraṇo hāro.
13. 净化理趣的注释
13. Sodhanahāravaṇṇanā
“诸比丘,我为你们说一切法根本说……在这里,诸比丘,未听闻的人……从地的角度认知地”,这是起始。“从地的角度认知地之后,认为地”,这是文句清净,不是起始清净。同样地,“于地认为、从地认为、地是我的而认为、欢喜地”,这些是文句清净,不是起始清净。“那是什么原因呢?我说是因为他还没有遍知它”,这既是文句清净,也是起始清净。在其余各节中也是同样的道理。这是净化理趣。
‘‘Sabbadhammamūlapariyāyaṃ vo, bhikkhave…pe… idha, bhikkhave, assutavā…pe… pathaviṃ pathavito sañjānātī’’ti ārambho. ‘‘Pathaviṃ pathaviyā saññatvā pathaviṃ maññatī’’ti padasuddhi, no ārambhasuddhi. Tathā ‘‘pathaviyā maññati pathavito maññati pathaviṃ meti maññati pathaviṃ abhinandatī’’ti padasuddhi, no ārambhasuddhi. ‘‘Taṃ kissa hetu apariññātaṃ tassāti vadāmī’’ti padasuddhi ceva ārambhasuddhi ca. Sesavāresupi eseva nayoti. Ayaṃ sodhano hāro.
14. 确立理趣的注释
14. Adhiṭṭhānahāravaṇṇanā
在“一切法的根本法门”这个标题里,用“一切法”来统称,是就共同层面立论。而“地、水”等说法,则是不加区分地作具体说明。同样,“根本法门”是就共同层面立论,不加区分地具体说明则是“他执取地……乃至……欢喜”。再者,“他执取地”是就共同层面立论,因为“执取”是贪爱、执取等共通的;不加区分地具体说明则是“这是我的,我就是这个,这是我的自我”。像这样,把经文中的语句引出来之后,就应当这样确定具体说明。其余各节也应依此理解。“有学”是就共同层面立论,不加区分地具体说明则是“身证者、见至者、信解脱者、随信行、随法行”。同样,“有学”是就共同层面立论,不加区分地具体说明则是“诸比丘,在此,比丘具备有学的正见……乃至……具备有学的正定”(《相应部》5.13)。“阿拉汉”是就共同层面立论,不加区分地具体说明则是“俱分解脱、慧解脱”(《人施设论》13.2;15.1 论母),以及“三明者、六通者”(《人施设论》7.26、27 论母)。“漏尽者”是就共同层面立论,不加区分地具体说明则是“心从欲漏解脱,心从有漏解脱”等等(《巴帝摩卡》14)。其余各句也应依此理解。“了知”是就共同层面立论,不加区分地具体说明则是“执取”。因为对他来说,执取的不存在是通过断除与通达而成就的,而断除与通达又离不开遍知、作证、修习的通达,所以一切殊胜的了知,实际上都已通过否定执取而涵盖在内了。同样,“阿拉汉”是就共同层面立论,不加区分地具体说明则是“因为离贪、离瞋、离痴”。依照这一方法,其余各句中共同与具体的确定方式也应如此理解。这就是确立理趣。
‘‘Sabbadhammamūlapariyāya’’nti ettha sabbadhammaggahaṇaṃ sāmaññato adhiṭṭhānaṃ. ‘‘Pathaviṃ āpa’’ntiādi pana taṃ avikappetvā visesavacanaṃ. Tathā ‘‘mūlapariyāya’’nti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘pathaviṃ maññati…pe… abhinandatī’’ti. ‘‘Pathaviṃ maññatī’’ti ca sāmaññato adhiṭṭhānaṃ taṇhādiggāhānaṃ sādhāraṇattā maññanāya, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti, evaṃ suttantarapadānipi ānetvā visesavacanaṃ niddhāretabbaṃ. Sesavāresupi eseva nayo. ‘‘Sekkho’’ti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘kāyasakkhī diṭṭhippatto saddhāvimutto saddhānusārī dhammānusārī’’ti. Tathā ‘‘sekkho’’ti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu sekkhāya sammādiṭṭhiyā samannāgato hoti…pe… sekkhena sammāsamādhinā samannāgato hotī’’ti (saṃ. ni. 5.13). ‘‘Araha’’nti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘ubhatobhāgavimutto paññāvimutto (pu. pa. 13.2; 15.1 mātikā), tevijjo chaḷabhiñño’’ti (pu. pa. 7.26, 27 mātikā) ca. ‘‘Khīṇāsavo’’ti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘kāmāsavāpi cittaṃ vimuccittha, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccitthā’’tiādi (pārā. 14). Sesapadesupi eseva nayo. ‘‘Abhijānātī’’ti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘maññatī’’ti. Maññanābhāvo hissa pahānapaṭivedhasiddho, pahānapaṭivedho ca pariññāsacchikiriyābhāvanāpaṭivedhehi na vināti sabbepi abhiññāvisesā maññanāpaṭikkhepena atthato gahitāva hontīti. Tathā ‘‘araha’’nti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘vītarāgattā vītadosattā vītamohattā’’ti. Iminā nayena sesapadesupi sāmaññavisesaniddhāraṇā veditabbā. Ayaṃ adhiṭṭhāno hāro.
14. 资具理趣的注释
14. Parikkhārahāravaṇṇanā
在“一切法的根本理趣”这个标题里,“一切法”指的是属于所摄范围内的诸法,这些法按善、不善、无记分成三类。其中,善法的因是如理作意以及无贪等;不善法的因是不如理作意以及贪等;在无记法当中,异熟法各自的因是相对应的业,其余那些法的因则是有分、转向、作意等。这里,善士的依止等缘也一并归入“因”里面,要知道这是被“等”这个字所涵盖的。被称为“根本”的那些妄想,它们的因性在经文里已经说过了。而在各种妄想当中,爱妄想是以随观乐味为因,正如经文所说:“对会被结缚的法随观乐味的人,渴爱就会增长。”(《相应部》2.52)慢妄想是以与邪见不相应的贪为因,纯粹因为与人交往而生起“我是”这样的想法。见妄想是以对“同一性”等道理的不如实执取为因。不听闻是凡夫性的因,不听闻是因为不见圣者,不见圣者是因为对圣法不精通,对圣法不精通是因为在圣法上没有受到调伏。这一连串的因果关系,就是在地等上面生起“这是我的、我是这个、这是我的自我”这三种妄想的因。而达到有学、阿拉汉等果位,则是妄想部分或完全消失的因。这就是资具理趣。
‘‘Sabbadhammamūlapariyāya’’nti ettha sabbadhammā nāma pariyāpannadhammā, te kusalākusalābyākatabhedena tividhā. Tesu kusalānaṃ yonisomanasikāro alobhādayo ca hetū, akusalānaṃ ayonisomanasikāro lobhādayo ca hetū, abyākatesu vipākānaṃ yathāsakaṃ kammaṃ, itaresaṃ bhavaṅgamāvajjanasamannāhārādi ca hetū. Ettha ca sappurisūpanissayādiko paccayo hetumhi eva samavaruḷho, so tattha ādi-saddena saṅgahitoti daṭṭhabbo. ‘‘Mūla’’nti vuttānaṃ maññanānaṃ hetubhāvo pāḷiyaṃ vutto eva. Maññanāsu pana taṇhāmaññanāya assādānupassanā hetu. ‘‘Saññojaniyesu dhammesu assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 2.52) hi vuttaṃ. Mānamaññanāya diṭṭhivippayuttalobho hetu kevalaṃ saṃsaggavasena ‘‘ahamasmī’’ti pavattanato. Diṭṭhimaññanāya ekattanayādīnaṃ ayāthāvaggāho hetu, assutabhāvo puthujjanabhāvassa hetu, so ariyānaṃ adassanasīlatāya, sā ariyadhammassa akovidatāya, sā ariyadhamme avinītatāya hetu, sabbā cāyaṃ hetuparamparā pathavīādīsu ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti tissannaṃ maññanānaṃ hetu, sekkhārahādibhāvā pana mattaso sabbaso ca maññanābhāvassa hetūti. Ayaṃ parikkhāro hāro.
16. 安立理趣的注释
16. Samāropanahāravaṇṇanā
在《一切法的根本理趣》等经文中,通过执取“根本理趣”、执取“未闻凡夫”、以及执取了知、妄想、遍知,显示了杂染法。这些杂染法简要来说有三种:渴爱杂染、见杂染、恶行杂染。其中,渴爱杂染是渴爱杂染、见杂染、恶行杂染的立足处;同样,见杂染是见杂染、渴爱杂染、恶行杂染的立足处;恶行杂染也是恶行杂染、渴爱杂染、见杂染的立足处。在这三者中,渴爱杂染在意义上就是贪,它通过“贪、贪染、被贪染、极贪、极染著、被极染著”等多种教说加以分别说明;见杂染是见本身,以“恶见、见稠林、见荒漠、见诤论、见纠结”等(《法集》1105)多种教说,以及“诸比丘,有某些沙门、婆罗门……”(《长部》1.30)等六十二种分类加以分别说明;恶行杂染是恶戒之思及与思相应的法,以“身恶行、语恶行、身邪行、语邪行”(《分别论》913, 924),以及“杀生、不与取”等(《分别论》913)多种教说与分类加以分别说明。
‘‘Sabbadhammamūlapariyāya’’ntiādīsu mūlapariyāyaggahaṇena assutavāgahaṇena sañjānanamaññanāpariññāgahaṇehi ca saṃkilesadhammā dassitā, te ca saṅkhepato tividhā taṇhāsaṃkileso diṭṭhisaṃkileso duccaritasaṃkilesoti. Tattha taṇhāsaṃkileso taṇhāsaṃkilesassa, diṭṭhisaṃkilesassa, duccaritasaṃkilesassa ca padaṭṭhānaṃ, tathā diṭṭhisaṃkileso diṭṭhisaṃkilesassa, taṇhāsaṃkilesassa, duccaritasaṃkilesassa ca padaṭṭhānaṃ, duccaritasaṃkilesopi duccaritasaṃkilesassa, taṇhāsaṃkilesassa, diṭṭhisaṃkilesassa ca padaṭṭhānaṃ. Tesu taṇhāsaṃkileso atthato lobhova, yo ‘‘lobho lubbhanā lubbhitattaṃ sārāgo sārajjanā sārajjitatta’’ntiādinā (dha. sa. 389) anekehi pariyāyehi vibhatto. Tathā diṭṭhiyeva diṭṭhisaṃkileso, yo ‘‘diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkaṃ diṭṭhivipphandita’’ntiādinā (dha. sa. 1105) anekehi pariyāyehi, ‘‘santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā’’tiādinā (dī. ni. 1.30) dvāsaṭṭhiyā pabhedehi ca vibhatto. Duccaritasaṃkileso pana atthato dussīlyacetanā ceva cetanāsampayuttadhammā ca, yā ‘‘kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ kāyavisamaṃ vacīvisama’’nti (vibha. 913, 924), ‘‘pāṇātipāto adinnādāna’’nti (vibha. 913) ca ādinā anekehi pariyāyehi, anekehi pabhedehi ca vibhattā.
在这三者当中,止是贪爱杂染的对治法,观是邪见杂染的对治法,戒是恶行杂染的对治法。而戒等这些法,在这里是通过“遍知”的含摄、通过“有学”的含摄,以及通过“阿拉汉”等圣者身份的含摄而被纳入的。其中,依靠戒,恶行杂染的断除得以成就,同样也成就了彼分断除和违犯断除;依靠止,贪爱杂染的断除得以成就,同样也成就了镇伏断除和现行断除;依靠观,邪见杂染的断除得以成就,同样也成就了正断断除和随眠断除。在这当中,修行前期,安立于戒的人有止,安立于止的人有观;但在道的刹那,它们则是同时生起的。因为那些身业、语业和活命都已经极其清净的人,先前就已发起止和观,他们在孕育、成熟的过程中,不断修习而引出出起观;当出起观修习圆满而契合于道时,在道的刹那,止和观就达到圆满。于是,在道的刹那,由于止和观的修习已经圆满,它们彻底断除一切残余的杂染法,证得寂灭——涅槃。这就是安立理趣。
Tesu taṇhāsaṃkilesassa samatho paṭipakkho, diṭṭhisaṃkilesassa vipassanā, duccaritasaṃkilesassa sīlaṃ paṭipakkho. Te pana sīlādayo dhammā idha pariññāgahaṇena sekkhaggahaṇena ‘‘araha’’ntiādinā ariyatādiggahaṇena ca gahitā. Tattha sīlena duccaritasaṃkilesappahānaṃ sijjhati, tathā tadaṅgappahānaṃ vītikkamappahānañca, samathena taṇhāsaṃkilesappahānaṃ sijjhati, tathā vikkhambhanappahānaṃ pariyuṭṭhānappahānañca. Vipassanāya diṭṭhisaṃkilesappahānaṃ sijjhati, tathā samucchedappahānaṃ anusayappahānañca. Tattha pubbabhāge sīle patiṭṭhitassa samatho, samathe patiṭṭhitassa vipassanā, maggakkhaṇe pana samakālameva bhavanti. Pubbeyeva hi suparisuddhakāyavacīkammassa suparisuddhājīvassa ca samathavipassanā āraddhā gabbhaṃ gaṇhantiyo paripākaṃ gacchantiyo vuṭṭhānagāminivipassanaṃ paribrūhenti, vuṭṭhānagāminivipassanā bhāvanāpāripūriṃ gacchantī maggena ghaṭenti maggakkhaṇe samathavipassanā paripūreti. Atha maggakkhaṇe samathavipassanābhāvanāpāripūriyā anavasesasaṃkilesadhammaṃ samucchindantiyo nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarontīti. Ayaṃ samāropano hāro.
五种理趣的注释
Pañcavidhanayavaṇṇanā
欢喜旋绕的注释
1. Nandiyāvaṭṭanayavaṇṇanā
在《一切法根本理趣经》等经文中,通过含摄“一切法根本”和含摄“妄想”,就含摄了渴爱、慢和邪见。因为这也说明了“妄想本身也是妄想的因”这个道理。通过“未闻凡夫”等语句,则含摄了无明、慢和邪见,或者说含摄了一切杂染法;同样,通过含摄“想未遍知”也是如此。而在“漏已尽者、已尽后有结”这句中,则是从自相上含摄了诸漏和诸结;同样,通过含摄“喜”和含摄“渴爱”而含摄了渴爱。因此在这里,从自相和从方便两种方式,含摄了渴爱、无明以及随属于它们的诸法。其中,对于渴爱来说,色法是它特别的立足处;对于无明来说,无色法是它特别的立足处。而这些色法和无色法,其实已经通过含摄“一切法”以及含摄“地”等显示出来了。对于这些渴爱和无明等,止和观是它们的对治,它们在这里应当被把握的方式前面已经显示过了。止的果是心解脱,观的果是慧解脱。事实上,心解脱和慧解脱正是通过“离贪”等差别而宣说的;因此,对这两者的含摄,应当依据“正知解脱”“离贪”等语句来理解。在这里,渴爱和无明是集谛,而随属于它们的诸法,由于已被含摄在渴爱和无明的含摄中,应当知道它们也被含摄了。作为它们立足处的、上述各种类型的色法和无色法,是苦谛;它们的不生起是灭谛;了知灭是道谛。在这里,通过含摄渴爱,应当以幻术、欺诈、慢、过慢、放逸、懈怠、恶欲、恶友、无惭、无愧等行相引出不善的一方;通过含摄无明,应当以颠倒作意、忿、覆、诳、谄、嫉、悭、竞争、恶语、有见、无有见等行相引出不善的一方;与上述相反的,以不幻术、不欺诈、不颠倒作意等行相,同样,以属于止一方的信根等、属于观一方的无常想等行相,应当引出清净的一方。这就是《喜旋理趣》的领域,不是别的什么。
‘‘Sabbadhammamūlapariyāya’’ntiādīsu sabbadhammamūlaggahaṇena maññanāgahaṇena ca taṇhāmānadiṭṭhiyo gahitā. Maññanānampi hi maññanā kāraṇanti dassitoyamattho. ‘‘Assutavā’’tiādinā avijjāmānadiṭṭhiyo gahitā, sabbepi vā saṃkilesadhammā, tathā saññāapariññātaggahaṇena. ‘‘Khīṇāsavo parikkhīṇabhavasaññojano’’ti ettha pana āsavā saññojanāni ca sarūpato gahitāni, tathā nandiggahaṇena taṇhāgahaṇena ca taṇhā, evampettha sarūpato pariyāyato ca taṇhā avijjā tappakkhiyadhammā ca gahitā. Tattha taṇhāya visesato rūpadhammā adhiṭṭhānaṃ, avijjāya arūpadhammā, te pana sabbadhammaggahaṇena pathavīādiggahaṇena ca dassitā eva. Tāsaṃ samatho vipassanā ca paṭipakkho, tesamettha gahetabbākāro heṭṭhā dassito eva. Samathassa cetovimutti phalaṃ , vipassanāya paññāvimutti. Tathā hi tā ‘‘rāgavirāgā’’tiādinā visesetvā vuccanti, imāsamettha gahaṇaṃ sammadaññāvimuttavītarāgādivacanehi veditabbaṃ. Tattha taṇhāvijjā samudayasaccaṃ, tappakkhiyadhammā pana taggahaṇeneva gahitāti veditabbā. Tesaṃ adhiṭṭhānabhūtā vuttappabhedā rūpārūpadhammā dukkhasaccaṃ, tesaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccaṃ. Taṇhāgahaṇena cettha māyā-sāṭheyya-mānātimāna-madappamāda-pāpicchatā-pāpamittatā-ahirikānottappādivasena akusalapakkho netabbo, avijjāgahaṇena viparītamanasikāra-kodhūpanāha-makkha-paḷāsa-issā-macchariya- sārambhadovacassatā-bhavadiṭṭhi-vibhavadiṭṭhiādivasena akusalapakkho netabbo, vuttavipariyāyena amāyāasāṭheyyādiaviparītamanasikārādivasena, tathā samathapakkhiyānaṃ saddhindriyādīnaṃ vipassanāpakkhiyānaṃ aniccasaññādīnañca vasena vodānapakkho netabboti. Ayaṃ nandiyāvaṭṭassa na yassa bhūmi.
2. 三圆满理趣的注释
2. Tipukkhalanayavaṇṇanā
按照前面所说的方式,从自相和教说两方面把握了渴爱、无明以及与它们同类的法之后,渴爱就是贪,无明就是痴;与无明相应的情况下,就像脓依于血一样,当渴爱存在时,正在生起的嗔怒就是嗔。这样,通过把握三不善根,再通过对治它们——即否定妄执、遮止和遍知等——善根也就自然成立了。在这里也应当了知四谛的联结方式:比如“贪等一切有漏的善与不善根是集谛,由它们所生的、作为它们依止和行境的取蕴是苦谛”等等。这里的果是三种解脱。再者,依三不善根,应当把三类恶行、杂染、垢秽、邪行、不善想、不善寻等归入不善一边;同样,依三善根,应当把三类善行、平等、善、善想、善寻、正法、定、解脱门、解脱等归入善一边。这就是三丛理趣的范畴。
Tathā vuttanayena sarūpato pariyāyato ca gahitesu taṇhāvijjātappakkhiyadhammesu taṇhā lobho, avijjā moho, avijjāya sampayutto lohite sati pubbo viya taṇhāya sati sijjhamāno āghāto doso, iti tīhi akusalamūlehi gahitehi, tappaṭipakkhato maññanāpaṭikkhepapariññāgahaṇādīhi ca kusalamūlāni siddhāniyeva honti. Idhāpi ‘‘lobho sabbāni vā sāsavakusalākusalamūlāni samudayasaccaṃ, tehi nibbattā, tesaṃ adhiṭṭhānagocarabhūtā ca upādānakkhandhā dukkhasacca’’ntiādinā saccayojanā veditabbā. Phalaṃ panettha tayo vimokkhā, tīhi pana akusalamūlehi tividhaduccarita-saṃkilesamala-visamaakusala-saññā-vitakkādivasena akusalapakkho netabbo. Tathā tīhi kusalamūlehi tividhasucarita-samakusala-saññā-vitakka-saddhamma-samādhi-vimokkhamukha-vimokkhā-divasena kusalapakkho netabboti. Ayaṃ tipukkhalassa nayassa bhūmi.
3. 狮子游戏理趣的注释
3. Sīhavikkīḷitanayavaṇṇanā
按照前面所说的方式,从自相和间接方式所摄取的、属于渴爱和无明一方的诸法中,特别应当了知:依渴爱与邪见的力量,把不净执为“净”、把苦执为“乐”的颠倒;依无明与邪见的力量,把无常执为“常”、把无我执为“我”的颠倒。以它们的对治法——也就是通过遮止妄想、遍知、执取等而成就的念根、精进根、定根、慧根——四念处自然就成就了。在这里,应当用这四根来说明四种人。怎么说明呢?贪行者有两种:钝根的和利根的;见行者同样也有两种。其中,第一种是执取不净为“净”的颠倒者,他靠念的力量如实观察身体的自性,断除那个颠倒之后,进入正性决定。第二种是执取苦为“乐”的颠倒者,他靠精进的力量——也就是经中说的“不忍受生起的欲寻”等所说的精进防护——摧破那个颠倒之后,进入正性决定。第三种是把无常执为“常”的不如实执取者,他靠定的力量令心得定,通过观察诸行的刹那性,断除那个颠倒之后,进入圣者的境地。第四种是因为被相续、积聚、作用、所缘的密集所蒙蔽,把仅仅是触等诸法积聚的无我,错误地执为“我”的人,他靠四重空性的作意,摧破那种邪执之后,亲证沙门果。
Tathā vuttanayena sarūpato pariyāyato ca gahitesu taṇhāvijjātappakkhiyadhammesu visesato taṇhādiṭṭhīnaṃ vasena asubhe ‘‘subha’’nti , dukkhe ‘‘sukha’’nti ca vipallāsā, avijjādiṭṭhīnaṃ vasena anicce ‘‘nicca’’nti, anattani ‘‘attā’’ti ca vipallāsā veditabbā. Tesaṃ paṭipakkhato maññanāpaṭikkhepapariññāgahaṇādisiddhehi sativīriyasamādhipaññindriyehi cattāri satipaṭṭhānāni siddhāneva honti. Tattha catūhi indriyehi cattāro puggalā niddisitabbā. Kathaṃ? Duvidho hi taṇhācarito mudindriyo tikkhindriyoti, tathā diṭṭhicarito. Tesaṃ paṭhamo asubhe ‘‘subha’’nti vipariyāsaggāhī satibalena yathābhūtaṃ kāyasabhāvaṃ sallakkhento taṃ vipallāsaṃ samugghāṭetvā sammattaniyāmaṃ okkamati. Dutiyo asukhe ‘‘sukha’’nti vipariyāsaggāhī ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā (dī. ni. 3.310; ma. ni. 1.26; a. ni. 4.14, 114; a. ni. 6.58) vuttena vīriyasaṃvarabhūtena vīriyabalena taṃ vipallāsaṃ vidhamento sammattaniyāmaṃ okkamati. Tatiyo anicce ‘‘nicca’’nti ayāthāvaggāhī samādhibalena samāhitacitto saṅkhārānaṃ khaṇikabhāvasallakkhaṇena taṃ vipallāsaṃ samugghāṭento ariyabhūmiṃ okkamati. Catuttho santatisamūhakiccārammaṇaghanavañcitatāya phassādidhammapuñjamatte anattani ‘‘attā’’ti micchābhinivesī catukoṭikasuññatāmanasikārena taṃ micchābhinivesaṃ viddhaṃsento sāmaññaphalaṃ sacchikaroti.
在这里也应当知道四谛的搭配:以净想、乐想等四种颠倒为集谛,以它们所依止和所缘的五取蕴为苦谛等等。不过,这里的果是四种沙门果。以四种心颠倒,以及四漏、四暴流、四轭、四系、四非道、四渴爱生起、四箭、四取、四识住、四不遍知等方式,应归入不善一边。同样,以四念处,以及四种禅那、四种住、四种依处、四乐分法、四无量、四正勤、四神足等方式,应归入清净一边。这就是《师子游戏》理趣的范围。
Idhāpi subhasaññāsukhasaññāhi catūhipi vā vipallāsehi samudayasaccaṃ, tesaṃ adhiṭṭhānārammaṇabhūtā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā veditabbā. Phalaṃ panettha cattāri sāmaññaphalāni, catūhi cittavipallāsehi caturāsavogha-yoga-kāyagantha-agati-taṇhuppāda-sallupādāna-viññāṇaṭṭhiti-apariññādivasena akusalapakkho netabbo. Tathā catūhi satipaṭṭhānehi catubbidhajhāna-vihārādhiṭṭhāna-sukhabhāgiyadhamma-appamaññā-sammappadhāna-iddhipādā- divasena vodānapakkho netabboti. Ayaṃ sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmi.
4-5. 方向观察与钩棒两种理趣的解释
4-5. Disālocana-aṅkusanayadvayavaṇṇanā
不过,只要这三种义理方式能够成立,那么按通行的说法,这两种理趣自然也就成立了。就像这样,对义理方式所对应的、成为方向的法进行观察,就是“方向观察”;把它们统摄起来,就是“钩”。因此应当知道,这五种理趣都是被运用的。
Imesaṃ pana tiṇṇaṃ atthanayānaṃ siddhiyā vohārena nayadvayaṃ siddhameva hoti. Tathā hi atthanayānaṃ disābhūtadhammānaṃ samālocanaṃ disālocanaṃ, tesaṃ samānayanaṃ aṅkusoti pañcapi nayā niyuttāti veditabbā.
《教法发趣论》的注释
Sāsanapaṭṭhānavaṇṇanā
这部经在十六种经的发趣分类里,属于杂染、决择、学者这一类,也可以归入一切这一类,因为在《一切法根本经》里,用“一切法”这个说法已经把世间善法也包括进去了。不过在二十八种经的发趣分类里,应当知道,这部经是以世间和出世间一切法为所依、属于智所应了知的范畴,应当见、应当修,是自说语,应当记说,涉及善与不善,有开许也有遮止。
Idañca suttaṃ soḷasavidhe suttantapaṭṭhāne saṃkilesanibbedhāsekkhabhāgiyaṃ, sabbabhāgiyameva vā ‘‘sabbadhammamūlapariyāya’’nti ettha sabbadhammaggahaṇena lokiyakusalānampi saṅgahitattā. Aṭṭhavīsatividhena pana suttantapaṭṭhāne lokiyalokuttarasabbadhammādhiṭṭhānaṃ ñāṇañeyyaṃ dassanabhāvanaṃ sakavacanaṃ vissajjanīyaṃ kusalākusalaṃ anuññātaṃ paṭikkhittaṃ cāti veditabbaṃ.