根本法门品·第10篇 《念处经》的注释
1. 根本法门品复注 · 79 段
第10篇 《念处经》的注释巴利
10. Satipaṭṭhānasuttavaṇṇanā
105 “地方的”是指拥有地方的人,或者地方的主宰,也就是王族子弟。按族姓来说,他们叫俱卢。如果他们的住处只是一个地方,为什么用复数?所以回答说“依惯用语”。因为文法学家在这种场合,主张像理应如此那样保持性、数一致,这里就是这种习惯用法,正如别处也说“住在盎伽人中”“住在末罗人中”。但在修饰它的“地方”一词上,如果是表族姓的词,就只用单数。注释师所用的“但”一词,是用来表示特别之义。因此,因为所指是多个区域,所以用复数,借此说明后文“但是很多……”等特别之处。“听闻”:就是顺着彰显曼陀多王大王威力的传说,辗转流传而来的故事而听闻。“次第巡行”:指四处巡回游历。“这些地方”:指借由日月天子所表称的四大王天宫。所以说“他到了那里”等。“他”:指曼陀多王大王。“那”:指四大王天的王权。“取了”:即接受了。然后又询问引导宝。“守门人立于守门处”:因为在善法堂的天众集会处以及天城四座城门处,他们奉命守护,特别设在那里。“以千株天树庄严”这一句,也应当与“心蔓陀罗园”等相配合。巴利
105.Jānapadinoti (dī. ni. ṭī. 2.95) janapadavanto, janapadassa vā issarā rājakumārā. Gottavasena kurū nāma. Tesaṃ nivāso yadi eko janapado, kathaṃ bahuvacananti āha ‘‘ruḷhīsaddenā’’ti. Akkharacintakā hi īdisesu ṭhānesu yutte viya saliṅgavacanāni (pāṇini 1.251) icchanti, ayamettha ruḷhī yathā aññatthāpi ‘‘aṅgesu viharati, mallesu viharatī’’ti ca. Tabbisesane pana janapada-sadde jāti-sadde ekavacanameva. Aṭṭhakathācariyā panāti pana-saddo visesatthajotano. Tena puthuatthavisayatāya evaṃ taṃ bahuvacananti ‘‘bahuke panā’’tiādinā vakkhamānaṃ visesaṃ dīpeti. Sutvāti mandhātumahārājassa ānubhāvadassanānusārena paramparāgataṃ kathaṃ sutvā. Anusaṃyāyantenāti anuvicarantena. Etesaṃ ṭhānanti candimasūriyamukhena cātumahārājikabhavanamāha. Tenāha ‘‘tattha agamāsī’’tiādi. Soti mandhātumahārājā. Tanti cātumahārājikarajjaṃ. Gahetvāti sampaṭicchitvā. Puna pucchi pariṇāyakaratanaṃ. Dovārikabhūmiyaṃ tiṭṭhanti sudhammāya devasabhāya devapurassa ca catūsu dvāresu ārakkhāya adhikatattā. Dibbarukkhasahassapaṭimaṇḍitanti idaṃ ‘‘cittalatāvana’’ntiādīsupi yojetabbaṃ.
他降下之后:降下之后,他就站在靠近地面的地方;站了不久就消失了,因为他凭那个身体,已不再有国王转轮王的地位。另一些注释师说:他站了更长的时间。天子之身显现出来,因为那能感得在天界中生起异熟的、须后后受的业已经获得了机会。在部分上成立的殊胜,可以算作整体的殊胜,所以即使只是一个地方,也用复数来称呼。巴利
Pathaviyaṃ patiṭṭhāsīti bhassitvā pathaviyā āsanne ṭhāne aṭṭhāsi, ṭhatvā ca nacirasseva antaradhāyi tenattabhāvena rañño cakkavattissariyassa abhāvato. ‘‘Cirataraṃ kālaṃ ṭhatvā’’ti apare. Devabhāvo pāturahosi devaloke pavattivipākadāyino aparāpariyāyavedanīyassa kammassa katokāsattā. Avayave siddho viseso samudāyassa visesako hotīti ekampi raṭṭhaṃ bahuvacanena voharīyati.
他们用词源分析的方式,以“Da”这个字母来解释它的含义。所谓“杂色”,其实是指“杂色足”,这是省略了后半部分,就像把“色有”简称为“色”一样。那为什么叫他“杂色足”呢?于是说“据说……”等等。关于“已被调伏”:这里指的是哪种调伏?所以说“从食人者的状态中被制止”。这里说的“这些长老”是指中部诵者,他们这样说是指较小的杂色足调伏故事。因为杂色足本是女夜叉的儿子,在他还是不怕的王子时,菩萨就在那里调伏了他;到了须陀素摩王时期,他成了波罗奈的国王,通过制止他食人的状态而被调伏,那叫大杂色足调伏。说了“儿子”之后又说“自身所生子”,是为了表明他是亲生儿子。巴利
Da-kārena atthaṃ vaṇṇayanti niruttinayena. Kammāsoti kammāsapādo vuccati uttarapadalopena yathā ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti. Kathaṃ pana so kammāsapādoti āha ‘‘tassa kirā’’tiādi. Damitoti ettha kīdisaṃ damanaṃ adhippetanti āha ‘‘porisādabhāvato paṭisedhito’’ti. Ime pana therāti majjhimabhāṇake vadati, te pana cūḷakammāsadammaṃ sandhāya tathā vadanti. Yakkhiniputto hi kammāsapādo alīnasattukumārakāle bodhisattena tattha damito, sutasomakāle pana bārāṇasirājā porisādabhāvapaṭisedhanena yattha damito, taṃ mahākammāsadammaṃ nāma. Puttoti vatvā atrajoti vacanaṃ orasaputtabhāvadassanatthaṃ.
那些从北俱卢洲来到这里定居的人,使这个地方得名“俱卢国”。他们按照在北俱卢洲所守护的规矩,同样守护五戒。后来的人效法他们,于是这种随顺地方的传统从未间断地流传下来,因此被称为“俱卢人的常法”。这个含义应当通过《俱卢法本生》(Jā.1.3.76-78)来说明。为了指出后来最初出现染污的地方,才说了“俱卢国居民”等话。在世尊没有固定住所、没有任何精舍的地方,缘起故事通常只提到行乞的村落,就像说“在释迦族人中住,有个叫天臂的释迦族城镇”一样。为了说明这个意思,才说了“因为没有住所”等话。巴利
Yehi āvasitapadeso kururaṭṭhanti nāmaṃ labhi, te uttarakuruto āgatā manussā tattha rakkhitaniyāmeneva pañca sīlāni rakkhiṃsu, tesaṃ diṭṭhānugatiyā pacchimā janatāti, so desadhammavasena avicchedato vattamāno kuruvattadhammoti paññāyittha, ayañca attho kurudhammajātakena (jā. 1.3.76-78) dīpetabbo. So aparabhāge yattha paṭhamaṃ saṃkiliṭṭho jāto, taṃ dassetuṃ ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādi vuttaṃ. Yattha bhagavato vasanokāso koci vihāro na hoti, tattha kevalaṃ gocaragāmakittanaṃ nidānakathāya pakati, yathā taṃsakkesu viharati devadahaṃ nāma sakkānaṃ nigamoti imamatthaṃ dassento ‘‘avasanokāsato’’tiādimāha.
《总说分》的注释巴利
Uddesavārakathāvaṇṇanā
106 为什么世尊说这部经?这是在问不共的缘起;而共的缘起因为众所周知,所以没有提到。因此,当以“这部经的安立”来发问时,另一位就用“俱卢国住者”等来说明:这部经的安立是顺应后来众生的根机的。应当知道,这是在外缘起方面所作的说明。至于内缘起和不共的缘起,则应按照《根本法门经》等注释中所说的方法来理解。据说,那时俱卢国因为当地众生大多数都具备如理作意,又因为过去所造福德的力量,所以自然就拥有气候等条件的圆满。因此说“具备了气候等条件的圆满”。“等”字包含了食物等方面的圆满。也有一些老师说:“由于过去奉行俱卢正法的习惯力量,就像北俱卢洲一样,这个国家大多数时候本来就气候等条件圆满,而在世尊的时代,那个国家更是气候适宜等格外殊胜。”所谓“身心健全”,就是心和身体的健康。“被助益的慧力”,是指得到助益的智慧威力,或者是一再累积的智慧光辉。关于“在二十一处”:以身随观有十四处,以受随观有一处,以心随观有一处,以法随观有五处,合起来就是二十一处。“将业处投入阿拉汉果”,就是把四谛的业处以说法的方式归入阿拉汉果,使修行者能证得阿拉汉果。就像把素馨花、瞻波花等各种花,以及宝珠等七宝放入金盒、金箱中,它们因为容器的殊胜而格外美丽,又因为令人愉悦而能起作用;同样,以具足戒与正见等殊胜、成为殊胜容器的俱卢国住者之众,世尊为这些人所说的这个教法也格外光辉,并且能起作用——以“正如一个人”等来显示这个意思。“此处”就是俱卢国。巴利
106.Kasmā bhagavā imaṃ suttamabhāsīti asādhāraṇasamuṭṭhānaṃ pucchati, sādhāraṇaṃ pana pākaṭanti anāmaṭṭhaṃ, tena suttanikkhepo pucchitoti katvā itaro ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādinā aparajjhāsayoyaṃ suttanikkhepoti dasseti. Etena bāhirasamuṭṭhānaṃ vibhāvitanti daṭṭhabbaṃ. Ajjhattikaṃ pana asādhāraṇañca mūlapariyāyasuttādiṭīkāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Kururaṭṭhaṃ kira (dī. ni. ṭī. 2.373) tadā tannivāsīnaṃ sattānaṃ yebhuyyena yonisomanasikāravantatāya pubbe ca katapuññatābalena utuādisampannameva ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘utupaccayādisampannattā’’ti. Ādi-saddena bhojanādisampattiṃ saṅgaṇhāti. Keci pana ‘‘pubbe kuruvattadhammānuṭṭhānavāsanāya uttarakuru viya yebhuyyena utuādisampannameva hontaṃ bhagavato kāle sātisayaṃ utusappāyādiyuttaṃ taṃ raṭṭhaṃ ahosī’’ti vadanti. Cittasarīrakallatāyāti cittassa sarīrassa ca arogatāya. Anuggahitapaññābalāti laddhupakārañāṇānubhāvā, anu anu vā āciṇṇapaññātejā. Ekavīsatiyā ṭhānesūti kāyānupassanāvasena cuddasasuṭhānesu, vedanānupassanāvasena ekasmiṃ ṭhāne, tathā cittānupassanāvasena, dhammānupassanāvasena pañcasu ṭhānesūti evaṃ ekavīsatiyā ṭhānesu. Kammaṭṭhānaṃ arahatte pakkhipitvāti catusaccakammaṭṭhānaṃ yathā arahattaṃ pāpeti, evaṃ desanāvasena arahatte pakkhipitvā. Suvaṇṇacaṅkoṭakasuvaṇṇamañjūsāsu pakkhittāni sumanacampakādinānāpupphāni maṇiputtādisattaratanāni ca yathā bhājanasampattiyā savisesaṃ sobhanti, kiccakarāni ca honti manuññābhāvato, evaṃ sīladassanādisampattiyā bhājanavisesabhūtāya kururaṭṭhavāsiparisāya desitā ca bhagavato ayaṃ desanā bhiyyosomattāya sobhati, kiccakārī ca hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘yathā hi puriso’’tiādinā. Etthāti kururaṭṭhe.
从本性来说,是指从它自身的性质来说;这里的意思是,在宣说这部念处经之前也是如此。随顺而住,意思是随顺导师的教法而住。放任有身,意思是:未以无常等如理作意把心导向某个所缘,而以贪著色等所缘、放纵的心来安住,这是不应当的;应当舍弃放逸的生活方式,成为不放逸的人。巴利
Pakatiyāti sarasato, imissā satipaṭṭhānasuttadesanāya pubbepīti adhippāyo. Anuyuttā viharanti satthu desanānusāratoti adhippāyo. Vissaṭṭhaattabhāvanāti aniccādivasena kismiñci yonisomanasikāre cittaṃ aniyojetvā rūpādiārammaṇe abhirativasena vissaṭṭhacittena bhavituṃ na vaṭṭati, pamādavihāraṃ pahāya appamattena bhavitabbanti adhippāyo.
“一乘道”这里,“ayana”这个词是“道路”的同义词。并不只是“ayana”这一个词,还有其他很多表示道路的同义词。为了把这些词引出来,先说了“所谓道……”等话,然后有人质疑:如果“ayana”是道路的同义词,那为什么又说“道”呢?针对这个质疑,就说了“因此……”等话。其中,“一道”就是唯一的一条道,因为再没有别的道能通向涅槃。那难道不是说,这里所说的“道”指的是念处吗?而除了念处之外,不是还有很多其他的道法吗?确实有,但那些在把握念处的时候也已经被把握了,因为它们跟念处不相分离。比如智、精进等在详细解说中就已经被包含进去了。而在总说中只提“念”,应该理解为是根据所化众生的根机意乐而这样说的。通过“不是歧路”这句话,显示这条道既不是有多条道的情况,也不是不趋向涅槃的情况。“以唯一”:是指没有伴侣。没有伴侣有两种:一种是没有同伴相伴,这叫“身远离”;一种是没有渴爱相伴,这叫“心远离”。所以说“以身远离、心远离”。世间最上等的人也被称为“一”,比如“直到别人把你归到一边”等说法,因此说“唯一”就是“最上”。如果从轮回中出离的意义——“出离”这个含义对其他具足亲依止的人也是共通的,那为什么只说世尊呢?为了回答这个,说了“虽然……”等话。这里“此中”的“kho”是限定的意思,所以意思是“就在此中”。这确实只是教说方式的不同,也就是所谓“道”或“行”。因此说“义理却是一”。巴利
Ekāyanoti ettha ayana-saddo maggapariyāyo. Na kevalamayanameva, atha kho aññepi bahū maggapariyāyāti paduddhāraṃ karonto ‘‘maggassa hī’’tiādi vatvā yadi maggapariyāyo ayana-saddo, kasmā puna maggoti vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tasmā’’tiādi. Tattha ekamaggoti eko eva maggo. Na hi nibbānagāmī maggo añño atthīti. Nanu satipaṭṭhānaṃ idha ‘‘maggo’’ti adhippetaṃ, tadaññe ca bahū maggadhammā atthīti? Saccaṃ atthi, te pana satipaṭṭhānaggahaṇeneva gahitā tadavinābhāvato. Tathā hi ñāṇavīriyādayo niddese gahitā. Uddese pana satiyā eva gahaṇaṃ veneyyajjhāsayavasenāti daṭṭhabbaṃ. Na dvedhāpathabhūtoti iminā imassa maggassa anekamaggatābhāvaṃ viya anibbānagāmibhāvābhāvañca dasseti. Ekenāti asahāyena. Asahāyatā ca duvidhā attadutiyatābhāvena vā, yā ‘‘vūpakaṭṭhakāyatā’’ti vuccati, taṇhādutiyatābhāvena vā, yā ‘‘pavivittacittatā’’ti vuccati. Tenāha ‘‘vūpakaṭṭhena pavivittacittenā’’ti. Seṭṭhopi loke ‘‘eko’’ti vuccati ‘‘yāva pare ekato karosī’’tiādīsūti āha ‘‘ekassāti seṭṭhassā’’ti. Yadi saṃsārato nissaraṇaṭṭho ayanaṭṭho aññesampi upanissayasampannānaṃ sādhāraṇo kathaṃ bhagavatoti āha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Imasmiṃ khoti ettha kho-saddo avadhāraṇe, tasmā imasmiṃ yevāti attho. Desanābhedoyeva heso, yadidaṃ maggoti vā ayanoti vā. Tenāha ‘‘attho paneko’’ti.
以多种入门方式展开修习,就是通过身随观等入口,其中又通过入出息等入口,依照修习方式而展开。“一乘道”的意思是通向唯一之处,也就是通向涅槃。因为涅槃没有第二个,又是最上的,所以称为“一”。正如经文所说:“真理只有一个,没有第二个”,又说:“比丘们,在有为法和无为法当中,离欲被称为最上。”灭尽本身就是终点,所以叫灭尽终点;见到了生的灭尽终点,就是“见生灭尽者”。“利益悲悯者”是指不分彼此,以利益而悲悯一切众生。“已度”就是已经度越、超脱了。“往昔”是指过去的诸佛,或者过去的时间。巴利
Nānāmukhabhāvanānayappavattoti kāyānupassanādimukhena tatthāpi ānāpānādimukhena bhāvanānayena pavatto. Ekāyananti ekagāminaṃ, nibbānagāminanti attho. Nibbānañhi adutiyattā seṭṭhattā ca ‘‘eka’’nti vuccati. Yathāha ‘‘ekañhi saccaṃ na dutīyamatthī’’ti (su. ni. 890) ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (a. ni. 4.34; itivu. 90) ca. Khayo eva antoti khayanto , jātiyā khayantaṃ diṭṭhavāti jātikhayantadassī. Avibhāgena sabbepi satte hitena anukampatīti hitānukampī. Atariṃsūti tariṃsu. Pubbeti purimakā buddhā, pubbe vā atītakāle.
所谓“taṃ”中的“tanti”,如果指他们的那句话,或者把它看作表示动作的词,都不成立。因为“表示数量的表示众生的”这个词,只作数词用,并不具备动词的功能。这里应该像“偶尔也会向上走”等经文那样,用“一度行道”这样的表达来安立文句。像这样把词义和整体含义搭配好之后——不论是按前一种理解还是后一种理解,都不成立,因为这里所说的道具有多次流转的性质。所以接下来才用“为什么”等来提出质疑。说“多次也行”,是在否定前一种理解;说“有多条行道”,则是在否定后一种理解。巴利
Tanti taṃ tesaṃ vacanaṃ, taṃ vā kiriyāvuttivācakattaṃ na yujjati. Na hi saṅkheyyappadhānatāya sattavācino eka-saddassa kiriyāvuttivācakatā atthi. ‘‘Sakimpi uddhaṃ gaccheyyā’’tiādīsu (a. ni. 7.72) viya ‘‘sakiṃ ayano’’ti iminā byañjanena bhavitabbaṃ. Evaṃ atthaṃ yojetvāti evaṃ padatthaṃ yojetvā. Ubhayathāpīti purimanayena pacchimanayena ca. Na yujjati idhādhippetamaggassa anekavāraṃ pavattisabbhāvato. Tenāha ‘‘kasmā’’tiādi. Anekavārampi ayatīti purimanayassa, anekañcassa ayanaṃ hotīti pacchimanayassa ca paṭikkhepo.
对于“在此句中”这一说法:是指在“诸比丘,这是一条独行道”这句话里,或者是在“这到底是前行道还是出世间道”这个有疑问的地方。“杂道”是指与世间道混杂在一起的出世间道。阿阇梨长老为了把清净等法的直接因也包含进来,所以说是“杂道”;而另一位长老则认为这里指的是间接因,所以说是“前行道”。巴利
Imasmiṃ padeti ‘‘ekāyano ayaṃ bhikkhave maggo’’ti imasmiṃ vākye, imasmiṃ vā ‘‘pubbabhāgamaggo lokuttaramaggo’’ti saṃsayaṭṭhāne. Missakamaggoti lokiyena missako lokuttaramaggo. Visuddhiādīnaṃ nippariyāyahetuṃ saṅgaṇhanto ācariyatthero ‘‘missakamaggo’’ti āha, itaro pariyāyahetu idhādhippetoti ‘‘pubbabhāgamaggo’’ti.
听到声音之后,是指听到“尊者,到听法的时候了”这样的报时声之后。这样举起之后,是说他们不会想“这么甜的东西要丢到哪里去呢”就把它扔掉,而是像举起一捆甘蔗那样举着它走,不会到处乱晃。扰乱了,就是被搅乱、变得混乱的意思。独行道,说的是作为前行部分的念处之道。到这里,所要表达的含义已经成立,为了进一步彰显它,便从《无碍解道》中引出“八支圣道”等偈颂,安立在这里,用来显示那前行之道究竟是什么。巴利
Saddaṃ sutvāvāti ‘‘kālo, bhante, dhammassavanāyā’’ti kālārocanasaddaṃ sutvā. Evaṃ ukkhipitvāti. Evaṃ ‘‘madhuraṃ imaṃ kuhiṃ chaḍḍemā’’ti achaḍḍentā ucchubhāraṃ viya paggahetvā na vicaranti. Āluḷetīti viluḷito ākulo hotīti attho. Ekāyanamaggo vuccati pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggoti. Ettāvatā idhādhippetatthe siddhe tasseva alaṅkāratthaṃ so pana yassa pubbabhāgamaggo, taṃ dassetuṃ ‘‘maggānaṭṭhaṅgiko’’tiādikā gāthāpi paṭisambhidāmaggatova ānetvā ṭhapitā.
“以趣向涅槃之义”是说:依靠它而到达、证得涅槃,所以叫“趣向涅槃”;那不颠倒的自性就是“义”。因此,“以趣向涅槃之义”的意思就是:它是证得涅槃的方法。“以应行道之义”是说:应当寻求;或者有另一种读法作“应行之义”,意思是应当亲近。关于“以贪等”:这里只举贪、嗔、痴,是因为经文说“贪是垢,嗔是垢,痴是垢”(《分别论》924)。而说“以贪欲、不正贪等”,则是为了把一切随烦恼都包括进来,所以把它们另外举出来。为了说明“为诸众生的清净”这句话所说之义的绝对必然性,说了“因为这样”等话。“清净”虽然是笼统的说法,但这里实际指的是心清净;为了表明这一点,才说了“然而依色垢等”等话。为了表明这不只是注释书里的说法,而是确实有经典依据的说法,才说了“因为这样”等话。巴利
Nibbānagamanaṭṭhenāti nibbānaṃ gacchati adhigacchati etenāti nibbānagamanaṃ, so eva aviparītasabhāvatāya attho, tena nibbānagamanaṭṭhena, nibbānādhigamupāyatāyāti attho. Magganīyaṭṭhenāti gavesitabbatāya, ‘‘gamanīyaṭṭhenā’’ti vā pāṭho, upagantabbattāti attho. Rāgādīhīti. Iminā rāgadosamohānaṃyeva gahaṇaṃ ‘‘rāgo malaṃ, doso malaṃ, moho mala’’nti (vibha. 924) vacanato. ‘‘Abhijjhāvisamalobhādīhī’’ti pana iminā sabbesampi upakkilesānaṃ saṅgaṇhanatthaṃ te visuṃ uddhaṭā. Sattānaṃ visuddhiyāti vuttassa atthassa ekantikataṃ dassento ‘‘tathā hī’’tiādimāha. Kāmaṃ ‘‘visuddhiyā’’ti sāmaññajotanā, cittavisuddhi eva panettha adhippetāti dassetuṃ ‘‘rūpamalavasena panā’’tiādi vuttaṃ. Na kevalaṃ aṭṭhakathāvacanameva, atha kho idamettha āhaccabhāsitanti dassento ‘‘tathā hī’’tiādimāha.
不过,这心清净真正成就的时候,因为能导向忧愁等不再生起,所以经文里才说“为了超越忧愁和悲泣”等等。其中,忧愁是指因为亲属遭遇灾祸等缘由,内心焦灼、内在烧灼、内心陷进去的那种状态。悲泣则是因为忧愁太重,以“我的儿子在哪里啊,独子在哪里啊”这样的方式哭喊哀诉。这里把将来不再生起称为“超越”,所以又说“为了断除”。为了用实例说明这种超越确实能导向灭除,才说了“因为这个人”等等。巴利
Sā panāyaṃ cittavisuddhi sijjhamānā yasmā sokādīnaṃ anuppādāya saṃvattati, tasmā vuttaṃ ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’tiādi. Tattha socanaṃ ñātibyasanādinimittaṃ cetaso santāpo antonijjhānaṃ soko. Ñātibyasanādinimittameva sokādhikatāya ‘‘kahaṃ, ekaputtaka, kahaṃ, ekaputtakā’’ti paridevavasena lapanaṃ paridevo, āyatiṃ anuppajjanaṃ idha samatikkamoti āha ‘‘pahānāyā’’ti. Taṃ panassa samatikkamāvahataṃ nidassanavasena dassento ‘‘ayaṃ hī’’tiādimāha.
这里,“先前的,你要净化它”:说的是在过去诸蕴中净化渴爱的染污。“后来的”:指之后的。“你的”:指你的。“不要有”:就是不要存在。“执取”:指贪等执取。以此说明在未来诸蕴中净化染污。“中间的”:指那两者之间。“如果你不执取”:就是如果你不执取。以此说明在现在诸蕴相续中执取的运作。以阿拉汉果的顶点来结束这首偈颂:“你将寂静地安住”——就是说,这样在过去、未来、现在三时中都净化了染污,由于一切灼热都已寂灭,你将成为寂静者而安住。因此说“这首偈颂”等等。巴利
Tattha yaṃ pubbe taṃ visodhehīti atītesu khandhesu taṇhāsaṃkilesavisodhanaṃ vuttaṃ. Pacchāti parato. Teti tuyhaṃ. Māhūti mā ahu. Kiñcananti rāgādikiñcanaṃ. Etena anāgatesu khandhesu saṃkilesavisodhanaṃ vuttaṃ. Majjheti tadubhayavemajjhe. No ce gahessasīti na upādiyissasi ce. Etena paccuppanne khandhapabandhe upādānappavatti vuttā. Upasanto carissasīti evaṃ addhattayagatasaṃkilesavisodhane sati nibbutasabbapariḷāhatāya upasanto hutvā viharissasīti arahattanikūṭena gāthaṃ niṭṭhapesi. Tenāha ‘‘imaṃ gātha’’ntiādi.
“儿子”指亲生的儿子,也包括其他任何儿子。“父亲”指生父。“亲属”指亲族。这里的意思是:儿子也好,父亲也好,亲属也好,对于被死亡主宰、被死亡征服的人来说,都不能成为免死的庇护,所以在亲属当中并没有真正的庇护。因为靠亲属的力量并不能从死亡那里得到保护,所以对波咤左罗说“你的两个儿子都已死去”等等,不要毫无意义地悲泣,而应当如实见法,这就是意旨。巴利
Puttāti orasā, aññepi vā ye keci. Pitāti janako. Bandhavāti ñātakā. Ayañhettha attho – puttā vā pitā vā bandhavā vā antakena maccunā adhipannassa abhibhūtassa maraṇato tāṇāya na honti, tasmā natthi ñātīsu tāṇatāti. Na hi ñātīnaṃ vasena maraṇato ārakkhā atthi, tasmā paṭācāre ‘‘ubho puttā kālakatā’’tiādinā (apa. therī 2.2.498) mā niratthakaṃ paridevi, dhammaṃyeva pana yāthāvato passāti adhippāyo.
她安立在入流果上:意思是,在随着次第而说的、由世尊亲口宣说的最胜说法结束时,她安立在具足千种理路庄严的入流果上。那么,她又是怎样通过念处之道而安立在入流果上的呢?所以说“然而因为……”等。确实,如果没有四谛业处的教导,声闻弟子是不可能证得圣道的。至于“听了这首偈颂之后”这句话,是因为她最先听到的是为了排遣忧愁而说的偈颂,所以才这样说。对其余偈颂也是同样的道理。“因此”:因为随观色等为无常等也是念处修习,所以如此。“他们”:指大臣珊蒂与波咤左罗。“修习”:指慧的修习,这里说的正是这个巴利
Sotāpattiphale patiṭṭhitāti yathānulomaṃ pavattitāya sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya pariyosāne sahassanayapaṭimaṇḍite sotāpattiphale patiṭṭhahi. Kathaṃ panāyaṃ satipaṭṭhānamaggavasena sotāpattiphale patiṭṭhāsīti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Na hi catusaccakammaṭṭhānakathāya vinā sāvakānaṃ ariyamaggādhigamo atthi. ‘‘Imaṃ gāthaṃ sutvā’’ti pana idaṃ sokavinodanavasena pavattitāya gāthāya paṭhamaṃ sutattā vuttaṃ. Esa nayo itaragāthāyapi. Bhāvanāti paññābhāvanā. Sā hi idhādhippetā. Tasmāti yasmā rūpādīnaṃ aniccādito anupassanāpi satipaṭṭhānabhāvanā, tasmā. Tepīti santatimahāmattapaṭācārā.
他依次派出了五百个盗贼,也就是五个各有百名盗贼跟随的盗贼头目。他们进入森林寻找长老,逐渐来到长老附近。因此说“他们过去后,围绕长老坐下”。应当这样理解前后文的关联:长老观察自己的戒,依靠极为清净的戒而生起广大的欢喜和喜悦,从而镇伏了因大腿骨碎裂等所产生的苦受。所谓“足”,就是指脚。“我将告知”,意思是“我将示意”。“我厌恶”,意思是“我嫌恶”。“我羞愧”,意思是“我羞愧”。“观照”,意思是“正观”。巴利
Pañcasate coreti satasatacoraparivāre pañca core paṭipāṭiyā pesesi. Te araññaṃ pavisitvā theraṃ pariyesantā anukkamena therassa samīpe samāgacchiṃsu. Tenāha ‘‘te gantvā theraṃ parivāretvā nisīdiṃsū’’ti. Vedanaṃ vikkhambhetvā pītipāmojjaṃ uppajjīti sambandho. Therassa hi sīlaṃ paccavekkhato suparisuddhaṃ sīlaṃ nissāya uḷāraṃ pītipāmojjaṃ uppajjamānaṃ ūruṭṭhibhedajanitaṃ dukkhavedanaṃ vikkhambhesi. Pādānīti pāde. Saññapessāmīti saññattiṃ karissāmi. Aḍḍiyāmīti jigucchāmi. Harāyāmīti lajjāmi. Vipassisanti sammasiṃ.
“打瞌睡的人”是指陷入昏沉、进入睡眠的人。“具足头陀行的人”是指圆满具足头陀行的人。“放逸”是就打瞌睡而说的。“心被遮障的人”是指增上心被障碍了。“在骨笼中”是指在身体里。因为身体是由筋腱连接、骨骸聚集而成的,所以这里称作“骨笼”。巴利
Pacalāyantānanti pacalāyanaṃ niddaṃ upagatānaṃ. Vatasampannoti dhutacaraṇasampanno. Pamādanti pacalāyanaṃ sandhāyāha. Oruddhamānasoti uparuddhaadhicitto. Pañjarasminti sarīre. Sarīrañhi nhārusambandhaaṭṭhisaṅghātatāya idha ‘‘pañjara’’nti vuttaṃ.
他因为举着黄色旗帜游行,又擅长角斗,所以叫黄角斗士。在三王统里,指的是般度、朱罗、瞿罗这三个王国。角斗士们在锡兰岛得到恭敬供养,于是来到铜掌岛。他把“不应执取色等为‘我的’”这一教义——也就是《非汝等品》(相应部3.33-34)所阐明的道理——当作钩子,用来调伏自己那如狂象般的心。他跪着经行,因为“坐着容易打瞌睡”。他宣说之后,是以表明自己精进修行没有白费的方式,激励同修梵行者,记说了究竟智。那段话是谁说的呢?回答说:“是诸佛中最胜者、一切世间最上者所说的。”“非汝等”等话,是在显示它发生的方式。为了表明这正是使我诸行彻底寂灭的原因,他引出“诸行确实无常”这首偈颂,借此说明:如今我已不再有诸行刹那坏灭这种病,所以无病而般涅槃。巴利
Pītavaṇṇāya paṭākāya pariharaṇato mallayuddhacittakatāya ca pītamallo. Tīsu rajjesūti paṇḍucoḷagoḷarajjesu. Mallā sīhaḷadīpe sakkārasammānaṃ labhantīti tambapaṇṇidīpaṃ āgamma. Taṃyeva aṅkusaṃ katvāti ‘‘rūpādayo ‘mamā’ti na gahetabbā’’ti na tumhākavaggena (saṃ. ni. 3.33-34) pakāsitamatthaṃ attano cittamattahatthino aṅkusaṃ katvā. Jaṇṇukehi caṅkamati ‘‘nisinne niddāya avasaro hotī’’ti. Byākaritvāti attano vīriyārambhassa saphalatāpavedanamukhena sabrahmacārīnaṃ ussāhaṃ janento aññaṃ byākaritvā. Bhāsitanti vacanaṃ. Kassa pana tanti āha ‘‘buddhaseṭṭhassa,sabbalokaggavādino’’ti. Na tumhākantiādi tassa pavattiākāradassanaṃ. Tayidaṃ me saṅkhārānaṃ accantavūpasamakāraṇanti dassento ‘‘aniccā vatā’’ti gāthaṃ āhari. Tena idānāhaṃ saṅkhārānaṃ khaṇe khaṇe bhaṅgasaṅkhātassa rogassa abhāvena arogo parinibbutoti dasseti.
“他的”是指帝释天神的。“往生”是指投生到天界。他仍然保持原来的样子,因为就是以帝释天神的身份往生的。“苏梵天神”是他的名字。他看到天女们投生到地狱,从那时起内心持续不断地生起恐惧,因此说了“此心常恐怖……”等话。其中,“常恐怖”是指一直受惊吓、害怕。“常悚惧”是指一直感到惊惶不安。“恐怖”也有“悚惧”的意思。“常悚惧”还指因为恐惧,连身体也跟着颤抖。“于未生”是指未来的事。“于诸难”是指各种苦,这里用的是处格来表示原因,意思是成为未来之苦生起的因缘。“于已起”是指已经生起的苦难,应当这样连接理解:那时,是说自己的眷属已经产生了痛苦的因缘——这就是他的用意。巴利
Assāti sakkassa. Upapattīti devūpapatti. Punapākatikāva ahosi sakkabhāveneva upapannattā. Subrahmāti evaṃ nāmo. Accharānaṃ nirayūpapattiṃ disvā tato pabhuti satataṃ pavattamānaṃ attano cittutrāsaṃ sandhāyāha ‘‘niccaṃ utrastamidaṃ citta’’ntiādi. Tattha utrastanti santastaṃ bhītaṃ. Ubbigganti saṃviggaṃ. Utrastanti vā saṃviggaṃ. Ubbigganti bhayavasena saha kāyena sañcalitaṃ. Anuppannesūti anāgatesu. Kicchesūti dukkhesu. Nimittatthe bhummavacanaṃ, bhāvīdukkhapavattinimittanti attho. Uppatitesūti uppannesu kicchesūti yojanā, tadā attano parivārassa uppannadukkhanimittanti adhippāyo.
“觉”是从觉悟、从圣道来说的,意思就是这样。“异此”这个词是观待前词而说的从格,所以意思是“除了觉悟之外”。其余各词也是同样的道理。“依苦行”是从苦行这一行为来说的。以此显示作为证得圣道之方法的头陀支等严格修行。“依根律仪”是从防护以意为第六的诸根来说的。以此,以念防护为首,显示一切防护戒;或者按特相理趣,显示一切四遍清净戒。“依一切舍离”是从舍弃一切所依、断除一切烦恼来说的。因为烦恼被舍离时,业轮转与异熟轮转也就确实被舍离了。“安稳”:平安、无灾患。巴利
Bojjhāti bodhito, ariyamaggatoti attho. Aññatrāti ca padaṃ apekkhitvā nissakkavacanaṃ, tasmā bodhiṃ ṭhapetvāti attho. Esa nayo sesesupi. Tapasāti tapokammato. Tena maggādhigamassa upāyabhūtaṃ dhutaṅgasevanādisallekhapaṭipadaṃ dasseti. Indriyasaṃvarāti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvaraṇato. Etena satisaṃvarasīsena sabbampi saṃvarasīlaṃ, lakkhaṇahāranayena vā sabbampi catupārisuddhisīlaṃ dasseti. Sabbanissaggāti sabbupadhinissajjanato sabbakilesappahānato. Kilesesu hi nissaṭṭhesu kammavaṭṭaṃ vipākavaṭṭañca nissaṭṭhameva hotīti. Sotthinti khemaṃ anupaddavataṃ.
ñāyo 之所以被称为 ñāyo,是因为它以决定性的方式趋向涅槃,或者人们通过它来证知涅槃;这里说的是“ñāyo 就是八支圣道”。所谓远离渴爱之林,就是远离被称为渴爱的丛林。渴爱确实把蕴和蕴、业和果、或者众生和苦连接、缠缚在一起,所以被称为丛林。这里没有这种丛林,或者证得这个境界的人不再有丛林,因此叫涅槃,也就是无为界。不依靠他人的条件而亲自证得,就是作证,所以说“以亲自证验”。巴利
Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti ñāyo, ariyamaggoti āha ‘‘ñāyo vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti . Taṇhāvānavirahitattāti taṇhāsaṅkhātavānavivittattā. Taṇhā hi khandhehi khandhaṃ, kammunā vā phalaṃ, sattehi vā dukkhaṃ vinati saṃsibbatīti vānanti vuccati. Tayidaṃ natthi ettha vānaṃ, na vā etasmiṃ adhigate puggalassa vānanti nibbānaṃ, asaṅkhatā dhātu. Parapaccayena vinā paccakkhakaraṇaṃ sacchikiriyāti āha ‘‘attapaccakkhatāyā’’ti.
难道说,因为“清净”指的就是心清净,所以单提“清净”这个词,就已经把超越愁叹等内容都包含进去了吗?那为什么还要再提这些呢?针对这个追问,才说了“于此,虽……”等话。“于教法义理善巧者”:指对四圣谛、缘起等法义很精通的人。“令知各各义”:对于各种应当度化的众生,根据略说、广说等方式,按照他们各自应当被度化的方式,世尊以自己说法时的善巧,使他们各自了知相应的法义。“令各各明了显示”:指不落入单纯的推理,而是使那些意义清楚明白地显示出来。因为正自觉者并不是只用推理让人知道的说法者。“成就”:指生起、存在的意思。因为还没有超越愁叹的人,根本不会有心清净,只有通过超越愁叹才能成就心清净,所以说:“由超越愁叹而成就。”而凡夫被那些引生忧的苦法所撞击时,愁等就会压倒他;如果完全遍知了那些苦法,愁等就不会生起,因此说:“超越愁叹就是由于忧苦的息灭。”这里的“ñāyassa”(圣道)指最上道(阿拉汉道)和第三道。因为通过证得这两种道,就能渐次息灭忧苦。作证现观与其他现观是同时存在的,它们不可分离,所以像是作证现观的原因那样说:“圣道的证得就是涅槃的作证。”或者指以果智亲自体证而言:“涅槃的作证”。这也应该看作是与格。巴利
Nanu ‘‘visuddhiyā’’ti cittavisuddhiyā adhippetattā visuddhiggahaṇenevettha sokasamatikkamādayopi gahitā eva honti, te puna kasmā gahitāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi vuttaṃ. Sāsanayuttikovideti saccapaṭiccasamuppādādilakkhaṇāyaṃ dhammanītiyaṃ cheke. Taṃ taṃ atthaṃ ñāpetīti ye ye bodhaneyyapuggalā saṅkhepavitthārādivasena yathā yathā bodhetabbā, attano desanāvilāsena bhagavā te te tathā tathā bodhento taṃ tamatthaṃ ñāpeti. Taṃ taṃ pākaṭaṃ katvā dassentoti atthāpattiṃ agaṇento taṃ taṃ atthaṃ pākaṭaṃ katvā dassento. Na hi sammāsambuddhā atthāpattiñāpakādisādhanīyavacanāti. Saṃvattatīti jāyati, hotīti attho. Yasmā anatikkantasokaparidevassa na kadāci cittavisuddhi atthi sokaparidevasamatikkamamukheneva cittavisuddhiyā ijjhanato, tasmā āha ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamena hotī’’ti. Yasmā pana domanassapaccayehi dukkhadhammehi puṭṭhaṃ puthujjanaṃ sokādayo abhibhavanti, pariññātesu ca tesu te na honti, tasmā vuttaṃ ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamo dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamenā’’ti. Ñāyassāti aggamaggassa tatiyamaggassa ca. Tadadhigamena hi yathākkamaṃ dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamo. Sacchikiriyābhisamayasahabhāvīpi itarābhisamayo tadavinābhāvato sacchikiriyābhisamayahetuko viya vutto ‘‘ñāyassādhigamo nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti. Phalañāṇena vā paccakkhakaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti. Sampadānavacanañcetaṃ daṭṭhabbaṃ.
“称扬言说”就是赞美的话。这并不只在这里出现,导师在其他地方也同样说过;为了说明这一点,才说了“正如……”等话。其中,“初善”是指开头就是善的,或者它的开头是善的,所以叫初善。剩下两个词也是同样的道理。因为义理圆满,所以叫“有义”;因为文句圆满,所以叫“有文句”。因为戒等五种法蕴完全具足,没有什么需要再增添的,所以叫“完全圆满”;因为没有烦恼杂染,没有什么需要去除的,所以叫“清净”。因为这是最殊胜的行持,所以我要为你们宣说教法梵行与道梵行。这里就是简要概括,详细内容则应按照《清净道论》(visuddhi. 1.147)所说的方法来了知。“圣者种姓”是指圣者、佛陀等的种姓、传承。“第一”是指应知为“第一”,因为比一切种姓都殊胜。“长夜”是指应知为“长久”。“种姓”是指应知为“佛陀等的种姓”。“旧”是指过去的,并非新近;“未混杂”是指没有散乱,未曾被剔除;“未曾混杂”是指过去从未被圣者们认为“这些有什么用”而剔除。“现在不被剔除”是指现在也不被他们剔除。“未来不被剔除”是指未来也不被他们剔除。“不被呵责……不被智者”是指世间有智慧的沙门、婆罗门,他们不反对、不谴责、不呵责,这就是意思。“以清净等句”是指以清净等说明。“句”是指句子,或者指以清净等义等分类不同的法门。巴利
Vaṇṇabhaṇananti pasaṃsāvacanaṃ. Tayidaṃ na idheva, atha kho aññatthāpi satthā akāsiyevāti dassento ‘‘yatheva hī’’tiādimāha. Tatthaādimhi kalyāṇaṃ, ādi vā kalyāṇaṃ etassāti ādikalyāṇaṃ. Sesapadadvayepi eseva nayo. Atthasampattiyā sātthaṃ. Byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ. Sīlādipañcadhammakkhandhapāripūrito upanetabbassa abhāvā ca kevalaparipuṇṇaṃ. Nirupakkilesato apanetabbassa abhāvā ca parisuddhaṃ. Seṭṭhacariyabhāvato sāsana brahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca vo pakāsessāmīti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.147) vuttanayena veditabbo. Ariyavaṃsāti ariyānaṃ buddhādīnaṃ vaṃsā paveṇiyo. Aggaññāti ‘‘aggā’’ti jānitabbā sabbavaṃsehi seṭṭhabhāvato. Rattaññāti ‘‘cirarattā’’ti jānitabbā. Vaṃsaññāti ‘‘buddhādīnaṃ vaṃsā’’ti jānitabbā. Porāṇāti purātanā anadhunātanattā. Asaṃkiṇṇāti avikiṇṇā anapanītā. Asaṃkiṇṇapubbāti ‘‘kiṃ imehī’’ti ariyehi na apanītapubbā. Na saṃkīyantīti idānipi tehi na apanīyanti. Na saṃkīyissantīti anāgatepi tehi na apanīyissanti. Appaṭikuṭṭhā…pe… viññūhīti ye loke viññū samaṇabrāhmaṇā, tehi apaccakkhatā aninditā, agarahitāti attho. Visuddhiyātiādīhīti visuddhiādidīpanehi. Padehīti vākyehi, visuddhiatthatādibhedabhinnehi vā dhammakoṭṭhāsehi.
“灾祸”指无益之事。“清净”指净化,也就是断除杂染。让文句顺口易诵叫“领受”;全面学习掌握叫“熟悉”;把义理记在心里叫“持”;反复念诵叫“读诵”。“干陀罗人”指出生在干陀罗地区的人。“能”指有能力、做得到。“非导出之道”就是邪道,或者也指决定邪性和不决定邪性的道。“金钱”也可以指假金;“琉璃”也可以指玻璃珠;“珍珠”也可以指竹生珠;“珊瑚”也可以指植物嫩枝,所以才用“红金色”等词来加以区分。巴利
Upaddaveti anatthe. Visuddhinti visujjhanaṃ saṃkilesappahānaṃ. Vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Pariyāpuṇanaṃ paricayo. Atthassa hadaye ṭhapanaṃ dhāraṇaṃ. Parivattanaṃ vācanaṃ. Gandhārakoti gandhāradese uppanno. Pahontīti sakkonti aniyyānamaggāti micchāmaggā, micchattaniyatāniyatamaggāpi vā. Suvaṇṇanti kūṭasuvaṇṇampi vuccati. Paṇīti kācamaṇipi. Muttāti veḷujāpi. Pavāḷanti pallavopi vuccatīti rattajambunadādipadehi te visesitā.
“不从那以下”这句话,是因为这里所说的身等并没有受等的自性,而且那离于身、受、心的三地法被分别执取为颠倒事的不同项目,所以在说到较下的执取时,是针对那些颠倒事并不成立而说的;至于第五种颠倒事并不存在,所以说“不向上”。在这里,是依照所缘的差别来区分念处。“三念处”是为了展示“念处”这个词的义理纲目,并不是在解释这里经文中所说的“念处”一词的含义。因为在“于……等”中,“等”字涵盖了像“触集起则受集起,名色集起则心集起,作意集起则法集起”这样一些经文语句,它们是在说明被称为念处的念的境界。同样,在《无碍解道》等中,“等”字也应理解为涵盖其余经文。“念的安立处”是指念应当安住的地方。有人在修布施等时,把色等和遍等当作念的住处,为了遮止这一点,所以说“殊胜的住处”。这里的“pa”字,就像“殊胜诸法”等例子中那样,是表示殊胜之义,这就是其意趣。巴利
Na tato heṭṭhāti (saṃ. ni. ṭī. 2.5.367; dī. ni. ṭī. 2.373) idhādhippetakāyādīnaṃ vedanādisabhāvattābhāvā, kāyavedanācittavimuttassa tebhūmakadhammassa visuṃ vipallāsavatthantarabhāvena gahitattā ca heṭṭhāgahaṇesu vipallāsavatthūnaṃ aniṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ, pañcamassa pana vipallāsavatthuno abhāvā ‘‘na uddha’’nti āha. Ārammaṇavibhāgena hettha satipaṭṭhānavibhāgoti. Tayo satipaṭṭhānāti satipaṭṭhānasaddassa atthuddhāradassanaṃ, na idha pāḷiyaṃ vuttassa satipaṭṭhānasaddassa atthadassananti. Ādīsu hi satigocaroti ettha ādi-saddena ‘‘phassasamudayā vedanānaṃ samudayo, nāmarūpasamudayā cittassa samudayo, manasikārasamudayā dhammānaṃ samudayo’’ti satipaṭṭhānāti vuttānaṃ satigocarānaṃ pakāsake suttapadese saṅgaṇhāti. Evaṃ paṭisambhidāpāḷiyampi (paṭi. ma. 3.34) avasesapāḷippadesadassanattho ādi-saddo daṭṭhabbo. Satiyā paṭṭhānanti satiyā patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ. Dānādīni satiyā karontassa rūpādīni kasiṇādīni ca satiyā ṭhānaṃ hontīti taṃnivāraṇatthamāha ‘‘padhānaṃ ṭhāna’’nti. Pa-saddo hi idha ‘‘paṇītā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. 14 tikamātikā) viya padhānatthadīpakoti adhippāyo.
“圣者”是指一切众生中最殊胜的正自觉者。“于此”是指在《六处分别经》中。这是用经的一部分来指代整部经,因为在那部经里——巴利
Ariyoti ariyaṃ sabbasattaseṭṭhaṃ sammāsambuddhamāha. Etthāti etasmiṃ saḷāyatanavibhaṅgasutte (ma. ni. 3.311). Suttekadesena hi suttaṃ dasseti. Tattha hi –
“有三念处,是圣者……中略……值得证知。”这句话确实是说过的,但它是针对什么而说的呢?比丘们,在这里,导师怀着悲悯、希望弟子得利益,出于悲悯而为弟子说法:“这是为了你们的利益,这是为了你们的快乐。”他的弟子们却不认真听,不侧耳倾听,不把心转向法,反而背离导师的教导而行。比丘们,在这种情况下,如来既不感到不满,也不体验不满,而是安住在无染污中,保持正念和正知。比丘们,这就是第一念处,是圣者……中略……值得证知。巴利
‘‘Tayo satipaṭṭhānā yadariyo…pe… marahatīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ. Idha, bhikkhave, satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya ‘‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ, yadariyo…pe… arahati.
再者,比丘们,导师……中略……“这是为了你们的快乐。”他的有些弟子不肯倾听……中略……照旧行事。有些弟子则倾听……中略……并且不背离导师的教导而行。比丘们,面对这种情况,如来既不不满,也不感受到不满;也不满意,也不感受到满意。他舍弃了不满与满意这两者,安住在舍心之中,具念、正知。比丘们,这称为第二念处……中略……值得。巴利
Puna caparaṃ, bhikkhave, satthā…pe… idaṃ vo sukhāyāti. Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti…pe… vattanti. Ekacce sāvakā sussūsanti…pe… na ca vokkamma satthusāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, na ceva attamano hoti, na ca attamanataṃ paṭisaṃvedeti. Anattamanatañca attamanatañca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhato viharati sato sampajāno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dutiyaṃ satipaṭṭhānaṃ…pe… arahati.
再者……中略……“是为了让你们快乐”。他的弟子们听从……中略……依教奉行。比丘们,对此,如来既满意,也感受满足,并且安住在不攀缘、具念、正知之中。比丘们,这称为第三念处……中略……成为阿拉汉。巴利
Puna caparaṃ…pe… sukhāyāti. Tassa sāvakā sussūsanti…pe… vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato attamano ceva hoti, attamanatañca paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno . Idaṃ vuccati, bhikkhave, tatiyaṃ satipaṭṭhānaṃ…pe… arahatī’’ti (ma. ni. 3.311) –
这样,由于不被违逆与随顺所沾染,由于念恒常现前,由于超越了这两者,所以称为念处。确实,只有诸佛才恒常现前念,因为这是不共法,不是独觉佛等人所能有的。pa这个字表示开始,而开始就是转起,因此说应令转起的意思。以念为工具、应予安立的安立基础,就是念处。因为ana这个字按多义用法,也可以表示业的意思。巴利
Evaṃ paṭighānunayehi anavassutatā, niccaṃ upaṭṭhitassatitāya tadubhayavītivattatā ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuttā. Buddhānaṃyeva hi niccaṃ upaṭṭhitassatitā hoti āveṇikadhammabhāvato, na paccekabuddhādīnaṃ. Pa-saddo ārambhaṃ joteti, ārambho ca pavattīti katvā āha ‘‘pavattayitabbatoti attho’’ti. Satiyā karaṇabhūtāya paṭṭhānaṃ paṭṭhapetabbaṃ satipaṭṭhānaṃ. Ana-saddo hi bahulavacanena kammatthopi hotīti.
这样,也能得到它作为施动者的意义,所以说“安住,所以是处”。在这里,pa这个字显示的是殊胜意义上的跃入,所以说“进入之后、跃入之后而运转,这就是意思”。接着,为了解释状态义中的念字和处字,说了“或者说”等话。由此可知,在前面那种解释方案里,念字和处字都是施动者的意思。以忆持义来说,就是回忆很久以前所做、很久以前所说的意义。这里所说的“念本身就是念处”,这个“此”指的就是在这段经文里所要表达的意思。巴利
Tathāssa kattuatthopi labbhatīti ‘‘patiṭṭhātīti paṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Tattha pa-saddo bhūsatthavisiṭṭhaṃ pakkhandhanaṃ dīpetīti ‘‘okkantitvā pakkhanditvā pavattatīti attho’’ti āha. Puna bhāvatthaṃ sati-saddaṃ paṭṭhāna-saddañca vaṇṇento ‘‘atha vā’’tiādimāha. Tena purimavikappe sati-saddo paṭṭhāna-saddo ca katthuatthoti viññāyati. Saraṇaṭṭhenāti cirakatassa cirabhāsitassa ca anussaraṇaṭṭhena. Idanti yaṃ ‘‘satiyeva satipaṭṭhāna’’nti vuttaṃ, idaṃ idha imasmiṃ suttapadese adhippetaṃ.
如果这样说:如果念本身就是念处,那么念是一个法,既然如此,为什么说“念处”是复数?所以回答说“因为念众多”等等。如果这些念是多个,那为什么又说“道”是单数?应当这样连接理解。以道的意义来说,就是以导出的意义。因为道法具有导出性,正是凭借这种导出性而归于一体,最终必定趣向涅槃,并且被希求解脱的人为了这个目标而寻求,所以引用了前面已经说过的“此亦被说”。其中“这些四念”,就是按身随观等分为四种的这些念。在“后分”,即在圣道的刹那。“成就作用”,是指在前期于身体等所缘上以摧毁净想等种种方式分别生起之后,在圣道刹那以一次断除那里四种颠倒的作用而成就断除作用,以作所缘的方式趣向涅槃。这里正是因为成就四种作用,才说为复数。既然如此,因为依道的意义而归于一体,所以说“道”是单数;因为所缘不同而有四种,所以说“四种”。由于应当这样说,所以念是存在的。以语句连贯来说,“一向道”等教导是有连贯的,并非没有连贯,这是意趣。为了以譬喻说明已说的意义,引用“摧伏魔军”的经文句,以“如”等语来配合譬喻。因此等语是总结。巴利
Yadi evanti yadi sati eva satipaṭṭhānaṃ, sati nāma eko dhammo, evaṃ sante kasmā ‘‘satipaṭṭhānā’’ti bahuvacananti āha ‘‘satibahuttā’’tiādi. Yadi bahukā etā satiyo, atha kasmā ‘‘maggo’’ti ekavacananti yojanā. Maggaṭṭhenāti niyyānaṭṭhena. Niyyāniko hi maggadhammo, teneva niyyānikabhāvena ekattupagato ekantato nibbānaṃ gacchati, atthikehi ca tadatthaṃ maggīyatīti attanāva pubbe vuttaṃ paccāharati ‘‘vuttañceta’’nti. Tattha catassopi cetāti kāyānupassanādivasena catubbidhāpi ca etā satiyo. Aparabhāgeti ariyamaggakkhaṇe. Kiccaṃ sādhayamānāti pubbabhāge kāyādīsu ārammaṇesu subhasaññādividhamanena visuṃ visuṃ pavattitvā maggakkhaṇe sakiṃyeva tattha catubbidhassapi vipallāsassa samucchedavasena pahānakiccaṃ sādhayamānā ārammaṇakaraṇavasena nibbānaṃ gacchanti. Catubbidhakiccasādhaneneva hettha bahuvacananiddeso. Evañca satīti maggaṭṭhena ekattaṃ upādāya ‘‘maggo’’ti ekavacanena ārammaṇabhedena catubbidhataṃ upādāya ‘‘cattāro’’ti ca vattabbatāya sativijjamānattā. Vacanānusandhinā ‘‘ekāyano aya’’ntiādikā desanā sānusandhikāva, na ananusandhikāti adhippāyo. Vuttamevatthaṃ nidassanena paṭipādetuṃ ‘‘mārasenappamaddana’’nti suttapadaṃ (saṃ. ni. 5.224) ānetvā ‘‘yathā’’tiādinā nidassanaṃ saṃsandeti. Tasmātiādi nigamanaṃ.
尤其是,身体和受是产生乐味的直接原因,为了断除对它们的贪爱,就要在这些贪爱所依之处——也就是身体和受上——对粗显与微细的乐受观察并显示其不净和苦的性质。对于钝根和利根、被贪爱驱使的人来说,这些修法容易修成,所以这些修法被称为他们的“清净道”。同样地,心与法是“常”和“我”这两种执著所依的根本原因,为了断除对它们的邪见,就要在这些心与法上观察并显示无常和无我的性质。对于那些随着贪染、想与触、五盖等不同情况而分为粗显和细密两类的心与法,为了断除对它们的邪见,这些观法对钝根和利根、被邪见驱使的人来说也容易修成,所以这些修法被称为他们的“清净道”。在这里应当看到:正如心与法也能成为贪爱的所依,身体和受也能成为邪见的所依;虽然这四者都能作为贪爱和邪见的所依,但为了指出哪一者对哪一者是更强的直接条件,才作了这种特别的区分。论中说:一位利根、以止为乘的行者,取粗显的所缘,不滞留在那里,证入禅那,出定之后再取受来观察。又说“因为不滞留在粗显的所缘上”。而对于以观为乘的行者,心会倾向于微细的心与法,所以说心随观和法随观是钝根和利根的观乘行者的清净道。巴利
Visesato kāyo ca vedanā ca assādassakāraṇanti tappahānatthaṃ tesu taṇhāvatthūsu oḷārikasukhumesu asubhadukkhabhāvadassanāni mandatikkhapaññehi taṇhācaritehi sukarānīti tāni tesaṃ ‘‘visuddhimaggo’’ti vuttāni tathā ‘‘niccaṃ attā’’ti abhinivesavatthutāya diṭṭhiyā visesakāraṇesu cittadhammesu aniccānattatādassanāni sarāgādivasena saññāphassādivasena nīvaraṇādivasena ca nātippabhedaatippabhedagatesu tesu tappahānatthaṃ mandatikkhapaññānaṃ diṭṭhicaritānaṃ sukarānīti tesaṃ tāni ‘‘visuddhimaggo’’ti vuttāni. Ettha ca yathā cittadhammānampi taṇhāya vatthubhāvo sambhavati, tathā kāyavedanānampi diṭṭhiyāti satipi nesaṃ catunnampi taṇhādiṭṭhiyā vatthubhāve yo yassa sātisayapaccayo, taṃdassanatthaṃ visesaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Tikkhapaññasamathayāniko oḷārikārammaṇaṃ pariggaṇhanto tattha aṭṭhatvā jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya vedanaṃ pariggaṇhātīti vuttaṃ. ‘‘Oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato’’ti. Vipassanāyānikassa pana sukhume citte dhammesu ca cittaṃ pakkhandatīti cittadhammānupassanānaṃ mandatikkhapaññāvipassanāyānikānaṃ visuddhimaggatā vuttā.
在“为他们于彼处”这句中,“彼处”一词是与“为了断除”连接理解的。后面“为他们于彼处”中的“彼处”,也是同样的理解方式。五种欲功德特别能在身体上找到,所以身体特别成为欲瀑流的所依;因为执取诸有中的乐相而对有生起乐味,所以受是有瀑流的所依;因为执取相续、密集之相,心中特别会生起对“我”的执著,所以心是见瀑流的所依;诸法难以析解,其纯粹法性的状态也不容易通达,因此产生痴迷,所以法是无明瀑流的所依。因此,为了断除这四种瀑流,才宣说了这四者。巴利
Tesaṃ tatthāti ettha tattha-saddassa ‘‘pahānattha’’nti etena yojanā. Parato tesaṃ tatthāti etthāpi esevanayo. Pañca kāmaguṇā savisesā kāye labbhantīti visesena kāyo kāmoghassa vatthu, bhavesu sukhaggahaṇavasena bhavassādo hoti bhavoghassa vedanā vatthu, santatighanagahaṇavasena visesato citte attābhiniveso hotīti diṭṭhoghassa cittaṃ vatthu, dhammesu vinibbhogassa dukkarattā dhammānaṃ dhammamattatāya duppaṭivijjhattā sammoho hotīti avijjoghassa dhammā vatthu, tasmā tesaṃ pahānatthaṃ cattārova vuttā.
从身体成为欲瀑流所依的那一刻起,它也就成了贪欲身系的所依;在苦受中,嗔恚随眠不断潜伏增长,因此具有苦苦、变易苦、行苦性质的受,特别成为嗔恚身系的所依;在心中,由于执取恒常,便产生“依戒得清净”之类的执著,所以心是戒禁取的所依;不能以名色来界定而如实观见真实的人,会生起被称为有见、无见的“此是真实”的执著,因此那些法是该执著的所依;由于耽著乐受,便生起不顾他世、“无布施”之类的执著,所以受是见取的所依;由于执取相续与密集之相,在贪染等心中生起痴迷,因此心是痴趣的所依;由于不能了知法的自性而生起怖畏,所以法是怖畏趣的所依。至于这里没有说到的那些,也应按照上述方式配属其所依关系。就像在瀑流中所说的道理一样,在轭与漏中也同样适用,因为它们在意义上并无差别。同样,按照第一个瀑流以及第三、第四身系的配属方式,可以配属身、心、法作为其余取所依的关系;按照欲瀑流与嗔恚身系的配属方式,也可以配属身与受作为贪趣与嗔趣的所依。巴利
Yadaggena ca kāyo kāmoghassa vatthu, tadaggena abhijjhākāyaganthassa vatthu, dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anusetīti dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhūtā vedanā visesena byāpādakāyaganthassa vatthu, citte niccaggahaṇavasena sassatassa attano sīlena suddhītiādi parāmasanaṃ hotīti sīlabbataparāmāsassa cittaṃ vatthu, nāmarūpaparicchedena bhūtaṃ bhūtato apassantassa bhavavibhavadiṭṭhisaṅkhāto idaṃsaccābhiniveso hotīti tassa dhammā vatthu, sukhavedanāssādavasena paralokanirapekkho ‘‘natthi dinna’’ntiādikaṃ parāmāsaṃ uppādetīti diṭṭhupādānassa vedanā vatthu santatighanagahaṇavasena sarāgādicitte sammoho hotīti mohāgatiyā cittaṃ vatthu, dhammasabhāvānavabodhena bhayaṃ hotīti bhayāgatiyā dhammā vatthu. Ye panettha avuttā, tesaṃ vuttanayena vatthubhāvo yojetabbo. Tathā hi oghesu vuttanayā eva yogāsavesupi yojanā atthato abhinnattā. Tathā paṭhamoghatatiyacatutthaganthayojanāya vuttanayā eva kāyacittadhammānaṃ itarūpādānavatthutā yojanā, tathā kāmoghabyāpādakāyaganthayojanāya vuttanayā eva kāyavedanānaṃ chandadosāgati vatthutā yojanā vā.
因为经中说“由食的生起而有身的生起,由触的生起而有受的生起,以行为缘而有识,以识为缘而有名色”,所以,作为身等生起原因的段食、触食、思食、识食,通过遍知身等而被遍知。因此说“为了遍知四种食”。这是依据《指导论》的理趣,也就是经藏注释的方法。巴利
‘‘Āhārasamudayā kāyasamudayo, phassasamudayā vedanāsamudayo, (saṃ. ni. 5.408) saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (ma. ni. 3.126; udā. 1; vibha. 225) vacanato kāyādīnaṃ samudayabhūtā kabaḷīkārāhāraphassamanosañcetanāviññāṇāhārā kāyādiparijānanena pariññātā hontīti āha ‘‘catubbidhāhārapariññattha’’nti pakaraṇanayoti nettipakaraṇavasena suttantasaṃvaṇṇanānayo.
所谓“依归向”,是指依靠对身等以及善等诸法的持续忆念。因为具有这种忆念而趣向涅槃,所以称为“念”。在这个含义下,“一性”即唯一自性的涅槃中,汇集、会合,就叫做“归向一味”。正是为了显示这一意义,才说了“正如……”等。或者,成为证入同一涅槃之因的同一性,就是念处的一体性,在其中汇集、达到同分的状态,这也叫“归向一味”。而为了显示这种作为证入同一涅槃之因的同一性,才说了“正如……”等等。应当知道,在第一种解释中,“归向”与“一味汇集”这些词是分开说的;而在第二种解释里,它们和“念”一起,都是作为念处一体性的原因来说的。或者,如果把“归向”理解为“趣向”的意思,那么“趣向”本身就是“汇集”;如果不在“汇集”中解释“念”的词义,那么“念”就只是“持”的意思,因为“念”没有别的词义。前者是“念”之体性的原因,后者是一体性的原因。这样,即便是关于涅槃的汇集,这些词也一并被说成是念处一体性的原因。十四种、九种、十六种、五种——这是根据经典下文所说的入出息等段落而说的。然而,通过它们内部的细分,以及随顺那些细分的进一步开展,在修习中确实可以获得种种不同的方式。应当知道,用“于四方安置货物”的譬喻,是表示身随观等各别念处修习功用的相似之处。巴利
Saraṇavasenāti kāyādīnaṃ kusalādidhammānañca upadhāraṇavasena. Saranti gacchanti nibbānaṃ etāyāti satīti imasmiṃ atthe ekatte ekasabhāve nibbāne samosaraṇaṃ samāgamo ekattasamosaraṇaṃ. Etadeva hi dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Ekanibbānapavesahetubhūtā vā samānatā eko satipaṭṭhānassa bhāvo ekattaṃ, tattha samosaraṇaṃ taṃsabhāgatā ekattasamosaraṇaṃ. Ekanibbānapavesahetubhāvaṃ pana dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Etasmiṃ atthe saraṇekattasamosaraṇāni saheva satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇatthena vuttānīti daṭṭhabbāni, purimasmiṃ visuṃ. Saraṇavasenāti vā ‘‘gamanavasenā’’ti atthe sati tadeva gamanaṃ samosaraṇanti, samosaraṇe vā satisaddatthavasena avuccamāne dhāraṇatāva satīti satisaddatthantarābhāvā purimaṃ satibhāvassa kāraṇaṃ, pacchimaṃ ekabhāvassāti nibbānasamosaraṇepi sahitāneva tāni satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇāni vuttāni honti. Cuddasavidhena,navavidhena, soḷasavidhena, pañcavidhenāti idaṃ upari pāḷiyaṃ (ma. ni. 1.107) āgatānaṃ ānāpānapabbādīnaṃ vasena vuttaṃ, tesaṃ pana antarabhedavasena tadanugatabhedavasena ca bhāvanāya anekavidhatā labbhatiyeva. Catūsu disāsu uṭṭhānakabhaṇḍasadisatā kāyānupassanāditaṃtaṃsatipaṭṭhānabhāvanānubhāvassa daṭṭhabbā.
比丘们,应当行于自己的行境,也就是父祖传下的领域。根据这段经文,身随观等这些法就是比丘的行境。在这里,因为通过身随观等修行实践才成为比丘,所以经文用“于身随观身而住”等说法来指示比丘,并在那位比丘身上确定了这一点,因此论师说“通过修行实践显示比丘的身份”。由于他随顺大师的行迹,并且是全部教法的领受者,所以能够成为一切种类教诫的堪受之器。巴利
‘‘Gocare, bhikkhave, caratha sake pettike visaye’’tiādivacanato (dī. ni. 3.80; saṃ. ni. 5.372) bhikkhugocarā ete dhammā, yadidaṃ kāyānupassanādayo. Tattha yasmā kāyānupassanādipaṭipattiyā bhikkhu hoti, tasmā ‘‘kāyānupassī viharatī’’tiādinā bhikkhuṃ dasseti, bhikkhumhi taṃ niyamatoti āha ‘‘paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanato’’ti. Satthu cariyānuvidhāyakattā sakalasāsanasampaṭiggāhakattā ca sabbappakārāya anusāsaniyā bhājanabhāvo.
“应平等而行”是指:舍弃身体等的不平等行为,在身体等方面平等而行。因为贪等烦恼已经止息,所以是“寂静者”。因为调伏了诸根,所以是“调御者”。因为由四道而决定,所以是“决定者”。因为行持最殊胜的梵行,所以是“梵行者”。因为放下了身杖等,所以是“已放下杖者”。他安住在圣者的境地,这样的人应当知道就是“婆罗门”“沙门”“比丘”,因为他已经除灭恶法、止息恶法、断除烦恼。巴利
Samaṃ careyyāti kāyādivisamacariyaṃ pahāya kāyādīhi samaṃ careyya. Rāgādivūpasamena santo. Indriyadamena danto. Catumagganiyāmena niyato. Seṭṭhacaritāya brahmacārī. Kāyadaṇḍādioropanena nidhāya daṇḍaṃ. Ariyabhāve ṭhito so evarūpo bāhitapāpasamitapāpabhinnakilesatāhi brāhmaṇo samaṇo bhikkhūti veditabbo.
在“此身以及外在的名色”这类说法里,“身”指的是五蕴;在“以身感受乐”这类说法里,名身也被叫作“身”。为了把两者区分开来,所以这里说“身”是指色身。巴利
‘‘Ayañceva kāyo bahiddho ca nāmarūpa’’ntiādīsu (dī. ni. ṭī. 2.373) khandhapañcakaṃ, ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedetī’’tiādīsu (ma. ni. 1.271, 287; pārā. 11) nāmakāyo kāyoti vuccatīti tato visesanatthaṃ ‘‘kāyeti rūpakāye’’ti āha.
“不相混杂”的意思是:即使在这里可能落入“受等诸法依止于身、系属于身”的说法,从而涉及“于身随观受等”的问题,这里仍然表示它们是不相混杂的。另外,因为“身”这个词是以集合体为对象,并且为了在执取整体时显示不净相,所以用单数说“于身”;同样,心虽然依照所缘等区别而分成许多种类,但以“心”这一状态的共通性把它们整体把握为一个,所以用单数说“于心”;而受则有乐等不同类别,应当各自分别随观,因此用复数说“于诸受”,注释也正是这样展开的;诸法则分为五十多种,又依照可随观的方式而有许多种类,所以也用复数来说。为了遮止执取整体、追逐假名以及执取核心精要的倾向,把身分解为各个支节,再把支节分解为头发等,再把头发等分解为四大和所造色,因此说“如此则于身不存在……”等。对于像宫殿等城市组成部分的集合体,即使执取整体的人也不会对它生起整体执取,但有些人仍会认为“确实存在一个叫做城市的东西”,于是可能产生对假名的追逐,因此在追逐女人、男人等假名时,举了城市的例子来说明。支节的集合、头发体毛等的集合、四大与所造色的集合,除了这些如上所说的集合之外,并没有任何别的叫做“身”的东西,更何况女人等呢?所以说“身……可见”等。以“任何法”这句话否定众生、命者等,而整体则仅由否定身就已一并否定了。如果这样,那么身等假名和称呼又是怎么来的呢?所以说“如上所说……造成”等。巴利
Asammissatoti ‘‘vedanādayopi ettha sitā ettha paṭibaddhā’’ti kāye vedanādianupassanāpasaṅgepi āpanne tato asammissatoti attho. Samūhavisayatāya cassa kāya-saddassa samudāyupādānatāya ca asubhākārassa ‘‘kāye’’ti ekavacanaṃ, tathā ārammaṇādivibhāgena anekabhedabhinnampi cittaṃ cittabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā ‘‘citte’’ti ekavacanaṃ, vedanā pana sukhādibhedabhinnā visuṃ visuṃ anupassitabbāti dassentena ‘‘vedanāsū’’ti bahuvacanena vuttā, tatheva ca niddeso pavattito, dhammā ca paropaṇṇāsabhedā anupassitabbākārena ca anekabhedā evāti tepi bahuvacanavaseneva vuttā. Avayavīgāha-samaññātidhāvana-sārādānābhinivesanisedhanatthaṃ kāyaṃ aṅgapaccaṅgehi, tāni ca kesādīhi, kesādike ca bhūtupādāyarūpehi vinibbhujjanto ‘‘tathā na kāye’’tiādimāha. Pāsādādinagarāvayavasamūhe avayavīvādinopi avayavīgāhaṃ na karonti, nagaraṃ nāma koci attho atthīti pana kesañci samaññātidhāvanaṃ siyāti itthipurisādisamaññātidhāvane nagaranidassanaṃ vuttaṃ. Aṅgapaccaṅgasamūho, kesalomādisamūho bhūtupādāyasamūho ca yathāvuttasamūhe tabbinimutto kāyopi nāma koci natthi, pageva itthiādayoti āha ‘‘kāyo vā…pe… dissatī’’ti. Koci dhammoti iminā sattajīvādiṃ paṭikkhipati, avayavī pana kāyapaṭikkhepeneva paṭikkhittoti. Yadi evaṃ kathaṃ kāyādisaññābhidhānānītiāha ‘‘yathāvutta…pe… karontī’’ti.
他看见女人或男人。难道用眼识能看见女人、男人吗?确实不能。不过,是依照“我看见女人,我看见男人”这种生起的想,才说“他所看见的”。或者,他是以邪见、以颠倒执取而看见,那个所见并不是真正的所见,意思是它并不是色处,因为那是被颠倒构想出来的色。又或者,那个由头发等、四大与所造色聚合而成的东西,并不能被眼识所认知,所以它不是所见;或者说,那个所见并不是这里所说的所见。“他不见所见”的意思是:对于那个由头发等、四大与所造色聚合而成的色处,也就是所见,他不能用慧眼如实看见。“不见而系缚”的意思是:他不能用慧眼如实看见这个身体,于是执著“这是我的,这是我,这是我的我”,因此被烦恼的束缚所系缚。巴利
Yaṃ passati itthiṃ purisaṃ vā. Nanu cakkhunā itthipurisadassanaṃ natthīti? Saccametaṃ, ‘‘itthiṃ passāmi, purisaṃ passāmī’’ti pana pavattasaññāya vasena ‘‘yaṃ passatī’’ti vuttaṃ. Micchādassanena vā diṭṭhiyā yaṃ passati, na taṃ diṭṭhaṃ, taṃ rūpāyatanaṃ na hotīti attho viparītaggāhavasena micchāparikappitarūpattā. Atha vā taṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ na hoti acakkhuviññāṇaviññeyyattā, diṭṭhaṃ vā taṃ na hoti. Yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passatīti yaṃ rūpāyatanaṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ, taṃ paññācakkhunā bhūtato na passatīti attho. Apassaṃ bajjhateti imaṃ attabhāvaṃ yathābhūtaṃ paññācakkhunā apassanto ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me atto’’ti kilesabandhanena bajjhati.
不是随观其他法,意思是:不是随观其他性质的法,不是从不净等之外的其他方面去随观。这是它的含义。通过“说了什么”等问答,把这个含义清楚地显示出来。所谓地界,是指头发等各部分中的地界,因为它是诸法的集合,所以称为“身”;或者,也可以把遍布全身、具有种种分类、以先后次序生起的特相地界本身,从集合的角度来把握,而称为“身”。在水界等当中,道理也是一样。巴利
Naaññadhammānupassīti na aññasabhāvānupassī, asubhādito aññākārānupassī na hotīti attho. Kiṃ vuttaṃ hotītiādinā tamevatthaṃ pākaṭaṃ karoti. Pathavīkāyanti kesādikoṭṭhāsapathaviṃ dhammasamūhattā ‘‘kāyo’’ti vadati, lakkhaṇapathavimeva vā anekappabhedaṃ sakalasarīragataṃ pubbāpariyabhāvena ca pavattamānaṃ samūhavasena gahetvā ‘‘kāyo’’ti vadati. Āpokāyantiādīsupi eseva nayo.
“应当这样执取”,是指被无闻凡夫以“我、我所”——也就是以自我和属于自我的方式——所执取的那个。现在,为了也依七种随观的方式来说明身随观,便开始了“再者……”等经文。其中,“以无常随观”,是指对这个由四种原因所生的身,随观为“无常”。当他这样观察时,就说他也在随观这身的无常之相。对于这样安住的人,连一丝常想也不会生起,所以说“不当作常想”,他也正是如此“舍断常想”。这里,“确实只是以无常随观”中的“确实”一词,是省略了所否定内容的表达,为了显示所遮遣的含义,才说“不当作常想”。在这里不应怀疑这会否定苦随观等的进行,因为“确实”这个词的作用只是否定其对立面,而且那些随观将在后面的教说中出现。巴利
Evaṃ gahetabbassāti ‘‘ahaṃ mama’’nti evaṃ attattaniyabhāvena andhabālehi gahetabbassa. Idāni sattannaṃ anupassanākārānampi vasena kāyānupassanaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha aniccato anupassatīti catusamuṭṭhānikakāyaṃ ‘‘anicca’’nti anupassati, evaṃ passanto evaṃ cassa aniccākārampi anupassatīti vuccati. Tathābhūtassa cassa niccaggāhassa lesopi na hotīti vuttaṃ ‘‘no niccato’’ti tathāhesa ‘‘niccasaññaṃ pajahatī’’ti (paṭi. ma. 3.35) vutto. Ettha ca ‘‘aniccato eva anupassatī’’ti eva-kāro luttaniddiṭṭhoti tena nivattitamatthaṃ dassetuṃ ‘‘no niccato’’ti vuttaṃ. Na cettha dukkhato anupassanādinivattanamāsaṅkitabbaṃ paṭiyogīnivattanaparattā eva-kārassa, uparidesanāruḷhattā ca tāsaṃ.
以苦随观等,道理也是这样。不过这里有个差别:因为无常是苦,所以他就对这个身体以苦来随观;因为苦是无我,所以以无我来随观。再者,凡是无常、苦、无我的,就不应该欢喜,不应该对它染着,因此说厌离而不欢喜,离染而不染着。他这样不染着,就使贪欲灭尽而不让它生起,意思是不让它集起。这样修行的人,是舍离而不执取。因为这无常等随观,以暂时压伏的方式,连同以身作为所依的蕴和诸行,由于舍弃烦恼,所以称为弃舍之舍离;又因为见到有为法的过患,而倾向并跃入与它相反的涅槃,所以称为既是弃舍舍离,也是跃入舍离。因此,具备这种随观的比丘,按上面所说的方式舍弃烦恼,并跃入涅槃;处于这种状态的人,既不会以令生起的方式执取烦恼,也不会以不见过患的方式执取有为所缘。因此说舍离而不执取。现在,为了显示通过这些随观所断除的法,就说:当他这样以无常随观时,便断除常想。这里,常想是指生起诸行是常这种颠倒想。这是以断除见颠倒和心颠倒为门径而断除想颠倒,所以文中用了想这个词;或者,应该理解为以想为首,把见颠倒和心颠倒也一并包含在内。欢喜是指带有喜的渴爱。其余部分和上面所说的一样。巴利
Dukkhato anupassatītiādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – aniccassa dukkhattā tameva kāyaṃ dukkhato anupassati, dukkhassa anattattā anattato anupassati. Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, taṃ anabhinanditabbaṃ, na tattha rajjitabbaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘nibbindati no nandati,virajjati no rajjatī’’ti. So evaṃ arajjanto rāgaṃ nirodheti no samudeti, samudayaṃ na karotīti attho. Evaṃ paṭipanno ca paṭinissajjati no ādiyati. Ayañhi aniccādianupassanā tadaṅgavasena saddhiṃ kāyatannissayakhandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato, saṅkhatadosadassanena tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato ‘‘pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cā’’ti vuccati, tasmā tāya samannāgato bhikkhu vuttanayena kilese ca pariccajati, nibbāne ca pakkhandati , tathābhūto ca nibbattanavasena kilese na ādiyati, nāpi adosadassitāvasena saṅkhatārammaṇaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘paṭinissajjati no ādiyatī’’ti. Idānissa tāhi anupassanāhi yesaṃ dhammānaṃ pahānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘so taṃ aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī’’ti. Tattha niccasaññanti ‘‘saṅkhārā niccā’’ti evaṃ pavattaviparītasaññaṃ. Diṭṭhicittavipallāsapahānamukheneva saññāvipallāsappahānanti saññāgahaṇaṃ, saññāsīsena vā tesampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Nandinti sappītikataṇhaṃ. Sesaṃ vuttanayemeva.
他安住:这是说,具备身随观者的威仪举止之安住,因此说“他行动”,意思是维持威仪举止。从作为所缘而遍及的角度,说“于三有中”;但从生起的角度来说,烦恼其实只限于有限的境地。虽然断除烦恼也是“热忱”,那层含义在正见等法中也同样存在,但“热忱”一词确实专属于精进,所以说“这是精进之名”。或者,在断除对立面时,精进以激励相应诸法的方式生起,具有殊胜的烧灼作用,因此唯有精进被称为“热忱”,其他法不是这样。而“具热忱者”中的“ī”这个音,是表示称赞或殊胜,所以用“具热忱者”来显示他具备正勤。正确、全面、自己了知,就是“正知者”:因为无混杂地确认,即不以观见其他法的状态,所以是“正确”——不颠倒;因为以一切行相了知,所以是“全面”;因为以层层殊胜的方式生起,所以是“自己了知”。如果是以慧随观,那怎么成为念处呢?对此说“因为不是……”等。“一切处有益者”:在一切处都存在,因为在一切心沉滞或掉举时都应当希求;或者,在沉滞或掉举时应当修习的一切觉支都依此而有,所以叫“一切处有益”。在这里,依靠由念所资助的慧,那位修习业处的比丘于上述之身以身体随观而住。内摄、向内沉没,就是懈怠的意思。这里“执取方便”:戒清净等、计数等、学习善巧等是方便;与此相反的,应当知道是不方便。因为具念者不舍弃上述方便,也不执取非方便,所以说“失念……不能”。因此,无论执取与回避方便与非方便,还是不舍弃与不执取,这位修行者都做不到。巴利
Viharatīti iminā kāyānupassanāsamaṅgino iriyāpathavihāro vuttoti āha ‘‘iriyatī’’ti iriyāpathaṃ pavattetīti attho. Ārammaṇakaraṇavasena abhibyāpanato ‘‘tīsu bhavesū’’ti vuttaṃ, uppajjanavasena pana kilesā parittabhūmakā evāti. Yadipi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpananti taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva, ātāpa-saddo pana vīriyeyeva niruḷhoti vuttaṃ ‘‘vīriyassetaṃ nāma’’nti. Atha vā paṭipakkhapahāne sampayuttadhammānaṃ abbhussahanavasena pavattamānassa vīriyassa sātisayaṃ tadātāpananti vīriyameva tathā vuccati, na aññe dhammā. Ātāpīti cāyamīkāro pasaṃsāya, atisayassa vā dīpakoti ātāpīgahaṇena sammappadhānasamaṅgitaṃ dasseti. Sammā, samantato, sāmañca pajānanto sampajāno, asammissato vavatthāne aññadhammānupassitābhāvena sammā aviparītaṃ, sabbākārapajānanena samantato, uparūpari visesāvahabhāvena pavattiyā sayaṃ pajānantoti attho. Yadi paññāya anupassati, kathaṃ satipaṭṭhānatāti āha ‘‘na hī’’tiādi. Sabbatthikanti sabbattha bhavaṃ sabbattha līne uddhate ca citte icchitabbattā, sabbe vā līne uddhate ca bhāvetabbā bojjhaṅgā atthikā etāyāti sabbatthikā. Satiyā laddhūpakārāya eva paññāya ettha yathāvutte kāye kammaṭṭhāniko bhikkhu kāyānupassī viharati. Antosaṅkhepo anto olīyano, kosajjanti attho. Upāyapariggaheti ettha sīlavisodhanādi gaṇanādi uggahakosallādi ca upāyo, tabbipariyāyato anupāyo veditabbo. Yasmā ca upaṭṭhitassati yathāvuttaupāyaṃ na pariccajati, anupāyañca na upādiyati, tasmā vuttaṃ ‘‘muṭṭhassati…pe… asamatthohotī’’ti. Tenāti upāyānupāyānaṃ pariggahaparivajjanesu apariccāgāpariggahesu ca asamatthabhāvena assa yogino.
因为在这里,只有念本身被称为念处,所以与它相应的精进等法就是它的“支”,因此论师说“显示了它的相应支之后”。这里“支”这个词应当理解为“原因”的同义词。而且在这里,通过提到念,就应当理解为也包含了定,因为念被归在定蕴里面。或者说,因为这里的开示是以念为首的——单靠念并不能断除烦恼,也不能证得涅槃,念也不能单独生起——所以就像在讲禅那时说“有寻”等话一样,这里显示相应支,就是“支”这个词应被理解为“组成部分”的意思。至于“所断支”,是为了显示应当断除的部分,就像“确实远离了诸欲……”等处那样。因为这里指的是世间道,不是出世间道,所以注释在说明属于前行阶段的调伏时说“或以彼分断除,或以镇伏断除”。“那些法”是指受等诸法。因为那些法在这里并不是所要说的重点,所以说“这是以抽取含义的方式说出的”。巴利
Yasmā satiyevettha satipaṭṭhānaṃ vuttā, tasmāssa sampayuttā dhammā vīriyādayo aṅganti āha ‘‘sampayogaṅgañcassa dassetvā’’ti. Aṅga-saddo cettha kāraṇapariyāyo daṭṭhabbo, satiggahaṇeneva cettha samādhissati gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ tassā samādhikkhandhe saṅgahitattā. Yasmā vā satisīsenāyaṃ desanā. Na hi kevalāya satiyā kilesappahānaṃ hoti, nibbānādhigamo vā, na ca kevalā sati pavattati, tasmāssa jhānadesanāyaṃ savitakkādivacanassa viya sampayogaṅgadassanatāti aṅga-saddassa avayavapariyāyatā daṭṭhabbā. Pahānaṅganti ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādīsu (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.271, 287; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123; pārā. 11) viya pahātabbaṅgaṃ dassetuṃ. Yasmā ettha lokiyamaggo adhippeto, na lokuttaramaggo, tasmā pubbabhāgiyameva vinayaṃ dassento ‘‘tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā’’ti āha. Tesaṃ dhammānanti vedanādidhammānaṃ. Tesañhi tattha anadhippetattā ‘‘atthuddhāranayenetaṃ vutta’’nti vuttaṃ.
前面已经笼统地说过断除两种盖,接下来为了说明每一种盖各自断除的差别,所以又说“特别地”。或者,为了说明为什么不说“调伏了诸盖”,而说“贪忧”这个词的用意,才说了“特别地”等话。因为这段话的目的,就是要显示断除那些与身随观修习直接对立的随顺、爱着等。以身成就为根本的,是指以色身、力气、青春、健康等身体成就为因相的。与这个说法相反,应当知道,以身的不成就为根本的对立。以身修习,就是身随观的修习。在这里,身随观的修习正是被指为“身修习”。借此,就是通过说明断除随顺等的那些话。瑜伽行者的威力等,是对所说含义的阐明。巴利
Avisesena dvīhipi nīvaraṇappahānaṃ vuttanti katvā puna ekekena vuttaṃ pahānavisesaṃ dassetuṃ ‘‘visesenā’’ti āha. Atha vā ‘‘vineyya nīvaraṇānī’’ti avatvā abhijjhādomanassavacanassa payojanaṃ dassento ‘‘visesenā’’tiādimāha. Kāyānupassanābhāvanāya hi ujuvipaccanīkānaṃ anurodhādīnaṃ pahānaṃ dassanaṃ etassa payojananti. Kāyasampattimūlakassāti rūpa-bala-yobbanārogyādi-sarīrasampadā-nimittassa. Vuttavipariyāyato kāyavipattimūlako virodho veditabbo. Kāyabhāvanāyāti kāyānupassanābhāvanāya. Sā hi idha ‘‘kāyabhāvanā’’ti adhippetā. Tenāti anurodhādippahānavacanena. Yogānubhāvo hītiādi vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ.
“以念与正知”这句,是通过强调取用“正知”来说的。“一切处有益的业处”是指佛随念、慈、死随念和不净修习这四种。瑜伽行者所护持的这四种法,被称为“一切处有益的业处”,因为它们要依靠强大的正知之力,毫不间断地持续护持;或者说,这里是用“念”来说明止,因为念被包含在定蕴之中。巴利
Satisampajaññenāti atisampajaññaggahaṇena. Sabbatthikakammaṭṭhānanti buddhānussati mettā maraṇassati asubhabhāvanā ca. Idañhi catukkaṃ yoginā parihariyamānaṃ ‘‘sabbatthikakammaṭṭhāna’’nti vuccati atisampajaññabalena avicchinnassa tassa pariharitabbattā, satiyā vā samatho vutto tassā samāddhikkhandhena saṅgahitattā.
“因此”这个词,是不取字面意思,而只按照分别义理的方式展开的分别论文句来理解。所谓“注疏的理路”,就是为阐明字面含义而随宜宣说的释义方式。所谓“如何相符”,应当这样理解:在义理上和意旨上都不违背,而且完全吻合、一致。巴利
Tenāti saddatthaṃ anādiyitvā bhāvatthasseva vibhajanavasena pavattena vibhaṅgapāṭhena saha. Aṭṭhakathānayoti saddatthassapi vivaraṇavasena yathārahaṃ vutto atthasaṃvaṇṇanānayo. Yathā saṃsandatīti yathā atthato adhippāyato ca avilomento aññadatthu saṃsandati sameti, evaṃ veditabbo.
关于受等词再次提及:在这里,从依止缘的角度来看,心法依止于受;而在五蕴有中,由于无色法依色而存在,即使可能涉及将受作为身随观等来观察的情况,为了显示它们之间不混杂的确定性,以及为了显示破除密集等,所以第二次单独提出受。因此,不是在受上成为身随观者或心法随观者,而是确实成为受随观者——通过针对被称为受的对象,只显示受随观的形态,就表明了不混杂的确定性。同样,如所说:“在某个时候有乐受,那时就没有苦受或不苦不乐受;或者在某个时候有苦受或不苦不乐受,那时就没有其他受。”这样不停留于受存在的共性,将每一种受分别显示出来,就表明了破除密集和剥离稳固性。通过如此显示它们仅安住一刹那,也就阐明了无常性,并由无常性表明了苦性和无我性。“破除密集等”中的“等”字也应理解为包含这个意思。因为在受上,这个人只是受随观者,不是其他法的随观者。这是什么意思?譬如愚人对并非摩尼珠性质的水泡,却观察为摩尼珠的形态;这个人不是这样,即使在看似稳固可意的感受上,更不用说在其他感受上,不会观察为可意的形态,而是观察为无常、无我、不净的形态——因为刹那坏灭、无法自主、烦恼不净流漏;并且特别地观察为苦——因为变易苦和行苦。这样说的意思就是如此。在心法上也是如此,根据需要再次提及的用意应当说明。“仅仅然而”等语,在这里显示了“至此应当了知”的了知范围。这个理路:以这个方式,心和法应当如何随观,就那样随观它们,应当了知为“于心中随观心,于法中随观法”——这个意思被指示出来。巴利
Vedanādīnaṃpuna vacaneti ettha nissayapaccayabhāvavasena cittadhammānaṃ vedanāsannissitattā pañcavokārabhave arūpadhammānaṃ rūpapaṭibaddhavuttito ca vedanāya kāyādianupassanāpasaṅgepi āpanne tadasammissato vavatthānadassanatthaṃ ghanavinibbhogādidassanatthañca dutiyavedanāgahaṇaṃ. Tena na vedanāyaṃ kāyānupassī, cittadhammānupassī vā, atha kho vedanānupassīyevāti vedanāsaṅkhāte vatthusmiṃ vedanānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti. Tathā ‘‘yasmiṃ samaye sukhā vedanā, na tasmiṃ samaye dukkhā adukkhamasukhā vā vedanā. Yasmiṃ vā pana samaye dukkhā adukkhamasukhā vā vedanā, na tasmiṃ samaye itarā vedanā’’ti vedanābhāvasāmaññe aṭṭhatvā taṃ taṃ vedanaṃ vinibbhujitvā dassanena ghanavinibbhogo dhuvabhāvaviveko dassito hoti. Tena tāsaṃ khaṇamattāvaṭṭhānadassanena aniccatāya tato eva dukkhatāya anattatāya ca dassanaṃ vibhāvitaṃ hoti. Ghanavinibbhogādīti ādi-saddena ayampi attho veditabbo. Ayañhi vedanāyaṃ vedanānupassīyeva, na aññadhammānupassī. Kiṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma bālo amaṇisabhāvepi udakabubbuḷake maṇiākārānupassī hoti, na evamayaṃ ṭhitiramaṇīyepi vedayite, pageva itarasmiṃ manuññākārānupassī, atha kho khaṇabhaṅguratāya avasavattitāya kilesāsucipaggharaṇatāya ca aniccaanattaasubhākārānupassī, vipariṇāmadukkhatāya saṅkhāradukkhatāya ca visesato dukkhānupassīyevāti vuttaṃ hoti. Evaṃ cittadhammesupi yathārahaṃ puna vacane payojanaṃ vattabbaṃ. ‘‘Kevalaṃ panidhā’’tiādinā idha ‘ettakaṃ veditabba’’nti veditabbaparicchedaṃ dasseti. Esa nayoti iminā yathā cittaṃ dhammā ca anupassitabbā, tathā tāni anupassanto ‘‘citte cittānupassī, dhammesu dhammānupassī’’ti veditabboti imamatthaṃ atidisati.
比丘把乐看成苦,就是以智慧之眼,把乐受由于会变坏而具有的苦性,看成是苦。他看见苦是刺,是因为苦受会逼迫人,像从里面扎进去,又很难拔出来,所以看成是刺。不苦不乐,就是舍受。寂静,是因为它不像苦和乐那样粗重,又因为它的生起条件已经平息,所以本质上是寂静的。看成无常,是因为它先有后无,有生有灭,只是暂时存在,所以否定恒常,看成是无常。这位比丘就是善见者,意思是:他确实完全地、清楚地正确观察了诸受。巴利
Yosukhaṃ dukkhato addāti yo bhikkhu sukhavedanaṃ vipariṇāmadukkhatāya ‘‘dukkha’’nti paññācakkhunā addakkhi. Dukkhamaddakkhi sallatoti dukkhavedanaṃ pīḷājananato antotudanato dunnīharaṇato ca sallanti addakkhi passi. Adukkhamasukhanti upekkhāvedanaṃ. Santanti sukhadukkhāni viya anoḷārikatāya paccayavasena vūpasantasabhāvatāya ca santaṃ. Aniccatoti hutvā abhāvato udayabbayavantato tāvakālikatoniccapaṭikkhepato ca ‘‘anicca’’nti yo addakkhi. Sa ve sammaddaso bhikkhu ekaṃsena paribyattaṃ vā vedanāya sammā passanakoti attho.
“是苦的”:因为具有行苦性,所以也是苦的。“那一切都在苦中”:我说那一切所感受的,都包含在苦中、归属于苦,因为它们没有超出行苦性。“也从乐与苦等”:这是依据乐的住立与变易、对乐的无知,以及苦的变易与住立、对苦的无知而说的。因此,应当以这三受为乐来随观,也应当以这三受为苦来随观——这就是这里的含义。应当结合种种差别来理解:所缘有色等的不同;主导因素有欲等;俱生法有智等;地有欲界等;以及善、不善、它们的异熟、唯作等种种差别;“等”字还包含有行、无行、有依处、无依处等种种差别。“空法”:是依据《法集论》中“诸法存在”等语句,在空品中所说的空自性。“在此虽可”等语句,则提出这样的质疑:既然先前已经断除,就不应再说再次断除。或者说:在道心的那一刹那,在一处断除,就是在一切处都已断除,因此不必分别宣说。对此,前一种质疑以不同补特伽罗来回应,后一种质疑以不同心刹那来回应。因为在世间修习中,在身体上断除的,未必在受等处也断除;即使它不再现行,但由于没有以对治修习使那里的贪忧不生起,所以仍应说再次断除它。在一处断除,在其余各处也都断除——这是就道随观处的修习而言;或者,就世间修习而言,是着眼于在一切处都不生起而说的。因为《分别论》在四处都说到“五蕴即是世间”。巴利
Dukkhātipīti saṅkhāradukkhatāya dukkhā itipi. Sabbaṃ taṃ dukkhasminti sabbaṃ taṃ vedayitaṃ dukkhasmiṃ antogadhaṃ pariyāpannaṃ vadāmi saṅkhāradukkhatānativattanato. Sukhadukkhatopi cāti sukhādīnaṃ ṭhitivipariṇāmaññāṇasukhatāya vipariṇāmaṭhitiaññāṇadukkhatāya ca vuttattā tissopi sukhato, tissopi ca dukkhato anupassitabbāti attho. Rūpādi-ārammaṇachandādi-adhipati-ñāṇādi-sahajāta- kāmāvacarādi-bhūminānattabhedānaṃ kusalākusala-taṃvipākakiriyā-nānattādibhedānañca, ādi-saddena saṅkhārikāsaṅkhārikasa-vatthukāvatthukādi-nānattabhedānañca vasenāti yojetabbaṃ. Suññatadhammassāti ‘‘dhammā hontī’’tiādinā (dha. sa. 121) suññatavāre āgatasuññatasabhāvassa vasena. ‘‘Kāmañcetthā’’tiādinā pubbe pahīnattā puna pahānaṃ na vattabbanti codanaṃ dasseti, maggacittakkhaṇe vā ekattha pahīnaṃ sabbattha pahīnameva hotīti visuṃ visuṃ na vattabbanti. Tattha purimāya codanāya nānāpuggalaparihāro, pacchimāya nānācittakkhaṇikaparihāro. Lokiyabhāvanāya hi kāye pahīnaṃ na vedanādīsu pahīnaṃ hoti yadipi na pavatteyya, na paṭipakkhabhāvanāya tattha sā abhijjhādomanassassa appavatti hotīti puna tappahānaṃ vattabbamevāti. Ekattha pahīnaṃ sesesupi pahīnaṃ hotīti maggasatipaṭṭhānabhāvanaṃ, lokiyabhāvanāya vā sabbattha appavattimattaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Pañcapi khandhā loko’’ti hi vibhaṅge (vibha. 362, 364, 366, 373) catūsupi ṭhānesu vuttanti.
身随观的注释巴利
Kāyānupassanāvaṇṇanā
出入息的注释巴利
Ānāpānapabbavaṇṇanā
107 107. 在外部教法中,也能出现其中一部分修法,所以为了涵盖一切种类,才说“能生起一切种类身随观者”。因此,凡是依出入息念等段落而来的十四种方式,以及包含在其中的“内”等随观方式,还有《身至念经》(中部3.154)中所说的以头发等的颜色、形状、遍为所缘的四禅那等方式,乃至世间等种类——所有这些,全都毫无遗漏地统摄在内。而这些种类只存在于这个教法中,不在这个教法之外,所以说“一切种类……是遮止者”。其中,“遮止彼状态者”是指:遮止了“其他教法是能生起一切种类身随观者所依之处”这一状态。由此显示,“在此,诸比丘”这句话里的“在此”一词,含有“只在此中”的意思。确实,有些词哪怕只有一个,也带有限定的意义,比如“食风者”(长部注疏2.374)。因此说“唯有在此是沙门”等。因为,能圆满成就沙门之法的人,就是能生起一切种类身随观者。“外道之说”是指其他外道的各种不同主张和宗派。巴利
107. Bāhirakesupi ito ekadesassa sambhavato sabbappakāraggahaṇaṃ kataṃ ‘‘sabbappakārakāyānupassanānibbattakassā’’ti. Tena ye ime ānāpānapabbādivasena āgatā cuddasappakārā, tadantogadhā ca ajjhattādianupassanā pakārā, tathā kāyagatāsatisutte (ma. ni. 3.154) vuttā kesādivaṇṇasaṇṭhānakasiṇārammaṇacatukkajjhānappakārā, lokiyādippakārā ca, te sabbepi anavasesato saṅgaṇhāti. Ime ca pakārā imasmiṃyeva sāsane, na ito bahiddhāti vuttaṃ ‘‘sabbappakāra…pe… paṭisedhano cā’’ti. Tattha tathābhāvapaṭisedhanoti sabbappakārakāyānupassanānibbattakassa puggalassa aññasāsanassa nissayabhāvapaṭisedhano. Etena ‘‘idha, bhikkhave’’ti ettha idha-saddo antogadhaevasaddatthoti dasseti . Santi hi ekapadānipi sāvadhāraṇāni yathā ‘‘vāyubhakkho’’ti (dī. ni. ṭī. 2.374). Tenāha ‘‘idheva samaṇo’’tiādi. Paripuṇṇasamaṇakaraṇadhammo hi so, yo sabbappakārakāyānupassanānibbattako. Parappavādāti paresaṃ aññatitthiyānaṃ nānappakārā vādā titthāyatanāni.
为了说明只有像林野这样的住处才是适合修行的坐卧处,才说了“因为对于此”等话。难调伏、还没达到调伏的牛,叫作“伪公牛”。就像挤奶时乳汁不能从乳房毫无剩余地流出来一样,那种妨碍挤奶的,就是“伪母牛”。缘着色、声等而生起的滋味,就是“以色等为所缘的滋味”。先前惯习的所缘,是指出家以前,或者在无始轮回中已经熟习的所缘。巴利
Araññādikasseva bhāvanānurūpasenāsanataṃ dassetuṃ ‘‘imassa hī’’tiādi vuttaṃ. Duddamo damathaṃ anupagato goṇo kūṭagoṇo. Dohanakāle yathā thanehi anavasesato khīraṃ na paggharati, evaṃ dohapaṭibandhinī kūṭadhenu. Rūpasaddādike paṭicca uppajjanakaassādo rūpārammaṇādiraso. Pubbe āciṇṇārammaṇanti pabbajjāto pubbe, anādimati vā saṃsāre paricitārammaṇaṃ.
“应系缚”就是应当系住。“以念”是指以正确观察业处而运作的念。“在所缘上”是指在业处的所缘上。“牢固地”是指稳固,意思是:如同具念者成就近行定与安止定那样,令其达到坚固。巴利
Nibandheyyāti bandheyya. Satiyāti sammadeva kammaṭṭhānassa sallakkhaṇavasena pavattāya satiyā. Ārammaṇeti kammaṭṭhānārammaṇe. Daḷhanti thiraṃ, yathā satokārissa upacārappanābhedo samādhi ijjhati, tathā thāmagataṃ katvāti attho.
作为殊胜证得和现法乐住的落脚处:对于一切佛陀、某些独觉佛以及佛陀的弟子们来说,它是殊胜证得的落脚处;对于那些通过其他业处已经获得殊胜成就的人来说,它则是现法乐住的落脚处。就像建筑工匠一样,世尊为修行者指示适合他们居住的地方。比丘像豹子一样,在林中独自居住,通过粉碎敌对法来达成自己想要的目标。“最上果”:这是针对沙门果说的。“精进、迅捷、相应之地”:指成为激发修习、令精进迅捷相应运作之地。巴利
Visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānanti sabbesaṃ buddhānaṃ, ekaccānaṃ paccekabuddhānaṃ, buddhasāvakānañca visesādhigamassa, aññena kammaṭṭhānena adhigatavisesānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārassa ca padaṭṭhānabhūtaṃ. Vatthuvijjācariyo viya bhagavā yogīnaṃ anurūpanivāsaṭṭhānupadisanato. Bhikkhu dīpisadiso araññe ekākī viharitvā paṭipakkhanimmathanena icchitatthasādhanato. Phalamuttamanti sāmaññaphalaṃ sandhāyāha. Parakkamajavayoggabhūminti bhāvanussāhajavassa yoggakaraṇabhūmibhūtaṃ.
随出入息而修学:这是指以了知出入息的长短、觉知全身、平息粗重身行等方式,致力于修习;或者达到那样的状态后,让三种修学持续运转。于出入息相:指依止出入息而现起的似相。把握出入息:指以色法为门径深入观照,即所说的“出入息业处修行者”。把握禅支:指以非色法为门径深入观照。所谓“事”,是因为业所生的身体是心和心所生起活动的依处。没有别的众生或人:这是清净见,以超越三时的疑惑而度脱疑结,确定“这纯粹只是法,不是无因的,也不是以大自在天等不平等因为因的,而是以无明等为因”。然后,依“凡任何色”等经文,以聚思惟的方式将三相安立于诸法之上,通过生灭随观等增长观智,次第进入圣道。巴利
Assāsapassāsānaṃ vasena sikkhatoti assāsapassāsānaṃ dīgharassatāpajānana-sabbakāyapaṭisaṃvedana-oḷārikoḷārikapaṭippassambhanavasena bhāvanānuyogaṃ sikkhato, tathābhūto vā hutvā tisso sikkhā pavattayato. Assāsapassāsanimitteti assāsapassāsasannissayena upaṭṭhitapaṭibhāganimitte. Assāsapassāse pariggaṇhāti rūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto, yo ‘‘assāsapassāsakammiko’’ti vutto. Jhānaṅgāni pariggaṇhāti arūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto. Vatthu nāma karajakāyo cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato. Añño satto vā puggalo vā natthīti visuddhadiṭṭhi ‘‘tayidaṃ dhammamattaṃ na ahetukaṃ, nāpi issarādivisamahetukaṃ, atha kho avijjādīhi eva sahetuka’’nti addhattayepi kaṅkhāvitaraṇena vitiṇṇakaṅkho ‘‘yaṃ kiñci rūpa’’ntiādinā (ma. ni. 1.361; ma. ni. 2.113; ma. ni. 3.86; a. ni. 4.181; paṭi. ma. 1.48) kalāpasammasanavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā udayabbayānupassanādivasena vipassanaṃ vaḍḍhento anukkamena maggapaṭipāṭiyā.
“或他人的出入息身”这句话,是依观禅行境而说的;但若依止禅来说,在他人出入息身上根本不会有安止相生起。这二者都不可得,所以说“内、外”——这由两种法构成、合为一个所缘的情况,是得不到的。巴利
Parassa vā assāsapassāsakāyeti idaṃ sammasanacāravasenāyaṃ pāḷi pavattāti katvā vuttaṃ, samathavasena pana parassa assāsapassāsakāye appanānimittuppatti eva natthīti. Idaṃ ubhayaṃ na labbhatīti ‘‘ajjhattaṃ, bahiddhā’’ti ca vuttaṃ idaṃ dhammadvayaghaṭitaṃ ekato ārammaṇabhāvena na labbhati.
集就是从它生起,所以叫集。它本身又从“因”这一含义上称为法,所以叫集法,也就是出入息生起的因——业生身等。随观它的人,就是集法随观者。为了用譬喻显示这个集法,才说了犹如……等话。其中,囊指皮袋;风箱管指吹管;它们指业生身等。正如出入息身是以果的方式与业生身等相关联的,它们也以因的方式与出入息身相关联,因此说它们可以称为身中的集法。法这个词有时也指本性,就像有生法者等处那样。因此,随观身在诸缘和合之中有生起的本性,就说为集法随观者。所以又说业生身也……等。这样,于身这个依处格的意义也就成立了。灭法随观者:在这里,灭本身虽然没有因,但某些因法不存在时,那个东西就不存在;那种不存在,则被假说为那不存在的原因,所以依照假说,把业生身等的不存在说为出入息身灭的因。因此又说犹如皮袋……等。以上是依第一种解释方式说明义理。若依第二种解释方式,则不必借助假说,义理便可直接理解。就像内观和外观因为所缘事各不相同,不能在同一时间进行,集法随观和灭法随观也不能在同一刹那同时得到,因此说时而观集、时而观灭。巴利
Samudeti etasmāti samudayo, so eva kāraṇaṭṭhena dhammoti samudayadhammo, assāsapassāsānaṃ pavattihetukarajakāyādi. Tassa anupassanasīlo samudayadhammānupassī. Taṃ pana samudayadhammaṃ upamāmukhena dassento ‘‘yathā nāmā’’tiādimāha. Tattha bhastanti ruttiṃ. Gaggaranāḷinti ukkāpanāḷiṃ. Teti karajakāyādike. Yathā assāsapassāsakāyo karajakāyādisambandhī phalabhāvena, evaṃ tepi assāsapassāsakāyasambandhino hetubhāvenāti ‘‘samudayadhammā kāyasmi’’nti vattabbataṃ labhantīti vuttaṃ ‘‘samudaya…pe… vuccatī’’ti. Pakativācī vā dhamma-saddo ‘‘jātidhammāna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.131; ma. ni. 3.373; paṭi. ma. 1.33) viyāti kāyassa paccayasamavāye uppajjanapakatikānupassī ‘‘samudayadhammānupassī’’ti vutto. Tenāha – ‘‘karajakāyañcā’’tiādi. Evañca katvā kāyasminti bhummavacanañca samatthitaṃ hoti. Vayadhammānupassīti ettha ahetukattepi vināsassa yesaṃ hetudhammānaṃ abhāve yaṃ na hoti, tadabhāvo tassa abhāvassa hotu viya voharīyatīti upacārato karajakāyādiabhāvo assāsapassāsakāyassa vayakāraṇaṃ vutto. Tenāha ‘‘yathā bhastāyā’’tiādi. Ayaṃ tāvettha paṭhamavikappavasena atthavibhāvanā. Dutiyavikappavasena pana upacārena vināyeva attho veditabbo. Ajjhattabahiddhānupassanā viya bhinnavatthuvisayatāya samudayavayadhammānupassanāpi ekakāle na labbhatīti āha ‘‘kālena samudayaṃ kālena vayaṃ anupassanto’’ti.
“有身”这个说法里,“唯”字被省略了,所以先说了“唯有身”,再用限定来显示被遮遣的东西,接着说“不是众生”等等。它的意思是:在色等法上,由于对众生的贪爱、以及令他人执著的作用,或者因为具有“有”的功德,而被他人设想为“众生”;又因为能充满那众生类,并且具有死生流转的性质,所以被称为“人”;在这里凝结、结生而成胎,所以被称为“女人”;在村落、住处等地方分布而活动,所以被称为“男人”;在这里安置我慢,所以被称为“我”;以属于自己之物的状态,所以被称为“我所”;认为不是他人,所以被称为“我”;认为是我所有,所以被称为“我的”;认为与所说种类相离而是别的,所以被称为“某人”;以属于他之物的状态,所以被称为“某人的”。应当设想的某个“某人”并不存在,仅仅只有身存在,这样就阐明了身的无我、我所空性。所谓“这样”,是指以“唯有身”等所说的那种方式。所谓“为了令智臻于极致”,就是令随观身之智达到究竟;所谓“为了令念臻于极致”,就是令摄身之念的转起达到以念为究竟。因为对此人来说,按照所说的方式,“有身”依前后不断生起而现起的念,使彼处之智与念更加增长。因此说“为了令念与正知增长”。巴利
Atthi kāyoti eva-saddo luttaniddiṭṭhoti ‘‘kāyova atthī’’ti vatvā avadhāraṇena nivatthitaṃ dassento ‘‘na satto’’tiādimāha. Tassattho – yo rūpādīsu sattavisattatāya paresañca sajjāpanaṭṭhena, satvaguṇayogato vā ‘‘satto’’ti parehi parikappito. Tassa sattanikāyassa pūraṇato ca cavanupapajjanadhammatāya galanato ca ‘‘puggalo’’ti. Thīyati saṃhaññati ettha gabbhoti ‘‘itthī’’ti. Puri pure bhāge seti pavattatīti ‘‘puriso’’ti. Āhito ahaṃmāno etthāti ‘‘attā’’ti, attano santakabhāvena ‘‘attaniya’’nti. Paro na hotīti katvā ‘‘aha’’nti, mama santakanti katvā ‘‘mama’’nti. Vuttappakāravinimutto aññoti katvā ‘‘kocī’’ti, tassa santakabhāvena ‘‘kassacī’’ti parikappetabbo koci natthi, kevalaṃ kāyo eva atthīti attattaniyasuññatameva kāyassa vibhāveti. Evanti ‘‘kāyova atthī’’tiādinā vuttappakārena. Ñāṇapamāṇatthāyāti kāyānupassanāñāṇaparaṃ pamāṇaṃ pāpanatthāya. Satipamāṇatthāyāti kāyapariggāhikasatipavattaṃ satiparaṃ pamāṇaṃ pāpanatthāya. Imassa hi vuttanayena ‘‘atthi kāyo’’ti aparāparuppattivasena paccupaṭṭhitā sati bhiyyoso mattāya tattha ñāṇassa satiyā ca paribrūhanāya hoti. Tenāha ‘‘satisampajaññānaṃ vaḍḍhatthāyā’’ti.
因为这种修习直接对治渴爱和见取,所以经文说“远离渴爱……而住”。这样的人在世间看不到任何可以执取为“我”或“我的”东西,又怎么能执取呢?因此说“也不执取任何”等。关于“如此亦”中的“亦”字,因为前面没有说到同类的含义,所以是用来总括未说的内容,因此注释说“取上文之义”。“如是”则是对所述内容的回顾,作为总结,因此说“以此……显示”。“这里着重的是前分念处”,所以说“念是苦圣谛”。那念存在于某个身中,能令那个身生起的渴爱,也可说是能令那念生起,因为那种渴爱不存在时它也不生起,因此说“那能令它生起的先前渴爱”。“不转起”指不转起的原因,或者在这里不转起,所以叫“不转起”。“依四圣谛”即依四圣谛为业处。“努力登上”指沿着清净的次第逐步上升,也就是把修习向上提升。“出离之门”指从轮回之苦中解脱的途径。巴利
Imissā bhāvanāya taṇhādiṭṭhigāhānaṃ ujupaṭipakkhattā vuttaṃ ‘‘taṇhā…pe… viharatī’’ti. Tathābhūto ca loke kiñci ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā gahetabbaṃ na passati, kuto gaṇheyya. Tenāha ‘‘na ca kiñcī’’tiādi. Evampīti ettha pi-saddo heṭṭhā niddiṭṭhassa tādisassa atthassa abhāvato avuttasamuccayatthoti dassento ‘‘upari atthaṃ upādāyā’’ti āha. ‘‘Eva’’nti pana niddiṭṭhākārassa paccāmasanaṃ nigamanavasena katanti āha ‘‘iminā pana…pe… dassetī’’ti. Pubbabhāgasatipaṭṭhānassa idhādhippetattā vuttaṃ ‘‘sati dukkhasacca’’nti. Sā pana sati yasmiṃ attabhāve, tassa samuṭṭhāpikā taṇhā tassāpi samuṭṭhāpikā eva nāma hoti tadabhāve abhāvatoti āha ‘‘tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā’’ti. Appavattīti appavattinimittaṃ, na pavattati etthāti vā appavatti. Catusaccavasenāti catusaccakammaṭṭhānavasena. Ussakkitvāti visuddhiparamparāya āruhitvā, bhāvanaṃ upari netvāti attho. Niyyānamukhanti vaṭṭadukkhato nissaraṇūpāyo.
威仪章的注释巴利
Iriyāpathapabbavaṇṇanā
108 108. 依威仪:活动叫“威”,就是动作,但在这里要理解为身体的行为。威所行经的路径、活动进行的道路,就是“威仪”,指行走等身体的姿态。因为众生或者用行走、或者用站立、或者用坐着、或者用躺卧,以身体去做应当做的事。依于这些来区分,就是以威仪的分类来说的意思。再者,“更复”就是又另外,意思是:除了前面所说的入出息念业处,我还要讲说其他身随观念处的业处,请仔细听。“若行”等话,是既适用于仅仅知道“行走”等,也适用于了知行走等过程中殊胜意义的通说。在这里,仅仅知道行走等并不是本意,了知行走等过程中的殊胜意义才是本意。为了把这一点分别显示出来,才说了“在那里,什么”等话。“众生可得”:就是不舍弃、不放弃“有众生存在”的众生执见,因为还执持着“我行走,我的行走”这样的执着。正因如此,也不会破除、不会去除“有能做、能受的我”这样生起的颠倒想——也就是“我相”这样生起的颠倒想,因为它不是它的对治,也没有加以增修。既然是这样,业处等修行又从何而有呢?所以说:“既不是业处,也不是念处的修习。”至于“此”等所说的清净一面,应当按上面所说的反面来理解。为了解释这个意思,才说了“此即”等话。其中,“谁在行走?”是就行走这一行为对能作者发问,这是为了否定具有能作性的实我,因为经中显示唯是诸法本身成就了行走。“为谁而行走?”是为了否定执取具有非能作性的实我。“以何因缘?”则是对已被否定能作者的行走行为,问其真实原因,因为经中否定了“行走者,是我以意与之相系,意与诸根相系,诸根与我相系”等这类对行走原因的错误说法。因此说:“其中……”等。巴利
108.Iriyāpathavasenāti iriyanaṃ iriyā, kiriyā, idha pana kāyikapayogo veditabbo. Iriyānaṃ patho pavattimaggoti iriyāpatho, gamanādisarīrāvatthā. Gacchanto vā hi satto kāyena kattabbakiriyaṃ kareyya ṭhito vā nisinno vā nipanno vāti. Tesaṃ vasena, iriyāpathavibhāgenāti attho. Puna caparanti puna ca aparaṃ, yathāvuttaānāpānakammaṭṭhānato bhiyyopi aññaṃ kāyānupassanākammaṭṭhānaṃ kathemi, suṇāthāti vā adhippāyo. Gacchanto vātiādi gamanādimattajānanassa gamanādigatavisesajānanassa ca sādhāraṇavacanaṃ. Tattha gamanādimattajānanaṃ idha nādhippetaṃ, gamanādigatavisesajānanaṃ pana adhippetanti taṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘tattha kāma’’ntiādi vuttaṃ. Sattūpaladdhinti satto atthīti upaladdhiṃ sattaggāhaṃ na jahati na pariccajati ‘‘ahaṃ gacchāmi, mama gamana’’nti gāhasabbhāvato. Tato eva attasaññaṃ ‘‘atthi attā kārako vedako’’ti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃ na ugghāṭeti nāpaneti apaṭipakkhabhāvato, ananabrūhanato vā. Evaṃ bhūtassa cassa kuto kammaṭṭhānādibhāvoti āha ‘‘kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hotī’’ti. Imassa panātiādisukkapakkhassa vuttavipariyāyena attho veditabbo. Tameva hi atthaṃ vivarituṃ ‘‘idaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ko gacchatīti gamanakiriyāya kattupucchā, sā kattubhāvavisiṭṭhaattapaṭikkhepatthā dhammamattasseva gamanasiddhidassanato. Kassa gamananti akattutāvisiṭṭhaattaggāhapaṭikkhepatthā. Kiṃkāraṇāti pana paṭikkhittakattukāya gamanakiriyāya aviparītakāraṇapucchā ‘‘gamananti attā manasā saṃyujjati, mano indriyehi, indriyāni attehī’’ti evamādigamanakāraṇapaṭikkhepanato. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi.
并没有任何众生或人真正在行走,因为行走只是法本身在运作、由法本身完成;离开这个法,根本找不到一个能行走的人。现在为了说明“行走只是法本身在完成”,才说“由于心造作的风界鼓动”等等。这里,“心造作”加上“风界鼓动”,就是心造作以及风界的鼓动、颤动,依靠这个而说。在这里,用“心造作”这个词,是为了排除不依附于根的风界鼓动;用“风界鼓动”这个词,是为了排除思、语表等不同种类的心造作;两者合起来,则是为了说明身表。说了“行走”之后,为了说明当身体这样运转时,世间为什么会有“行走”这种说法,才说“因此”等等。“彼”指的是由想要行走之欲而转起的心。“生起风”是指生起以风界为增盛之色聚;这里说的增盛,是从能力上说的,不是从数量上说的。这是针对由行走心等起、作为俱生色身的支撑、维持、移动之缘,以特别方式运转着的风界,所以说“风生起表”。与意向同时存在的变化就是“表”;正是依据如上所说的增盛义,才用“风”来表达,并不是因为风界单独就能生起,否则“表”属于所造色这一点就难以成立了。向前引导而出,就是身体向前方运转,这叫作“进”。巴利
Na koci satto vā puggalo vā gacchati dhammamattasseva gamanasiddhito tabbinimuttassa ca kassaci abhāvato. Idāni dhammamattasseva gamanasiddhiṃ dassetuṃ ‘‘cittakiriyavāyodhātuvipphārenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha cittakiriyā ca sā vāyodhātuyā vipphāro vipphandanañcāti cittakiriyavāyodhātuvipphāro, tena. Ettha ca cittakiriyaggahaṇena anindriyabaddhavāyodhātuvipphāraṃ nivatteti, vāyodhātuvipphāraggahaṇena cetanāvacīviññattibhedaṃ cittakiriyaṃ nivatteti, ubhayena pana kāyaviññattiṃ vibhāveti. ‘‘Gacchatī’’ti vatvā yathā pavattamāne kāye ‘‘gacchatī’’ti vohāro hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Tanti gantukāmatāvasena pavattacittaṃ. Vāyaṃ janetīti vāyodhātuadhikaṃ rūpakalāpaṃ janeti, adhikatā cettha sāmatthiyato, na pamāṇato. Gamanacittasamuṭṭhitaṃ sahajātarūpakāyassa thambhanasandhāraṇacalanānaṃ paccayabhūtena ākāravisesena pavattamānaṃ vāyodhātuṃ sandhāyāha ‘‘vāyo viññattiṃ janetī’’ti. Adhippāyasahabhāvī hi vikāro viññatti, yathāvuttaadhikabhāveneva ca vāyogahaṇaṃ, na vāyodhātuyā eva janakabhāvato, aññathā viññattiyā upādāyarūpabhāvo durupapādo siyā. Purato abhinīhāro puratobhāgena kāyassa pavattanaṃ, yo ‘‘abhikkamo’’ti vuccati.
“也是同样的方法”,这是用类推的方式概括地说了之后,为了进一步展开这个意思,才说了“在这里也一样”等话。“从末端开始”,就是从最下端开始。“高耸的状态”,就是向上鼓起来的状态。巴利
‘‘Esevanayo’’ti atidesavasena saṅkhepato vatvā tamevatthaṃ vivarituṃ ‘‘tatrāpi hī’’tiādi vuttaṃ. Koṭito paṭṭhāyāti heṭṭhimakoṭito paṭṭhāya. Ussitabhāvoti ubbiddhabhāvo.
对于这样了知的人:当他了知“行走等状态,正是由于心造作的、风界的扩散作用才发生”时,为了让这种了知成为定解,世间那些没有如实了知的人,就由于邪执,或者随顺世俗说法,把这种思量称为“是这样”。“那么,有吗”:这是以自己审察的方式提出的问话。“没有”:这是以决定的方式否定众生的说法。至于“然而,如同……”等句,则是用譬喻来说明这个道理。巴利
Evaṃpajānatoti evaṃ cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva gamanādibhāvo hotīti pajānato tassa evaṃ pajānanāya nicchayagamanatthaṃ ‘‘evaṃ hotī’’ti vicāraṇā vuccati loke yathābhūtaṃ ajānantehi micchābhinivesavasena, lokavohāravasena vā. Atthi panāti attano eva vīmaṃsanavasena pucchāvacanaṃ. Natthīti nicchayavasena sattassa paṭikkhepavacanaṃ. Yathā panātiādi tassevatthassa upamāya vibhāvanaṃ.
就像无心的船被风吹着,从一处到另一处;又像无心的箭被弓弦的力量射出去,从一处到另一处;同样,无心的身体被前面所说的风所击打、被风带走,也从一处到另一处。应当这样理解譬喻的对应关系。如果有人辩解说:“就像船和箭是靠操作它们的人才能到达别处,身体也是这样。”那也可以,这正是我们想要表达的意思。因为船和箭确实是依靠具有和合特征的人才能移动,而不是依靠不具有和合特征的东西;身体也是如此,这有什么损失呢?这样反而更能成立“只是诸法而已”的立场,而不是“有人我”的主张。因此说“犹如依靠线的力量”等等。巴利
Nāvā mālutavegenāti yathā acetanā nāvā vātavegena desantaraṃ yāti, yathā ca acetano tejanaṃ kaṇḍo jiyāvegena desantaraṃ yāti, tathā acetano kāyo vātāhato yathāvuttavāyunā nīto desantaraṃ yātīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Sace pana koci vadeyya ‘‘yathā nāvāya tejanassa ca pellakassa purisassa vasena desantaragamanaṃ, evaṃ kāyassāpī’’ti, hotu, evaṃ icchitovāyamattho. Yathā hi nāvā tejanānaṃ saṃhatalakkhaṇasseva purisassa vasena gamanaṃ, na asaṃhatalakkhaṇassa, evaṃ kāyassāpīti kā no hāni, bhiyyopi dhammamattatāva patiṭṭhaṃ labhati, na purisavādo. Tenāha ‘‘yantaṃ suttavasenā’’tiādi.
在这里,“被运用”是指按照前面所说的方式,通过行走等动作而被运用。“住”就是站立。“在此”就是在这个世间。“没有因缘”是指没有想走的心、由这个心产生的风界等因缘。“住”就是应当住,“行”就是应当行、应当去——有谁会这样呢?这是句子的连接。这里的“岂”字表示否定,通过遮遣没有因缘时的住与行,显示一切法的生起都依赖于因缘。由此应当看到,不仅无我性得到彰显,无常性和苦性也同样得到彰显。巴利
Tattha payuttanti heṭṭhā vuttanayena gamanādikiriyāvasena payojitaṃ. Ṭhātīti tiṭṭhati. Etthāti imasmiṃ loke. Vinā hetupaccayeti gantukāmatācitta-taṃsamuṭṭhāna-vāyodhātu-ādihetupaccayehi vinā. Tiṭṭheti tiṭṭheyya. Vajeti vajeyya gaccheyya ko nāmāti sambandho. Paṭikkhepattho cettha kiṃ-saddoti hetupaccayavirahena ṭhānagamanapaṭikkhepamukhena sabbāyapi dhammappavattiyā paccayādhīnavuttitāvibhāvanena attasuññatā viya aniccadukkhatāpi vibhāvitāti daṭṭhabbā.
“被定向”是指:随着各种缘、以各种方式被放置、被安立。“总括语”是指:总摄全部四种威仪的说法;因为前面是分别解说每一种威仪,这里则是把它们合在一起说,意思就是这样。或者也可以说,前一种方式是以威仪为主来说的,在那里,身是次要的、随顺而成的;现在为了显示以身为主、以威仪为次要、随顺而成,所以说了第二种方式。应当这样理解这两种方式的差别。“住”是指:已经发动、正在进行。巴利
Paṇihitoti yathā yathā paccayehi pakārato nihito ṭhapito. Sabbasaṅgāhikavacananti sabbesaṃ catunnampi iriyāpathānaṃ saṅgaṇhanavacanaṃ, pubbe visuṃ visuṃ iriyāpathānaṃ vuttattā idaṃ tesaṃ ekajjhaṃ gahetvā vacananti attho. Purimanayo vā iriyāpathappadhāno vuttoti tattha kāyo appadhāno anunipphādīti idha kāyaṃ padhānaṃ appadhānañca iriyāpathaṃ anunipphādaṃ katvā dassetuṃ dutiyanayo vuttoti evampettha dvinnaṃ nayānaṃ viseso veditabbo. Ṭhitoti pavatto.
把握威仪,其实就是把握有威仪的身体本身,因为威仪只是身体的一种特殊状态,所以说“以把握威仪而于身随观身而住”。因此,这里纯粹是依色蕴来提出集等。这个道理也适用于其余各品。“等”字在这里应当这样理解:像“见生起相者,以渴爱之集、业之集、食之集而见色蕴之生起”这样,把四种食也包含在内;同样,“以无明灭而色灭”等五种行相也摄在其中。其余部分,与前面所说的理路相同。巴利
Iriyāpathapariggaṇhanampi iriyāpathavato kāyasseva pariggaṇhanaṃ tassa avatthāvisesabhāvatoti vuttaṃ ‘‘iriyāpathapariggahaṇena kāye kāyānupassī viharatī’’ti. Tenevettha rūpakkhandhavaseneva samudayādayo uddhaṭā. Esa nayo sesavāresupi. Ādināti ettha ādi-saddena yathā ‘‘taṇhāsamudayā kammasamudayā āhārasamudayā’’ti nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rupakkhandhassa udayaṃ passatīti ime cattāro āhārā saṅgayhanti, evaṃ ‘‘avijjānirodhā rūpanirodhā’’tiādayopi pañca ākārā saṅgahitāti daṭṭhabbo. Sesaṃ vuttanayameva.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16