《梵网经》·关于各种见趣及其立足点的轮转之论的注释
1. 梵网经解释 · 95 段
关于各种见趣及其立足点的轮转之论的注释巴利
Diṭṭhigatikādhiṭṭhānavaṭṭakathāvaṇṇanā
144 144. 这个地方的巴利文中虽然没有出现“所受”一词,但下面三处都已出现,而且上面又说“触了又触而感受”,所以这里以“所受”为主,因此说“它总集一切见所受”。说“那些也”等,是着眼于各处出现的“也”字之义,才说“总集”。因为“那些常住论的沙门婆罗门……他们全都通过六触处触了又触而感受”,可见这是以感受的作用,把各见趣者总集起来,于是就成了所受的总集。因为一切语句都以作用为主。上面说“以六触处”,是为了摄入触;就此而言,这里的摄入正是显示所受以触为缘。借“以六触处触了又触而感受”这句话,就显示出:通过六内处感受六种所缘,必定以六触为因,因此才说“他们全部”等。巴利
144. Kiñcāpi imasmiṃ ṭhāne pāḷiyaṃ vedayitamanāgataṃ, heṭṭhā pana tīsupi vāresu adhikatattā, upari ca ‘‘phussa phussa paṭisaṃvedentī’’ti vakkhamānattā vedayitamevettha padhānanti āha ‘‘sabbadiṭṭhivedayitāni sampiṇḍetī’’ti. ‘‘Yepi te’’ti tattha tattha āgatassa ca pi-saddassa atthaṃ sandhāya ‘‘sampiṇḍetī’’ti vuttaṃ. Ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā…pe… sabbepi te chahi phassāyatanehi phussa phussa paṭisaṃvedentīti hi vedayitakiriyāvasena taṃtaṃdiṭṭhigatikānaṃ sampiṇḍitattā vedayitasampiṇḍanameva jātaṃ. Sabbampi hi vākyaṃ kiriyāpadhānanti. Upari phasse pakkhipanatthāyāti ‘‘chahi phassāyatanehī’’ti vutte upari phasse pakkhipanatthaṃ, pakkhipanañcettha vedayitassa phassapaccayatādassanameva. ‘‘Chahi phassāyatanehi phussa phussa paṭisaṃvedentī’’ti iminā hi chahi ajjhattikāyatanehi chaḷārammaṇapaṭisaṃvedanaṃ ekantato chaphassahetukamevāti dassitaṃ hoti, tena vuttaṃ ‘‘sabbe te’’tiādi.
“剑蒲阇”是一个叫这个名字的国家。南道也是这样。“于生起处”这句话,是在说明“生起”这个词有处所的含义,也就是“在这里生起”。“集会”这个词也是这样。“处”这个词也兼有这两个意思。“于处”就是指作为集会场所的十字路口。“那”是指大榕树。这其实是《增支部》五集《信利益经》里的经文。那里解释说:“诸比丘,譬如在平坦地面的十字路口有一棵大榕树,成为四周鸟类的归依处。”当念处存在时,也就是名为念的因存在时,就能在那些地方获得亲证,这就是它的意思。“处”是指果报依它而运转,所以在这里运转;或者说,作为因,它延伸、产生自己的果,所以叫“处”,也就是因。“他们平息”是指他们止息、产生安稳。“处”这个词在这里不像在其他地方那样表示别的意思,所以说“仅是假名”,意思是随各种情况只是假名安立。因为在树木丛聚的地方,只是假名安立“林”这个称呼,而林本身就是“林处”。用“也”字,把矿藏、住处、依处这三种意思总集起来。因为在“金处、银处”等中,用于矿藏;在“自在天处、婆薮天处”等中,用于住处;在“业处、工巧处”等中,用于依处,意思是所依。巴利
Kambojoti evaṃnāmakaṃ raṭṭhaṃ. Tathā dakkhiṇāpatho. ‘‘Sañjātiṭṭhāne’’ti iminā sañjāyanti etthāti adhikaraṇattho sañjāti-saddoti dasseti. Evaṃ samosaraṇa-saddo. Āyatana-saddopi tadubhayatthe. Āyataneti samosaraṇabhūte catumahāpathe. Nanti mahānigrodharukkhaṃ. Idañhi aṅguttarāgame pañcanipāte saddhānisaṃsasuttapadaṃ. Tattha ca seyyathāpi bhikkhave subhūmiyaṃ catumahāpathe mahānigrodho samantā pakkhīnaṃ paṭisaraṇaṃ hotī’’ti (a. ni. 5.38) tanniddeso vutto. Sati satiāyataneti satisaṅkhāte kāraṇe vijjamāne, tatra tatreva sakkhitabbataṃ pāpuṇātīti attho. Āyatanti ettha phalāni tadāyattavuttitāya pavattanti, āyabhūtaṃ vā attano phalaṃ tanoti pavattetīti āyatanaṃ, kāraṇaṃ. Sammantīti upasammanti assāsaṃ janenti. Āyatana-saddo aññesu viya na ettha atthantarāvabodhakoti āha ‘‘paṇṇattimatte’’ti, tathā tathā paññattimatteti attho. Rukkhagacchasamūhe paṇṇattimatte hi araññavohāro, araññameva ca araññāyatananti. Atthattayepīti ettha pi-saddena ākaranivāsādhiṭṭhānatthe sampiṇḍeti. ‘‘Hiraññāyatanaṃ suvaṇṇāyatana’’ntiādīsu hi ākare, ‘‘issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāse, ‘‘kammāyatanaṃ sippāyatana’’ntiādīsu adhiṭṭhāne pavattati, nissayeti attho.
在这里,“处”的意思是:它们在这里活动、居住、安立——这是按顺序解释词义。在眼等之中,触等法是遍满的,而眼等就是它们的住处和安立处,因为眼等是它们依止缘的状态。所以,这三重含义在这里也同样适用。为了说明怎么适用,就说了“在眼等中确实……”等话。触、受、想、思、心——这五个以触为首的诸法,是作为代表性来说的,因为其他与它们相应的诸法也有“处”的性质;或者是因为它们最突出。就像世尊在分析心的生起时,首先分析的就是这些:“有触,有受,有想,有思,有心。”它们生起,是因为以那些处为依止和所缘,就在那里生起。它们会合,是因为在各地以事、门、所缘的方式会合。而那些处就是它们的原因,因为没有那些处,它们就不存在。不过,上面说的这种“生起、住处”等含义,只是依照习惯用法,在各地约定俗成地如此流转而已——这是阿难长老说的。下面则是通过解释词义来展开的含义:从活动义、从引向义、从引导已扩展者义,称为“处”。因为在眼等处,种种心与心所法以各自的经验等作用而活动、奋起、努力、精勤;而这些处又扩展、广布那些成为“引向”的法;并且引导、令转起那已扩展的轮回之苦。依照这一理路——在这里,“iti”一词以“等”的含义,包含了“缘于耳……”等巴利经文。巴利
Āyatanti ettha ākaronti, nivasanti, adhiṭṭhahantīti yathākkamaṃ vacanattho. Cakkhādīsu ca phassādayo ākiṇṇā, tāni ca nesaṃ vāso, adhiṭṭhānañca nissayapaccayabhāvato. Tasmā tadetampi atthattayamidha yujjatiyeva. Kathaṃ yujjatīti āha ‘‘cakkhādīsu hī’’tiādi. Phasso vedanā saññā cetanā cittanti ime phassapañcamakā dhammā upalakkhaṇavasena vuttā aññesampi taṃsampayuttadhammānaṃ āyatanabhāvato, padhānavasena vā. Tathā hi cittuppādaṃ vibhajantena bhagavatā teyeva ‘‘phasso hoti, vedanā, saññā, cetanā, cittaṃ hotī’’ti paṭhamaṃ vibhattā. Sañjāyanti tannissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito. Samosaranti tattha tattha vatthudvārārammaṇabhāvena samosaraṇato. Tāni ca nesaṃ kāraṇaṃ tesamabhāve abhāvato. Ayaṃ pana yathāvutto sañjātidesādiattho ruḷhivaseneva tattha tattha niruḷhatāya eva pavattattāti ācariyaānandattherena vuttaṃ. Ayaṃ pana padatthavivaraṇamukhena pavatto attho – āyatanato, āyānaṃ tananato, āyatassa ca nayanato āyatanaṃ. Cakkhādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādikiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭenti vāyamanti, āyabhūte ca dhamme etāni tanonti vitthārenti, āyatañca saṃsāradukkhaṃ nayanti pavattentīti. Iti iminā nayenāti ettha ādiatthena iti saddena ‘‘sotaṃ paṭiccā’’tiādipāḷiṃ saṅgaṇhāti.
在这里,“三者的”指的是眼净色、色所缘和眼识这三者,也就是境、根、识。因为要从它们会合的状态来理解,所以说“触是会合”。也正因如此,它被称为“以和合为现起”。依此方式安立,就是此处的上下文连接。由此,它显示了这样的含义:正如在“缘于眼……触……”这部经中,虽然想等相应诸法也存在,但为了显示触是受的主要因,便以触为首来开示;同样,在这里,也以触为开端,用“触缘受”等,通过连接后际来显示缘的相续,因此便用“六触处”以及“触了又触”等,以触为首来开示。“触处等”中的“等”字,包含了“触了又触”这一说法。巴利
Tattha tiṇṇanti cakkhupasādarūpārammaṇacakkhuviññāṇādīnaṃ tiṇṇaṃ visayindriyaviññāṇānaṃ. Tesaṃ samāgamanabhāvena gahetabbato ‘‘phasso saṅgatī’’ti vutto. Tathā hi so ‘‘sannipātapaccupaṭṭhāno’’ti vuccati. Iminā nayena āropetvāti sambandho. Tena imamatthaṃ dasseti – yathā ‘‘cakkhuṃpaṭicca…pe… phasso’’ti (ma. ni. 1.204; 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43, 45; 2.4.61; kathā. 465) etasmiṃ sutte vijjamānesupi saññādīsu sampayuttadhammesu vedanāya padhānakāraṇabhāvadassanatthaṃ phassasīsena desanā katā, evamidhāpi ‘‘phassapaccayā vedanā’’tiādinā phassaṃ ādiṃ katvā aparantapaṭisandhānena paccayaparamparaṃ dassetuṃ ‘‘chahi phassāyatanehī’’ti ca ‘‘phussa phussā’’ti ca phassasīsena desanā katāti. Phassāyatanādīnīti ādi-saddena ‘‘phussa phussā’’ti vacanaṃ saṅgaṇhāti.
“即便……”这类说法,只是从字面上指出对方稍可指责之处;接着用“尽管如此……”这类说法,从义理上回应它。诸处并不能触,因为色法不具有识知所缘的能力。触是无色法,虽然不遍满,也不以任何部分附着于所缘,但它以触的方式生起、运作,就好像正在触一样,所以说“正是触在触各自所缘”。正因如此,它被称为“以触为相,以撞击为作用”。“以六触处,触了又触”——那些本来不是触的作用,依借代的说法说成触的作用,并纳入触中,这就叫归入,就像说“床在响”一样。所谓“归入后”,就是通过赋予触的作用而把它放进触里;也就是说,使它以触为归宿,纳入触的惯用语中。惯用语只是言说而已,不能靠它成就真实义,因为它并不是事物的本质。为了说明能成就真实义的,正是那具有本质的义理,所以说“因此……”等。正如所说:巴利
‘‘Kiñcāpī’’tiādinā saddamattato codanālesaṃ dassetvā ‘‘tathāpī’’tiādinā atthato taṃ pariharati. Na āyatanāni phusanti rūpānamanārammaṇabhāvato. Phasso arūpadhammo visamāno ekadesena ārammaṇaṃ analliyamānopi phusanākārena pavatto phusanto viya hotīti āha ‘‘phassova taṃ taṃ ārammaṇaṃ phusatī’’ti. Teneva so ‘‘phusanalakkhaṇo, saṅghaṭṭanaraso’’ti ca vuccati. ‘‘Chahi phassāyatanehi phussa phussā’’ti aphusanakiccānipi nissitavohārena phusanakiccāni katvā dassanameva phasse upanikkhipanaṃ nāma yathā ‘‘mañcā ghosantī’’ti. Upanikkhipitvāti hi phusanakiccāropanavasena phassasmiṃ pavesetvāti attho. Phassagatikāni katvā phassupacāraṃ āropetvāti vuttaṃ hoti. Upacāro nāma vohāramattaṃ, na tena atthasiddhi ataṃsabhāvato. Atthasijjhanako pana taṃsabhāvoyeva attho gahetabboti dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādimāha. Yathāhu –
“ 世尊确实说过:义理就是皈依处。
不是文句,这位利益世间的大仙。”巴利
‘‘Atthañhi nātho saraṇaṃ avoca, Na byañjanaṃ lokahito mahesī’’ti.
按照它自己的缘——也就是六种触——从眼触所生受到意触所生受,简略地说,是指六种,因此说“六触处所生之受”。如果详细展开来说——巴利
Attano paccayabhūtānaṃ channaṃ phassānaṃ vasena cakkhusamphassajā yāva manosamphassajāti saṅkhepato chabbidhaṃ sandhāya ‘‘chaphassāyatanasambhavā vedanā’’ti vuttaṃ. Vitthārato pana –
“ 由触成六种,由伺察差别而分;
依二种故三,依时三番,如是增长。”巴利
‘‘Phassato chabbidhāpetā, upavicārabhedato; Tidhā nissitato dvīhi, tidhā kālena vaḍḍhitā’’ti. –
按一百零八法门所说的方式,受可分为一百零八种。这里,大寺派的论师主张:识、名色、六处、触和受,即使作为缘所生法,也属于自己的相续,在显示它们时,只承认它们是果报。而其他论师则认为:既然缘的关系确实存在、无法否定,那么这一切都可以成为缘。受就有以上所说的这些分类。所谓“依色爱等分类”,就像依父亲的名字而说“长者子、婆罗门子”一样,是依所缘的名字而说的,从色爱一直到法爱,简要来说有六种。如果详细展开,则——巴利
Aṭṭhasatapariyāye vuttanayena aṭṭhasatappabhedā. Mahāvihāravāsino cettha yathā viññāṇaṃ nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃ , evaṃ phassaṃ, vedanañca paccayapaccayuppannampi sasantatipariyāpannaṃ dīpento vipākameva icchanti, aññe pana yathā tathā vā paccayabhāvo sati na sakkā vajjetunti sabbameva icchanti. Sāti yathāvuttappabhedā vedanā. Rūpataṇhādibhedāyāti ‘‘seṭṭhiputto brāhmaṇaputto’’ti pitunāmavasena viya ārammaṇanāmavasena vuttāya rūpataṇhā yāva dhammataṇhāti saṅkhepato chabbidhāya. Vitthārato pana –
“ 色爱等由欲爱等,共为三种;
依相续为二种,以时别相乘。”巴利
‘‘Rūpataṇhādikā kāma-taṇhādīhi tidhā puna; Santānato dvidhā kāla-bhedena guṇitā siyu’’nti. –
像这样,已经说了一百零八种分类。所谓“以亲依止缘为纲”,就是以亲依止缘作为纲领。那么,为什么这里只举出亲依止缘呢?难道乐受和不苦不乐受,不是以渴爱为所缘,而依所缘所缘、所缘增上、所缘亲依止、自然亲依止这四种方式成为缘吗?苦受不也是依所缘所缘和自然亲依止这两种方式成为缘吗?确实如此,不过它们全都包括在亲依止缘里,所以就这样举出来了。所缘亲依止缘因为与亲依止缘有共同之处,所以包括在亲依止缘里,这还说得通。可是所缘所缘和所缘增上这两种,怎么也能包括在里面呢?因为它们也有所缘的共同性,被所缘亲依止缘所含摄,所以也就包括在作为所缘亲依止缘之集合的亲依止缘里了。正是为了这个意思,才没有说“以亲依止缘”,而是说“以亲依止缘为纲”。因为当道理成立时,开头要么是为了确定,要么是为了说明另外的意思。在这些类似的情况下,就是这样。巴利
Evaṃ vuttaaṭṭhasatappabhedāya. Upanissayakoṭiyāti upanissayasīsena. Kasmā panettha upanissayapaccayova uddhaṭo, nanu sukhā vedanā, adukkhamasukhā ca taṇhāya ārammaṇamattaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapakatūpanissayavasena catudhā paccayo, dukkhā ca ārammaṇamattapakatūpanissayavasena dvidhāti? Saccametaṃ, upanissaye eva pana taṃ sabbampi antogadhanti evamuddhaṭo. Yuttaṃ tāva ārammaṇūpanissayassa upanissayasāmaññato upanissaye antogadhatā, kathaṃ pana ārammaṇamattaārammaṇādhipatīnaṃ tattha antogadhabhāvo siyāti? Tesampi ārammaṇasāmaññato ārammaṇūpanissayena saṅgahitattā ārammaṇūpanissayavasamodhānabhūteva upanissaye eva antogadhatā hoti. Etadatthameva hi sandhāya ‘‘upanissayenā’’ti avatvā ‘‘upanissayakoṭiyā’’ti vuttaṃ. Siddhe hi satyārambho niyamāya vā hoti atthantaraviññāpanāya vāti. Evamīdisesu.
“四种”指的是从欲取一直到我语取这四种。有人问:渴爱本身就是欲取,那它怎么能又是欲取的缘呢?确实如此,不过,由于前一刻的渴爱以亲依止缘的力量使后一刻的渴爱变得坚固,所以前一刻的渴爱就是后一刻渴爱的缘。因为所谓“欲取”中的前缀upa-,正如“欲取、忧恼、逼近”等用法一样,这个前缀本身就有“坚固”的意思,所以坚固的渴爱才叫欲取。再者,微弱的渴爱就只是渴爱,强烈的渴爱才成为欲取。另一种说法是:对尚未得到的对象生起贪求,这是渴爱,就像小偷把手伸向黑暗处一样;对已经得到的对象加以执取,这是欲取,就像小偷抓住已经到手的财物一样。渴爱与少欲相反,欲取与知足相反。渴爱是寻求之苦的根源,欲取是守护之苦的根源。这些就是它们之间的区别。这也是护法长老在《长部注疏》中依某些论说所显示的,因为前面那种解释方式在《清净道论》中已经以自宗的主张说过了。巴利
Catubbidhassāti kāmupādānaṃ yāva attavādupādānanti catubbidhassa. Nanu ca taṇhāva kāmupādānaṃ, kathaṃ sāyeva tassa paccayo siyāti? Saccaṃ, purimataṇhāya pana upanissayapaccayena pacchimataṇhāya daḷhabhāvato purimāyeva taṇhā pacchimāya paccayo bhavati. Taṇhādaḷhattameva hi ‘‘kāmupādānaṃ upāyāso upakaṭṭhā’’tiādīsu viya upa-saddassa daḷhatthe pavattanato. Apica dubbalā taṇhā taṇhāyeva, balavatī taṇhā kāmupādānaṃ. Atha vā apattavisayapatthanā taṇhā tamasi corānaṃ hatthapasāraṇaṃ viya, sampattavisayaggahaṇaṃ kāmupādānaṃ corānaṃ hatthagatabhaṇḍaggahaṇaṃ viya. Appicchatāpaṭipakkhā taṇhā. Santuṭṭhitāpaṭipakkhaṃ kāmupādānaṃ. Pariyesanadukkhamūlaṃ taṇhā, ārakkhadukkhamūlaṃ kāmupādānaṃ. Ayampi tesaṃ viseso kecivādavasena ācariyadhammapālattherena (dī. ni. ṭī. 1.144) dassito purimanayasseva visuddhimagge (visuddhi. 1.144) sakavādabhāvena vuttattā.
非俱生的取,以亲依止的方式;而俱生的取,则以俱生的方式——应当按各自的情况来理解这个意思。其中,非俱生的取,通过无间、等无间、无间亲依止、无有、不离去、习行这六种缘起作用。而作为所缘的取,则通过所缘、所缘增上、所缘亲依止这三种方式起作用;这一切也都按前面所说的方式归入亲依止,所以说“以亲依止的方式”。又因为渴爱品味色等之后,便陷入对诸欲的耽溺,所以渴爱以亲依止的方式作为欲取的缘。同样,对色等的种种差别愚昧的人,会执取“没有布施的果报”等邪见;想脱离轮回的人,会在不清净的道路上误执为清净的道路;还有在诸蕴中执取“我、我所”的有身见。因此应当知道:渴爱也以亲依止的方式作为其余三种取的缘。而俱生的取,则通过俱生、相互、依止、相应、有、不离去、因这七种方式作为俱生法的缘;这一切也都归入俱生缘,所以说“以俱生的方式”。巴利
Asahajātassa upādānassa upanissayakoṭiyā, sahajātassa pana sahajātakoṭiyāti yathālābhamattho gahetabbo. Tattha asahajātā anantaraniruddhā anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi chadhā paccayo. Ārammaṇabhūtā pana ārammaṇamattaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayehi tidhā, taṃ sabbampi vuttanayena upanissayeneva saṅgahetvā ‘‘upanissayakoṭiyā’’ti vuttaṃ. Yasmā ca taṇhāya rūpādīni assādetvā kāmesu pātabyataṃ āpajjati, tasmā taṇhā kāmupādānassa upanissayakoṭiyā paccayo. Tathā rūpādibhede sammūḷho ‘‘natthi dinna’’ntiādinā (dī. ni. 1.171; ma. ni. 1.445; 2.94-95, 225; 3.91, 116, 136; saṃ. ni. 3.210; a. ni. 10.176, 217; dha. sa. 1221; vibha. 907, 925, 971) micchādassanaṃ, saṃsārato muccitukāmo asuddhimagge suddhimaggaparāmasanaṃ, khandhesu attattaniyagāhabhūtaṃ sakkāyadassanañca gaṇhāti. Tasmā itaresampi tiṇṇaṃ taṇhā upanissayakoṭiyā paccayoti daṭṭhabbaṃ. Sahajātā pana sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatahetuvasena sattadhā sahajātānaṃ paccayo. Tampi sabbaṃ sahajātapaccayeneva saṅgahetvā ‘‘sahajātakoṭiyā’’ti vuttaṃ.
所谓“有”,就是业有和生有。其中,被称为思等的一切能导致投生的业,就是业有;欲有等九种,就是生有。在这两者当中,四种取都是生有的缘,因为它对作为生有之因的业有起到原因的作用,又因为它是业的助伴,所以以本性亲依止的方式成为缘。而当取以业为所缘的时候,与业俱生的取则以所缘的方式成为生有的缘。对于俱生的业有,俱生的取则以俱生、相互、依止、相应、有、不离去的方式,以及因、道的方式,从多种角度成为缘。对于非俱生的、无间的业有,非俱生的取则以无间、等无间、无间亲依止、有、不离去、习行的方式成为缘;对其余无间的,则以本性亲依止的方式,在思察等时候,则以所缘等方式成为缘。其中,把无间等缘归入亲依止缘,把俱生等缘归入俱生缘之后,才说“如是”——这或者是为了使文相齐整,或者是为了向后牵引连贯。正是以此显示“以亲依止的方式、以俱生的方式”这个意思。巴利
Bhavassāti kammabhavassa ceva upapattibhavassa ca. Tattha cetanādisaṅkhātaṃ sabbaṃ bhavagāmikammaṃ kammabhavo. Kāmabhavādinavavidho upapattibhavo. Tesu upapattibhavassa catubbidhampi upādānaṃ upapattibhavahetubhūtassa kammabhavassa kāraṇabhāvato, tassa ca sahāyabhāvūpagamanato pakatūpanissayavasena paccayo. Kammārammaṇakaraṇakāle pana kammasahajātamupādānaṃ upapattibhavassa ārammaṇavasena paccayo. Kammabhavassa pana sahajātassa sahajātamupādānaṃ sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatavasena ceva hetumaggavasena ca anekadhā paccayo. Asahajātassa pana anantarassa asahajātamupādānaṃ anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanavasena, itarassa ca nānantarassa pakatūpanissayavasena, sammasanādikālesu ārammaṇādivasena ca paccayo. Tattha anantarādike upanissayapaccaye, sahajātādike ca sahajātapaccaye pakkhipitvā tathāti vuttaṃ, rūpūpahārattho vā hesa anukaḍḍhanattho vā. Tena hi upanissayakoṭiyā ceva sahajātakoṭiyā cāti atthaṃ dasseti.
在“有是生的缘”这句话里,这里的“有”指的是业有。因为业有才是生的缘,而不是生有。生本身就是生有,也就是最初结生时的诸蕴。因此说“但在这里,‘生’应当看作有变异的五蕴”,这样就挡回了那个质疑:“生不也是有吗?它怎么会是生的缘呢?”那又怎么知道“业有是生的缘”呢?因为即使外在的缘都一样,也唯独依业力才见到优劣等差别。正如世尊所说:“业区分有情,也就是依优劣性。”(中部3.289)“有变异”是指有结生的变异,不是别的变异,而从意义上说它们就是生有。那个生有本身不适合当它的因,因为就像渴爱作为欲取的缘时那样,前后等差别不可能存在。因此,为了说明只有业有才是名为生有的“生”的缘——以业缘和本性亲依止缘为缘,所以说“把业缘摄在亲依止缘里,从亲依止缘的角度说是缘”。又因为有了生才有老死,接触到老死等的愚人才会产生愁等,没有生就不会有,所以说“生……是缘”,是从亲依止的角度说为缘。由于没有广泛展开义理的判定,而且只以俱生亲依止为主来考察缘,也没有触及支等的安立,所以说“这里只是略说”等等。因为缘起考察的范围太广,不可能在这里全部得到,所以用“广说”等话来消除质疑。用“但在这里”等话表明,即使在圣典中,缘起之说也只是说了一部分。其中,“这里”指这部《梵网经》。“它的”指缘起的。“只是所需之量”指以作为见之因的受为依,只说了一部分所需之量。因为“唯量”是限定词的另一种说法,就像在“寿命只有百岁,现在还存在”等话里那样,以互相显明的方式而有其所需;或者“量”字指标准,也就是所需的标准,不超过这个。也有人说:“量字表限定,唯字表决定。”一切地方都是如此。在这里有偈颂:巴利
Bhavojātiyāti ettha bhavoti kammabhavo adhippeto. So hi jātiyā paccayo, na upapattibhavo. Jātiyeva hi upapattibhavoti, sā ca paṭhamābhinibbattakhandhā. Tena vuttaṃ ‘‘jātīti panettha savikārā pañcakkhandhā daṭṭhabbā’’ti, tenāyaṃ codanā nivattitā ‘‘nanu jātipi bhavoyeva, kathaṃ so jātiyā paccayo’’ti, kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘kammabhavo jātiyā paccayo’’ti ce? Bāhirapaccayasamattepi kammavaseneva hīnapaṇītādivisesadassanato. Yathāha bhagavā ‘‘kammaṃ satte vibhajati yadidaṃ hīnapaṇītatāyā’’ti (ma. ni. 3.289) savikārāti nibbattivikārena savikārā, na aññehi, te ca atthato upapattibhavoyeva, so eva ca tassa kāraṇaṃ bhavitumayutto taṇhāya kāmupādānassa paccayabhāve viya purimapacchimādivisesānamasambhavato, tasmā kammabhavoyeva upapattibhavasaṅkhātāya jātiyā kammapaccayena ceva pakatūpanissayapaccayena ca paccayoti atthaṃ dassetuṃ ‘‘kammapaccayaṃ upanissayeneva saṅgahetvā upanissayakoṭiyā paccayo’’ti vuttaṃ. Yasmā pana jātiyā sati jarāmaraṇaṃ, jarāmaraṇādinā phuṭṭhassa ca bālassa sokādayo sambhavanti, nāsati, tasmā jātijarāmaraṇādīnaṃ upanissayavasena paccayoti āha ‘‘jāti…pe… paccayo’’ti vitthārato atthavinicchayassa akatattā, sahajātūpanissayasīseneva paccayavicāraṇāya ca, dassitattā, aṅgādividhānassa ca anāmaṭṭhattā ‘‘ayamettha saṅkhepo’’tiādi vuttaṃ. Mahāvisayattā paṭiccasamuppādavicāraṇāya niravasesā ayaṃ kuto laddhabbāti codanamapaneti ‘‘vitthārato’’tiādinā. ‘‘Idha panassā’’tiādinā pāḷiyampi paṭiccasamuppādakathā ekadeseneva kathitāti dasseti. Tattha idhāti imasmiṃ brahmajāle. Assāti paṭiccasamuppādassa. Payojanamattamevāti diṭṭhiyā kāraṇabhūtavedanāvasena ekadesamattaṃ payojanameva. ‘‘Mattamevā’’ti hi avadhāraṇatthe pariyāyavacanaṃ ‘‘appaṃ vassasataṃ āyu, idānetarahi vijjatī’’tiādīsu viya aññamaññatthāvabodhanavasena sapayojanattā, matta-saddo vā pamāṇe, payojanasaṅkhātaṃ pamāṇameva, na taduttarīti attho. ‘‘Matta-saddo avadhāraṇe eva-saddo sanniṭṭhāne’’tipi vadanti. Evaṃ sabbattha. Hoti cettha –
“ 唯量”说的是同一个意思,“量”这个词表示标准。
或者,“量”字表示限定,另一个(“唯”字)表示决定。巴利
‘‘Mattamevāti ekatthaṃ, mattapadaṃ pamāṇake; Mattāvadhāraṇe vā, sanniṭṭhānamhi cetara’’nti.
因为缘起在这部圣典里只讲了一部分,所以注释者在这样讲说时,连同举例一起说明理由,说了“因为世尊……”等话。由此显示这样的意趣:“世尊在讲流转之说时,是以无明、渴爱、见这三者中的某一种为首来讲的;在这里,他正是以见为首来讲,因为对受来说,见是强有力的原因,所以只讲了以受为根本的那一部分缘起。”而这些经是在《增支部》第十集(A.10.61语聚)里说的。在那里说“前际不可知”,意思是:无明是在某位正等觉、或转轮王的时代生起的,不是在那之前;因此,无明的前际界限不可知——即使对我这无碍的一切知智来说,那界限也不可知,因为那界限并不存在的缘故。以“Evañcetaṃ”这句,是借这种界限的不存在来说这无明。然而“Atha ca panā”是说:虽然如此,以时间限定而说界限不存在。“Idappaccayā”的意思是:从这被称为五盖的缘,无明生起;如此以法性限定,无明的边际可知。因为在同处曾说:“什么是无明的食?‘五盖’应当说。”(A.10.61)但在复注里则说“以漏为缘”(Dī. Ni. Ṭī. 1.144),这与举例经不相符。这个缘就是“此缘”,是把“ma”字转成了“da”字。但善语者说:“因为这种用法可见,所以本来的词是‘ida’。”这是不合理的,因为随字音变化等等,各种用法都能见到。譬如随字音变化,说“amū”也见作“asū”,说“imesū”也见作“esū”;同样地,在这里,字音变化在复合词中也能见到,正如在句中一样,如“jānipati tudampatī”。这里还有什么可说呢?应当以已断无碍解的大德摩诃迦旃延长老所说为准。巴利
Ekadesenevidha pāḷiyaṃ kathitattā paṭiccasamuppādassa tathā kathane saddhiṃ udāharaṇena kāraṇaṃ dassento ‘‘bhagavā hī’’tiādimāha. Tena imamadhippāyaṃ dasseti ‘‘vaṭṭakathaṃ kathento bhagavā avijjā-taṇhā-diṭṭhīnamaññatarasīsena kathesi, tesu idha diṭṭhisīseneva kathento vedanāya diṭṭhiyā balavakāraṇattā vedanāmūlakaṃ ekadesameva paṭiccasamuppādaṃ kathesī’’ti. Etāni ca suttāni aṅguttaranikāye dasanipāte (a. ni. 10.61 vākyakhandhe) tattha purimakoṭi na paññāyatīti asukassa nāma sammāsambuddhassa, cakkavattino vā kāle avijjā uppannā, na tato pubbeti evaṃ avijjāya purimo ādimariyādo appaṭihatassa mama sabbaññutaññāṇassāpi na paññāyati tatā mariyādassa avijjamānattāti attho. Evañcetanti iminā mariyādābhāvena ayaṃ avijjā kāmaṃ vuccati. Atha ca panāti evaṃ kālaniyamena mariyādābhāvena vuccamānāpi. Idappaccayāti imasmā pañcanīvaraṇasaṅkhātapaccayā avijjā sambhavatīti evaṃ dhammaniyāmena avijjāya koṭi paññāyatīti attho. ‘‘Ko cāhāro avijjāya, ‘pañca nīvaraṇā’ tissa vacanīya’’nti (a. ni. 10.61) hi tattheva vuttaṃ, ṭīkāyaṃ pana ‘‘āsavapaccayā’’ti (dī. ni. ṭī. 1.144) āha, taṃ udāharaṇasuttena na sameti. Ayaṃ paccayo idappaccayo ma-kārassa da-kārādesavasena. Saddavidū pana ‘‘īdisassa payogassa dissanato ida-saddoyeva pakatī’’ti vadanti, ayuttamevetaṃ vaṇṇavikārādivasena nānāpayogassa dissamānattā. Yathā hi vaṇṇavikārena ‘‘amū’’ti vuttepi ‘‘asū’’ti dissati, ‘‘imesū’’ti vuttepi ‘‘esū’’ti, evamidhāpi vaṇṇavikāro ca vākye viya samāsepi labbhateva yathā ‘‘jānipati tudampatī’’ti. Kimettha vattabbaṃ, pabhinnapaṭisambhidena āyasmatā mahākaccāyanattherena vuttameva pamāṇanti daṭṭhabbaṃ.
“有爱”是指作为有结的爱。 “此缘”是指从这无明之缘。 因为说过:“什么是有爱的食?应当说‘是无明’。” “有见”是指常见。 “此缘”在这里则只是指受缘的意思。 难道不是应该只讲诸见吗?那么讲缘起又是为了什么?针对这个追问,说了“以此”等话。 这里说的是:顺着流转来讲缘起,就叫作流转之说;世尊正是通过这样讲,来显示这些执见者只要还不舍弃这种邪见,就会一直在这个缘的连锁中沉溺于轮回。 从这“有”等开始。 在这里的“有”等之中。 其余两词也是同样的方式。 以此显示没有边际的、一再的生起。 “败坏”是指以种种方式被毁坏。巴利
Bhavataṇhāyāti bhavasaññojanabhūtāya taṇhāya. Idappaccayāti imasmā avijjāpaccayā. ‘‘Ko cāhāro bhavataṇhāya, ‘avijjā’ tissa vacanīya’’nti hi vuttaṃ. Bhavadiṭṭhiyāti sassatadiṭṭhiyā. Idappaccayāti idha pana vedanāpaccayātveva attho. Nanu diṭṭhiyo eva kathetabbā, kimatthiyaṃ pana paṭiccasamuppādakathananti anuyogenāha ‘‘tenā’’tiādi. Idaṃ vuttaṃ hoti – anulomena paṭiccasamuppādakathā nāma vaṭṭakathā, taṃ kathaneneva bhagavā ete diṭṭhigatikā yāvidaṃ micchādassanaṃ na paṭinissajjanti, tāva iminā paccayaparamparena vaṭṭeyeva nimujjantīti dassesīti. Ito bhavādito. Ettha bhavādīsu. Esa nayo sesapadadvayepi. Iminā apariyantaṃ aparāparuppattiṃ dasseti. Vipannaṭṭhāti vividhena nāsitā.
离转说等的注释巴利
Vivaṭṭakathādivaṇṇanā
145 “见趣等依处”:这是说,以诸见趣的邪执之见为根据而成为依处,即依见趣而说为补特伽罗的依处。因为这是关于补特伽罗依处的法教示。“相应修行比丘依处”:是指成为相应修行的比丘们的依处,也就是说,依比丘而说为补特伽罗的依处。“离转”:就是从转起中脱离。触处是“受”的缘,而此“受”是诸见趣邪见的因;这触处下面已经说过,而说法善巧的世尊在此处又取用了它——这正是通过“由他们……”等语所要显示的。在“受业处”中,是就“受之集……”等这段圣典而说的。为了显示仅有少许差别,所以说“然而如……”等。其中“即”是指“由触集、由触灭”所说的原因。在“由食集……”等中,应当知道是指段食。因为段食在《发趣论》中说“段食对此身体以食缘为缘”,所以对由业所生的眼等也确实是支持缘。在“由名色集……”等中,名只是指受等三蕴。难道不是由于“以名色为缘而有六处”的说法,对所有六触处都应说“由名色集、由名色灭”吗?那么为什么在眼处等中说“由食集、由食灭”呢?确实,就无差别而言是这样;但在这里,为了特别显示在眼等中也有如此由食集等而生的可能性,所以应看作是这样说的。巴利
145.Diṭṭhigatikādhiṭṭhānanti diṭṭhigatikānaṃ micchāgāhadassanavasena adhiṭṭhānabhūtaṃ, diṭṭhigatikavasena puggalādhiṭṭhānanti vuttaṃ hoti. Puggalādhiṭṭhānadhammadesanā hesā. Yuttayogabhikkhuadhiṭṭhānanti yuttayogānaṃ bhikkhūnamadhiṭṭhānabhūtaṃ, bhikkhuvasena puggalādhiṭṭhānanti vuttaṃ hoti. Vivaṭṭanti vaṭṭato vigataṃ. ‘‘Yehī’’tiādinā diṭṭhigatikānaṃ micchādassanassa kāraṇabhūtāya vedanāya paccayabhūtaṃ heṭṭhā vuttameva phassāyatanamidha gahitaṃ desanākusalena bhagavatāti dasseti. Vedanākammaṭṭhāneti ‘‘vedanānaṃ samudaya’’ntiādikaṃ imaṃ pāḷiṃ sandhāya vuttaṃ. Kiñcimattameva visesoti āha ‘‘yathā panā’’tiādi. Nti ‘‘phassasamudayā, phassanirodhā’’ti vuttaṃ kāraṇaṃ. ‘‘Āhārasamudayā’’tiādīsu kabaḷīkāro āhāro veditabbo. So hi ‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 429) paṭṭhāne vacanato kammasamuṭṭhānānampi cakkhādīnaṃ upatthambhakapaccayo hotiyeva. ‘‘Nāmarūpasamudayā’’tiādīsu vedanādikkhandhattayameva nāmaṃ. Nanu ca ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti vacanato sabbesu chasu phassāyatanesu ‘‘nāmarūpasamudayā nāmarūpanirodhā’’ icceva vattabbaṃ, atha kasmā cakkhāyatanādīsu ‘‘āhārasamudayā āhāranirodhā’’ti vuttanti? Saccametaṃ avisesena, idha pana evampi cakkhādīsu sambhavatīti visesato dassetuṃ tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ.
由于仅仅以更上的了知,就已成立对见趣的了知,所以即使圣典中还没有出现,也说“他了知见”。戒、定、慧是世间与出世间混合的,而解脱在这里指较低的果等至,因为“乃至阿拉汉”是对最上果的单独说明。在这里,了知是依现量和比量,因此说“多闻持经的比丘了知”等,或者应随所得而配合。然而“开示”中的“然而”一词表示不悦之意,以此显示:虽然不来等也如实了知,但开示是以阿拉汉殊胜进趣之了知而终结于阿拉汉顶。就像金殿以宝珠为顶,开示以阿拉汉顶为终结,这是其义。在这里,以“从……了知”此语,显示与法之出离性一起的僧伽善行,因此在注释中说“谁这样了知?漏尽者了知,乃至已起观的修行者了知”,圆满地显示了比丘僧团,由此,前文所说的“也依比丘僧团而阐明”,应视为即依文句本身而阐明。巴利
Uttaritarajānaneneva diṭṭhigatassa jānanampi siddhanti katvā pāḷiyamanāgatepi ‘‘diṭṭhiñca jānātī’’ti vuttaṃ. Sīlasamādhipaññāyo lokiyalokuttaramissakā, vimutti pana ida heṭṭhimā phalasamāpattiyo ‘‘yāva arahattā’’ti aggaphalassa visuṃ vacanato. Paccakkhānumānena cettha pajānanā, tenevāha ‘‘bahussuto ganthadharo bhikkhu jānātī’’tiādi, yathālābhaṃ vā yojetabbaṃ. Desanā panāti ettha pana-saddo aruciyattho, tenimaṃ dīpeti – yadipi anāgāmiādayo yathābhūtaṃ pajānanti, tathāpi arahato ukkaṃsagativijānanavasena desanā arahattanikūṭena niṭṭhāpitāti. Suvaṇṇageho viya ratanamayakaṇṇikāya desanā arahattakaṇṇikāya niṭṭhāpitāti attho. Ettha ca ‘‘yato kho…pe… pajānātī’’ti etena dhammassa niyyānikabhāvena saddhiṃ saṅghassa suppaṭipattiṃ dasseti, teneva aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ko evaṃ jānātīti? Khīṇāsavo jānāti, yāva āraddhavipassako jānātī’’ti paripuṇṇaṃ katvā bhikkhusaṅgho dassito, tena yadetaṃ heṭṭhā vuttaṃ ‘‘bhikkhusaṅghavasenāpi dīpetu’’nti (dī. ni. aṭṭha. 1.8), taṃ yathārutavaseneva dīpitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.
146 146. 应当知道,“没有脱离说法网的见趣者”这一说法,是为了让人了解说法已经完全圆满。所谓“在网内”就是内网:虽然从实物进入的角度来说并没有成为内网,但由于依其所主张的论说而进入网内,所以称为“已入内网者”;或者说,“住在网内”就是内网者,虽然从实物上看并非内网,但由于依其所主张的论说而成为内网者,因此是“已入内网者”。在非真实的状态中要表达“作……”的意思时,加上表示变化的ī后缀,或者把词首的a变成ī,正如声论者所说的“dhavalīkāro, kabaḷīkāro”;为了显示这个意义,所以说了“此……”等。依附而住,就是沉没之后浮现出来,“浮现”就是这个意思。这里,“māna”这个词是以状态来表示状态之相,因为用尚未断除的浮现状态来表征再次浮现的状态;同样,“沉没”等中的“anta”一词也是如此。以“沉没”等语显示:虽然没有直接说沉没,但通过浮现就已经摄取了沉没。其中,以堕入恶趣为向下沉没,以有福报之生为向上浮现。同样,依照狭小地与广大地、依照于见的沉滞与奔逸、依照前际见与后际见,应当依次配合。“所摄”就是包含在内。而那种状态正是被它所系缚,所以说“以此所系”。以“不在此……”等语,显示如同所说圣典中已入之义。巴利
146.‘‘Desanājālavimutto diṭṭigatiko nāma natthī’’ti dassanaṃ desanāya kevalaparipuṇṇataṃ ñāpetunti veditabbaṃ. Anto jālassāti antojālaṃ, dabbapavesanavasena antojāle akatāpi tannissitavādappavesanavasena katāti antojālīkatā, anto jālassa tiṭṭhantīti vā antojālā, dabbavasena anantojālāpi tannissitavādavasena antojālā katāti antojālīkatā. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikāravācakato īpaccayo, antasarassa vā īkārādesoti saddavidū yathā ‘‘dhavalīkāro, kabaḷīkāro’’ti (saṃ. ni. 1.181), imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘imassā’’tiādi vuttaṃ. Nissitā avasitāva hutvā ummujjamānā ummujjantīti attho. Māna-saddo cettha bhāvenabhāvalakkhaṇattho appahīnena ummujjanabhāvena puna ummujjanabhāvassa lakkhitattā, tathā ‘‘osīdantā’’tiādīsupi anta-saddo. Ummujjaneneva avuttassāpi nimujjanassa gahaṇanti dasseti ‘‘osīdantā’’tiādinā. Tattha apāyūpapattivasena adho osīdanaṃ, sampattibhavavasena uddhamuggamanaṃ. Tathā parittabhūmimahaggatabhūmivasena, diṭṭhiyā olīnatātidhāvanavasena, pubbantānudiṭṭhiaparantānudiṭṭhivasena ca yathākkamaṃ yojetabbaṃ. Pariyāpannāti antogadhā. Tabbhāvo ca tadābaddhenāti vuttaṃ ‘‘etena ābaddhā’’ti. ‘‘Na hetthā’’tiādinā yathāvuttapāḷiyā āpannatthaṃ dasseti.
现在说明譬喻的对应关系,以“如渔夫……”等语句来说。什么是在水中作业、巡行的人呢?就是渔夫,也就是捕鱼的人。虽然圣典中也提到了渔夫的弟子,但那个弟子也是跟随渔夫而行,所以才那样说。“一万世界”是就出生之地而说的,因为证悟正是在那里生起,而其他世界也因为被这个说法涵盖而被包含在内。因为在其他地方,那些执持邪见的人也都归属在这里面,成为已入网中的人。“粗”是指明显而粗大。“彼”是指少量的水。巴利
Idāni upamāsaṃsandanamāha ‘‘kevaṭṭo viyā’’tiādinā. Ke udake vaṭṭati paricaratīti kevaṭṭo, macchabandho. Kāmaṃ kevaṭṭantevāsīpi pāḷiyaṃ vutto, so pana tadanugatikovāti tathā vuttaṃ. Dasasahassilokadhātūti jātikkhettaṃ sandhāyāha tattheva paṭivedhasambhavato, aññesañca taggahaṇeneva gahitattā. Aññatthāpi hi diṭṭhigatikā ettha pariyāpannā antojālīkatāva. Oḷārikāti pākaṭabhāvena thūlā. Tassāti parittodakassa.
147 “摄一切见故”这一说法,是通过论说所摄,来显示补特伽罗的摄属。显示自己……无碍:这是以说法善巧,说明在如前所说的诸见趣者浮沉之处,即任何有等之中,无论哪一处,自己都无所障碍。“引导”:即把众生带到他们想去的地方,而那是通过牵引的方式进行的,所以说“以颈……”等。“与引导者相似故”:这是表示相似的称呼,或者是指譬喻性的派生词。“彼……”等是说明相似性。“以颈”:这里“大众”是属格关系;在“引导”中,也应以业的关系来连接,因为nī这一词根具有双业性,而且在动词用法中,属格常常表示作者或业。对于世尊,“有之引导”已被断除,这是连接的意思。“不再结生之状态”:这是从义理上说的。因为说到“命尽”,就已经意味着不再结生之状态——不再生起正是其主要原因。“他们将不见”:这里以未来时的表达方式显示词句的成立,就像“于此,弟子将如此知、如此见、或如此作证”等说法一样。为了说明所说的意义,说“他们将达于无施设的状态”。“无施设的状态”:就是远离现在一切施设的状态;至于过去施设中的如来施设,则直到教法隐没、乃至他佛出世时,也仍然会转起,就像现在的毗婆尸等一样。因此便说“唯成假名而已”。这里“施设”指智与施设,这是语源学者所说。巴利
147.‘‘Sabbadiṭṭhīnaṃ saṅgahitattā’’ti etena vādasaṅgahaṇena puggalasaṅgahoti dasseti. Attano…pe… dassentoti desanākusalatāya yathāvuttesu diṭṭhigatikānaṃ ummujjananimujjanaṭṭhānabhūtesu katthacipi bhavādīsu attano anavarodhabhāvaṃ dassento. Nayantīti satte icchitaṭṭhānamāvahanti, taṃ pana tathāākaḍḍhanavasenāti āha ‘‘gīvāyā’’tiādi. ‘‘Nettisadisatāyā’’ti iminā sadisavohāraṃ, upamātaddhitaṃ vā dasseti. ‘‘Sā hī’’tiādi sadisatāvibhāvanā. Gīvāyāti ettha mahājanānanti sambandhīniddeso netīti etthāpi kammabhāvena sambajjhitabbo nī-saddassa dvikammikattā, ākhyātapayoge ca bahulaṃ sāmivacanassa kattukammatthajotakattā. Assāti anena bhagavatā, sā bhavanetti ucchinnāti sambandho. Puna appaṭisandhikabhāvāti sāmatthiyatthamāha. Jīvitapariyādāne vutteyeva hi puna appaṭisandhikabhāvo vutto nāma tasseva adassanassa padhānakāraṇattā. ‘‘Na dakkhantī’’ti ettha anāgatavacanavasena padasiddhi ‘‘yatra hi nāma sāvako evarūpaṃ ñassati vā dakkhati vā sakkhiṃ vā karissatī’’tiādīsu (pārā. 228; saṃ. ni. 2.202) viyāti dasseti ‘‘na dakkhissantī’’ti iminā. Kiṃ vuttaṃ hotīti āha ‘‘apaṇṇattikabhāvaṃ gamissantī’’ti. Apaṇṇattikabhāvanti ca dharamānakapaṇṇattiyā eva apaṇṇattikabhāvaṃ, atītapaṇṇattiyā pana tathāgatapaṇṇatti yāva sāsanantaradhānā, tato uddhampi aññabuddhuppādesu pavattati eva yathā adhunā vipassiādīnaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘vohāramattameva bhavissatī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.147) paññāya cettha paṇṇādesoti neruttikā.
所谓“身”,就是自体,也就是色法和非色法组成的集合。这样一来,它就像芒果树,而它的各个组成部分——比如色蕴、眼处、眼界等——就像芒果的果实,这样比喻才说得通。“彼”指的就是这个身。有以五个果为一串、以十二个果为一串、以十八个果为一串这三种,就像一串串芒果果实。这些果实聚成一串,就是“串”,也就是一捆。随彼而行的,就是跟着果柄走的,所以说“就是跟着那个果柄走的”。巴利
Kāyoti attabhāvo, yo rūpārūpadhammasamūho. Evañhissa ambarukkhasadisatā, tadavayavānañca rūpakkhandhacakkhāyatanacakkhudhātādīnaṃ ambapakkasadisatā yujjati. Tanti kāyaṃ. Pañcapakkadvādasapakkaaṭṭhārasapakkaparimāṇāti pañcapakkaparimāṇā ekā, dvādasapakkaparimāṇā ekā, aṭṭhārasapakkaparimāṇā ekāti tividhā pakkambaphalapiṇḍī viya. Piṇḍo etassāti piṇḍī, thavako. Tadanvayānīti vaṇṭānugatāni, tenāha ‘‘taṃyeva vaṇṭaṃ anugatānī’’ti.
“蛙刺毒触”是指与有毒蛙类这种特定生物的刺接触,也包括与其他毒物的接触,或者是指与存在于蛙刺中的毒接触。这里说的“蛙”,是一种带刺的水生生物,人们叫它“石龟”,据说它的尾巴尖上长着一根刺。也有人说是某种毒鱼的刺。“据说”这个词是表示传闻语气的不变词。在这里,就像茎被砍断时,挂在茎上的芒果就从芒果树上断落一样;当“有轮”被切断时,依附于它的蕴等就从相续中分离。应该知道,到这里只是经文中出现的譬喻,其余部分则是从义理中自然得出的。巴利
Maṇḍūkakaṇṭakavisasamphassanti visavantassa bhekavisesassa kaṇṭakena, tadaññena ca visena samphassaṃ, maṇḍūkakaṇṭake vijjamānassa visassa samphassaṃ vā. Sakaṇṭako jalacārī satto idha maṇḍūko nāma, yo ‘‘pāsāṇakacchapo’’ti voharanti, tassa naṅguṭṭhe aggakoṭiyaṃ ṭhito kaṇṭakotipi vadanti. Ekaṃ visamacchakaṇṭakantipi eke. Kirāti anussavanatthe nipāto. Ettha ca vaṇṭacchede vaṇṭūpanibandhānaṃ ambapakkānaṃ ambarukkhato vicchedo viya bhavanetticchede tadupanibandhānaṃ khandhādīnaṃ santānato vicchedoti ettāvatāva pāḷiyamāgataṃ opammaṃ, tadavasesaṃ pana atthato laddhamevāti daṭṭhabbaṃ.
148 佛力就是诸佛的智慧力。在“所说经的名称”这句话里,“名称”这个词是表示赞叹的语气词,用“如此名称的所说经”这种方式来赞叹这部经的功德。“来吧”是表示放下的意思。那么我现在就让他掌握。我不作戏论,就是放下。巴利
148.Buddhabalanti buddhānaṃ ñāṇabalaṃ. Kathitasuttassa nāmāti ettha nāma-saddo sambhāvane nipāto, tena ‘‘evampi nāma kathitasuttassā’’ti vuttanayena suttassa guṇaṃ sambhāveti. Handāti vossaggatthe. Tena hi adhunāva gaṇhāpessāmi. Na papañcaṃ karissāmīti vossaggaṃ karoti.
“法门”是指被称为法教的圣典。“此世利益”是指现世的利益。“他世利益”是指后世的利益,或者兼指这两种利益。把“所说的意义”也理解为法门,同样说得通,因为这里“法网”一词已经包含了经法。“在此”是指在教法之中。“那”只是一个不变词,就像“那位沙门乔达摩不曾被听闻”等语句中的用法一样。“法”是指圣典之法。由于以一切方式含摄义理,所以这里称为“义网”。同样,“法网”“梵网”“见网”在这里也应这样理解。以这种方式战胜交战,所以叫“战胜交战”;而这里的交战,是指与五魔相遇和对抗,因此说“即使天子魔”等。也就是说:以义理的成就是义网;以文句的成就,以及从戒等无过失之法来阐明,是法网;以最胜之义,即对属于梵的道、果、涅槃加以分别,是梵网;以分析诸见、阐明空性,对正见加以分别,是见网;以摧破外道言论为方法,是无上的战胜交战。应当知道,这里的义理就是这样连接的。巴利
Dhammapariyāyeti dhammadesanāsaṅkhātāya pāḷiyā. Idhatthoti diṭṭhadhammahitaṃ. Paratthoti samparāyahitaṃ, tadubhayattho vā. Bhāsitatthopi yujjati ‘‘dhammajāla’’nti ettha tantidhammassa gahitattā. Ihāti idha sāsane. Nanti nipātamattaṃ ‘‘na naṃ suto samaṇo gotamo’’tiādīsu viya. Nti dhammāti pāḷidhammā. Sabbena sabbaṃ saṅgaṇhanato atthasaṅkhātaṃ jālametthāti atthajālaṃ. Tathā dhammajālaṃ brahmajālaṃ diṭṭhijālanti etthāpi. Saṅgāmaṃ vijināti etenāti saṅgāmavijayo, saṅgāmo cettha pañcahi mārehi samāgamanaṃ abhiyujjhananti āha ‘‘devaputtamārampī’’tiādi. Atthasampattiyā hi atthajālaṃ. Byañjanasampattiyā, sīlādianavajjadhammaniddesato ca dhammajālaṃ. Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtānaṃ maggaphalanibbānānaṃ vibhattattā brahmajālaṃ. Diṭṭivivecanamukhena suññatāpakāsanena sammādiṭṭhiyā vibhattattā diṭṭhijālaṃ. Titthiyavādanimmaddanupāyattā anuttaro saṅgāmavijayoti evampettha atthayojanā veditabbā.
从序分的结尾来说,就是从名为“那时世尊已经到达”这句话所代表的序分的结束之处来说。因为这是表示界限、范围的用语。另外,从序分的结尾来说,也是因为这是在序分结束时所说的,所以是从作为序分结尾的“诸比丘,如果其他人要诽谤我……”等话来说的。因为这也是表示包含、范围的用语。而这句话是通过与动词“说了”的关联而说出来的。不过,根据“序分是初善”这句话,序分也像结语一样,是包含在经里面的。“不可得……深奥”,是对一切知智的修饰说明。巴利
Nidānāvasānatoti ‘‘atha bhagavā anuppatto’’ti vacanasaṅkhātanidānapariyosānato. Mariyādāvadhivacanañhetaṃ. Apica nidānāvasānatoti nidānapariyosāne vuttattā nidānāvasānabhūtato ‘‘mamaṃ vā bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyu’’ntiādi (dī. ni. 1.5, 6) vacanato. Ābhividhiavadhivacanañhetaṃ. Idañca ‘‘avocā’’ti kiriyāsambandhanena vuttaṃ. ‘‘Nidānena ādikalyāṇa’’nti vacanato pana nidānampi nigamanaṃ viya suttapariyāpannameva. Alabbha…pe… gambhīranti sabbaññutaññāṇassa visesanaṃ.
149 就像心里不痛快的人,因为做对自己没有好处的事,就成了对别人怀有敌意的人;正如法王在《法句经》和《自说经》中所说:巴利
149. Yathā anattamanā attano anatthacaratāya paramanā verimanā nāma honti, yathāha dhammarājā dhammapade,udāne ca –
“ 仇敌对仇敌,怨敌或对怨敌,所能做的;
心若邪向,其害于彼更甚。”巴利
‘‘Diso disaṃ yaṃ taṃ kayirā, verī vā pana verinaṃ; Micchāpaṇihitaṃ cittaṃ, pāpiyo naṃ tato kare’’ti. (dha. pa. 42; udā. 33);
这些人并不是那样心里不痛快。不过,他们是由于自己修行得利而成为心生欢喜的人,所以经文说“自心欢喜”。而自心欢喜,是因为心已被喜所摄持,这一点通过“随念佛陀”等语句显示出来。巴利
Na evamime anattamanā, ime pana attano atthacaratāya attamanā nāma hontīti āha ‘‘sakamanā’’ti. Sakamanatā ca pītiyā gahitacittattāti dasseti ‘‘buddhagatāyā’’tiādinā.
不过,从义注还有另一种解释:所谓“悦意”就是完全悦意,意思是,借这次说法,他们的心意和意图都圆满了。所谓“教说的庄严”就是教说的展现,而成就教说事业的,正是那一切知智本身。谁的声音像迦陵频伽鸟的鸣声那样甜美悦耳,谁就具有“如迦陵频伽鸟鸣般的甜美”——凭的就是这种声音。所谓“如同不死灌顶”,是说那水能平息身心的疲惫,由一切资具所制成,因为能带来长寿,所以称为“不死”;凭的就是这如同灌顶一般的水。谁的声音像梵天神的声音那样具足八支,谁就具有“梵天神之声”——凭的就是这种声音。“欢喜”就是渴爱,所以说“以渴爱之义而来”。因为界有多种含义,“欢喜”也指接近、侍奉,因此说也以接近之义而来。巴利
Ayaṃ pana aṭṭhakathāto aparo nayo – attamanāti samattamanā, imāya desanāya paripuṇṇamanasaṅkappāti attho. Desanāvilāso desanāya vijambhanaṃ, tañca desanākiccanipphādakaṃ sabbaññutaññāṇameva. Karavīkassa rutamiva mañjumadhurassaro yassāti karavīkarutamañjū, tena. Amatābhisekasadisenāti kāyacittadarathavūpasamakaṃ sabbasambhārābhisaṅkhataṃ udakaṃ dīghāyukatāsaṃvattanato amataṃ nāma. Tenābhisekasadisena. Brahmuno saro viya aṭṭhaṅgasamannāgato saro yassātibrahmassaro, tena. Abhinandatīti taṇhāyati, tenāha ‘‘taṇhāyampi āgato’’ti. Anekatthattā dhātūnaṃ abhinandantīti upagacchanti sevantīti atthoti āha ‘‘upagamanepī’’ti.
同样地,“欢喜”就是接受的意思,所以用“也以接受”来说明。而“欢喜之后”这个已经说过的意思,是通过“随喜之后”这句话来显示的,因此说“也以随喜”。巴利
Tathā abhinandantīti sampaṭicchantīti atthamāha ‘‘sampaṭicchanepī’’ti. Abhinanditvāti vuttoyevattho ‘‘anumoditvā’’ti iminā pakāsitoti sandhāya ‘‘anumodanepī’’ti vuttaṃ.
为了用偈颂的形式显示这个意思,所以说出了“善说”等话。其中,从字面上说,是“善说”;从意义上说,是“善说”。或者,通过开显戒而成为善说,通过开显空性而成为善说。或者,通过分别诸见而成为善说,通过分别能令彼见厌离的一切知智而成为善说。同样,在这里也应结合所显示的方式,如遮止对不可赞者加以赞叹等来理解。“如彼者”,是指以对可爱与不可爱平等看待等五种原因而成为如彼者。这个词的详细解释,在《大义释》中以“于可爱不可爱如彼,已舍者如彼,已吐者如彼”等(《大义释》38)宣说,这个解释在上面的注释书中也会出现。这部经之所以名为记说,是因为它顺应各处“诸比丘,何者为彼”等(《长部》1.7)想要宣说的问题而作答。记别就是记说。然而,以问答方式进行的经典,如果带有偈颂,就称为祇夜;如果没有偈颂,且没有其他分类依据,就称为记说。因此,虽然本经以问答方式进行,但与祇夜共通之处在于问答,而因为它无偈颂且无其他分类依据,就不与其他经类共通。所以,不顾及问答形式,唯以无偈颂作为记说的原因,而说“此经无偈颂,故为记说”。巴利
Imamevatthaṃ gāthābandhavasena dassetuṃ ‘‘subhāsita’’ntiādimāha. Tattha saddato subhāsitaṃ, atthato sulapitaṃ. Sīlappakāsanena vā subhāsitaṃ, suññatāpakāsanena sulapitaṃ. Diṭṭhivibhajanena vā subhāsitaṃ, tannibbedhakasabbaññutaññāṇavibhajanena sulapitaṃ. Evaṃ avaṇṇavaṇṇanisedhanādīhipi idha dassitappakārehi yojetabbaṃ. Tādinoti iṭṭhāniṭṭhesu samapekkhanādīhi pañcahi kāraṇehi tādibhūtassa. Imassa padassa vitthāro ‘‘iṭṭhāniṭṭhe tādī, cattāvīti tādī, vantāvīti tādī’’tiādinā (mahāni. 38) mahāniddese vutto, so upari aṭṭhakathāyampi āvibhavissati. Kiñcāpi ‘‘katamañca taṃ bhikkhave’’tiādinā (dī. ni. 1.7) tattha tattha pavattāya kathetukamyatāpucchāya vissajjanavasena vuttattā idaṃ suttaṃ veyyākaraṇaṃ nāma bhavati. Byākaraṇameva hi veyyākaraṇaṃ, tathāpi pucchāvissajjanāvasena pavattaṃ suttaṃ sagāthakaṃ ce, geyyaṃ nāma bhavati. Niggāthakaṃ, ce aṅgantaraheturahitañca, veyyākaraṇaṃ nāma. Iti pucchāvissajjanāvasena pavattassāpi geyyasādhāraṇato, aṅgantaraheturahitassa ca niggāthakabhāvasseva anaññasādhāraṇato pucchāvissajjanabhāvamanapekkhitvā niggāthakabhāvameva veyyākaraṇahetutāya dassento ‘‘niggāthakattā hi idaṃ veyyākaraṇa’’nti āha.
有人质问“为什么这样说”,注释者用“因为经中说的是‘正在被诵说时’”这句话来澄清。这里的“正在被诵说时”这个说法,和上文、下文都有关联,因为它既承接前面,也连接后面。这段话的意思是:由于“正在被诵说时”是用现在时态来说的,所以应当知道,并不是只在经文诵到结尾时才震动了大地,而是在六十二处都震动了。那么,既然整部经正在被诵说时,震动这个意思就能成立,难道不是指每一个邪见各自到了结尾处才结束吗?这种质疑根本站不住脚,因为它只是凭可能性来追问;而这个意思并不是仅凭可能性来说的,而是按照说法时震动的具体方式,由师父代代相传下来的。正因为是以那种方式,这个意思才被结集者收录下来,而结集者也正是按照所收录的方式来说的,所以在这里应当得出结论:否则,对于这个不是推理所能触及的意思,用推理去搅乱它就不合理了。像这一类地方都应这样理解。“以界扰动”等处的意思,应当从《大般涅槃经注释》中取得。巴利
Kasmāti codanaṃ sodheti ‘‘bhaññamāneti hi vutta’’nti iminā. Ubhayasambandhapadañhetaṃ heṭṭhā, upari ca sambajjhanato. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘bhaññamāne’’ti vattamānakālavasena vuttattā na kevalaṃ suttapariyosāneyeva, atha kho dvāsaṭṭhiyā ṭhānesu akampitthāti veditabbāti. Yadevaṃ sakalepi imasmiṃ sutte bhaññamāne akampitthāti atthoyeva sambhavati, na pana tassa tassa diṭṭhigatassa pariyosāne pariyosāneti atthoti? Nāyamanuyogo katthacipi na pavisati sambhavamatteneva anuyuñjanato, ayaṃ pana attho na sambhavamatteneva vutto, atha kho desanākāle kampanākāreneva ācariyaparamparābhatena. Teneva hi ākārenāyamattho saṅgītimāruḷho, tathāruḷhanayeneva ca saṅgahakārena vuttoti niṭṭhamettha gantabbaṃ, itarathā atakkāvacarassa imassatthassa takkapariyāhatakathanaṃ anupapannaṃ siyāti. Evamīdisesu. ‘‘Dhātukkhobhenā’’tiādīsu attho mahāparinibbānasuttavaṇṇanāya (dī. ni. aṭṭha. 2.171) gahetabbo.
在其他处也一样,这里用pi这个词把对波罗蜜的简择一并收摄进来。因为《佛种姓》中确实这样说:巴利
Aparesupīti ettha pi-saddena pāramipavicayanaṃ sampiṇḍeti. Vuttañhi buddhavaṃse –
“ 如实观照诸法之自性、作用与特相者,
以法威力,一万世界之大地震动。”巴利
‘‘Ime dhamme sammasato, sabhāvasarasalakkhaṇe; Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampathā’’ti. (bu. vaṃ. 166);
教法的建立和隐没等情形也是这样。其中,说到教法的建立,当世尊接受竹林园时,当大摩哂陀长老接受大云林园时,当大阿利多长老诵习律藏时,像这样一些时候,教法的根基已经扎下,大地就充满喜悦,仿佛在跳舞一样地震动。而说到教法的隐没,大地就像迦叶世尊的教法隐没时那样,因为“唉,这样的正法竟然隐没了”而陷入悲伤。在《譬喻》中确实这样说过:巴利
Tathā sāsanapatiṭṭhānantaradhānādayopi. Tattha sāsanapatiṭṭhāne tāva bhagavato veḷuvanapaṭiggahaṇe, mahāmahindattherassa mahāmeghavanapaṭiggahaṇe, mahāariṭṭhattherassa vinayapiṭakasajjhāyaneti evamādīsu sāsanassa mūlāni otiṇṇānīti pītivasaṃ gatā naccantā viya ayaṃ mahāpathavī kampittha. Sāsanantaradhāne pana ‘‘aho īdisassa saddhammassa antaradhāna’’nti domanassappattā viya yathā taṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhāne. Vuttañhetamapadāne –
“ 那时,这整个大地本来是不动的,却变得动摇不定;
大海也像带着忧伤,发出悲悯的声音。”巴利
‘‘Tadāyaṃ pathavī sabbā, acalā sā calācalā; Sāgaro ca sasokova, vinadī karuṇaṃ gira’’nti. (apa. 2.54.131);
前往菩提道场时,指的是在毗舍佉月满月那天,第一次走向菩提道场的时候。拾取粪扫衣时,指的是这样的时候:一个叫富那的婢女把麻布粪扫衣穿上,丢在荒坟堆里,人们抖掉那件衣服上约一升的虫子,然后安立在伟大的圣种传统上把它拾起。洗粪扫衣时,指的是洗涤那件粪扫衣的时候。《黑林经》收在增支部四集里。《瞿昙摩经》也收在同一部的三集里。以精进力,指的是在大出离时,由舍弃转轮王荣华而生的精进威力。巴利
Bodhimaṇḍūpasaṅkamaneti visākhāpuṇṇamadivase paṭhamaṃ bodhimaṇḍūpasaṅkamane. Paṃsukūlaggahaṇeti puṇṇaṃ nāma dāsiṃ pārupitvā āmakasusāne chaḍḍitassa sāṇamayapaṃsukūlassa tumbamatte pāṇe vidhunitvā mahāariyavaṃse ṭhatvā gahaṇe. Paṃsukūladhovaneti tasseva paṃsukūlassa dhovane. Kāḷakārāmasuttaṃ (a. ni. 4.24) aṅguttarāgame catukkanipāte. Gotamakasuttampi (a. ni. 3.176) tattheva tikanipāte. Vīriyabalenāti mahābhinikkhamane cakkavattisiripariccāgahetubhūtavīriyappabhāvena. Bodhimaṇḍūpasaṅkamane –
“ 就算皮肤、筋和骨头都残留下来,
让我的身体里的肉和血彻底干枯吧。”巴利
‘‘Kāmaṃ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatu; Upasussatu nissesaṃ, sarīre maṃsalohita’’nti. (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22, 237; a. ni. 2.5; 8.13; mahāni. 196; avidūrenidānakathā);
依所说具备四支精进之力,应随宜理解其义。“被稀有之速所冲击”,是指被能带来惊叹的业用之力所触动。有人说,在洗粪扫衣时,是凭世尊的福德威力。在拾取粪扫衣时,虽然看起来适合说“被稀有之速所冲击”,但因为那是偶尔才发生的,所以说为“非时震动”。但在《须大拏本生》中,因为圆满波罗蜜的福德威力而多次震动,所以成为所谓的非时震动。在作证譬喻中,因为与所要说的义理相应,所以像作证一样,说为“以作证的状态”,正如降魔之时那样。“以给予善哉”,是随顺论典而说的,如转法轮和结集之时等。巴利
Vuttacaturaṅgasamannāgatavīriyānubhāvenāti yathārahamattho veditabbo. Acchariyavegābhihatāti vimhayāvahakiriyānubhāvaghaṭṭitā. Paṃsukūladhovane bhagavato puññatejenāti vadanti. Paṃsukūlaggahaṇe yathā acchariyavegābhihatāti yuttaṃ viya dissati, taṃ pana kadāci pavattattā ‘‘akālakampanenā’’ti vuttaṃ. Vessantarajātake (jā. 2.22.1655) pana pāramīpūraṇapuññatejena anekakkhattuṃ kampitattā akālakampanaṃ nāma bhavati. Sakkhinidassane kathetabbassa atthassānurūpato sakkhi viya bhavatīti vuttaṃ ‘‘sakkhibhāvenā’’ti yathā taṃ māravijayakāle (jā. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā). Sādhukāradānenāti pakaraṇānurūpavasena vuttaṃ yathā taṃ dhammacakkappavattanasaṅgītikālādīsu (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 3.301).
“不仅”等语,是通过展示种种大地震动的情形,来说明这部经本身就具有大威神力。其中,“光林”指欢喜园。因为在律注中说,那里是教法中被称为智光的光明显现之处,所以叫“光林”。“法”指《无始相应》等法。“东面嫩芒果标记处”指东方区域中以幼芒果树为标志的地方。巴利
‘‘Na kevala’’ntiādinā anekatthapathavīkampanadassanamukhena imassa suttassa mahānubhāvatāyeva dassitā. Tattha jotivaneti nandavane. Tañhi sāsanassa ñāṇālokasaṅkhātāya jotiyā pātubhūtaṭṭhānattā jotivananti vuccatīti vinayasaṃvaṇṇanāyaṃ vuttaṃ. Dhammanti anamataggasuttādidhammaṃ. Pācīnaambalaṭṭhikaṭṭhānanti pācīnadisābhāge taruṇambarukkhena lakkhitaṭṭhānaṃ.
“如是”是指世尊说法等时候发生的地震。“多种”就是多种方式。这里的关联是:由自生者所说的《梵网》,也就是这部最胜经。“此处”是指在教法中。“如理”是指通过断除邪见、受持正见等方法和途径来修行,这就是它的意思。以上是这里注释中隐晦含义的阐明。巴利
Evanti bhagavatā desitakālādīsu pathavīkampanamatidisati. Anekasoti anekadhā. Sayambhunā desitassa brahmajālassa yassa suttaseṭṭhassāti yojanā. Idhāti imasmiṃ sāsane. Yonisoti micchādiṭṭhippahānasammādiṭṭhisamādānādinā ñāyena upāyena paṭipajjantūti attho. Ayaṃ tāvettha aṭṭhakathāya līnatthavibhāvanā.
论典理趣的注释巴利
Pakaraṇanayavaṇṇanā
从此以后,由老师护法所作;
对种种含义的说明,比如来源、理趣等。
此义我等莫忽视,此正是彼之净治;
是故亦当为宣说,令诸闻者智慧增。巴利
‘‘Ito paraṃ ācariya-dhammapālena yā katā; Samuṭṭhānādihārādi-vividhatthavibhāvanā. Na sā amhehupekkheyyā, ayañhi tabbisodhanā; Tasmā tampi pavakkhāma, sotūnaṃ ñāṇavuḍḍhiyā.
这段注释是用论典的方式对巴利圣典作义解——而所谓“论典方式”,就是铜鍱部语言中的注释方式。《阿毗达摩注》中说:“在《指导论》和《藏论》中,也有人把它称为说法者们的连接方式。”不过,因为在这部教法中,起源、目的、分类以及总义首先确定之后,注释就容易做,也容易理解,所以——巴利
Ayañhi pakaraṇanayena pāḷiyā atthavaṇṇanā – pakaraṇanayoti ca tambapaṇṇibhāsāya vaṇṇanānayo. ‘‘Nettipeṭakappakaraṇe dhammakathikānaṃ yojanānayotipi vadantī’’ti abhidhammaṭīkāyaṃ vuttaṃ. Yasmā panāyaṃ desanāya samuṭṭhānapayojanabhājanesu, piṇḍatthesu ca paṭhamaṃ niddhāritesu sukarā, hoti suviññeyyā ca, tasmā –
生起因、目的、分类,以及总义。
智者这样分辨清楚之后,接着就宣说理趣等法。巴利
Samuṭṭhānaṃ payojanaṃ, bhājanañcāpi piṇḍatthaṃ; Niddhāretvāna paṇḍito, tato hārādayo saṃse.
在这里,“起源”指的是说法的因缘。它分为两种:共通的与不共通的;共通的部分同样可以从内在和外在两方面来看。其中,共通的内在起源,就是世尊的大悲。正是被大悲所激励,世间怙主才生起了为应受调伏的众生说法的心。针对这一点,经中说:“因为对众生的悲悯,以佛眼观察世间……”等等。在这里应当知道,三时的大悲都包括在内,因为大悲的生起,正是为了通过宣说正法和施予无畏,把众生从轮回的大洪流中渡脱出来。就像大悲一样,一切知智、十力智等,也是说法的共通内在起源。因为世尊如实了知一切所知法以及它们应当被宣说的方式,也如实了知众生的根性、随眠等,凭借处非处的善巧,随应所度众生的意乐,而开示种种不同理趣的教法。至于共通的外在起源,则是梵天娑婆主与一万大梵天神眷属的劝请。由于这一劝请,法主平息了因观察法义甚深而生的少事之心,发起了说法的精勤。巴利
Tattha samuṭṭhānaṃ nāma desanānidānaṃ, taṃ sādhāraṇamasādhāraṇanti duvidhaṃ, tathā sādhāraṇampi ajjhattikabāhirato. Tattha sādhāraṇaṃ ajjhattikasamuṭṭhānaṃ nāma bhagavato mahākaruṇā. Tāya hi samussāhitassa lokanāthassa veneyyānaṃ dhammadesanāya cittaṃ udapādi, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sattesu kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesī’’tiādi. Ettha ca tividhāvatthāyapi mahākaruṇāya saṅgaho daṭṭhabbo yāvadeva saddhammadesanāhatthadānehi saṃsāramahoghato sattasantāraṇatthaṃ taduppattito. Yathā ca mahākaruṇā, evaṃ sabbaññutaññāṇadasabalañāṇādayopi desanāya sādhāraṇamajjhattikasamuṭṭhānaṃ nāma. Sabbañhi ñeyyadhammaṃ tesaṃ desetabbākāraṃ, sattānaṃ āsayānusayādikañca yāthāvato jānanto bhagavā ṭhānāṭṭhānādīsu kosallena veneyyajjhāsayānurūpaṃ vicitranayadesanaṃ pavattesi. Bāhiraṃ pana sādhāraṇasamuṭṭhānaṃ dasasahassimahābrahmaparivārassa sahampatibrahmuno ajjhesanaṃ. Tadajjhesanañhi pati dhammagambhīratāpaccavekkhaṇājanitaṃ appossukkataṃ paṭippassambhetvā dhammassāmī dhammadesanāya ussāhajāto ahosi.
不共的起源同样可以从内在和外在两方面来看,只有这两种。其中,内在的不共,就是使这部经得以宣说的大悲与说法智,这两者都属于内在的不共。因为大悲等特质在一般层面上虽然是共通的,但就大悲等殊胜层面而言,就成了不共的。至于外在的不共起源,注释书里说的是“称扬与贬斥的言说”。再者,在称扬与贬斥中,众生会生起应受调伏、嗔怒、欢喜等状态。在这里,看不见过患,就是外在的不共起源。同样,对于称扬与贬斥中的修行次第、以小小戒等多种形式存在的戒、一切知智在常见等见解处及其超越方面的无碍行境,以及如来在任何存在状态中都不被系属——众生对这些的不了解,也是外在的不共起源。巴利
Asādhāraṇampi ajjhattikabāhirato duvidhameva. Tattha ajjhattikaṃ yāya mahākaruṇāya, yena ca desanāñāṇena idaṃ suttaṃ pavattitaṃ, tadubhayameva. Sāmaññāvatthāya hi sādhāraṇampi samānaṃ mahākaruṇādivisesāvatthāya asādhāraṇaṃ bhavati, bāhiraṃ pana asādhāraṇasamuṭṭhānaṃ vaṇṇāvaṇṇabhaṇananti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Apica nindāpasaṃsāsu sattānaṃ veneyyāghātānandādibhāvamanāpatti. Tattha ca anādīnavadassanaṃ bāhiramasādhāraṇasamuṭṭhānameva, tathā nindāpasaṃsāsu paṭipajjanakkamassa, pasaṃsāvisayassa ca khuddakādivasena anekavidhassa sīlassa, sabbaññutaññāṇassa ca sassatādidiṭṭhiṭṭhāne, taduttari ca appaṭihatacāratāya, tathāgatassa ca katthacipi bhavādīsu apariyāpannatāya sattānamanavabodhopi bāhiramasādhāraṇasamuṭṭhānaṃ.
目的也有共与不共两种。其中,共的目的,是无取著般涅槃和解脱味,这是世尊一切教法所共通的,所以他说“为此而说,为此而议论”等等(《无碍解道》366)。不共的目的,则要从外道生起的因由反过来理解。因为在批评和称赞中,众生会进入应调伏、嗔害、欢喜等状态;这些状态是此教法的果,而果以因的方式推动此教法生起。果确实是以能生起它的那种力量去推动因的,这才称为“推动”,因为只有在果存在时,那种力量才成为因。或者,如前面所说的果推动世尊宣说此教法,这是阿阇梨舍利弗长老所说的。因为教法所要成就的果是可希求的,所以说它推动宣说教法的人。此外,摧毁诡诈、饶舌等各种邪命,解开六十二见的网,以见为首阐明缘起,依六触处开示四谛业处,彻底穷尽一切见趣,以及显示自身的无取著般涅槃,也都是目的。巴利
Payojanampi sādhāraṇāsādhāraṇato duvidhaṃ. Tattha sādhāraṇaṃ anupādāparinibbānaṃ vimuttirasattā sabbāyapi bhagavato desanāya, tenevāha ‘‘etadatthā kathā, etadatthā mantanā’’tiādi (pari. 366) asādhāraṇaṃ pana bāhirasamuṭṭhānato vipariyāyena veditabbaṃ. Nindāpasaṃsāsu hi sattānanveneyyāghātānandādibhāvappattiādikaṃ imissā desanāya phalabhūtaṃ kāraṇabhāvena imaṃ desanaṃ payojeti. Phalañhi taduppādakasattiyā kāraṇaṃ payojeti nāma phale satiyeva tāya sattiyā kāraṇabhāvappattito. Atha vā yathāvuttaṃ phalaṃ imāya desanāya bhagavantaṃ payojetīti ācariyasāriputtattherena vuttaṃ. Yañhi desanāya sādhetabbaṃ phalaṃ, taṃ ākaṅkhitabbattā desanāya desakaṃ payojeti nāma. Apica kuhanalapanādinānāvidhamicchājīvaviddhaṃsanaṃ, dvāsaṭṭhidiṭṭhijālaviniveṭhanaṃ, diṭṭhisīsena paccayākāravibhāvanaṃ, chaphassāyatanavasena catusaccakammaṭṭhānaniddeso, sabbadiṭṭhigatānaṃ anavasesapariyādānaṃ, attano anupādāparinibbānadīpanañca payojanameva.
而容器则是教法的所依。那些应受调伏者,他们的心随着称叹与讥嫌之相而顺从、抗拒,沉溺于诡诈等种种邪命,陷在常见等邪见的泥沼里,在戒蕴等方面不能圆满行持,又不具足佛陀功德殊胜之智——正是这些人,才是这部教法的容器。巴利
Bhājanaṃ pana desanādhiṭṭhānaṃ. Ye hi vaṇṇāvaṇṇanimittaanurodhavirodhavantacittā kuhanādivividhamicchājīvaniratā sassatādidiṭṭhipaṅkanimuggā sīlakkhandhādīsu aparipūrakārino abuddhaguṇavisesañāṇā veneyyā, te imissā desanāya bhājanaṃ.
这里的“句义”,是指根据此处能找到的词句,并结合整段经文,随其所应来归纳出的意义。通过说明嗔恨等不应作,就显示了与誓愿相符的沙门想之劝修,同样也显示了堪忍与柔和的实践、梵住的修习、信与慧的结合、念与正知的安住、思择修习之力的成就、缠与随眠的断除、自他两利的行持,以及不被世间法所染污——巴利
Piṇḍattho pana idha labbhamānapadehi, samudāyena ca suttapadena yathāsambhavaṃ saṅgahito attho. Āghātādīnaṃ akaraṇīyatāvacanena hi dassitaṃ paṭiññānurūpaṃ samaṇasaññāya niyojanaṃ, tathā khantisoraccānuṭṭhānaṃ, brahmavihārabhāvanānuyogo, saddhāpaññāsamāyogo, satisampajaññādhiṭṭhānaṃ, paṭisaṅkhānabhāvanābalasiddhi, pariyuṭṭhānānusayappahānaṃ, ubhayahitapaṭipatti, lokadhammehi anupalepo ca –
通过说明远离杀生等,显示了戒清净;由此也显示了具足惭与愧、具足慈与悲、断除违犯、彼分断除、断除恶行的杂染、成就三种远离、成就可爱可意应尊重应供养之性、获得利养恭敬与名声、成为止观的依止处、削弱不善根、种植善根、远离两种不利、于众中无所畏惧、安住不放逸、不为他人所胜伏、具足无悔等——巴利
Pāṇātipātādīhi paṭivirativacanena dassitā sīlavisuddhi, tāya ca hirottappasampatti, mettākaruṇāsamaṅgitā, vītikkamappahānaṃ, tadaṅgappahānaṃ, duccaritasaṃkilesappahānaṃ, viratittayasiddhi, piyamanāpagarubhāvanīyatānipphatti, lābhasakkārasilokasamudāgamo, samathavipassanānaṃ adhiṭṭhānabhāvo, akusalamūlatanukaraṇaṃ, kusalamūlaropanaṃ, ubhayānatthadūrīkaraṇaṃ, parisāsu visāradatā, appamādavihāro, parehi duppadhaṃsiyatā, avippaṭisārādisamaṅgitā ca –
通过“甚深”等话语,显示了对甚深法的阐明:所依不可得,即使经过不可数劫也难以遇到其出现,即使以微细的智慧也无法现前通达,即使以称为“法随”的推论智慧也难以达到,一切不安已经止息,寂静法的阐明,善妙究竟,令人不满足,成为首要,成为如实智的行境,微细的本质,以及大慧的阐明。通过“示见”等词句,显示了常见与断见的略说阐明、退缩与散乱的阐明、两者系缚的解说、邪执的宣说、邪道修行的开示、颠倒执取的告知、执取的摄持、过去际与未来际之见的安立、有见与无有见的区分、渴爱与无明的运转、有边与无边之见的解说、进入两边,以及漏、暴流、轭、烦恼、结、缚、取之差别分别——巴利
‘‘Gambhīrā’’tiādivacanehi dassitaṃ gambhīradhammavibhāvanaṃ, alabbhaneyyapatiṭṭhatā, kappānamasaṅkhyeyyenāpi dullabhapātubhāvatā, sukhumenapi ñāṇena paccakkhato paṭivijjhitumasakkuṇeyyatā, dhammanvayasaṅkhātena anumānañāṇenāpi duradhigamanīyatā, passaddhasabbadarathatā, santadhammavibhāvanaṃ, sobhanapariyosānatā, atittikarabhāvo, padhānabhāvappatti, yathābhūtañāṇagocaratā, sukhumasabhāvatā, mahāpaññāvibhāvanā ca. Diṭṭhidīpakapadehi dassitā samāsato sassataucchedadiṭṭhiyo līnatātidhāvanavibhāvanaṃ, ubhayavinibandhaniddeso , micchābhinivesakittanaṃ, kummaggapaṭipattippakāsanaṃ, vipariyesaggāhañāpanaṃ, parāmāsapariggaho, pubbantāparantānudiṭṭhipatiṭṭhāpanā, bhavavibhavadiṭṭhivibhāgā, taṇhāvijjāpavatti, antavānantavādiṭṭhiniddeso, antadvayāvatāraṇaṃ, āsavoghayogakilesaganthasaṃyojanupādānavisesavibhajanañca –
同样地,通过“受之集”等语句,显示了四圣谛的随觉与通达成就、镇伏断与正断、渴爱与无明的远离、正法住立之因的把握、教法与证法的圆满、自他两利的修行、三种慧的含摄、念与正知的践行、信与慧的结合、精进平等的运用,以及止观的成就——巴利
Tathā ‘‘vedanānaṃ samudaya’’ntiādivacanehi dassitā catunnamariyasaccānaṃ anubodhapaṭibodhasiddhi, vikkhambhanasamucchedappahānaṃ taṇhāvijjāvigamo, saddhammaṭṭhitinimittapariggaho, āgamādhigamasampatti, ubhayahitapaṭipatti, tividhapaññāpariggaho, satisampajaññānuṭṭhānaṃ, saddhāpaññāsamāyogo, vīriyasamatānuyojanaṃ, samathavipassanānipphatti ca –
通过“不知、不见”这些词句,显示了无明的成立;同样,通过“为渴爱所缚者的恐惧与挣扎”这些词句,显示了渴爱的成立。由这两者,也显示了盖与结缚两者的成立、无始轮回流转的无法断绝、对过去际的执取与对未来际的连结、依过去与现在之时而作的因缘分别、无明与渴爱彼此无法超越对方、彼此互相资助,以及慧解脱与心解脱之对立面的说明——巴利
‘‘Ajānataṃ apassata’’nti padehi dassitā avijjāsiddhi, tathā ‘‘taṇhāgatānaṃ paritassitavipphandita’’nti padehi taṇhāsiddhi, tadubhayena ca nīvaraṇasaññojanadvayasiddhi, anamataggasaṃsāravaṭṭānupacchedo, pubbantāharaṇāparantānusandhānāni, atītapaccuppannakālavasena hetuvibhāgo, avijjātaṇhānaṃ aññamaññānativattanaṃ, aññamaññūpakāritā, paññāvimutticetovimuttīnaṃ paṭipakkhaniddeso ca –
通过“那也以触为缘”这一句,说明了安立常见等(见解)是依赖缘而起的,由此也否定了诸法的常性,确立了无常性;从胜义的角度否定了作者等(的概念),说明了法尔如是性,开示了空性,并阐明了有能力、无功用以及缘相的特征——巴利
‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti padena dassitā sassatādipaññāpanassa paccayādhīnavuttitā, tena ca dhammānaṃ niccatāpaṭisedho, aniccatāpatiṭṭhāpanaṃ, paramatthato kārakādipaṭikkhepo, evaṃdhammatāniddeso, suññatāpakāsanaṃ samatthanirīha paccayalakkhaṇavibhāvanañca –
从“已断后有之引导”等语句开始,显示了世尊断德的圆满成就、明与解脱的自在状态、三学的完成、两种涅槃界的区分、四依处的圆满,以及不属于有、生趣等的超离性——巴利
‘‘Ucchinnabhavanettiko’’tiādinā dassitā bhagavato pahānasampatti, vijjāvimuttivasībhāvo, sikkhattayanipphatti, nibbānadhātudvayavibhāgo, caturadhiṭṭhānaparipūraṇaṃ, bhavayoniādīsu apariyāpannatā ca –
不过,通过整段经文,则显示了世尊在可爱与不可爱之境中如如不动的本性,也显示了在其中安立他人,解说了作为诸善法根本的两种法,教授了三学,成立了自己受苦等四种人,分辨了黑黑业报等四种业,解说了四无量心的所缘境,如实通达了集、灭等五种,阐明了六种可念法,安立了十种依止法——像这样种种应说的义理,随其相应而摄集显示出来,就是句义。巴利
Sakalena pana suttapadena dassito iṭṭhāniṭṭhesu bhagavato tādibhāvo, tattha ca paresaṃ patiṭṭhāpanaṃ, kusaladhammānaṃ ādibhūtadhammadvayaniddeso sikkhattayūpadeso, attantapādipuggalacatukkasiddhi, kaṇhakaṇhavipākādikammacatukkavibhāgo, caturappamaññāvisayaniddeso, samudayatthaṅgamādipañcakassa yathābhūtāvabodho, chasāraṇīyadhammavibhāvanā, dasanāthakadhammapatiṭṭhāpananti evamādayo yathāsambhavaṃ saṅgahetvā dassetabbā atthā piṇḍattho.
十六种承载的注释巴利
Soḷasahāravaṇṇanā
教说理趣的注释巴利
Desanāhāravaṇṇanā
现在,按照《导论》和《藏释》里所说的方法,来辨明句义等类别。其中,在以“我、世间”这种见解为立足处,又通过受、触、处等门径而被执取的五取蕴当中,排除渴爱之后的五取蕴就是苦谛。渴爱是集谛。而这个渴爱,通过“以恐惧执取,属于渴爱”以及“以受为缘而有渴爱”这些语句,还有以集谛的方式把握,在圣典中已经按它自身的样貌被把握了。以上就是经说的方法。巴利
Idāni nettiyā, peṭakopadese ca vuttanayavasena hārādīnaṃ niddhāraṇaṃ. Tattha ‘‘attā, loko’’ti ca diṭṭhiyā adhiṭṭhānabhāvena, vedanāphassāyatanādimukhena ca gahitesu pañcasu upādānakkhandhesu taṇhāvajjitā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccaṃ. Taṇhā samudayasaccaṃ. Taṃ pana ‘‘paritassanāgahaṇena taṇhāgatāna’’nti, ‘‘vedanāpaccayā taṇhā’’ti ca padehi samudayaggahaṇenañca pāḷiyaṃ sarūpena gahitameva. Ayaṃ tāva suttantanayo.
在阿毗达摩《分别论》中,依照其中所述的方式,通过“恼害”“欢喜”等词,通过“依精勤”等词,通过表明心的染污的词,通过一切见趣的词,通过善与不善的把握,通过有的把握,通过愁等的把握,通过见的把握,以及通过在各处对集起的把握——简要来说,通过阐明一切世间善法与不善法的词所涵盖的法与烦恼,就是集谛。这两者不再生起,就是灭谛。对于灭谛,应当依据经中在各处对诸受的灭尽与出离的说法,以及各别涅槃的说法和无取解脱的说法,来理解其把握方式。了知灭的行道,就是道谛。对于道谛,也应当依据其中在各处对诸受的集起等如实证知的表述,依照了知六触处的集起等如实证知的方式,以及通过导向有的牵引的断绝的说法,来理解其把握方式。巴利
Abhidhamme pana vibhaṅgappakaraṇe āgatanayena āghātānandādivacanehi, ‘‘ātappamanvāyā’’tiādipadehi, cittapadosavacanena, sabbadiṭṭhigatikapadehi, kusalākusalaggahaṇena, bhavaggahaṇena, sokādiggahaṇena, diṭṭhiggahaṇena, tattha tattha samudayaggahaṇena cāti saṅkhepato sabbalokiyakusalākusaladhammavibhāvanapadehi gahitā dhammakilesā samudayasaccaṃ. Tadubhayesamappavatti nirodhasaccaṃ. Tassa pana tattha tattha vedanānaṃ atthaṅgamanissaraṇapariyāyehi paccattaṃ nibbutivacanena, anupādāvimuttivacanena ca pāḷiyaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccaṃ. Tassapi tattha tattha vedanānaṃ samudayādīni yathābhūtapaṭivedhanāpadesena channaṃ phassāyatanānaṃ samudayādīni yathābhūtapajānanapariyāyena, bhavanettiyā ucchedavacanena ca gahaṇaṃ veditabbaṃ.
在这里,应当通过集来认识味,通过苦来认识过患,通过道与灭来认识出离。也就是说,按照四谛的方式,以及依据经中直接出现的味、过患、出离,从这些角度来理解味等。堪受教化者因此证得如是之性等,这就是果。凡是应当通过教说达成的目的,就是下面所说的用意。那本身就是果,这就是所说的含义。世尊就是为了这个目的而开示这部经。对恼害等不作所应作之事,对恼害等之果不在他人相续中修习,在毁谤与称赞中如实了知并去除——如此,为了达成各种目的,这就是方法。通过遮止对恼害等所作之事等开示,想求利益的人应当好好守护自己的心,远离那些——这是具教敕之法王的教令。这就是依味、过患、出离、果、方法、教令六个方面,显示六法特征的教说理趣。正如所说——巴利
Tattha samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇanti evaṃ catusaccavasena, yāni pāḷiyaṃ sarūpeneva āgatāni assādādīnavanissaraṇāni, tesañca vasena idha assādādayo veditabbā. Veneyyānaṃ tādibhāvāpattiādi phalaṃ. Yañhi desanāya sādhetabbaṃ heṭṭhā vuttaṃ payojanaṃ. Tadeva phalanti vuttovāyamattho. Tadatthañhi idaṃ suttaṃ bhagavatā desitaṃ. Āghātādīnamakaraṇīyatā, āghātādiphalassa ca anaññasantānabhāvitā nindāpasaṃsāsu yathāsabhāvaṃ paṭijānananibbeṭhanānīti evaṃ taṃtaṃpayojanādhigamahetu upāyo. Āghātādīnaṃ karaṇapaṭisedhanādiapadesena atthakāmehi tato cittaṃ sādhukaṃ rakkhitabbanti ayaṃ āṇārahassa dhammarājassa āṇattīti. Ayaṃ assādādīnavanissaraṇaphalūpāyāṇattivasena chabbidhadhammasandassanalakkhaṇo desanāhāro nāma. Vuttañca –
“ 味、过患与出离,并果及方便;
世尊之教令,乃瑜伽行者之教说理趣。”巴利
‘‘Assādādīnavatā , nissaraṇampi ca phalaṃ upāyo ca; Āṇattī ca bhagavato, yogīnaṃ desanāhāro’’ti.
对抉择理趣的注释巴利
Vicayahāravaṇṇanā
即使没有安立(概念设定),也还是依世俗惯用语、依随顺说法的方式而说“我的”。因为没有决定性的限定,为了表示分别取舍,就用了“或”这个字。因为具足那样的功德、为了令其面向(教法),所以称呼“诸比丘”。因为不同、因为对立,所以说“他人”;因为与功德相反、因为应受贬斥,所以说“诋毁”;因为清楚明确、因为详尽,所以说“会说”;因为具有受持的本性、因为与非法相违,所以说“法的”;因为与见和戒相结合、因为能摧毁烦恼,所以说“僧的”;因为依照所说的教示、因为文句的陈述,所以说“对此”;因为现前、因为众多,所以说“你们”;因为打击心、因为所缘被打击,所以说“恼害”;因为对所缘缩退而行、不面向所缘,因为不欢喜的状态,所以说“无因”;因为对所缘的思虑、因为作为依止,所以说“心的”;因为不能成就义利、因为一再成就非义,所以说“不喜”;因为不堪作为理由,在导师的教法中巴利
Kappanābhāvepi vohāravasena, anuvādavasena ca ‘‘mama’’nti vuttaṃ. Niyamābhāvato vikappanatthaṃ vāggahaṇaṃ. Taṃguṇasamaṅgitāya, abhimukhīkaraṇāya ca ‘‘bhikkhave’’ti āmantanaṃ. Aññabhāvato, paṭiviruddhabhāvato ca ‘‘pare’’ti vuttaṃ, vaṇṇapaṭipakkhato, avaṇṇanīyato ca ‘‘avaṇṇa’’nti, byattivasena, vitthāravasena ca ‘‘bhāseyyu’’nti, dhāraṇasabhāvato, adhammapaṭipakkhato ca ‘‘dhammassā’’ti, diṭṭhisīlehi saṃhatabhāvato, kilesānaṃ saṅghātakaraṇato ca ‘‘saṅghassā’’ti, vuttapaṭiniddesato, vacanupanyāsato ca ‘‘tatrā’’ti, sammukhībhāvato, puthubhāvato ca ‘‘tumhehī’’ti, cittassa hananato, ārammaṇābhighātato ca ‘‘āghāto’’ti, ārammaṇe saṅkocavuttiyā anabhimukhatāya, atuṭṭhākāratāya ca ‘‘appaccayo’’ti, ārammaṇacintanato, nissayato ca ‘‘cetaso’’ti, atthassa asādhanato, anu anu anatthasādhanato ca ‘‘anabhiraddhī’’ti, kāraṇānarahattā, satthusāsane
因为对于已安住者来说,无法造作,所以说“不应作”。如此,通过显示它在每一种所指意义中如何运作,并且从意义上来说——巴利
Ṭhitehi kātumasakkuṇeyyattā ca ‘‘na karaṇīyā’’ti vuttaṃ. Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ adhippetatthe pavattatānidassanena, atthaso ca –
“我的”是显示所属关系的代名词。“或”是表示选择的助词。“诸比丘”是表示称呼的名词。“他人”是显示行为者的名词。“毁谤”是显示行为对象的名词。“会说”是显示动作的动词。“法之、僧之”是显示所属关系的名词。“于此”是显示处所的代名词。“由你们”是显示行为者的代名词。“不”是表示否定的助词。“嗔怒、不满、不喜”是显示行为对象的名词。“心之”是显示所属关系的名词。“应作”是显示动作的名词。像这样,通过显示每一个词各自的特征,从字面上加以简择,就是词伺察。不过,因为害怕说得太广会太冗长,这里只是顺着注释书和它对于隐晦含义的阐明;这个意思应当由智者自己去辨明,所以我们没有详细展开。巴利
Mamanti sāminiddiṭṭhaṃ sabbanāmapadaṃ. Vāti vikappananiddiṭṭhaṃ nipātapadaṃ. Bhikkhaveti ālapananiddiṭṭhaṃ nāmapadaṃ. Pareti kattuniddiṭṭhaṃ nāmapadaṃ. Avaṇṇanti kammaniddiṭṭhaṃ nāmapadaṃ. Bhāseyyunti kiriyāniddiṭṭhaṃ ākhyātapadaṃ. Dhammassa, saṅghassāti ca sāminiddiṭṭhaṃ nāmapadaṃ. Tatrāti ādhāraniddiṭṭhaṃ sabbanāmapadaṃ. Tumhehīti kattuniddiṭṭhaṃ sabbanāmapadaṃ. Na-iti paṭisedhaniddiṭṭhaṃ nipātapadaṃ. Āghāto, appaccayo, anabhiraddhīti ca kammaniddiṭṭhaṃ nāmapadaṃ. Cetasoti sāminiddiṭṭhaṃ nāmapadaṃ. Karaṇīyāti kiriyāniddiṭṭhaṃ nāmapadanti. Evaṃ tassa tassa padassa visesatānidassanena, byañjanaso ca vicayanaṃ padavicayo. Ativitthārabhayena pana sakkāyeva aṭṭhakathaṃ, tassā ca līnatthavibhāvanaṃ anugantvā ayamattho viññunā vibhāvetunti na vitthārayimha.
如果你们当时生气或不满,还能不能分辨别人说的是好话还是坏话?这是征询同意的问题。这个问题以众生为立足点,以多种对象为立足点,以究竟义为范围,以当下为范围——像这样在一切情况下按各自情形审察问题,就是问审察。回答“不是的,尊者”,这是明确回答、完全回答、有待进一步追问的回答、世间层面的回答——像这样对一切回答按各自情形审察,就是答审察。巴利
‘‘Tatra ce tumhe assatha kupitā vā anattamanā vā, api nu tumhe paresaṃ subhāsitaṃ dubbhāsitaṃ ājāneyyāthā’’ti ayaṃ anumatipucchā. Sattādhiṭṭhānā, anekādhiṭṭhānā, paramatthavisayā, paccuppannavisayāti evaṃ sabbattha yathāsambhavaṃ pucchāvicayanaṃ pucchāvicayo. ‘‘No hetaṃ bhante’’ti idaṃ vissajjanaṃ ekaṃsabyākaraṇaṃ, niravasesaṃ, sauttaraṃ, lokiyanti evaṃ sabbassāpi vissajjanassa yathārahaṃ vicayanaṃ vissajjanāvicayo.
诸比丘,若他人对我毁谤……不应心生不悦,这第一段教导与“对我……那只会成为你们的障碍”这第二段教导相衔接。为什么?因为第一段教导遮止了心中的嗔害,而第二段教导则显示了其中的过患。同样,这第二段教导与“对我……诸比丘,你们能了知他人所说的善说与恶说吗”这第三段教导相衔接。为什么?因为第二段教导显示了其中的过患,而第三段教导则表明,即使在辨别话语含义这一点上,你们也处于无力的状态。同样,这第三段教导与“对我……而这在我们身上并不存在”这第四段教导相衔接。为什么?因为第三段教导彻底遮止了心中的嗔害,而第四段教导则显示了在遭受毁谤之处应当如何行持的方式。以这样的方法,将前文与后文衔接起来加以审察,就是前后审察。至于味审察等,则如前所述。这里的不同之处,仅仅在于显示它们的特相而已。巴利
‘‘Mamaṃ vā bhikkhave pare avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ…pe… na cetaso anabhiraddhi karaṇīyā’’ti imāya paṭhamadesanāya ‘‘mamaṃ vā…pe… tumhaṃyevassa tena antarāyo’’ti ayaṃ dutiyadesanā saṃsandati. Kasmā? Paṭhamāya manopadosaṃ nivāretvā dutiyāya tatthādīnavassa dassitattā. Tathā imāya dutiyadesanāya ‘‘mamaṃ vā…pe… api nu tumhe paresaṃ subhāsitaṃ dubbhāsitaṃ ājāneyyāthā’’ti ayaṃ tatiyadesanā saṃsandati. Kasmā? Dutiyāya tatthādīnavaṃ dassetvā tatiyāya vacanatthasallakkhaṇamattepi asamatthabhāvassa dassitattā. Tathā imāya tatiyadesanāya ‘‘mamaṃ vā…pe… na ca panetaṃ amhesu saṃvijjatī’’ti ayaṃ catutthadesanā saṃsandati. Kasmā? Tatiyāya manopadosaṃ sabbathā nivāretvā catutthāya avaṇṇaṭṭhāne paṭipajjitabbākārassa dassitattāti iminā nayena pubbena aparaṃ saṃsanditvā vicayanaṃ pubbāparavicayo. Assādavicayādayo vuttanayāva. Tesaṃ lakkhaṇasandassanamattameva hettha viseso.
“你们能分辨别人说的是善说还是恶说吗?”这个提问,和“不能,尊者”这个回答是相配的。因为一个被愤怒控制的人,根本分不清佛陀、独觉佛、圣弟子们说的善说和恶说,也分不清父母和仇敌说的善说和恶说。“诸比丘,那微小的……在赞叹如来时,他应当这样说”——这个提问,和“断除杀生,远离杀生”等回答是相配的。因为世尊具足无上的远离杀生等功德,而那戒相对于定和慧而言,只是微小的、低劣的、仅仅属于戒的层面。“诸比丘,哪些法是甚深、难见的……”等提问,和“诸比丘,有一些沙门、婆罗门思惟前际……”等回答是相配的。因为一切知智的功德,除了如来以外,以他人的智慧是无法达到、无法安立的,所以是甚深、难见、难悟、寂静、殊胜、非思量所能及、微细、唯有智者才能了知的。以这种方式,由于这里没有摄颂,只是在审察回答是否与提问相契合,所以就是随颂审察。这就是具有句、问等十一种法审察特征的抉择理趣。正如所说:“所问与所答……”等等。巴利
‘‘Api nu tumhe paresaṃ subhāsitaṃ dubbhāsitaṃ ājāneyyāthā’’ti imāya pucchāya ‘‘no hetaṃ bhante’’ti ayaṃ vissajjanā sameti. Kupito hi neva buddhapaccekabuddhaariyasāvakānaṃ na mātāpitūnaṃ na paccatthikānaṃ subhāsitadubbhāsitassa atthaṃ ājānāti. ‘‘Katamañca taṃ bhikkhave, appamattakaṃ…pe… tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyyā’’ti imāya pucchāya ‘‘pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato’’tiādikā ayaṃ vissajjanā sameti. Bhagavā hi anuttarena pāṇātipātaviramaṇādiguṇena samannāgato, tañca kho samādhiṃ, paññañca upanidhāya appamattakaṃ oramattakaṃ sīlamattakaṃ. ‘‘Katame ca te bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā’’tiādikāya pucchāya ‘‘santi bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā’’tiādikā vissajjanā sameti. Sabbaññutaññāṇaguṇā hi aññatra tathāgatā aññesaṃ ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭhattā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyāti iminā nayena vissajjanāya pucchānurūpatāvicayanameva idha saṅgahagāthāya abhāvato anugītivicayoti. Ayaṃ padapañhādiekādasadhammavicayanalakkhaṇo vicayahāro nāma. Vuttañca ‘‘yaṃ pucchitañca vissajjitañcā’’tiādi (netti. 4.2).
合理理趣的注释巴利
Yuttihārasaṃvaṇṇanā
把“我的”解释成表示所属的词,这样说是成立的,因为按语言的自然用法可以看到它这样使用,而且它和“非赞叹”也有关联。把“或”解释成表示选择的词,这样说是成立的,因为不变词有多种含义,而且这里没有确定的意思。把“诸比丘”解释成称呼语,这样说是成立的,因为可以看到这种用法正是为了这个目的,而且说法的人也期待有听受的人。像这样,从文句方面……巴利
Mamanti sāminiddeso yujjati sabhāvaniruttiyā tathāpayogadissanato, avaṇṇassa ca tadapekkhattā. Vāti vikappanatthaniddeso yujjati nepātikānamanekatthattā, ettha ca niyamābhāvato. Bhikkhaveti āmantananiddeso yujjati tadattheyeva etassa payogassa dissanato, desakassa ca paṭiggāhakāpekkhatoti evamādinā byañjanato ca –
以一切方式对一切都不生嫌恨等,能促成“如如”的状态,这是说得通的,因为面对可爱和不可爱的事物时,心是平等运作的。如果某人的心相续中生起了嫌恨等,由它们所引起的障碍只会障碍他自己的成就,这是说得通的,因为业不会转移到别的相续中去。在压倒心之后生起的嫌恨等,会让人连分辨善说和恶说都做不到,这是说得通的,因为瞋和贪具有盲目黑暗的性质。远离杀生等恶行,能让一切众生欢喜赞叹,这是说得通的,因为戒行圆满会使大名声远播。用具备甚深等殊胜功德来赞叹如来,即使只是部分,也能涵盖对全部一切知功德的把握,这是说得通的,因为这些功德不与他人共有。由不如理作意所推动的证因,会导致执著常见等论,这是说得通的,因为虚妄的网没有被拆除。由于对受等不如实了知,以受为缘,渴爱就增长,这是说得通的,因为存在着对乐味的随观;而当有感受存在时,对感受的贪染、对自我的执取、常见等执取就会翻腾起来,这是说得通的,因为因缘已经具足。以渴爱为缘,取就产生了。对于那些安立常见等论的人,以及感受与之相应的受者来说,触是原因,这是说得通的,因为如果没有根、境、识三者和合,它就不存在。以六触处为因,轮回不断,这是说得通的,因为在那里无明和渴爱尚未断除。了知六触处的集起、灭尽等,能超越一切见趣之想而安住,这是说得通的,因为现观了四谛。这六十二种一切恶见都被收进网中,这是说得通的,因为无作论等以及自在天论等都被包含在其中,正如前面已经详细解释过的那样。如来的身体已断除了有的根,这是说得通的,因为世尊以愿行圆满,安住于四念处,如实修习了七觉支。身体坏灭之后,人们将看不到他般涅槃,这是说得通的,因为到达无余涅槃时,色等任何残余都不存在。以这种方法,经中义与文的合理性得以阐明,这就叫做“合理理趣”的“合理理趣”,正如所说:“一切理趣之地”等(《导论》4.3)。巴利
Sabbena sabbaṃ āghātādīnamakaraṇaṃ tādibhāvāya saṃvattatīti yujjati iṭṭhāniṭṭhesu samappavattisabbhāvato. Yasmiṃ santāne āghātādayo uppannā, tannimittakā antarāyā tasseva sampattivibandhāya saṃvattantīti yujjati kammānaṃ santānantaresu asaṅkamanato. Cittamabhibhavitvā uppannā āghātādayo subhāsitadubbhāsitasallakkhaṇepi asamatthatāya saṃvattantīti yujjati kodhalobhānaṃ andhatamasabhāvato. Pāṇātipātādidussīlyato veramaṇī sabbasattānaṃ pāmojjapāsaṃsāya saṃvattatīti yujjati sīlasampattiyā mahato kittisaddassa abbhuggatattā. Gambhīratādivisesayuttena guṇena tathāgatassa vaṇṇanā ekadesabhūtāpi sakalasabbaññuguṇaggahaṇāya saṃvattatīti yujjati anaññasādhāraṇattā. Tajjāayonisomanasikāraparikkhatāni adhigamatakkanāni sassatavādādiabhinivesāya saṃvattantīti yujjati kappanajālassa asamugghāṭitattā. Vedanādīnaṃ anavabodhena vedanāpaccayā taṇhā vaḍḍhatīti yujjati assādānupassanāsabbhāvato, sati ca vedayitabhāve (vedayitarāge (dī. ni. ṭī. 1.149) tattha attattaniyagāho, sassatādigāho ca viparipphandatīti yujjati kāraṇassa sannihitattā. Taṇhāpaccayā hi upādānaṃ sambhavati. Sassatādivāde paññapentānaṃ, tadanucchavikañca vedanaṃ vedayantānaṃ phasso hetūti yujjati visayindriyaviññāṇasaṅgatiyā vinā tadabhāvato. Chaphassāyatananimittaṃ vaṭṭassa anupacchedoti yujjati tattha avijjātaṇhānaṃ appahīnattā. Channaṃ phassāyatanānaṃ samudayatthaṅgamādipajānanā sabbadiṭṭhigatikasaññaṃ aticca tiṭṭhatīti yujjati catusaccapaṭivedhabhāvato. Imāhiyeva dvāsaṭṭhiyā sabbadiṭṭhigatānaṃ antojālīkatabhāvoti yujjati akiriyavādādīnaṃ, issaravādādīnañca tadantogadhattā, tathā ceva heṭṭhā saṃvaṇṇitaṃ. Ucchinnabhavanettiko tathāgatassa kāyoti yujjati bhagavato abhinīhārasampattiyā catūsu satipaṭṭhānesu ṭhatvā sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ yathābhūtaṃ bhāvitattā. Kāyassa bhedā parinibbutaṃ na dakkhantīti yujjati anupādisesanibbānappattiyaṃ rūpādīsu kassacipi anavasesatoti iminā nayena atthato ca sutte byañjanatthānaṃ yuttitāvibhāvanalakkhaṇo yuttihāro nāma yathāha ‘‘sabbesaṃ hārānaṃ, yā bhūmī’’tiādi (netti. 4.3).
足处理趣的注释巴利
Padaṭṭhānahāravaṇṇanā
值得称赞与不值得称赞、相貌好与相貌丑、说的话可信与不可信等等,这些是衰败的立足处。值得称赞、相貌好、说的话可信等等,这些是圆满的立足处。同样,嗔恨等是地狱等痛苦的立足处。不造作嗔恨等,是天界圆满等一切圆满的立足处。远离杀生等,是圣者戒蕴的立足处;圣者戒蕴是圣者定蕴的立足处;圣者定蕴是圣者慧蕴的立足处。世尊以甚深等殊胜方式证悟的智,是教说智的立足处。教说智是所化众生出离整个轮回之苦的立足处。由于一切见都成了见取,它随其所应成为九种有的立足处。有是生的立足处。生是老死以及愁等苦的立足处。如实通达受的生起与灭去等,就是对四圣谛的随觉与通达。其中,随觉是通达的立足处。通达是四种沙门果的立足处。“不知、不见”就是指无明。其中,无明是行的立足处,行是识的立足处,这样一直推到受是渴爱的立足处,然后应按“缘受而有渴爱”等经文中的方式把它们连接起来。在“被渴爱所控制的人,便颤抖、挣扎”这句中,渴爱是取的立足处。在“那也只是缘于触”这句中,宣说常见等是他人邪执的立足处。邪执又因为没有听闻正法、没有亲近善士、没有如理作意、没有法随法行,所以成为听闻非正法等的立足处。在“除了触之外”等句中,触是受的立足处。六触处是触的立足处,也是整个轮回之苦的立足处。如实了知六触处的生起等,是厌离的立足处;厌离是离贪的立足处,这样一直推到无取般涅槃。世尊断除有的引导绳,是一切知智的立足处,同样也是无取般涅槃的立足处。以上就是经文中所述诸法的立足处法,以及那些法的立足处法,随其相应而确定立足处法的特相,这叫做足处理趣。正如所说:“胜者宣说正法,以及那正法的立足处”等等。巴利
Vaṇṇārahāvaṇṇadubbaṇṇatānādeyyavacanatādi vipattīnaṃ padaṭṭhānaṃ. Vaṇṇārahavaṇṇasubbaṇṇatāsaddheyyavacanatādi sampattīnaṃ padaṭṭhānaṃ. Tathā āghātādayo nirayādidukkhassa padaṭṭhānaṃ. Āghātādīnamakaraṇaṃ saggasampattiyādisabbasampattīnaṃ padaṭṭhānaṃ. Pāṇātipātādipaṭivirati ariyassa sīlakkhandhassa padaṭṭhānaṃ, ariyo sīlakkhandho ariyassa samādhikkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Ariyo samādhikkhandho ariyassa paññākkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Gambhīratādivisesayuttaṃ bhagavato paṭivedhappakārañāṇaṃ desanāñāṇassa padaṭṭhānaṃ. Desanāñāṇaṃ veneyyānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇassa padaṭṭhānaṃ. Sabbāyapi diṭṭhiyā diṭṭhupādānabhāvato sā yathārahaṃ navavidhassapi bhavassa padaṭṭhānaṃ. Bhavo jātiyā. Jāti jarāmaraṇassa, sokādīnañca padaṭṭhānaṃ. Vedanānaṃ yathābhūtaṃ samudayatthaṅgamādipaṭivedhanā catunnaṃ ariyasaccānaṃ anubodhapaṭivedho hoti. Tattha anubodho paṭivedhassa padaṭṭhānaṃ. Paṭivedho catubbidhassa sāmaññaphalassa padaṭṭhānaṃ. ‘‘Ajānataṃ apassata’’nti avijjāgahaṇaṃ. Tattha avijjā saṅkhārānaṃ padaṭṭhānaṃ, saṅkhārā viññāṇassa. Yāva vedanā taṇhāya padaṭṭhānanti netvā tesaṃ ‘‘vedanāpaccayā taṇhā’’tiādinā pāḷiyamāgatanayena sambajjhitabbaṃ. ‘‘Taṇhāgatānaṃ paritassitavipphandita’’nti ettha taṇhā upādānassa padaṭṭhānaṃ. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti ettha sassatādipaññāpanaṃ paresaṃ micchābhinivesassa padaṭṭhānaṃ. Micchābhiniveso saddhammassavanasappurisūpanissayayonisomanasikāradhammānudhammapaṭipattīhi vimukhatāya asaddhammassavanādīnañca padaṭṭhānaṃ. ‘‘Aññatra phassā’’tiādīsu phasso vedanāya padaṭṭhānaṃ. Cha phassāyatanāni phassassa, sakalassa ca vaṭṭadukkhassa padaṭṭhānaṃ. Channaṃ phassāyatanānaṃ yathābhūtaṃ samudayādipajānanaṃ nibbidāya padaṭṭhānaṃ, nibbidā virāgassātiādinā yāva anupādāparinibbānaṃ netabbaṃ. Bhagavato bhavanettisamucchedo sabbaññutāya padaṭṭhānaṃ, tathā anupādāparinibbānassa cāti. Ayaṃ sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānadhammā, tesañca padaṭṭhānadhammāti yathāsambhavaṃ padaṭṭhānadhammaniddhāraṇalakkhaṇo padaṭṭhānahāro nāma. Vuttañhi ‘‘dhammaṃ deseti jino, tassa ca dhammassa yaṃ padaṭṭhāna’’ntiādi (netti. 4.4).
特相理趣的注释巴利
Lakkhaṇahāravaṇṇanā
用“嗔恚等”来统摄,就把忿、恨、覆、恼、嫉、悭、争斗、贬损他人等收归在一起,因为它们都归入嗔恚心生起这一类,具有同一相。用“喜悦等”来统摄,就把贪欲、不正之贪、慢、过慢、骄、放逸等收归在一起,因为它们都归入贪心生起这一类,具有同一相。同样,用“嗔恚”来统摄,就把其余诸结和诸盖收归在一起,因为它们具有身结和盖的相,是同一相。用“喜悦”来统摄,就把触等收归在一起,因为它们具有行蕴的相,是同一相。用“戒”来统摄,就把增上心学和增上慧学收归在一起,因为它们具有学处的相,是同一相。用“见”来统摄,就把其余诸取收归在一起,因为它们具有取的相,是同一相。在“诸受”这里,用“受”来统摄,就把其余诸取蕴收归在一起,因为它们具有取蕴的相,是同一相。同样,用“受”来统摄属于法处、法界的受,就把一切可以作为观照对象的处和界都收归在一起,因为它们具有处的相和界的相,是同一相。在“不知、不见”这里,用“无明”来统摄,就把因、漏、暴流、轭、盖等收归在一起,因为它们具有因等的相,是同一相;同样,在“为渴爱所至者,便生战栗与动摇”这里,也是用“渴爱”来统摄。在“那也是缘于触”这里,用“触”来统摄,就把想、行、识收归在一起,因为它们作为颠倒之因,又具有蕴的相,是同一相。用“六触处”来统摄,就把其余诸蕴、处、界、根等收归在一起,因为它们作为触生起的因,又是应当观照的对象,是同一相。用“有之导向”来统摄,就把无明等杂染法收归在一起,因为它们作为轮回之因,是同一相。这就是在这部经中,对未来之法也像对已说之法一样,以同一相等方式加以抉择,名为“特相理趣颂”。正如所说:“于所说一法中,诸法同一相”等等(《导论》4.5)。巴利
Āghātādiggahaṇena kodhūpanāhamakkhapalāsaissāmacchariyasārambhaparavambhanādīnaṃ saṅgaho paṭighacittuppādapariyāpannatāya ekalakkhaṇattā. Ānandādiggahaṇena abhijjhāvisamalobhamānātimānamadappamādānaṃ saṅgaho lobhacittuppādapariyāpannatāya ekalakkhaṇattā. Tathā āghātaggahaṇena avasiṭṭhaganthanīvaraṇānaṃ saṅgaho kāyaganthanīvaraṇalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Ānandaggahaṇena phassādīnaṃ saṅgaho saṅkhārakkhandhalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Sīlaggahaṇena adhicittādhipaññāsikkhānaṃ saṅgaho sikkhālakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Diṭṭhiggahaṇena avasiṭṭhaupādānānaṃ saṅgaho upādānalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. ‘‘Vedanāna’’nti ettha vedanāggahaṇena avasiṭṭhaupādānakkhandhānaṃ saṅgaho upādānakkhandhalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Tathā dhammāyatanadhammadhātupariyāpannavedanāggahaṇena sammasanupagānaṃ sabbesampi āyatanānaṃ, dhātūnañca saṅgaho āyatanalakkhaṇena, dhātulakkhaṇena ca ekalakkhaṇattā. ‘‘Ajānataṃ apassata’’nti ettha avijjāggahaṇena hetuāsavoghayoganīvaraṇādīnaṃ saṅgaho hetādilakkhaṇena ekalakkhaṇattā, tathā ‘‘taṇhāgatānaṃ paritassitavipphandita’’nti ettha taṇhāggahaṇenapi. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti ettha phassaggahaṇena saññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ saṅgaho vipallāsahetubhāvena, khandhalakkhaṇena ca ekalakkhaṇattā. Chaphassāyatanaggahaṇena avasiṭṭhakhandhāyatanadhātindriyādīnaṃ saṅgaho phassuppattinimittatāya, sammasanīyabhāvena ca ekalakkhaṇattā. Bhavanettiggahaṇena avijjādīnaṃ saṃkilesadhammānaṃ saṅgaho vaṭṭahetubhāvena ekalakkhaṇattāti. Ayaṃ sutte anāgatepi dhamme ekalakkhaṇatādinā āgate viya niddhāraṇalakkhaṇo lakkhaṇahāro nāma. Tathā hi vuttaṃ ‘‘vuttamhi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā’’tiādi (netti. 4.5).
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15