《梵网经》·过去劫常见论的注释
1. 梵网经解释 · 71 段
过去劫常见论的注释巴利
Pubbantakappikasassatavādavaṇṇanā
28 现在为了解释“空性开示”这一段的含义,要说明它的连结,所以说了“如是”等话。其中,“所说之相”是同一个意思上的第六格,或者因为“连结”这个词在主动语态的动词表达中用作主格。所谓“比丘僧所说之相”,就是“乃至为彼世尊所”等所说的相。在圣典中,这里的关联是这样的:诸比丘,佛的功德并不只是你们所知道的这些,还有未显现的,如“诸比丘,有其他法”等广说。通过“这些见处被这样执取”等话,说明常见等见处被执取的方式是空的;通过“而不执取那认知”,说明戒等不可执取,显示无常、无实等;在那些尚未离贪的受中,外道的这些见缚会产生,而作为它们条件的痴等,通过显示感受者与作者的自性不存在,说明一切法没有我、没有我所,并显示无取般涅槃。因此,这个开示以彰显空性为主,所以说“开始空性开示”。巴利
28. Idāni suññatāpakāsanavārassatthaṃ vaṇṇento anusandhiṃ pakāsetuṃ ‘‘eva’’ntiādimāha. Tattha vuttavaṇṇassāti sahatthe chaṭṭhivacanaṃ, sāmiatthe vā anusandhi-saddassa bhāvakammavasena kiriyādesanāsu pavattanato. Bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇassāti ‘‘yāvañcidaṃ tena bhagavatā’’tiādinā vuttavaṇṇassa. Tatra pāḷiyaṃ ayaṃ sambandho – na bhikkhave, ettakā eva buddhaguṇā ye tumhākaṃ pākaṭā, apākaṭā pana ‘‘atthi bhikkhave, aññe dhammā’’ti vitthāro. ‘‘Ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃ gahitā’’tiādinā sassatādidiṭṭhiṭṭhānānaṃ yathāgahitākārassa suññabhāvappakāsanato, ‘‘tañca pajānanaṃ na parāmasatī’’ti sīlādīnañca aparāmasanīyabhāvadīpanena niccasārādivirahappakāsanato, yāsu vedanāsu avītarāgatāya bāhirānaṃ etāni diṭṭhivibandhakāni sambhavanti, tāsaṃ paccayabhūtānañca sammohādīnaṃ vedakakārakasabhāvābhāvadassanamukhena sabbadhammānaṃ attattaniyatāvirahadīpanato, anupādāparinibbānadīpanato ca ayaṃ desanā suññatāvibhāvanappadhānāti āha ‘‘suññatāpakāsanaṃ ārabhī’’ti.
“教法”是指按律等类别区分、由心确立的经教。“说法”则是对那由心确立的经教的阐明,或是如法地宣说、施设成为法的言说,或是依随顺等方式的讲说。教法与说法的差别,前面已经确定过了,就是针对这个意思而说“于说法,于教法”。“如是等”这里,“等”字涵盖了谛、自性、定、慧、本性、福、罪、所知等。正如这个“法”字,在“诸比丘,由于对四法的不了悟”等句中,指的是“谛”;在“善法、不善法”等句中,指的是“自性”;在“那些世尊是如是法”等句中,指的是“定”;在“真实、法、忍、施,此人死后不忧愁”等句中,指的是“慧”;在“诸比丘,有生法的众生,生起这样的欲求”等句中,指的是“本性”;在“善修的法带来安乐”等句中,指的是“福”;在“四波罗夷法”等句中,指的是“罪”;在“一切法以一切行相,现于佛陀世尊的智门前”等句中,指的是“所知”。“诸法存在”的意思是:空无有情、命者,只是诸法而已。为了说明“在功德上转起”是什么意思,而说“因此”等。巴利
Pariyattīti vinayādibhedabhinnā manasā vavatthāpitā tanti. Desanāti tassā tantiyā manasā vavatthāpitāya vibhāvanā, yathādhammaṃ dhammābhilāpabhūtā vā paññāpanā, anulomādivasena vā kathananti pariyattidesanānaṃ viseso pubbeyeva vavatthāpitoti imamatthaṃ sandhāya ‘‘desanāya, pariyattiya’’nti ca vuttaṃ. Evamādīsūti ettha ādi-saddena saccasabhāvasamādhipaññāpakatipuññāpattiñeyyādayo saṅgayhanti. Tathā hi ayaṃ dhamma-saddo ‘‘catunnaṃ bhikkhave, dhammānaṃ ananubodhā’’tiādīsu (a. ni. 4.1) sacce pavattati, ‘‘kusalā dhammā akusalā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 1) sabhāve, ‘‘evaṃdhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.13, 94, 145; 3.142; ma. ni. 3.167; saṃ. ni. 5.378) samādhimhi, ‘‘saccaṃ dhammo dhiti cāgo, sa ve pecca na socati’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 190) paññāyaṃ, ‘‘jātidhammānaṃ bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.131; 3.373; paṭi. ma. 1.33) pakatiyaṃ, ‘‘dhammo suciṇṇo sukhamāvahātī’’tiādīsu (su. ni. 184; theragā. 303; jā. 1.10.102; 15.385) puññe, ‘‘cattāro pārājikā dhammā’’tiādīsu (pārā. 233) āpattiyaṃ, ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthamāgacchantī’’tiādīsu (mahāni. 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5) ñeyye pavattati. Dhammā hontīti sattajīvato suññā dhammamattā hontīti attho. Kimatthiyaṃ guṇe pavattananti āha ‘‘tasmā’’tiādi.
“蚊喙之针”,是指针口蝇的喙,也就是所说的针。应当与“像没有可立足之处一样”联系起来理解。除了如来之外——也就是把如来排除在外。“难见”这个词本身就已经说明,那些法是难以深入的,所以才说“没有可立足之处”。“应被获得”就是可被得到的,那本身就是“可被获得”;或者说,被得到就是“获得”,值得被得到就是“可被获得”;不可被得到就是“不可获得”;“立足”就是它们安立的地方,或者安立本身就是“立足”;这里有不可获得的立足,就是“没有可立足之处”。这段话的意思是:如果有人不知道自己的限度,想用智慧去深入那些法,他的那种智慧就完全没有立足之地,就像蚊子的喙针落在大海里一样。因为根本无法深入,所以不可能看见它们“有这么多、是这样的”,因此说“因为甚深,所以确实难见”。而那些连看都看不见的法,深入之后一点一点去了悟就更谈不上了,所以说“因为难见,所以确实难了悟”。由于它是在被称为一切烦恼热恼止息的最高果位之顶生起的,又因为以前导和随行的方式,被寂灭一切烦恼热恼的等至所遍满,所以是“寂灭一切热恼”。由于这种状态,所以是“寂静”。意思是:道、果、涅槃这些以寂静为所缘的法,其自性并非寂静的烦恼与诸行都已不存在,所以才称为“寂静”。巴利
Makasatuṇḍasūciyāti sūcimukhamakkhikāya tuṇḍasaṅkhātāya sūciyā. Alabbhaneyyapatiṭṭho viyāti sambandho. Aññatra tathāgatāti ṭhapetvā tathāgataṃ. ‘‘Duddasā’’ti padeneva tesaṃ dhammānaṃ dukkhogāhatā pakāsitāti ‘‘alabbhaneyyapatiṭṭhā’’ icceva vuttaṃ. Labhitabbāti labbhanīyā, sā eva labbhaneyyā, labhīyate vā labbhanaṃ, tamarahatīti labbhaneyyā, na labbhaneyyā alabbhaneyyā, patiṭṭhahanti etthāti patiṭṭhā, patiṭṭhahanaṃ vā patiṭṭhā, alabbhaneyyā patiṭṭhā etthāti alabbhaneyyapatiṭṭhā. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace koci attano pamāṇaṃ ajānanto ñāṇena te dhamme ogāhituṃ ussāhaṃ kareyya, tassa taṃ ñāṇaṃ appatiṭṭhameva makasatuṇḍasūci viya mahāsamuddeti. Ogāhitumasakkuṇeyyatāya ‘‘ettakā ete īdisā vā’’ti te passituṃ na sakkāti vuttaṃ ‘‘gambhīrattā eva duddasā’’ti. Ye pana daṭṭhumeva na sakkā, tesaṃ ogāhitvā anu anu bujjhane kathā eva natthīti āha ‘‘duddasattā eva duranubodhāti. Sabbakilesapariḷāhapaṭippassaddhisaṅkhātaaggaphalamatthake samuppannatā, purecarānucaravasena nibbutasabbakilesapariḷāhasamāpattisamokiṇṇattā ca nibbutasabbapariḷāhā. Tabbhāvato santāti attho. Santārammaṇāni maggaphalanibbānāni anupasantasabhāvānaṃ kilesānaṃ, saṅkhārānañca abhāvato.
或者,就像以遍处为基础而破除遍处的虚空,以及以它为所缘的识,都是无边无际的;同样,那些以彼为所缘的诸法,其寂静的状态也应当了知——因为散乱已被彻底清除,心恒常安定,而这正是依止于恒常安定的作意之力。又像射手不偏离靶心就能射中目标一样,不偏离诸法而如实了悟其自性,这才是殊胜的味道、广大的味道。所以说“以不满足之义”,意思就是具有不让人满足的自性。因为“满足”“饱足”“令饱足”本来就是同义词。也有人把“以不满足之义”解释为“以令人希求殊胜味之义”。对于那些已经通达的人来说,只有佛陀才以一切方式成为这些法的境界,所以这不是思辨之智所能触及的领域,因此说“以最上智为境界故”等等。“微妙”,是指在所知之法中,以锐利的方式运作而显得善巧。然而,这种善巧之所以明显,是因为它在所缘上无碍而转,并且能够把握微细的所知,所以说“以细妙微细自性故”。为了证明“唯诸智者”这一限定,又说“以非愚者之境故”。巴利
Atha vā kasiṇugghāṭimākāsatabbisayaviññāṇānaṃ anantabhāvo viya susamūhatavikkhepatāya niccasamāhitassa manasikārassa vasena tadārammaṇadhammānaṃ santabhāvo veditabbo. Avirajjhitvā nimittapaṭivedho viya issāsānaṃ avirajjhitvā dhammānaṃ yathābhūtasabhāvāvabodho sāduraso mahārasova hotīti āha ‘‘atittikaraṇaṭṭhenā’’ti, atappanakaraṇasabhāvenāti attho. Sohiccaṃ titti tappananti hi pariyāyo. Atittikaraṇaṭṭhenāti patthetvā sādurasakaraṇaṭṭhenātipi atthaṃ vadanti. Paṭivedhappattānaṃ tesu ca buddhānameva sabbākārena visayabhāvūpagamanato na takkabuddhiyā gocarāti āha ‘‘uttamañāṇavisayattā’’tiādi. Nipuṇāti ñeyyesu tikkhappavattiyā chekā. Yasmā pana so chekabhāvo ārammaṇe appaṭihatavuttitāya, sukhumañeyyaggahaṇasamatthatāya ca supākaṭo hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘saṇhasukhumasabhāvattā’’ti. Paṇḍitehiyevāti avadhāraṇaṃ samatthetuṃ ‘‘bālānaṃ avisayattā’’ti āha.
这是从注释书的理路而来的另一种解释:因为能阐明律的制定等甚深且需要引导的内容,所以是“甚深”。因为即使经过无数大劫,也只是偶尔才能得见,所以是“难见”。而这里的“见”,应当理解为只有以慧眼才能见。因为被称为“法随觉”的随觉,只有某些人才有可能生起,所以是“难了悟”。因为自性是寂静的,而且对于应受调教的众生来说,它是一切功德圆满的最终归宿,所以是“寂静”。因为依靠自身的诸缘而被引导至最殊胜的状态,所以是“殊胜”。因为已经证得诸谛的真实特相,应由离思辨之人或离思辨之智所行,所以是“非思辨所行”。因为精微,或以谛、缘、行相等方式阐明精微之义,所以是“精微”。因为只有世间最胜的智者——正自觉者才能了知、才能宣说,所以是“唯智者所能了知”。巴利
Ayaṃ aṭṭhakathānayato aparo nayo – vinayapaṇṇattiādigambhīraneyyavibhāvanato gambhīrā. Kadāciyeva asaṅkhyeyye mahākappe atikkamitvāpi dullabhadassanatāya duddasā. Dassanañcettha paññācakkhuvaseneva veditabbaṃ. Dhammanvayasaṅkhātassa anubodhassa kassacideva sambhavato duranubodhā. Santasabhāvato, veneyyānañca sabbaguṇasampadānaṃ pariyosānattā santā. Attano paccayehi padhānabhāvaṃ nītatāya paṇītā. Samadhigatasaccalakkhaṇatāya atakkehi puggalehi, atakkena vā ñāṇena avacaritabbato atakkāvacarā. Nipuṇaṃ, nipuṇe vā atthe saccapaccayākārādivasena vibhāvanato nipuṇā. Loke aggapaṇḍitena sammāsambuddhena veditabbato pakāsitabbato paṇḍitavedanīyā.
因为世尊确实获得了无碍智,所以用“我是一切知者”“诸比丘,如来具足十力”等话,宣说了自己一切知等功德,因此说“自己证知、现证之后而宣说”。为了用“自己”这个词,或以简别、限定的方式,显示应当排除的含义,所以说“成为不由他导”,意思是不由他人觉悟而成为。“证知”一词,依据“无知性发生”等句中省略“y”音的用法,用“以殊胜之智”来表示。另外,“自己证知”这个词的释义是“成为不由他导”,而“现证之后”这个词的释义则是“自己……之后”。因为“自己”这个词在“现证之后”中也应当连接起来。“以殊胜之智”则是表示其原因,或者表示其工具。巴利
Anāvaraṇañāṇapaṭilābhato hi bhagavā ‘‘sabbavidūhamasmi, (ma. ni. 1.178; 2.342; dha. pa. 353; mahāva. 11) dasabalasamannāgato bhikkhave, tathāgato’’tiādinā (saṃ. ni. 2.21; 2.22) attano sabbaññutādiguṇe pakāsesi, tenevāha ‘‘sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetī’’ti. Sayaṃ-saddena, niddhāritāvadhāraṇena vā nivattetabbamatthaṃ dassetuṃ ‘‘anaññaneyyo hutvā’’ti vuttaṃ, aññehi abodhito hutvāti attho. Abhiññāti ya-kāralopo ‘‘aññāṇatā āpajjatī’’tiādīsu (pari. 296) viyāti dasseti ‘‘abhivisiṭṭhena ñāṇenā’’ti iminā. Apica ‘‘sayaṃ abhiññā’’ti padassa anaññaneyyo hutvāti atthavacanaṃ, ‘‘sacchikatvā’’ti padassa pana sayameva…pe… katvāti. Sayaṃ-saddā hi sacchikatvāti etthāpi sambajjhitabbo. Abhivisiṭṭhena ñāṇenāti ca tassa hetuvacanaṃ, karaṇavacanaṃ vā.
在这里,虽然一切知智并不像果与涅槃那样,具有应当被亲自证得的本性,但是当漏尽智已经证得时,它也就已经证得了,因此,使那一切知智现前就是现证,所以经文说“以殊胜的智现前之后”。这里的工具格表示原因,意思是:以被称为最上道智的殊胜智的证得为原因。或者,如果“殊胜智”指的是省察智,那么表示工具义的工具格也同样说得通。而这里的“宣说”应当理解为:由于成就了宣说其他所缘之谛等的功用,以及由于“唯我是一正自觉者”等语的自称。所谓“以功德法”,即依称为功德的诸法。“如实”,即如真实,依同义之“ṇya”词缀而成。巴利
Tattha kiñcāpi sabbaññutaññāṇaṃ phalanibbānāni viya sacchikātabbasabhāvaṃ na hoti, āsavakkhayañāṇe pana adhigate adhigatameva hoti, tasmā tassa paccakkhakaraṇaṃ sacchikiriyāti āha ‘‘abhivisiṭṭhena ñāṇena paccakkhaṃ katvā’’ti. Hetuatthe cetaṃ karaṇavacanaṃ, aggamaggañāṇasaṅkhātassa abhivisiṭṭhañāṇassādhigamahetūti attho. Abhivisiṭṭhañāṇanti vā paccavekkhaṇāñāṇe adhippete karaṇatthe karaṇavacanampi yujjateva. Pavedanañcettha aññāvisayānaṃ saccādīnaṃ desanākiccasādhanato, ‘‘ekomhi sammāsambuddho’’tiādinā (mahāva. 11; kathā. 405) paṭijānanato ca veditabbaṃ. Guṇadhammehīti guṇasaṅkhātehi dhammehi. Yathābhūtameva yathābhuccaṃ sakatthe ṇyapaccayavasena.
“正在说”在这里,“māna”这个词有“努力”的意思,就像“诸比丘,有一个人出现在世间……”(《增支部》1.170;《论事》405)那样,所以意思是“正在努力想说”。因为处于这种状态的人确实可以称为“想说者”,所以说了“如来……”等话。那些只说了一部分的人,也一样不能说是在正确地说话,因为那就跟说颠倒话的人一样。为了显示怎样才是正确地说话,所以说“不遗漏……”等话。由此表明,只有毫无遗漏地说,才是正确地说话。“他们能够说”这句话,是在说明“他们说”含有“有能力说”的意思,就像“他能解开这个结”(《相应部》1.23;《藏论》22;《弥兰陀问经》1.1.9)一样。那些被世尊如此赞叹的法,是哪些呢?这是连接。在“诸比丘,还有其他法……”等经文中,为了指出与所说的“一切知智”一词相矛盾,而说了“如果这样……”等。其中,“如果这样”的意思是:如果“一切知智”这样的说法存在的话。所谓“复数说明”,是针对“诸比丘,有……”等话说的。因为这里的“有”这个词也是复数,就像“有乳,有牛”等中那样,只取不变词的性质。虽然这个智从自性上说只有一个,但从相应和所缘来说,它值得用复数来表达,因此用“由于众多心……所缘”来回答。“由于与众多心相应”就是与众多心相应。“众多所缘是它的所缘”,因此称为“众多所缘”,由于这种状态,也就是说它有一切所缘。巴利
Vadamānāti ettha sattiattho mānasaddo yathā ‘‘ekapuggalo bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjatī’’ti, (a. ni. 1.170; kathā. 405) tasmā vattuṃ ussāhaṃ karontoti attho. Evaṃbhūtā hi vattukāmā nāma honti, tenāha ‘‘tathāgatassā’’tiādi . Sāvasesaṃ vadantāpi viparītavadantā viya sammā vadantīti na vattabbāti yathā sammā vadanti, tathā dassetuṃ ‘‘ahāpetvā’’tiādi vuttaṃ. Tena hi anavasesavadanameva sammā vadananti dasseti. ‘‘Vattuṃ sakkuṇeyyu’’nti iminā ca ‘‘vadeyyu’’nti etassa samatthanatthabhāvamāha yathā ‘‘so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti (saṃ. ni. 1.23; peṭako. 22; mi. pa. 1.1.9) ye evaṃ bhagavatā thomitā, te dhammā katameti yojanā. ‘‘Atthi bhikkhave, aññeva dhammā’’tiādipāḷiyā ‘‘sabbaññutaññāṇa’’nti vuttavacanassa virodhibhāvaṃ codento ‘‘yadi eva’’ntiādimāha. Tattha yadi evanti evaṃ ‘‘sabbaññutaññāṇa’’nti vuttavacanaṃ yadi siyāti attho. Bahuvacananiddesoti ‘‘atthi bhikkhave’’tiādīni sandhāya vuttaṃ. Atthi-saddopi hi idha bahuvacanoyeva ‘‘atthi khīrā, atthi gāvo’’tiādīsu viya nipātabhāvasseva icchitattā. Yadipi tadidaṃ ñāṇaṃ ekameva sabhāvato, tathāpi sampayogato, ārammaṇato ca puthuvacanappayogamarahatīti vissajjeti ‘‘puthucitta…pe… rammaṇato’’ti iminā. Puthucittasamāyogatoti puthūhi cittehi sampayogato. Puthūni ārammaṇāni etassāti puthuārammaṇaṃ, tabbhāvato sabbārammaṇattāti vuttaṃ hoti.
另外,“众多所缘是它的所缘”,所以叫“众多所缘为所缘”。在这个意思上,就像“驼唇”“欲界”等说法那样,省略了其中一个“所缘”词,而说成“从众多所缘”。由此显示:它成就了众多智的作用。因为这种智确实如此:在三时中是无碍智,是简别四生的智,是简别五趣的智,是六种不共智中其余的不共智,是分别七种圣者的智,是在八种大众中不动摇的智,是遍知九种众生居处的智,是十力智等。对于这样无量百千种分类的智,它随其可能而成就相应的作用;应当知道,这是因为甚至那些成为彼等所缘的众多法,也成为此智的所缘。“因为此……”等,是依次解释。“如所说……”等,是以能成立的方式引出《无碍解道》的经文。其中,“于过去法”处,为了排除以一次的方式而成为众多所缘,显示以多次的方式次第转起,所以说“以再三生起的方式”。因为一切知智也是在诸境中次第转起的,并非如外道所说的一次就是如此:“一切知者一次就知道一切,不是次第的。”巴利
Apica puthu ārammaṇaṃ ārammaṇametassāti puthuārammaṇārammaṇanti etasmiṃ atthe ‘‘oṭṭhamukho, kāmāvacara’’ntiādīsu viya ekassa ārammaṇasaddassa lopaṃ katvā ‘‘puthuārammaṇato’’ti vuttaṃ, tenassa puthuñāṇakiccasādhakattaṃ dasseti. Tathā hetaṃ ñāṇaṃ tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ, catuyoniparicchedakañāṇaṃ, pañcagatiparicchedakañāṇaṃ, chasu asādhāraṇañāṇesu sesāsādhāraṇañāṇāni, sattāriyapuggalavibhāvanakañāṇaṃ, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ, navasattāvāsaparijānanañāṇaṃ, dasabalañāṇanti evamādīnaṃ anekasatasahassabhedānaṃ ñāṇānaṃ yathāsambhavaṃ kiccaṃ sādheti, tesaṃ ārammaṇabhūtānaṃ anekesampi dhammānaṃ tadārammaṇabhāvatoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tañhī’’tiādi yathākkamaṃ tabbivaraṇaṃ. ‘‘Yathāhā’’tiādinā paṭisambhidāmaggapāḷiṃ sādhakabhāvena dasseti. Tatthāti atītadhamme. Ekavāravasena puthuārammaṇabhāvaṃ nivattetvā anekavāravasena kamappavattiyā taṃ dassetuṃ ‘‘punappunaṃ uppattivasenā’’ti vuttaṃ. Kamenāpi hi sabbaññutaññāṇaṃ visayesu pavattati, na tathā sakiṃyeva . Yathā bāhirakā vadanti ‘‘sakiṃyeva sabbaññū sabbaṃ jānāti, na kamenā’’ti.
如果这样,对于不可思维、不可计量的种种所知,一个有局限的智怎么能完全通达呢?又是谁说过“一切知智是有局限的”呢?因为那个智就像所知一样是没有局限的。确实这样说过:“有多少智,就有多少所知;有多少所知,就有多少智。”即便如此,对于按种类、地域、自性等,以及按方向、地点、时间等而分成无数差别的所知,当它被次第认知时,完全通达岂不是根本不可能吗?并非如此。因为凡是世尊想要知道的,不论是全部还是一部分,智都以无障碍的方式直接现前。又因为心不散乱,世尊一切时候都处于定中,所以想要知道的事物直接现前这一点无法被否定。确实这样说过:“佛陀世尊的智系于愿望”等等。那么,在这里难道不应该这样理解吗:就像从远处看画布的人,或者观“一切法无我”的观禅者,在同时了知许多法的时候,世尊的智是以不确定的形象生起的?应该这样理解,因为佛智具有不可思议的威力。因此他说:“佛的境界不可思议。”不过,这里的结论是:世尊获得了能以一切方式了知一切法、系于愿望而转起的无障碍智,由于断除了一切所知障,他的相续能够通达一切法,所以被称为一切知者。并不是说一次就了知了一切法,就像火因为相续燃烧的能力而被称为“烧尽一切”一样。巴利
Yadi evaṃ acinteyyāparimeyyappabhedassa ñeyyassa paricchedavatā ekena ñāṇena niravasesato kathaṃ paṭivedhoti, ko vā evamāha ‘‘paricchedavantaṃ sabbaññutaññāṇa’’nti. Aparicchedañhi taṃ ñāṇaṃ ñeyyamiva. Vuttañhetaṃ ‘‘yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ ñeyyaṃ. Yāvatakaṃ ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇa’’nti (mahāni. 69, 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5 adhippāyatthameva gahitaṃ viya dissati) evampi jātibhūmisabhāvādivasena, disādesakālādivasena ca anekabhedabhinne ñeyye kamena gayhamāne anavasesapaṭivedho na sambhavatiyevāti? Nayidamevaṃ. Yañhi kiñci bhagavatā ñātumicchitaṃ sakalamekadeso vā, tattha appaṭihatacāritāya paccakkhato ñāṇaṃ pavattati. Vikkhepābhāvato ca bhagavā sabbakālaṃ samāhitoti ñātumicchitassa paccakkhabhāvo na sakkā nivāretuṃ. Vuttañhi ‘‘ākaṅkhāpaṭibaddhaṃ buddhassa bhagavato ñāṇa’’ntiādi, (mahāni. 69, 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5) nanu cettha dūrato cittapaṭaṃ passantānaṃ viya, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti vipassantānaṃ viya ca anekadhammāvabodhakāle anirūpitarūpena bhagavato ñāṇaṃ pavattatīti gahetabbanti? Gahetabbaṃ acinteyyānubhāvatāya buddhañāṇassa. Tenevāha ‘‘buddhavisayo acinteyyo’’ti, (a. ni. 4.77) idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – sabbākārena sabbadhammāvabodhanasamatthassa ākaṅkhāpaṭibaddhavuttino anāvaraṇañāṇassa paṭilābhena bhagavā santānena sabbadhammapaṭivedhasamattho ahosi sabbaneyyāvaraṇassa pahānato, tasmā sabbaññū, na sakiṃyeva sabbadhammāvabodhato yathāsantānena sabbassa indhanassa dahanasamatthatāya pāvako ‘‘sabbabhū’’ti vuccatīti.
这个意思虽然前面已经详细讲过,但为了用不同的方式利益听众,也为了厘清这部古注,现在再作说明。所以在这种情况下,不必在这里追究重复的过失。这里,世尊的十力等智虽然也是不共的,但因为那些智以局部为所缘,所以不能说它们已经无余地摄尽了佛陀的功德。而一切知智以无余为所缘,一旦摄取了它,就等于摄取了一切佛陀功德。因此应当知道,随顺经文的义趣,这里所摄取的就是那个智。经中也说“凡正确宣说如来实德者应当这样说”,所开显的正是这个智,因为离开它之外,再没有别的以无余为所缘的智,而且只有以无余为所缘,才可能如实正确地宣说。巴利
Kāmañcāyamattho pubbe vitthāritoyeva, pakārantarena pana sotujanānuggahakāmatāya, imissā ca porāṇasaṃvaṇṇanāvisodhanavasena pavattattā puna vibhāvitoti na cettha punaruttidoso pariyesitabbo, evamīdisesu. Ettha ca kiñcāpi bhagavato dasabalādiñāṇānipi anaññasādhāraṇāni, sabbadesavisayattā pana tesaṃ ñāṇānaṃ na tehi buddhaguṇā ahāpetvā gahitā nāma honti. Sabbaññutaññāṇassa pana nippadesavisayattā tasmiṃ gahite sabbepi buddhaguṇā gahitā eva nāma honti, tasmā pāḷiatthānusārena tadeva ñāṇaṃ gahitanti veditabbaṃ. Pāḷiyampi hi ‘‘yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyu’’nti tameva pakāsitaṃ tamantarena aññassa nippadesavisayassa abhāvato, nippadesavisayeneva ca yathābhuccaṃ sammā vadanasambhavatoti.
这里“aññevā”中的 eva 这个词表示确定,为了说明这一点,才说“aññevā 在这里是表示限定的说法”;“表示限定的说法”就是“表示确定的说法”,而确定也就是限定。“怎么确定呢?”于是说出“aññevā”等话。通过“不是离杀生等”这个限定,显示被排除的内容。而这个 eva 词就像 ca 词一样,并不固定在一处,凡是说到的地方,出于表达的需要,在别的地方也会出现,所以说“甚深”等话。又用 iti 这个词涵盖起始的意义,显示被排除的情况是:难见而非易见,难通达而非易通达,寂静而非躁动,殊胜而非低劣,非思惟所行境而非思惟所行境,微细而非粗浅,唯智者所证知而非愚者所证知。以一切句来说,就是直到“唯智者所证知”这一句为止的所有句子。巴利
Aññevāti ettha eva-saddo sanniṭṭhāpanatthoti dassetuṃ ‘‘aññevāti idaṃ panettha vavatthāpanavacana’’nti vuttaṃ, vavatthāpanavacananti ca sanniṭṭhāpanavacananti attho, sanniṭṭhāpanañca avadhāraṇameva. Kathanti āha ‘‘aññevā’’tiādi. ‘‘Na pāṇātipātā veramaṇiādayo’’ti iminā avadhāraṇena nivattitaṃ dasseti. Ayañca eva-saddo aniyatadesatāya ca-saddo viya yattha vutto, tato aññatthāpi vacanicchāvasena upatiṭṭhatīti āha ‘‘gambhīrāvā’’tiādi. Iti-saddena ca ādiatthena duddasāva na sudasā, duranubodhāva na suranubodhā, santāva na darathā, paṇītāva na hīnā, atakkāvacarāva na takkāvacarā, nipuṇāva na lūkhā, paṇḍitavedanīyāva na bālavedanīyāti nivattitaṃ dasseti. Sabbapadehīti yāva ‘‘paṇḍitavedanīyā’’ti idaṃ padaṃ, tāva sabbapadehi.
像这样,为了用道理来强化“应当遮止”这一点,就说“声闻波罗蜜智”等等。这里,“声闻波罗蜜智”是指声闻弟子因为圆满了布施等波罗蜜而成就的智,这种智分为三明、六神通、四无碍解;同样,也指独觉的独觉智。“从此”:就是从声闻波罗蜜智。“于此”:就是在声闻波罗蜜智中。“从此亦”:就是从紧接着说到的独觉智起。用api这个词,或者用pi这个词,来推想并表示“更何况声闻波罗蜜智”。“于此亦”:就是在独觉智中也是。“从此则”:就是从一切知智起。所以意思是:在这里,也就是在一切知智中,能够获得确定。在甚深法中有殊胜;或者可以说,比起甚深者,它是因殊胜故而是甚深。这甚深与那甚深,因为相对于它们来说是殊胜的,所以是甚深,也就是更甚深。这里仅仅用tara这个词,就已经成立了简别。巴利
Evaṃ nivattetabbataṃ yuttiyā daḷhīkaronto ‘‘sāvakapāramiñāṇa’’ntiādimāha. Tattha sāvakapāramiñāṇanti sāvakānaṃ dānādipāramipāripūriyā nipphannaṃ vijjattayachaḷabhiññācatupaṭisambhidābhedaṃ ñāṇaṃ, tathā paccekabuddhānaṃ paccekabodhiñāṇaṃ. Tatoti sāvakapāramiñāṇato. Tatthāti sāvakapāramiñāṇe. Tatopīti anantaraniddiṭṭhato paccekabodhiñāṇatopi. Api-saddena, pi-saddena vā ko pana vādo sāvakapāramiñāṇatoti sambhāveti. Tatthāpīti paccekabodhiñāṇepi. Ito panāti sabbaññutaññāṇato pana, tasmā ettha sabbaññutaññāṇe vavatthānaṃ labbhatīti adhippāyo. Gambhīresu visesā, gambhīrānaṃ vā visesena gambhīrā. Ayañca gambhīro ayañca gambhīro ime imesaṃ visesena gambhīrāti vā gambhīratarā. Tarasaddenevettha byavacchedanaṃ siddhaṃ.
这里的搭配应当这样理解:声闻波罗蜜智虽然相对于更低的、更低的有学智和凡夫智来说是甚深的,但相对于独觉智来说就没有那么甚深,所以不能判定它“就是甚深”;同样,独觉智相对于前面所说的智来说是甚深的,但相对于一切知智来说就没有那么甚深,所以也不能判定它“就是甚深”。因此,在这两者上无法作出确定的分判。然而,一切知智之法不像声闻波罗蜜智等那样,相对于某些智会失去甚深性,所以可以确定它“就是甚深”。再者,正如这里所示的确定方式,声闻波罗蜜智是难见的;而“独觉智比它更难见,因此在那里没有确定”等等,应当依此类推来理解确定之不可能,所以经文才说“同样,应知难见……乃至……应当理解”。巴利
Etthāyaṃ yojanā – kiñcāpi sāvakapāramiñāṇaṃ heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ sekkhañāṇaṃ puthujjanañāṇañca upādāya gambhīraṃ, paccekabodhiñāṇaṃ pana upādāya na tathā gambhīranti ‘‘gambhīramevā’’ti na sakkā byavacchijjituṃ, tathā paccekabodhiñāṇampi yathāvuttaṃ ñāṇamupādāya gambhīraṃ, sabbaññutaññāṇaṃ pana upādāya na evaṃ gambhīranti ‘‘gambhīramevā’’ti na sakkā byavacchijjituṃ, tasmā tattha vavatthānaṃ na labbhati. Sabbaññutaññāṇadhammā pana sāvakapāramiñāṇādīnamiva kiñci upādāya gambhīrābhāvābhāvato ‘‘gambhīrā evā’’ti vavatthānaṃ labbhatīti. Yathā cettha vavatthānaṃ dassitaṃ, evaṃ sāvakapāramiñāṇaṃ duddasaṃ. ‘‘Paccekabodhiñāṇaṃ pana tato duddasataranti tattha vavatthānaṃ natthī’’tiādinā vavatthānasambhavo netabbo, tenevāha ‘‘tathā duddasāva…pe… veditabba’’nti.
“问与答”也是一种读法,意思是对那个问题的解答。“此”指前面所说的解答语句。“如是”指以这种分析诸见的方式。这里的意趣是:且先置此不论——显示佛陀无余功德,要借助方便,因此,哪怕只是一切知智,也须靠具备多种所依与所缘的智的作用才能成就,经文这才以“诸比丘,有其他的法”等(长部1.18)这样的复数形式把它列出。可是,解答它的时候,为什么不用以谛、缘起等境的差别为依据的不共分别方式,反而以分析诸有依之见的分别方式来开始呢?这是为了说明:分析谛、缘起等是不共的,只属于一切知智的范围;同样,对无余诸见的分析也是如此,所以经文以“诸佛的……”等语开始。其中,“处”指原因。“吼声广大”:所应宣说的义理既多种多样,又难以理解,所以以种种理路展开的说法之吼声广大、宽广而多面。“智深入”:正因如此,说法智在细分开示所应宣说的法时深入其中,意思是说,它深入之后仿佛安住于其中。巴利
Pucchāvissajjanantipi pāṭho, tassā pucchāya vissajjananti attho. Etanti yathāvuttaṃ vissajjanavacanaṃ. Evanti iminā diṭṭhīnaṃ vibhajanākārena. Etthāyamadhippāyo – bhavatu tāva niravasesabuddhaguṇavibhāvanupāyabhāvato sabbaññutaññāṇameva ekampi puthunissayārammaṇañāṇakiccasiddhiyā ‘‘atthi bhikkhave, aññeva dhammā’’tiādinā (dī. ni. 1.18) bahuvacanena uddiṭṭhaṃ, tassa pana vissajjanaṃ saccapaccayākārādivisayavisesavasena anaññasādhāraṇena vibhajananayena anārabhitvā sanissayānaṃ diṭṭhigatānaṃ vibhajananayena kasmā āraddhanti? Tattha yathā saccapaccayākārādīnaṃ vibhajanaṃ anaññasādhāraṇaṃ sabbaññutaññāṇasseva visayo, evaṃ niravasesadiṭṭhigatavibhajanampīti dassetuṃ ‘‘buddhānañhī’’tiādi āraddhaṃ, tattha ṭhānānīti kāraṇāni. Gajjitaṃ mahantaṃ hotīti desetabbassa atthassa anekavidhatāya, dubbiññeyyatāya ca nānānayehi pavattamānaṃ desanāgajjitaṃ mahantaṃ vipulaṃ, bahuppabhedañca hoti . Ñāṇaṃ anupavisatīti tato eva ca desanāñāṇaṃ desetabbadhamme vibhāgaso kurumānaṃ anupavisati, te anupavisitvā ṭhitaṃ viya hotīti attho.
佛陀智慧的伟大由此显现:对于这样深奥的法,能宣说它、能证悟它的人——也就是诸佛的宣说智和证悟智——其殊胜广大就变得清清楚楚。说“宣说是深奥的”,意思是:这些法有四类,其本性就是深奥的;而宣说它们时,既然是按照应当宣说的方式来宣说,宣说本身也就深奥。而诸佛的宣说,无论在什么地方、什么时候,都是通过三乘这个门径来进行的,所以说“被三相所触、与空性相应”——也就是被三种法印所触,与无我、无我所的空性相应,这就是它的意思。在这里,依据“世尊的一切语业都以智为先导、以智为随转”(大义释 69,156;小义释 85;无碍解道 3.5;导论 15)这句话,世尊的一切宣说没有一样是离开智慧的;而且他的精进力平等、行为如狮子一般,所以在一切处都以同等的努力而现起。然而,按照所应宣说的法来看,宣说特别以智慧深入其中,因此也就更为深奥,应当这样理解。巴利
Buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyatīti evaṃvidhassa nāma dhammassa desakaṃ, paṭivedhakañcāti buddhānaṃ desanāñāṇassa, paṭivedhañāṇassa ca uḷārabhāvo pākaṭo hoti. Desanā gambhīrā hotīti sabhāvena gambhīrānaṃ tesaṃ catubbidhānampi desanā desetabbavasena gambhīrāva hoti, sā pana buddhānaṃ desanā sabbattha, sabbadā ca yānattayamukhenevāti vuttaṃ ‘‘tilakkhaṇāhatā suññatāpaṭisaṃyuttā’’ti, tīhi lakkhaṇehi āhatā, attattaniyato suññabhāvapaṭisaññuttā cāti attho. Ettha ca kiñcāpi ‘‘sabbaṃ vacīkammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattī’’ti (mahāni. 69, 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5; netti. 15) vacanato sabbāpi bhagavato desanā ñāṇarahitā nāma natthi, samasamaparakkamanavasena sīhasamānavuttitāya ca sabbattha samānussāhappavatti, desetabbadhammavasena pana desanā visesato ñāṇena anupaviṭṭhā, gambhīratarā ca hotīti daṭṭhabbaṃ.
那么,当涉及律的制定时,开示怎么会被三法印所打击、与空性相应呢?难道那里仅仅只是律的制定吗?并非那里仅仅只是律的制定。因为即使在那里,随顺集会大众的意乐而展开的开示,也在阐明诸行的无常等性、一切法的无我无我所,并显示空性,所以经中说“以种种方式作了法谈”等等。“律的制定”就是律的安立。如果把 ñña 写成 ṇṇa,也有 vinayapaṇṇatti 这种读法。“地之差别”指诸法的状态差别和处所差别。因为诸法存在于其中,所以称为“地”,这既指状态差别,也指处所。其中,状态差别是指念等法分为念处、根、力、觉支、道支等,就像“犊、应调、牡牛”等那样;处所差别是指欲界等的分类。“缘相”一词的含义前面已经说过。“宗义差别”指见的差别,意思是种种不同的见解;或者指其他宗义,也就是外道的宗义。当涉及律的制定时,有广大的吼声等等,这样连接。“因此”是因为吼声广大……乃至……相应,所以。“导向断除”就是导向不可治。巴利
Kathaṃ pana vinayapaṇṇattiṃ patvā desanā tilakkhaṇāhatā, suññatāpaṭisaññuttā ca hoti, nanu tattha vinayapaṇṇattimattamevāti? Na tattha vinayapaṇṇattimattameva. Tatthāpi hi sannisinnaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ pavattamānā desanā saṅkhārānaṃ aniccatādivibhāvinī sabbadhammānaṃ attattaniyatā, suññabhāvappakāsinī ca hoti, tenevāha ‘‘anekapariyāyena dhammiṃ kathaṃ katvā’’tiādi. Vinayapaññattinti vinayassa paññāpanaṃ. Ñña-kārassa pana ṇṇa-kāre kate vinayapaṇṇattintipi pāṭho. Bhūmantaranti dhammānaṃ avatthāvisesañca ṭhānavisesañca. Bhavanti dhammā etthāti bhūmīti hi avatthāviseso, ṭhānañca vuccati. Tattha avatthāviseso satiādidhammānaṃ satipaṭṭhānindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgādibhedo ‘‘vaccho, dammo, balībaddo’’ti ādayo viya. Ṭhānaviseso kāmāvacarādibhedo. Paccayākāra-saddassa attho heṭṭhā vuttoyeva. Samayantaranti diṭṭhivisesaṃ, nānāvihitā diṭṭhiyoti attho, aññasamayaṃ vā, bāhirakasamayanti vuttaṃ hoti. Vinayapaññattiṃ patvā mahantaṃ gajjitaṃ hotītiādinā sambandho. Tasmāti yasmā gajjitaṃ mahantaṃ…pe… paṭisaṃyuttā, tasmā. Chejjagāminīti atekicchagāminī.
像这样,当事情以轻、重等符合它自身的方式呈现时,就是“如是于现起之事”。凡是有所说的学处制定,就在那里——这是连接关系。“势”指智慧的能力。“力”指不可动摇的勇猛状态。或者,“力”和“势”都只是能力的说法,应当依照观察智和宣说智来配合理解。因为宣说智以观察智为先导。“此”是看着正在说的“学处制定”这个词,用阳性来指称;意思是:这个被称为学处制定的领域,不是其他人的领域。“如是”是为了说明那种“是领域”和“不是领域”的原因而反指的话;或者“iti”这个词是举例的意思,用它来指出“这是轻的,这是重的”等等方式。其余的地方也应当按各自情况这样理解。巴利
Evaṃ otiṇṇe vatthusminti yathāvuttanayena lahukagarukādivasena tadanurūpe vatthumhi otarante. Yaṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ nāma atthi, tatthāti sambandho. Thāmoti ñāṇasāmatthiyaṃ. Balanti akampanasaṅkhāto vīrabhāvo. Thāmo balanti vā sāmatthiyavacanameva paccavekkhaṇādesanāñāṇavasena yojetabbaṃ. Paccavekkhaṇāñāṇapubbaṅgamañhi desanāñāṇaṃ. Esāti sikkhāpadapaññāpanameva vuccamānapadamapekkhitvā pulliṅgena niddisati, eso sikkhāpadapaññāpanasaṅkhāto visayo aññesaṃ avisayoti attho. Itīti tathāvisayāvisayabhāvassa hetubhāvena paṭiniddesavacanaṃ , nidassanattho vā iti-saddo, tena ‘‘idaṃ lahukaṃ, idaṃ garuka’’ntiādinayaṃ niddisati. Evamaparatthāpi yathāsambhavaṃ.
虽然按照身随观等方式,四念处等在经藏中已经分别说明,但按照经分别等方式,它们尤其是在阿毗达摩藏中被详细分别的,所以说“这四念处……分别阿毗达摩藏”。其中,“七触”是依据与七识界相应而说的。同样,“七受”等也是这样。“出世间法名为”:这里的“iti”一词是“等”的意思,或者表示种类,由此统摄阿毗达摩藏中所说的其余应当分别的法相。“二十四缘广分别在此中,所以叫二十四缘广分别”:这是依外在含义构成的复合词。这正是“阿毗达摩藏”的修饰语。在这里,不采用缘的方式,仅依法而说广分别有二十四种。正如所说:巴利
Yadipi kāyānupassanādivasena satipaṭṭhānādayo suttantapiṭake (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107) vibhattā, tathāpi suttantabhājanīyādivasena abhidhammeyeva te visesato vibhattāti āha ‘‘ime cattāro satipaṭṭhānā…pe… abhidhammapiṭakaṃ vibhajitvā’’ti. Tattha satta phassāti sattaviññāṇadhātusampayogavasena vuttaṃ. Tathā ‘‘satta vedanā’’tiādipi. Lokuttarā dhammā nāmāti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, tena vuttāvasesaṃ abhidhamme āgataṃ dhammānaṃ vibhajitabbākāraṃ saṅgaṇhāti. Catuvīsatisamantapaṭṭhānāni etthāti catuvīsatisamantapaṭṭhānanti bāhiratthasamāso. ‘‘Abhidhammapiṭaka’’nti etassa hi idaṃ visesanaṃ. Ettha ca paccayanayaṃ aggahetvā dhammavaseneva samantapaṭṭhānassa catuvīsatividhatā vuttā. Yathāha –
殊胜的三法发趣与最上二法,
二法三法,以及三法二法;
三三以及二二,
顺向中的六种理趣极为深奥……
逆法……顺逆法……
逆顺法,此六理趣,深奥难穷。巴利
‘‘Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ, Dukatikañceva tikadukañca; Tikatikañceva dukadukañca, Cha anulomamhi nayā sugambhīrā…pe… Cha paccanīyamhi…pe… anulomapaccanīyamhi…pe… Paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā’’ti. [paṭṭhā. 1.1.41(ka), 44(kha), 48(ga), 52(gha)];
这样,按法来分,在二十四缘里的三法发趣等每一类中,逐一按缘理、按顺逆等方式各有四种,所以共有九十六种一切处发趣。其中,在法随顺的三法发趣里,善三法中的缘起分,按缘随顺、以因为根本、依因缘来说,有四十九种问的方式、七种答的方式等;这样显示出来的理趣有无穷无尽的差别,所以说“无尽理趣”。巴利
Evaṃ dhammavasena catuvīsatibhedesu tikapaṭṭhānādīsu ekekaṃ paccayanayena anulomādivasena catubbidhaṃ hotīti channavutisamantapaṭṭhānāni. Tattha pana dhammānulome tikapaṭṭhāne kusalattike paṭiccavāre paccayānulome hetumūlake hetupaccayavasena ekūnapaññāsa pucchānayā satta vissajjananayātiādinā dassiyamānā anantabhedā nayāti āha ‘‘anantanaya’’nti.
以九种行相,也就是以生起等九种缘的行相。为了显示它的自相,所以说“成为生起”等。其中,果从它生起,所以是生起,也就是作为果生起的因。有无明时诸行生起,无无明时则不生起。因此,无明成为诸行的生起而为缘;同样,果在它那里转起、住立,所以是转起。果由它被度量,所以是度量。(果由它安放自己缘所生的果,所以是安放。)(此处与注释书不符。)果由它努力于自己缘所生的生起,所以是努力。果由它与自己缘所生者结合,所以是结合。它在自己所生之处障碍果,所以是障碍。有其他缘和合时,果由它生起,所以是集起。它令至因性,所以是因。确实,有无明时,诸行转起、住立;有无明时,它们安放自己的果,投于有等之中;努力于自己果的生起;与自己果结合;在自己所生的相续中障碍彼;有其他缘和合时,生起、产生;并且令至诸行的因性。因此,无明成为诸行的转起……乃至……成为缘而为缘。如此,应当了知无明对诸行进入因性的差别,即生起等。对于行等对识等,也是同样的道理。巴利
Navahākārehīti uppādādīhi navahi paccayākārehi. Taṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘uppādo hutvā’’tiādi vuttaṃ. Tattha uppajjati etasmā phalanti uppādo, phaluppattiyā kāraṇabhāvo. Sati ca avijjāya saṅkhārā uppajjanti, nāsati. Tasmā avijjā saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti, tathā pavattati dharati etasmiṃ phalanti pavattaṃ. Nimīyati phalametasminti nimittaṃ. (Nidadāti phalaṃ attano paccayuppannaṃ etenāti nidānaṃ.) (Etthantare aṭṭhakathāya na sameti) āyūhati phalaṃ attano paccayuppannuppattiyā ghaṭeti etenāti āyūhanaṃ. Saṃyujjati phalaṃ attano paccayuppannena etasminti saṃyogo. Yattha sayaṃ uppajjati, taṃ palibuddhati phalametenāti palibodho. Paccayantarasamavāye sati phalamudayati etenāti samudayo. Hinoti kāraṇabhāvaṃ gacchatīti hetu. Avijjāya hi sati saṅkhārā pavattanti, dharanti ca, te avijjāya sati attano phalaṃ (nidadanti) (paṭi. ma. 1.45; dī. ni. ṭī. 1.28 passitabbaṃ) bhavādīsu khipanti, āyūhanti attano phaluppattiyā ghaṭenti, attano phalena saṃyujjanti, yasmiṃ santāne sayaṃ uppannā taṃ palibuddhanti, paccayantarasamavāye udayanti uppajjanti, hinoti ca saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvaṃ gacchati, tasmā avijjā saṅkhārānaṃ pavattaṃ hutvā…pe… paccayo hutvā paccayo hoti. Evaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvūpagamanavisesā uppādādayo veditabbā. Saṅkhārādīnaṃ viññāṇādīsupi eseva nayo.
为了用《无碍解道》的经文来证明这个含义,论师引用了“如说”等话。其中,“依此而住立”所以叫住立,也就是缘;生起本身就是住立,所以叫生起住立。其余各项也是这样理解。不过,因为经文说“由漏集起故有无明集起”,所以漏就是无明的缘,因此说“这两类法都是缘所生”——无明和行这两类法,都是依缘而生起,不是没有缘就能生起,这就是这里的含义。“缘摄受慧”是指对诸行和无明的生起等缘的行相,加以辨别、执取而生起的慧。“法住智”的所缘是缘所生之法;这些法因为具有缘,所以称为“法住”,也就是缘起。了知这一点的智,便是“法住智”。因为经中说“十二缘起”,所以十二种缘本身就是缘起。这个道理不只限于现在,也通于过去和未来;不只无明对诸行如此,行等对识等也同样适用。为了完整显示缘行相的分别,论师引了“过去时”等经文。至于《发趣论》中所说的因等缘,在这里也已经由生起等缘行相所涵盖,所以那些缘也应当随其适用之处引出来配合。但因为怕太冗长,就没有一一配合;需要的人可以从《清净道论》等书中去取。巴利
Tamatthaṃ paṭisambhidāmaggapāḷiyā sādhentena ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tiṭṭhati etenāti ṭhiti, paccayo, uppādo eva ṭhiti uppādaṭṭhiti. Evaṃ sesesupi. Yasmā pana ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) vuttattā āsavāva avijjāya paccayo, tasmā vuttaṃ ‘‘ubhopete dhammā ‘‘paccayasamuppannā’’ti, avijjā ca saṅkhārā ca ubhopete dhammā paccayato eva samuppannā, na vinā paccayenāti attho. Paccayapariggahe paññāti saṅkhārānaṃ, avijjāya ca uppādādike paccayākāre paricchinditvā gahaṇavasena pavattā paññā. Dhammaṭṭhitiñāṇanti paccayuppannadhammānaṃ paccayabhāvato dhammaṭṭhitisaṅkhāte paṭiccasamuppāde ñāṇaṃ. ‘‘Dvādasa paṭiccasamuppādā’’ti vacanato hi dvādasa paccayā eva paṭiccasamuppādo. Ayañca nayo na paccuppanne eva, atha kho atītānāgatesupi, na ca avijjāya eva saṅkhāresu, atha kho saṅkhārādīnaṃ viññāṇādīsupi labbhatīti paripuṇṇaṃ katvā paccayākārassa vibhattabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘atītampi addhāna’’ntiādi pāḷimāhari. Paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.1) pana dassitā hetādipaccayāevettha uppādādipaccayākārehi gahitāti tepi yathāsambhavaṃ nīharitvā yojetabbā. Ativitthārabhayena pana na yojayimha, atthikehi ca visuddhimaggādito (visuddhi. 2.594) gahetabbā.
对于每一个法,即由行等缘所生的法。以这样那样的方式作为缘,即依生起等因、等缘的力量。由于业、烦恼与果而有三种轮转,所以称为三轮。由于过去、现在、未来而有三段时间,所以称为三时。由于因与果、果与因、因与果而有三种连接,所以称为三连结。此处所谓略摄,即无明等与识等;这些便是略摄,也就是因与果。或者说,因与果被略摄,所以称为略摄。“略摄”一词又是无明等与识等这一部分的同义语。由于过去因略摄等而有四种略摄,所以称为四略摄。虽未依自相而说,但在每一种略摄中它都被倾注,并以提及无明、行等而显示出来,所以称为行相,也就是过去因等的种类。它们在略摄中各有五种,一共二十种行相,所以称为二十行相。巴利
Tassatassa dhammassāti saṅkhārādipaccayuppannadhammassa. Tathā tathā paccayabhāvenāti uppādādihetādipaccayasattiyā . Kammakilesavipākavasena tīṇi vaṭṭāni yassāti tivaṭṭaṃ. Atītapaccuppannānāgatavasena tayo addhā kālā etassāti tiyaddhaṃ. Hetuphalaphalahetuhetuphalavasena tayo sandhayo etassāti tisandhi. Saṅkhippanti ettha avijjādayo, viññāṇādayo cāti saṅkhepā, hetu, vipāko ca. Atha vā hetu vipākoti saṅkhippantīti saṅkhepā. Avijjādayo, viññāṇādayo ca koṭṭhāsapariyāyo vā saṅkhepasaddo. Atītahetusaṅkhepādivasena cattāro saṅkhepā yassāti catusaṅkhepaṃ. Sarūpato avuttāpi tasmiṃ tasmiṃ saṅkhepe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi pakāsīyantīti ākārā, atītahetuādīnaṃ pakārā. Te saṅkhepe pañca pañca katvā vīsati ākārā etassāti vīsatākāraṃ.
常见论者虽然因为刹帝利等类别的区分而有许多种不同,但以忆念十万生等为执著的因由,他们只有四种,不会比这更多,也不会更少。为了说明常见论者的数量限定不涉及其他范围,所以说“四种人”等。这个道理也适用于其余各类。其中,“四种人”应当理解为四类人群,因为其中每一类也有许多种区分。“他们”指六十二见的论者。“依此”指对缘起法的错误执取。在那里,以因果方式相关联的诸法在相续上的密集并未被区分开来,所以,即使是以差别为依据、在胜义上确实存在的多样性,也未加审察,就执取了单一性。“执此”就是执著并宣说这种常见的执取。按照这个道理,一分常见论者等也应当随其相应情况配合说明。“破斥”就是依“由精勤……”等加以分别,或者依“比丘们,如来如实了知此……”等加以破除。“无缠”就是没有缠结。“无丛”就是没有覆盖。另外,竹子等上下交织的意义是“缠”,草等覆盖的意义是“丛”。因为与之相似,见论的混乱明显,所以被称为“缠”和“丛”。通过解开见的缠结、揭开见的丛聚,而成为无缠、无丛,这就是它的意思。巴利
Khattiyādibhedena anekabhedabhinnāpi sassatavādino jātisatasahassānussaraṇādikassa abhinivesahetuno vasena cattārova honti, na tato uddhaṃ, adho vāti sassatavādīnaṃ parimāṇaparicchedassa anaññavisayataṃ dassetuṃ ‘‘cattāro janā’’tiādimāha. Esa nayo itaresupi. Tattha cattāro janāti cattāro janasamūhāti attho gahetabbo tesu ekekassāpi anekappabhedato. Teti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavādino. Idaṃ nissāyāti idappaccayatāya sammā aggahaṇaṃ. Tatthāpi ca hetuphalabhāvena sambandhānaṃ dhammānaṃ santatighanassa abheditattā paramatthato vijjamānampi bhedanibandhanaṃ nānattanayaṃ anupadhāretvā gahitaṃ ekattaggahaṇaṃ nissāya. Idaṃ gaṇhantīti idaṃ sassataggahaṇaṃ abhinivissa voharanti, iminā nayena ekaccasassatavādādayopi yathāsambhavaṃ yojetvā vattabbā. Bhinditvāti ‘‘ātappamanvāyā’’tiādinā vibhajitvā, ‘‘tayidaṃ bhikkhave tathāgato pajānātī’’tiādinā (dī. ni. 1.36) vā vidhamitvā. Nijjaṭanti anonaddhaṃ. Nigumbanti anāvuṭaṃ. Apica veḷuādīnaṃ heṭṭhupariyasaṃsibbanaṭṭhena jaṭā. Kusādīnaṃ ovaraṇaṭṭhena gumbo. Tassadisatāya diṭṭhigatānaṃ byākulā pākaṭatā ‘‘jaṭā, gumbo’’ti ca vuccati, diṭṭhijaṭāvijaṭanena, diṭṭhigumbavivaraṇena ca nijjaṭaṃ nigumbaṃ katvāti attho.
世尊善于说法,因为这一段说法是围绕佛功德而生起的,所以他先以“因此”等语点出一切知智;接着,又以辨别不同时机的方式,唯独就一切知智作答——这便是此处所要显示的意思。巴利
‘‘Tasmā’’tiādinā buddhaguṇe ārabbha desanāya samuṭṭhitattā sabbaññutaññāṇaṃ uddisitvā desanākusalo bhagavā samayantaraṃ viggahaṇavasena sabbaññutaññāṇameva vissajjetīti dasseti.
29 存在这个词有一种用法,它就是有的意思,而有就是能被智慧所认知的状态,所以说存在等等。法王用存在这个说法,是为了说明:那些持邪见的人所认为的存在并没有中断,自己的教导能让他们从邪执中松动、剥离出来,从而达成教导的作用,同时也表明这是真实不虚的。有这个虚词和存在同义,用法很广,比如在这个身体里有头发等等。呼唤语是指佛陀的呼唤语。因为只有世尊才说诸比丘,比丘们这样称呼;弟子们不会这样,他们只用贤友、尊者这类关联的说法。某些,意思就是一部分;因为表示数目的一含有确定单数的含义,它指的不是那些已经止息、断除了种种恶的沙门婆罗门,所以说以出家的身份等等。不管他们是那样还是别样,这里只是就世俗共许的意义上来说的,因此用世间等等来说明。以常见等角度来构想过去,就是构想过去者。然而,他们构想过去,用的是先前已成立的渴爱和见解构想;由于串习力强、表现多样,又加以区分。接着,他们用后分已成立的、属于执著性的渴爱和见解执取,去抓取、执著、把持。所以说构想过去、区分而执取。或者也可以说,前分和后分成立的渴爱与取,应依次理解为构想和执取,因为以渴爱为缘,取就生起。在众多、赞叹、贬斥、过度、交往、恒常相应等义项中,这里取恒常相应的意义,存在的含义就成立,所以说或构想过去等等,并且说——巴利
29. Atthi pariyāyo santi-saddo, so ca saṃvijjantipariyāyo, saṃvijjamānatā ca ñāṇena upalabbhamānatāti āha ‘‘santī’’tiādi. Saṃvijjamānaparidīpanena pana ‘‘santī’’ti iminā padena tesaṃ diṭṭhigatikānaṃ vijjamānatāya avicchinnataṃ, tato ca nesaṃ micchāgāhato sithilakaraṇavivecanehi attano desanāya kiccakāritaṃ, avitathatañca dīpeti dhammarājā. Atthīti ca santipadena samānattho puthuvacanavisayo eko nipāto ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā’’tiādīsu (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; 3.154; saṃ. ni. 4.127) viya. Ālapanavacananti buddhālapanavacanaṃ. Bhagavāyeva hi ‘‘bhikkhave, bhikkhavo’’ti ca ālapati, na sāvakā. Sāvakā pana ‘‘āvuso, āyasmā’’tiādisambandhaneneva. ‘‘Eke’’ti vutte ekacceti attho eva saṅkhyāvācakassa eka-saddassa niyatekavacanattā, na samitabahitapāpatāya samaṇabrāhmaṇāti āha ‘‘pabbajjūpagatabhāvenā’’tiādi. Tathā vā hontu, aññathā vā, sammutimatteneva idhādhippetāti dasseti ‘‘lokenā’’tiādinā. Sassatādivasena pubbantaṃ kappentīti pubbantakappikā. Yasmā pana tesaṃ pubbantaṃ purimasiddhehi taṇhādiṭṭhikappehi kappetvā āsevanabalavatāya, vicitravuttitāya ca vikappetvā aparabhāgasiddhehi abhinivesabhūtehi taṇhādiṭṭhigāhehi gaṇhanti abhinivisanti parāmasanti, tasmā vuttaṃ ‘‘pubbantaṃ kappetvā vikappetvā gaṇhantī’’ti. Purimabhāgapacchimabhāgasiddhānaṃ vā taṇhāupādānānaṃ vasena yathākkamaṃ kappanagahaṇāni veditabbāni. Taṇhāpaccayā hi upādānaṃ sambhavati. Pahutapasaṃsānindātisayasaṃsagganiccayogādivisayesu idha niccayogavasena vijjamānattho sambhavatīti vuttaṃ ‘‘pubbanta kappo vā’’tiādi vuttañca –
“ 在众多与称赞中,在贬斥与过度中;
在恒常相应和交往中,有 mantu 等词。”巴利
‘‘Pahute ca pasaṃsāyaṃ, nindāyañcātisayane; Niccayoge ca saṃsagge, hontime mantuādayo’’ti.
在这里,“众分”等处的“等”字,应当理解为“众分”之类,因为“等”这个词有涵盖和举例的作用。其实,“antā”(末端/边)这个词也出现在“padapūraṇa”(凑足音节)、“samīpa”(附近)、“ummagga”(歧途)等用法中。比如在“来,你先把经、偈或论学好吧”和“让经中有机会(被学习)”这类句子里,“anta”这个词是用来凑足音节的;在“村边的住处”这类说法里,是“附近”的意思;而在“欲乐耽溺是一种极端,确实存在,迦旃延,这是一种极端”这类说法里,则是“歧途”的意思。巴利
Koṭṭhāsesūti ettha koṭṭhāsādīsūti attho veditabbo ādi-saddalopena, nidassananayena ca vuttattā. Padapūraṇasamīpaummaggādīsupi hi anta-saddo dissati. Tathā hi ‘‘iṅgha tāva suttante vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu (pāci. 442), suttante okāsaṃ kārāpetvā’’tiādīsu (pāci. 1221) ca padapūraṇe anta-saddo vattati, ‘‘gāmantasenāsana’’ntiādīsu (visuddhi. 1.31) samīpe, ‘‘kāmasukhallikānuyogo eko anto, atthīti kho kaccāna ayameko anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.258; saṃ. ni. 2.110) ca ummaggeti.
“末端充满”是指以大末端及末端功德而充满。“那或者以绿草为末端,或者以道路为末端”出自中部《大象迹喻经》。那里,“那”指火界。“以绿草为末端”是指以绿草树木为界。“以道路为末端”是指以道路为界。其余的话是“到达后,无食而熄灭”。“比丘们,这是活命的末端,即乞食”出自《乞食经》。其中,寻求团食的人就是乞食者,即乞食行的人;他的状态就是乞食,意思是靠乞食行而活命。“这个”就是指一切缘灭尽的涅槃法,因此说“一切……被称为……”。这里显示:无为的涅槃灭尽一切缘,是有为轮回之苦的彼岸,也是究竟;正因如此,此处“彼岸”的意思才说得通。“自身”就是执取自身。巴利
Antapūroti mahāantaantaguṇehi pūro. ‘‘Sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā’’ti (ma. ni. 1.304) majjhimanikāye mahāhatthipadopamasuttantapāḷi. Tattha sāti tejodhātu. Haritantanti haritatiṇarukkhamariyādaṃ . Panthantanti maggamariyādaṃ. Āgamma anāhārā nibbāyatīti seso. ‘‘Antamidaṃ bhikkhave, jīvikānaṃ yadidaṃ piṇḍolya’’nti (saṃ. ni. 3.80; itivu. 91) piṇḍiyālopasuttantapāḷi. Tattha piṇḍaṃ ulati gavesatīti piṇḍolo, piṇḍācāriko, tassa bhāvo piṇḍolyaṃ, piṇḍacaraṇena jīvikatāti attho. Esevāti sabbapaccayasaṅkhayabhūto nibbānadhammo eva, tenāha ‘‘sabba…pe… vuccatī’’ti. Etena sabbapaccayasaṅkhayanato asaṅkhataṃ nibbānaṃ saṅkhatabhūtassa vaṭṭadukkhassa parabhāgaṃ pariyosānabhūtaṃ, tasmā ettha parabhāgova attho yuttoti dasseti. Sakkāyoti sakkāyagāho.
“劫”这个词是引申用法。所谓“由劫所作”,就是指三种使人变丑的行为中,由其中任何一种变丑的行为所作。这里用“等”这个字,是要说明“劫”这个词也适用于大劫、遍满、烦恼欲、寻、时间、假名施设、相似状态等等。也就是说,它在“诸比丘,有四种劫的不可数”等经文中指大劫;在“遍照整个竹园”等经文中指遍满;在“思是欲,贪是欲,思贪是欲”等经文中指烦恼欲;在“论、寻、思”等经文中指寻;在“我以此常常安住”等经文中指时间;在“这位具寿名叫劫”等经文中指假名施设;在“我们竟然不知道是在和一位与导师相当的弟子交谈”等经文中指相似的状态。巴利
Kappoti leso. Kappakatenāti tiṇṇaṃ dubbaṇṇakaraṇānaṃ aññataradubbaṇṇakatena. Ādi-saddena cettha kappa-saddo mahākappasamantabhāvakilesakāmavitakkakālapaññattisadisabhāvādīsupi vattatīti dasseti. Tathā hesa ‘‘cattārimāni bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyānī’’tiādīsu (a. ni. 4.156) mahākappe vattati, ‘‘kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.94) samantabhāve, ‘‘saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo kāmo’’tiādīsu (mahāni. 1; cūḷani. 8) kilesakāme, ‘‘takko vitakko saṅkappo’’tiādīsu vitakke, ‘‘yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.387) kāle , ‘‘iccāyasmā kappo’’tiādīsu (su. ni. 1018) paññattiyaṃ, ‘‘satthukappena vata kira bho sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā’’tiādīsu (ma. ni. 1.260) sadisabhāveti.
他引用《大义释》(Mahāni. 28)来成立渴爱与邪见的生起,说了“又所说”等话。其中,“摄颂”是指简要概括。“因此”等话,是对前面所说的义理解释作功德语。“依渴爱与邪见”是指:以作为近依与俱生、称为欢喜的渴爱,以及以常见等行相而执取者的邪执。因为这里指的是以先前住过的法为所缘的拟想,所以“前”这个词只表示过去时,不像“诸法以意为前导”等地方那样表示“主要”等意思;又因为脱离色等诸蕴的思量对象并不存在,所以“边”这个词表示部分,而不像“内部”等那样表示其他意思;为了说明这一点,说了“过去蕴的部分”。而“思量之后”是指在那前边,对渴爱与执取的堪任、圆满。 “住立”是指不捨弃那见解,他们具有唯以前边为所随行的见,这是连接。 “有性”与“随行性”名为一再生起,因此以“一再生起的方式”来说明。“他们正是”等话,是在解释“缘于前边”等巴利文的义理。其中,“缘于”是指依止。因为那见的所缘就是前边。由于是所缘状态,这确实是那见的来处,是所缘缘,所以说“依止、缘于”。那这就是对其他人的安立之显示,因此说“也使其他人陷入邪见”。巴利
Taṇhādiṭṭhīsu pavattiṃ mahāniddesapāḷiyā (mahāni. 28) sādhento ‘‘vuttampi ceta’’ntiādimāha. Tattha uddānatoti saṅkhepato. ‘‘Tasmā’’tiādi yathāvuttāya atthavaṇṇanāya guṇavacanaṃ. Taṇhādiṭṭhivasenāti upanissayasahajātabhūtāya abhinandanasaṅkhātāya taṇhāya ceva sassatādiākārena abhinivisantassa micchāgāhassa ca vasena. Pubbe nivutthadhammavisayāya kappanāya idha adhippetattā atītakālavācakoyeva pubba-saddo, na pana ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’tiādīsu viya padhānādivācako, rūpādikhandhavinimuttassa kappanavatthuno abhāvā anta-saddo ca koṭṭhāsavācako, na pana abbhantarādivācakoti dassetuṃ ‘‘atītaṃ khandhakoṭṭhāsa’’nti vuttaṃ. Kappetvāti ca tasmiṃ pubbante taṇhāyanābhinivesanānaṃ samatthanaṃ pariniṭṭhāpanamāha. Ṭhitāti tassā laddhiyā avijahanaṃ, pubbantameva anugatā diṭṭhi tesamatthīti yojanā. Atthitā, anugatatā ca nāma punappunaṃ pavattiyāti dasseti ‘‘punappunaṃ uppajjanavasenā’’ti iminā. ‘‘Te eva’’ntiādinā ‘‘pubbantaṃ ārabbhā’’tiādipāḷiyā atthaṃ saṃvaṇṇeti. Tattha ārabbhāti ālambitvā. Visayo hi tassā diṭṭhiyā pubbanto. Visayabhāvato hesa tassā āgamanaṭṭhānaṃ , ārammaṇapaccayo cāti vuttaṃ ‘‘āgamma paṭiccā’’ti. Tadetaṃ aññesaṃ patiṭṭhāpanadassananti āha ‘‘aññampi janaṃ diṭṭhigatitaṃ karontā’’ti.
“施设言路”是指仅依习惯用法而安立的路。比如在“达萨”等人名中,“尸利瓦达卡”这类词只是言说而已,以言说本身作为依据而使用,同样地,那种安立就是“施设言”,而它就是惯用语的路。或者,“adhi”这个词有“在上”的意思,“vuccati”就是“被说”。在上之说就是“施设言”。对于所取着的色等,在其上被安立的是“所取施设”,因此应当理解为“显示施设的路”。因为这只是施设而已,也就是所谓“我、世间”,并不像色、受等那样属于胜义。这里,“adhimutti(胜解)”一词与“adhivacana(施设言)”同义,正如在“语路”等说法中,“utti”一词是言说的同义词。而依“已生之义”等说法,则是指超出自性真实之外的东西。超越或脱离那些,就是“胜解”,其路则显示它们,这就是此处的意思;或者,执取殊胜的常见等,就是“胜解”。因为人们把常见等、自性等、实我等、命我等、身我等不真实的义理,强加到具有自性之法上,邪见便由此生起。巴利
Adhivacanapathānīti [adhivacanapaadāni (aṭṭhakathāyaṃ)] ruḷhimattena paññattipathāni. Dāsādīsu hi sirivaḍḍhakādisaddā viya vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattiyā tathā paṇṇattiyeva adhivacanaṃ, sā ca vohārassa pathoti. Atha vā adhi-saddo uparibhāge, vuccatīti vacanaṃ. Adhi uparibhāge vacanaṃ adhivacanaṃ. Upādāniyabhūtānaṃ rūpādīnaṃ [upādābhūtarūpādīnaṃ (dī. ni. ṭī. 1.29)] upari paññāpiyamānā upādāpaññatti, tasmā paññattidīpakapathānīti attho daṭṭhabbo. Paññattimattañhetaṃ vuccati, yadidaṃ ‘‘attā, loko’’ti ca, na rūpavedanādayo viya paramatthoti. Adhimutti-saddo cettha adhivacana-saddena samānattho ‘‘niruttipatho’’tiādīsu (dha. sa. 107 dukamātikā) viya uttisaddassa vacanapariyāyattā. ‘‘Bhūtaṃ attha’’ntiādinā pana bhūtasabhāvato atirekaṃ. Tamatidhāvitvā vā muccantīti adhimuttiyo, tāsaṃ pathāni taddīpakattāti atthaṃ dasseti, adhikaṃ vā sassatādikaṃ muccantīti adhimuttiyo. Adhikañhi sassatādiṃ, pakatiādiṃ, dabbādiṃ, jīvādiṃ, kāyādiñca abhūtaṃ atthaṃ sabhāvadhammesu ajjhāropetvā diṭṭhiyo pavattanti.
30 他们说“偏执地说”,就是执取“只有这个才是真的,别的都是假的”而说。他们也会用“这个才是法,那个不是法”这类说法,以压制的方式来说。为了显示这种偏执行为至今仍然没有中断,所以用了现在时态,这是这里对巴利文的注释。“想要解说”是作为原因的,因此“问过之后”是连接关系。“邪见”就是见,见本身就是“见处”,就像在“muttagataṃ, saṅkhāragataṃ”等表达中一样,gata这个词表示处于那,或者因为无可去之处,见只是已去之处,所以是“见处”。这只是对见的执取,没有别的可了知,这就是意思;或者见的种类就是“见处”。世间人确实在“vidhayuttagatapakārasadda”等词中接受同义。对于同一个蕴,依“我”和“世间”的执取差别而施设,所以说“取色等中某一种为我,也为世间”。“不死、常、恒”是“常”的同义词,或者因为无死所以不死。因为无生起所以一切时都存在,所以是常。以坚固义、无变异义为恒。“如说”等语,通过大义释和分别道巴利文,说明所说的义。其中“取色”等文句与剩余部分相连。这个意思则是——“取色为我,取受、想、行、识为我”,这是依这五种有身见的形态而说;然而依“有色之我”等十五种其余有身见的形态,取四蕴为“我”,施设此外的为“世间”,这个意思也可以得到。同样,取一蕴为“我”,其他属于自己受用的为“世间”。取自己相续所生的蕴为“我”,施设此外他人相续所生的为“世间”,这里应当这样理解。这里说——“这是他们的常论”,为什么下面说呢?难道他们不是以我及世间为常,而不是论吗?这是真的,但由于与常相伴,论也被说为常,如“kuntā pacaranti”;或者那里应当看到“sassato iti vādo etesaṃ”中iti一词的省略。他们常说“只有这个才是真的,别的都是假的”,执取并如此言说,因此“常论者”也成立。巴利
30.Abhivadantīti ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti abhinivisitvā vadanti. ‘‘Ayameva dhammo, nāyaṃ dhammo’’tiādinā abhibhavitvāpi vadanti. Abhivadanakiriyāya ajjāpi avicchedabhāvadassanatthaṃ vattamānavacanaṃ katanti ayamettha pāḷivaṇṇanā. Kathetukamyatāya hetubhūtāya pucchitvāti sambandho. Micchā passatīti diṭṭhi, diṭṭhi eva diṭṭhigataṃ ‘‘muttagataṃ, (a. ni. 9.11) saṅkhāragata’’ntiādīsu (mahāni. 41) viya gata-saddassa tabbhāvavuttito, gantabbābhāvato vā diṭṭhiyā gatamattanti diṭṭhigataṃ. Diṭṭhiyā gahaṇamattameva, natthaññaṃ avagantabbanti attho, diṭṭhipakāro vā diṭṭhigataṃ. Lokiyā hi vidhayuttagatapakārasadde samānatthe icchanti. Ekasmiṃyeva khandhe ‘‘attā’’ti ca ‘‘loko’’ti ca gahaṇavisesaṃ upādāya paññāpanaṃ hotīti āha ‘‘rūpādīsu aññataraṃ attāti ca lokoti ca gahetvā’’ti. Amaraṃ niccaṃ dhuvanti sassatavevacanāni, maraṇābhāvena vā amaraṃ. Uppādābhāvena sabbadāpi atthitāya niccaṃ. Thiraṭṭhena vikārābhāvena dhuvaṃ.‘‘Yathāhā’’tiādinā mahāniddesa paṭisambhidāmaggapāḷīhi yathāvuttamatthaṃ vibhāveti. Tattha ‘‘rūpaṃ gahetvā’’ti pāṭhasesena sambandho. Ayaṃ panattho – ‘‘rūpaṃ attato samanupassati. Vedanaṃ, saññaṃ, saṅkhāre, viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti imissā pañcavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena vutto, ‘‘rūpavantaṃ attāna’’ntiādikāya pana pañcadasavidhāyapi tadavasesāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena cattāro khandhe ‘‘attā’’ti gahetvā tadañño ‘‘loko’’ti paññapentīti ayampi attho labbhateva. Tathā ekaṃ khandhaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā añño attano upabhogabhūto ‘‘loko’’ti ca. Sasantatipatite khandhe ‘‘attā’’ti gahetvā tadañño parasantatipatito ‘‘loko’’ti ca paññapetīti evampettha attho daṭṭhabbo. Etthāha – ‘‘sassato vādo etesa’’nti kasmā heṭṭhā vuttaṃ, nanu tesaṃ attā ca loko ca sassatoti adhippeto, na vādoti? Saccametaṃ, sassatasahacaritatāya pana vādopi sassatoti vutto yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti, sassato iti vādo etesanti vā tattha iti-saddalopo daṭṭhabbo. Sassataṃ vadanti ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti abhinivissa voharantīti sassatavādā tipi yujjati.
31 以热恼的状态是指逼迫的状态,或者从逼迫的意义上说。在这里,断除就是逼迫。以精勤的方式是指以令心专注的方式。所谓令心专注,就是不让心落入懈怠那一方,而是把心策励起来。如同定达到殊胜的层次,这样对精进反复修习、多加练习,就是精勤。因此,通过这三个词,说的正是精进,所以说如是三种精进。因为在这里,这三个词依次显示了近行定的精进、安止定的精进和调伏心的精进。依此而不放逸,就是不放逸,也就是不远离念。而不放逸其实就是四念处即四蕴。以正确的方法作意业处,就是正作意,而它其实就是智,不是所缘、心路过程、速行等的施设者,因此说从义上说就是智。初作意就是因作意。以于其中……等语来说明这个义理。其中,于作意中是指在作为业处作意方法的、名为智的作意中。于此之处一语,如同通过与其他词结合等,也依论题表明此词有特殊对境。以及精进,是指如前所说的三个词所表达的三种精进。在此,即热恼……乃至……作意随行这一文中,应当说与戒清净一起,四种色界禅那的证得行道,而它在《清净道论》(Visuddhi. 2.401)中已详细讲述,因此说略义。如是种类,是指如是自性,以此十四种心的调伏,说明通过令色界第四禅那纯熟而达到的调柔。心之定就是心定,而它只是具备八支的色界第四禅那的定。如一语是“由……”之义的不变词,因此说由何定。巴利
31.Ātāpanabhāvenāti vibādhanassa bhāvena, vibādhanaṭṭhena vā. Pahānañcettha vibādhanaṃ. Padahanavasenāti samādahanavasena. Samādahanaṃ pana kosajjapakkhe patitumadatvā cittassa ussāhanaṃ. Yathā samādhi visesabhāgiyataṃ pāpuṇāti, evaṃ vīriyassa bahulīkaraṇaṃ anuyogo. Iti padattayena vīriyameva vuttanti āha ‘‘evaṃ tippabhedaṃ vīriya’’nti. Yathākkamañhiha tīhi padehi upacārappanācittaparidamanavīriyāni dasseti. Na pamajjati etenāti appamādo, satiyā avippavāso. So pana satipaṭṭhānā cattāro khandhā eva. Sammā upāyena manasi karoti kammaṭṭhānametenāti sammāmanasikāro, so pana ñāṇameva, na ārammaṇavīthijavanapaṭipādakā, tenāha ‘‘atthato ñāṇa’’nti. Pathamanasikāroti kāraṇamanasikāro. Tadevatthaṃ samattheti ‘‘yasmiñhī’’tiādinā. Tattha yasmiṃ manasikāreti kammaṭṭhānamanasikaraṇūpāyabhūte ñāṇasaṅkhāte manasikāre. ‘‘Imasmiṃ ṭhāne’’ti iminā saddantarasampayogādinā viya pakaraṇavasenāpi saddo visesavisayoti dīpeti. Vīriyañcāti yathāvuttehi tīhi padehi vuttaṃ tippabhedaṃ vīriyañca. Etthāti ‘‘ātappa…pe… manasikāramanvāyā’’ti imasmiṃ pāṭhe, sīlavisuddhiyā saddhiṃ catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ adhigamanapaṭipadā idha vattabbā, sā pana visuddhimagge (visuddhi. 2.401) vitthārato vuttāti āha ‘‘saṅkhepattho’’ti. Tathājātikanti tathāsabhāvaṃ, etena cuddasavidhehi cittaparidamanehi rūpāvacaracatutthajjhānassa paguṇatāpādanena damitataṃ dasseti. Cetaso samādhi cetosamādhi, so pana aṭṭhaṅgasamannāgatarūpāvacaracatutthajjhānasseva samādhi. Yathā-saddo ‘‘yenā’’ti atthe nipātoti āha ‘‘yena samādhinā’’ti.
具足禅那威力,是指以被称为世间神通的、如同舒展般的禅那威力而具足。有人说“他持有这样的见解”,这是现在时态的表述,应当理解为:是为了显示这样说的人其说法没有间断、一切时中都如此。因为在对时间没有限定时,就用现在时态来说。“vanati yācati puttanti”是指渴望、乞求儿子,由“vanati”(渴望)和“yācati”(乞求)二词构成“vañjhā”,并将“jha”作为接尾词,又将“n”音变为鼻音;“vadhati”意为杀害儿子,或“phalaṃ vā hanati”(或杀害果实),因此“vañjhā”是将“sapaccayaghya”的“ghya”变为“jha”,并加入鼻音而成。如同她不能生育某人的果实一样,故称“vañjho”(不孕者),因此说“vañjhapasū”(不孕者的儿子)等。如此,以这个具有词义的说法,要显示什么样的能力之义呢?为了回答内在的责难,说了“以此”等。对于获得禅那者,由于殊胜,禅那诸法出现在其面前,但通过那个门径,其余诸法也出现,针对这个意思,说了“禅那等”。所谓“能生色等”,是指能生色等的功能。所谓“拒绝”,是指“这些不产生任何东西”而拒绝。为什么呢?因为如果存在能生性,那么如同色等诸法、如同乐等诸法,由于依赖条件而存在,就会知道有生起;而如果有生起,灭去必定会发生,因此就不可能常住,所以拒绝那个。巴利
Vijambhanabhūtehi lokiyābhiññāsaṅkhātehi jhānānubhāvehi sampannoti jhānānubhāvasampanno. Sodiṭṭhigatiko evaṃ vadatīti vattamānavacanaṃ, tathāvadanassa avicchedabhāvena sabbakālikatādassanatthanti veditabbaṃ. Aniyamite hi kālavisese vippakatakālavacananti. Vanati yācati puttanti vañjhā jha-paccayaṃ, na-kārassa ca niggahitaṃ katvā, vadhati puttaṃ, phalaṃ vā hanatītipi vañjhā sapaccayaghya-kārassa jha-kāraṃ, niggahitāgamañca katvā. Sā viya kassaci phalassa ajanenāti vañjho, tenāha ‘‘vañjhapasū’’tiādi. Evaṃ padatthavatā iminā kīdisaṃ sāmatthiyatthaṃ dassetīti antolīnacodanaṃ pariharituṃ ‘‘etenā’’tiādimāha. Jhānalābhissa visesena jhānadhammā āpāthamāgacchanti, tammukhena pana sesadhammāpīti imamatthaṃ sandhāya ‘‘jhānādīna’’nti vuttaṃ. Rūpādijanakabhāvanti rūpādīnaṃ janakasāmatthiyaṃ. Paṭikkhipatīti ‘‘nayime kiñci janentī’’ti paṭikkhipati. Kasmāti ce? Sati hi janakabhāve rūpādidhammānaṃ viya, sukhādidhammānaṃ viya ca paccayāyattavuttitāya uppādavantatā viññāyati, uppāde ca sati avassaṃbhāvī nirodhoti anavakāsāva niccatā siyā, tasmā taṃ paṭikkhipatīti.
所谓“住立”,就是不动地安住;或者,“如山般稳固”这个词在世间已经成了表示绝对恒常的惯用语,应当这样理解。“住立”就是安住者,柱也是安住者,所以合起来就是“如柱住立者”,这是形容词放在后面,因此意思是:就像深基不动、安住稳固的因陀罗柱。因此说“如同”等。这里用“如山般稳固”一语说明无常性不存在。用“如柱住立者、住立”则说明:就像柱不被风吹等所动摇,同样不被任何事物所改变,也就是没有改变;而改变,从义理上说就是坏灭,所以说“以此二者显示世间没有坏灭”。巴利
Ṭhitoti niccalaṃ patiṭṭhito, kūṭaṭṭha-saddoyeva vā loke accantaṃ nicce niruḷho daṭṭhabbo. Tiṭṭhatīti ṭhāyī, esikā ca sā ṭhāyī cāti esikaṭṭhāyī, visesanaparanipāto cesa, tasmā gambhīranemo niccalaṭṭhitiko indakhīlo viyāti attho, tenāha ‘‘yathā’’tiādi. ‘‘Kūṭaṭṭho’’ti iminā cettha aniccatābhāvamāha. ‘‘Esikaṭṭhāyī ṭhito’’ti iminā pana yathā esikā vātappahārādīhi na calati, evaṃ na kenaci vikāramāpajjatīti vikārābhāvaṃ, vikāropi atthato vināsoyevāti vuttaṃ ‘‘ubhayenāpi lokassa vināsābhāvaṃ dassetī’’ti.
先这样展示了注释书的说法,现在为了展示某些人的说法,所以说了“然而有些人……”等这些话。从文阇草:就是从文阇草这种茅草。伊西卡:就是竹笋。所谓“这个被称为我的法聚生起”,意思是它以潜伏的形态先前就已经存在,后来以显现的形态出来,达到显现。因为“已经存在”这句话,是通过显示果存在于因中,来说明以显现形态而显现的主张。就像存在于稻谷中的稻穗是潜伏形态,而从那里面抽出来的则是显现形态。那么,先前就以潜伏形态存在、尚未显现,后来又以显现形态达到显现,这怎么理解呢?就像被黑暗遮住的瓶子,靠光明而达到显现,这个道理也是这样。巴利
Evamaṭṭhakathāvādaṃ dassetvā idāni kecivādaṃ dassetuṃ ‘‘keci panā’’tiādi vuttaṃ. Muñjatoti [muñje (aṭṭhakathāyaṃ)] muñjatiṇato. Īsikāti kaḷīro. Yadidaṃ attasaṅkhātaṃ dhammajātaṃ jāyatīti vuccati, taṃ sattirūpavasena pubbe vijjamānameva byattirūpavasena nikkhamati, abhibyattiṃ gacchatīti attho. ‘‘Vijjamānamevā’’ti hi etena kāraṇe phalassa atthibhāvadassanena byattirūpavasena abhibyattivādaṃ dasseti. Sāligabbhe saṃvijjamānaṃ sālisīsaṃ viya hi sattirūpaṃ, tadabhinikkhantaṃ viya byattirūpanti. Kathaṃ pana sattirūpavasena vijjamānoyeva pubbe anabhibyatto byattirūpavasena abhibyattiṃ gacchatīti? Yathā andhakārena paṭicchanno ghaṭo ālokena abhibyattiṃ gacchati, evamayampīti.
这里应当进一步考察:光到底做了什么,才被称为“照亮瓶子”?如果说它是通过生起一个以瓶子为对象的认知来照亮,那等于说它让一个还没生起的认知生起,这样一来,“显现”这个说法就站不住了。如果说它是通过驱除障碍以瓶子为对象的认知的黑暗来照亮,那“显现”这个说法同样站不住。因为,如果以瓶子为对象的认知已经存在,黑暗又怎么能成为它的障碍呢?而且,就像瓶子的显现说不通一样,那些执持邪见的人所构想出来的“我”的显现,也同样说不通。因为在那里,如果依靠根、境等条件的聚合,让一个还没生起的认知生起,那么单凭“生起”这个说法,就已经超出了单纯的“显现”,变成了在说明一个还没生起的认知如何生起,所以“显现”的说法站不住。同样,常见论者的主张也因为这个道理而站不住。如果说认知的生起是因为驱除了处在黑暗位置、成为认知运转之障碍的无明,即便如此,对于一个以对象为所缘的认知来说,无明又怎么能成为它的障碍呢?“显现”的说法依然站不住。更何况,由于有差别这一点,“显现”的说法也站不住。因为能显现的东西,比如月亮、太阳、宝珠、灯等,虽然各有差别,但被显现的东西,比如瓶子等,并没有差别;然而认知却随着对象的差别而有差别,认知是随着对象而产生的,所以“显现”更加说不通。在这里,用“存在”和“显现”的方式来假立一种作用,也是不合理的,因为所谓“存在”和“显现”的作用,与具有这种作用的东西,并不被认为是不同的。那种所谓的作用,与具有那种作用的事物,实际上并不是不同的,就像触等与触的作用一样。因此,某些人构想的“显现”说法,以“存在”和“显现”的作用与具有作用者并非不同来成立,是不合理的。然而,那些读了“住于如柱之地而住”之后,想按上述方式理解其义的人,把这一点作为理由来把握,并且说“那些有情奔跑、流转、死去、投生”等语句也建立义理关联,并非像义注那样没有关联,为了显示这一点,论师说了“yasmā ca”等语。在那里,“那些有情奔跑”等句中,凡是此处以人的状态而住立者,他们正是以趋向天界等状态而从此处前往他处,这就是其义。其意趣是:否则就会有已作之业的毁灭和未作之业的遭遇。巴利
Idamettha vicāretabbaṃ – kiṃ karonto āloko ghaṭaṃ pakāsetīti vuccati, yadi ghaṭavisayaṃ buddhiṃ karonto pakāseti, anuppannāya eva buddhiyā uppattidīpanato abhibyattivādo hāyati. Atha ghaṭavisayāya buddhiyā āvaraṇabhūtaṃ andhakāraṃ vidhamanto pakāseti, evampi abhibyattivādo hāyateva. Sati hi ghaṭavisayāya buddhiyā kathaṃ andhakāro tassā āvaraṇaṃ hotīti. Yathā ca ghaṭassa abhibyatti na yujjati, evaṃ diṭṭhigatikaparikappitassa attanopi abhibyatti na yujjatiyeva. Tatthāpi hi yadi indriyavisayādisannipātena anuppannā eva buddhi uppannā, uppattivacaneneva abhibyattivādo hāyati abhibyattimattamatikkamma anuppannāya eva buddhiyā uppattidīpanato. Tathā sassatavādopi teneva kāraṇena. Atha buddhippavattiyā āvaraṇabhūtassa andhakāraṭṭhāniyassa mohassa vidhamanena buddhi uppannā. Evampi sati atthavisayāya buddhiyā kathaṃ moho tassā āvaraṇaṃ hotīti, hāyateva abhibyattivādo, kiñca bhiyyo – bhedasabbhāvatopi abhibyattivādo hāyati. Na hi abhibyañjanakānaṃ candimasūriyamaṇipadīpādīnaṃ bhedena abhibyañjitabbānaṃ ghaṭādīnaṃ bhedo hoti, hoti ca visayabhedena buddhibhedo yathāvisayaṃ buddhiyā sambhavatoti bhiyyopi abhibyatti na yujjatiyeva, na cettha vijjamānatābhibyattivasena vuttikappanā yuttā vijjamānatābhibyattikiriyāsaṅkhātāya vuttiyā vuttimato ca anaññathānujānanato. Anaññāyeva hi tathā vuttisaṅkhātā kiriyā tabbantavatthuto, yathā phassādīhi phusanādibhāvo, tasmā vuttimato anaññāya eva vijjamānatābhibyattisaṅkhātāya vuttiyā parikappito kesañci abhibyattivādo na yutto evāti. Ye pana ‘‘īsikaṭṭhāyī ṭhito’’ti paṭhitvā yathāvuttamatthamicchanti, te tadidaṃ kāraṇabhāvena gahetvā ‘‘te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjantī’’ti padehi atthasambandhampi karonti, na aṭṭhakathāyamiva asambandhanti dassento ‘‘yasmā cā’’tiādimāha. Te ca sattā sandhāvantīti ettha ye idha manussabhāvena avaṭṭhitā, teyeva devabhāvādiupagamanena ito aññattha gacchantīti attho. Aññathā katassa kammassa vināso, akatassa ca abbhāgamo āpajjeyyāti adhippāyo.
“一个又一个”是指从一个有到另一个有,或者一个接一个,也就是反复多次的意思。把“cavanti”这个词还原其词干后,解释其含义为“这样被计算”,因为具有固定自性的自我并非死与生。由于遍及一切,也没有流转和轮回,只是诸法的生起过程有差别,才这样被计算、这样被言说,这是其意图所在。通过这句话,他展示了这样的变异论:“具有固定自性的自我,以及有法者,仅仅是法生起又灭去。”至于这里应当说明的内容,我们将在探讨常见论、解释“趣向如此”一词的含义时再作说明。现在,为了指出注释书中所述内容与此处无关,而说“然而在注释书中”等语。他用“流转”等说法,破坏、推翻了自己的主张,意思是:由“流转”等说法所成立的无常性,与他先前所承认的常见是相矛盾的。“此见取者”等语,是对这一含义的论证。“不固定”即不坚固。针对“流转”等说法以及常见,他说:“好的与不好的都存在。”“Sassatiyo”指“一切时存续者”,将 ra 变为 sa,并作重叠,指地、须弥、日月等,与“sassati”相同,这是抽象中性词。所谓“我与世间”,是行为主体。或者,“与常相同”是以性、数、格来指示行为主体。意思是:与常相同的我与世间确实存在。这里的“iti”只是填充音节。因为音韵学家主张,在“eva”之后接“iti”时,“i”音变为“va”音。“与常相同”也有恒常、坚固、永恒之义,这是依据注释书中“与常相同”一词与“常”同义而说的。巴利
Aparāparanti aparasmā bhavā aparaṃ bhavaṃ, aparamaparaṃ vā, punappunanti attho. ‘‘Cavantī’’ti padamulliṅgetvā ‘‘evaṃ saṅkhyaṃ gacchantī’’ti atthaṃ vivarati, attano tathāgahitassa niccasabhāvattā na cutūpapattiyo. Sabbabyāpitāya nāpi sandhāvanasaṃsaraṇāni, dhammānaṃyeva pana pavattivisesena evaṃ saṅkhyaṃ gacchanti evaṃ voharīyantīti adhippāyo. Etena ‘‘avaṭṭhitasabhāvassa attano, dhammino ca dhammamattaṃ uppajjati ceva vinassati cā’’ti imaṃ vipariṇāmavādaṃ dasseti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ imissaṃ sassatavādavicāraṇāyameva ‘‘evaṃgatikā’’ti padatthavibhāvane vakkhāma. Idāni aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ asambandhamattaṃ dassetuṃ ‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Sandhāvantītiādinā vacanena attano vādaṃ bhindati vināseti sandhāvanādivacanasiddhāya aniccatāya pubbe attanā paṭiññātassa sassatavādassa viruddhabhāvatoti attho. ‘‘Diṭṭhigatikassā’’tiādi tadatthasamatthanaṃ. Na nibaddhanti na thiraṃ. ‘‘Sandhāvantī’’tiādivacanaṃ, sassatavādañca sandhāya ‘‘sundarampi asundarampi hotiyevā’’ti vuttaṃ. Sabbadā saranti pavattantīti sassatiyo ra-kārassa sa-kāraṃ, dvibhāvañca katvā, pathavīsinerucandimasūriyā, sassatīhi samaṃ sadisaṃ tathā, bhāvanapuṃsakavacanañcetaṃ. ‘‘Attā ca loko cā’’ti hi kattuadhikāro. Sassatisamanti vā liṅgabyattayena kattuniddeso. Sassatisamo attā ca loko ca atthi evāti attho, iti-saddo cettha padapūraṇamattaṃ. Eva-saddassa hi e-kāre pare iti-sadde i-kārassa va-kāramicchanti saddavidū. Sassatisamanti sassataṃ thāvaraṃ niccakālantipi attho, sassatisama-saddassa sassatapadena samānatthataṃ sandhāya ṭīkāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.31) vutto.
“显示原因”:那些主张“我及世间是常”的人,这位持见者为了给他们显示原因,才这样说,这就是这里的关联。因为他并不是仅以自己见解所现证之义来成立自己,而是以自己现证之义来成立自己尚未现证之义,并且把自己想要的意义告诉别人,而不是不想要的。这里之所以显示原因,是因为在众多百千生中,他能忆念“我的这个我及世间是同一个”。因为,谁经验了某个意义,谁才能忆念它,别人不能。别人不能忆念他人所经验的意义,就像法护不能忆念佛护所经验的。就像在这些生中一样,在更早的过去生中也是如此。因此,他投入“我的我及世间是常,就像我这样,其他众生的我及世间也是常”这种常见执取,这位持见者也让别人在这上面站住。不过,依据圣典中“他们宣说种种不同的意趣途径,他这样说”这句话,可以知道这里显示原因,是为了让别人也信受。“此”就是指我及世间的常性。“并非仅仅”等,是从意义上显示其归趣。“处”这个词指原因,而这里特指宿命通,所以说“此”等。原因有三种:能达因、能生因、能知因。其中,圣道是涅槃的能达因,种子是苗芽的能生因,缘生等是无常等的能知因,这里指的只是能知因。能知的意义,因为它是应被知的意义领域之智的原因,所以是原因。那个智依它而住,所以叫“处”;那个智住在这里,所以也叫“所依”。因此,世尊用“所依”这个词指出后,又用“处”这个词说明。巴利
Hetuṃ dassentoti yesaṃ ‘‘sassato’’ti attānañca lokañca paññapeti, tesaṃ hetuṃ dassento ayaṃ diṭṭhigatiko āhāti sambandho. Na hi attano diṭṭhiyā paccakkhakatamatthaṃ attanoyeva sādheti, attano pana paccakkhakatena atthena attano appaccakkhabhūtampi atthaṃ sādheti, attanā ca yathānicchitaṃ atthaṃ parepi viññāpeti, na anicchitaṃ , idaṃ pana hetudassanaṃ etesu anekesu jātisatasahassesu ekovāyaṃ me attā ca loko ca anussaraṇasambhavato. Yo hi yamatthaṃ anubhavati, so eva taṃ anussarati, na añño. Na hi aññena anubhūtamatthaṃ añño anussarituṃ sakkoti yathā taṃ buddharakkhitena anubhūtaṃ dhammarakkhito. Yathā cetāsu, evaṃ ito purimatarāsupi jātīsu, tasmā ‘‘sassato me attā ca loko ca, yathā ca me, evaṃ aññesampi sattānaṃ sassato attā ca loko cā’’ti sassatavasena diṭṭhigahaṇaṃ pakkhandanto diṭṭhigatiko parepi tattha patiṭṭhapeti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘anekavihitāni adhimuttipathāni abhivadanti, so evamāhā’’ti vacanato parānugāhāpanavasena idha hetudassanaṃ adhippetanti viññāyati. Etanti attano ca lokassa ca sassatabhāvaṃ. ‘‘Na kevala’’ntiādi atthato āpannadassanaṃ. Ṭhāna-saddo kāraṇe, tañca kho idha pubbenivāsānussatiyevāti āha ‘‘ida’’ntiādi. Kāraṇañca nāmetaṃ tividhaṃ sampāpakaṃ nibbattakaṃ ñāpakanti. Tattha ariyamaggo nibbānassa sampāpakakāraṇaṃ, bījaṃ aṅkurassa nibbattakakāraṇaṃ, paccayuppannatādayo aniccatādīnaṃ ñāpakakāraṇaṃ, idhāpi ñāpakakāraṇameva adhippetaṃ. Ñāpako hi attho ñāpetabbatthavisayassa ñāṇassa hetubhāvato kāraṇaṃ. Tadāyattavuttitāya taṃ ñāṇaṃ tiṭṭhati etthāti ṭhānaṃ, vasati taṃ ñāṇamettha tiṭṭhatīti ‘‘vatthū’’ti ca vuccati. Tathā hi bhagavatā vatthu-saddena uddisitvāpi ṭhāna-saddena niddiṭṭhanti.
32-33 第二、第三轮转和第一轮转相比,除了时间上的差别以外,没有别的不同,所以说“上面两轮转也是同样的道理”。为了按照圣典原文显示这个时间差别,才说了“只是”等话。意思是:另外的第二、第三轮转,是依照忆念能力,说到乃至十坏成劫、乃至四十坏成劫而说的。为什么常见被分成四种呢?难道不应该像无因生起论那样,不按时间差别来分,只分成两种就够了吗?为了澄清这个责难,说了“因为钝根者”等话。意思是:依照获得宿命智的钝根、中根、利根三者,按时间差别分成三种,连同推理则分成四种。难道不是这样吗?依照传闻等,像推理者那样,钝根者等获得殊胜者也有下等、中等、上等种种差别,所以应该有许多种分别,那么为什么把一切获得殊胜者只归纳为三类来说呢?是为了以上限的限定来显示。在三类中,凡是下等、中等智慧者,他们只忆念比所说的限定更少的。而凡是上等智慧者,他们并不超越所说的限定而忆念。因此,为了在各处以上限的限定来显示,依照忆念许多百千生、十、四十坏成劫的忆念能力,只归纳为三类来说。不超过此,即不超过所说的三时,或不超过四十坏成劫,不再忆念更多,为什么呢?因为智慧软弱。据说,由于他们没有名色分别,所以智慧软弱,这在义注中已说。巴利
32-33. Dutiyatatiyavārānaṃ paṭhamavārato viseso natthi ṭhapetvā kālabhedanti āha ‘‘upari vāradvayepi eseva nayo’’ti. Tadetaṃ kālabhedaṃ yathāpāḷiṃ dassetuṃ ‘‘kevalañhī’’tiādi vuttaṃ. Itarena dutiyatatiyavārā yāva dasasaṃvaṭṭavivaṭṭakappā, yāva cattālīsasaṃvaṭṭavivaṭṭakappā ca anussaraṇavasena vuttāti adhippāyo. Yadevaṃ kasmā sassatavādo catudhā vibhatto, nanu tidhā kālabhedamakatvā adhiccasamuppattikavādo viya duvidheneva vibhajitabbo siyāti codanaṃ sodhetuṃ ‘‘mandapañño hī’’tiādimāha. Mandapaññādīnaṃ tiṇṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇalābhīnaṃ vasena tidhā kālabhedaṃ katvā takkanena saha catudhā vibhattoti adhippāyo. Nanu ca anussavādivasena takkikānaṃ viya mandapaññādīnampi visesalābhīnaṃ hīnādivasena anekabhedasambhavato bahudhā bhedo siyā, atha kasmā sabbepi visesalābhino tayo eva rāsī katvā vuttāti? Ukkaṭṭhaparicchedena dassetukāmattā. Tīsu hi rāsīsu ye hīnamajjhimapaññā, te vuttaparicchedato ūnakameva anussaranti. Ye pana ukkaṭṭhapaññā, te vuttaparicchedaṃ atikkamitvā nānussarantīti tattha tattha ukkaṭṭhaparicchedena dassetukāmato anekajātisatasahassadasacattārīsasaṃvaṭṭavivaṭṭānussaraṇavasena tayo eva rāsī katvā vuttāti. Na tato uddhanti yathāvuttakālattayato, cattārīsasaṃvaṭṭavivaṭṭakappato vā uddhaṃ nānussarati, kasmā? Dubbalapaññattā. Tesañhi nāmarūpaparicchedavirahato dubbalā paññā hotīti aṭṭhakathāsu vuttaṃ.
34 因为那正是它自身性质的状态,所以它就是作者本身,因此说“他思量”。确实,正因为是它自身性质的状态,第二种说法才成立。其中,“他思量”就是推度,意思是以常见等行相,把心投向这个那个所缘。“思量”是以敲击为特征、或以决断为特征、作为邪见立足处的寻。以各种方式进行的思量,说为“思量后、再思量后”,这只是对“具足考察”的释义。而词源分析则应像“思量者”一词那样,从两方面来说。所谓“考察”,就是审察,它有两种:慧和似慧。但这里指的是似慧,从实质上说,就是与贪俱起的心识生起,或者称为邪执的不如理作意。又或者在前期阶段,它是作为邪见的见的躁动。为了显示这三种含义,所以说“衡量、认可、容忍”。在“衡量后”等句中,也应依次与“以与贪俱起的心识生起”等配合。“遍击”或“反复击打”就是遍击,这正是指寻对所缘的推度,并且此词是中性名词,通过“以各种方式思量后”这句来显示。“以方式”就是以理由。“如前所说的”就是如前以三种方式所说的分类。“随考察”就是随转,或以随考察的伺察而随简择。因为把随转法的功能也归到主要法上,所以这样说。“显现”就是看起来如此,“辩才”就是能清楚显示所专注行相差别的、与邪见相应的心识生起,从它而生起的就叫“辩才”,也就是那样被了知。“自己的辩才”就是自己显现,“自己辩才”就是自己显现,因此说“从自己的少许辩才生起”。这里“少许”一词排除了殊胜证得等。在没有指定时间的语句中,以现在时来释义是恰当的,所以说“他这样说”。巴利
34. Tappakatiyattopi kattutthoyevāti āha ‘‘takkayatī’’ti. Tappakatiyattattā eva hi dutiyanayopi upapanno hoti. Tattha takkayatīti ūhayati, sassatādiākārena tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe cittaṃ abhiniropayatīti attho. Takkoti ākoṭanalakkhaṇo, vinicchayalakkhaṇo vā diṭṭhiṭṭhānabhūto vitakko. Tena tena pariyāyena takkanaṃ sandhāya ‘‘takketvā vitakketvā’’ti vuttaṃ vīmaṃsāya samannāgatoti atthavacanamattaṃ. Nibbacanaṃ pana takkipade viya dvidhā vattabbaṃ. Vīmaṃsā nāma vicāraṇā, sā ca duvidhā paññā ceva paññāpatirūpikā ca. Idha pana paññāpatirūpikāva, sā catthato lobhasahagatacittuppādo, micchābhinivesasaṅkhāto vā ayonisomanasikāro. Pubbabhāge vā micchādassanabhūtaṃ diṭṭhivipphanditaṃ, tadetamatthattayaṃ dassetuṃ ‘‘tulanā ruccanā khamanā’’ti vuttaṃ. ‘‘Tulayitvā’’tiādīsupi yathākkamaṃ ‘‘lobhasahagatacittuppādenā’’tiādinā yojetabbaṃ. Samantato, punappunaṃ vā āhananaṃ pariyāhataṃ, taṃ pana vitakkassa ārammaṇaṃ ūhanameva, bhāvanapuṃsakañcetaṃ padanti dasseti ‘‘tena tena pariyāyena takketvā’’ti iminā. Pariyāyenāti ca kāraṇenāti attho. Vuttappakārāyāti tidhā vuttappabhedāya. Anuvicaritanti anupavattitaṃ, vīmaṃsānugatena vā vicārena anumajjitaṃ. Tadanugatadhammakiccampi hi padhānadhamme āropetvā tathā vuccati. Paṭibhāti dissatīti paṭibhānaṃ, yathāsamāhitākāravisesavibhāvako diṭṭhigatasampayuttacittuppādo, tato jātanti paṭibhānaṃ, tathā paññāyanaṃ, sayaṃ attano paṭibhānaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ, tenevāha ‘‘attano paṭibhānamattasañjāta’’nti. Matta-saddena cettha visesādhigamādayo nivatteti. Anāmaṭṭhakālavacane vattamānavaseneva atthaniddeso upapannoti āha ‘‘evaṃ vadatī’’ti.
经中以“他是思量者、考察者”这一总说,或者以省略一分的说法,为了分别思量者的种类,而说“其中四种”等。从他人那里听闻称为传闻,具有这种听闻的人就是传闻者。能忆念过去曾经经历过的生,就是宿命通者。“被获得”就是“得”,即自己获得的任何色等、乐等,而不是禅那等殊胜状态,所以经中说:“他依思量遍击、考察随转、自辩才而这样说。”注释书里也说:“生起了自己的少许辩才。”阿阇梨护法长老也说:“以‘少许’一词排除了殊胜证得等。”拥有这个的人就是得者。以纯粹的、不与前面那些混杂的,或者纯粹的思量就是纯思量,具有这个的人就是纯思量者。“因此”是表示催促的虚词,以此催促像须大拏王对世尊那样,催他放下邪见的执取。“由于得的状态”即由于是色等、乐等的获得者。“未来也将如此”这句话,是就“得者思量者”也可能如此而说的,意指这里所说的思量。因为正是以随念未来的思量而执取常见。而“过去也曾如此”这句话,只是随念未来思量的亲依止的举例说明。因为他这样思量而执取邪见:“如同我的自我现在是乐的,过去也是如此”,首先依止随念过去的思量,然后思量“未来也将如此”。“如此存在时,这个就存在”这句话,是在无常的事物上,说一个作者、另一个感受者,就犯了这个过失;若如此,就会有已作之法的毁灭和未作之法的遭遇。而在常恒的事物上,说一个作者、另一个感受者,则不犯这个过失。若如此,就会有已作之法不毁灭、未作之法不遭遇。这样便显示了思量者寻求合理性的方式。巴利
Pāḷiyaṃ ‘‘takkī hoti vīmaṃsī’’ti sāmaññaniddesena, ekasesena vā vuttaṃ takkībhedaṃ vibhajanto ‘‘tattha catubbidho’’tiādimāha. Parehi puna savanaṃ anussuti, sā yassāyaṃ anussutiko. Purimaṃ anubhūtapubbaṃ jātiṃ saratīti jātissaro. Labbhateti lābho, yaṃ kiñci attanā paṭiladdhaṃ rūpādi, sukhādi ca, na pana jhānādiviseso, tenevāha pāḷiyaṃ ‘‘so takkapariyāhataṃ vīmaṃsānuvicaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ evamāhā’’ti. Aṭṭhakathāyampi vuttaṃ ‘‘attano paṭibhānamattasañjāta’’nti. Ācariyadhammapālattheropi vadati ‘‘matta-saddena visesādhigamādayo nivattetī’’ti (dī. ni. ṭī. 1.34) so etassāti lābhī. Suddhena purimehi asammissena, suddhaṃ vā takkanaṃ suddhatakko, so yassāyaṃ suddhatakkiko. Tena hīti uyyojanatthe nipāto, tena tathā vessantararaññova bhagavati samāneti diṭṭhiggāhaṃ uyyojeti. Lābhitāyāti rūpādisukhādilābhībhāvato. ‘‘Anāgatepi evaṃ bhavissatī’’ti idaṃ lābhītakkino evampi sambhavatīti sambhavadassanavasena idhādhippetaṃ takkanaṃ sandhāya vuttaṃ. Anāgataṃsatakkaneneva hi sassataggāhī bhavati. ‘‘Atītepi evaṃ ahosī’’ti idaṃ pana anāgataṃsatakkanassa upanissayanidassanamattaṃ. So hi ‘‘yathā me idāni attā sukhī hoti, evaṃ atītepīti paṭhamaṃ atītaṃsānutakkanaṃ upanissāya anāgatepi evaṃ bhavissatī’’ti takkayanto diṭṭhiṃ gaṇhāti. ‘‘Evaṃ sati idaṃ hotī’’ti iminā aniccesu bhāvesu añño karoti, añño paṭisaṃvedetīti doso āpajjati, tathā ca sati katassa vināso akatassa ca ajjhāgamo siyā. Niccesu pana bhāvesu añño karoti, añño paṭisaṃvedetīti doso nāpajjati. Evañca sati katassa avināso, akatassa ca anajjhāgamo siyāti takkikassa yuttigavesanākāraṃ dasseti.
“仅以思量”就是指纯粹的思量。因为“仅”这个词,是在显示没有圣教传承、没有传闻等来源。难道获得殊胜证得的常见论者,不是也以殊胜证得为因,在百千生中、在十次坏成劫中、在四十次坏成劫中,随念自己所经历的相续以及与之相关的诸法,执取为“自我、世间”,然后推想过去更早的诸生也是如此存在,思量未来也将如此,并思量一切众生也是如此,从而执著常见吗?如果这样,那么一切常见论者就都跟传闻者、宿命通者、得者思量者一样,是以自己所得的事物相为根据而思量立论,因此都应归入思量者一类。如果这样,由于没有殊胜分类的差别,这常见论就应当只有一种定论。而且,必须承认上述那种思量,否则,具有殊胜证得的常见论者就会归入一分常住论者或无因生论者一类。然而,不应这样看待。因为对于具有殊胜证得者来说,对蕴相续的极长、更长、最长时的随念,才是执取常见的不共因。正如所说:“我随念种种过去生,我以此而知此”,这里唯以随念作为主要因而显示。而他所进行的“我以此而知此”的思量,在此并非主要,因为相对于随念,它是非主要的。以主要的不共因来安立名称,在教法中以及世间中都是通行的。巴利
Takkamattenevāti suddhatakkaneneva. Matta-saddena hi āgamādīnaṃ, anussavādīnañca abhāvaṃ dasseti. ‘‘Nanu ca visesalābhinopi sassatavādino visesādhigamahetu anekesu jātisatasahassesu, dasasu saṃvaṭṭavivaṭṭesu, cattālīsāya ca saṃvaṭṭavivaṭṭesu yathānubhūtaṃ attano santānaṃ, tappaṭibaddhañca dhammajātaṃ ‘‘attā, loko’’ti ca anussaritvā tato purimatarāsupi jātīsu tathābhūtassa atthitānuvitakkanamukhena anāgatepi evaṃ bhavissatīti attano bhavissamānānutakkanaṃ, sabbesampi sattānaṃ tathābhāvānutakkanañca katvā sassatābhinivesino jātā, evañca sati sabbopi sassatavādī anussutikajātissaralābhītakkikā viya attano upaladdhavatthunimittena takkanena pavattavādattā takkīpakkheyeva tiṭṭheyya, tathā ca sati visesabhedarahitattā ekovāyaṃ sassatavādo vavatthito bhaveyya, avassañca vuttappakāraṃ takkanamicchitabbaṃ, aññathā visesalābhī sassatavādī ekaccasassatikapakkhaṃ, adhiccasamuppannikapakkhaṃ vā bhajeyyāti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Visesalābhīnañhi khandhasantānassa dīghadīghataraṃ dīghatamakālānussaraṇaṃ sassataggāhassa asādhāraṇakāraṇaṃ. Tathā hi ‘‘anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Imināmahaṃ etaṃ jānāmī’’ti anussaraṇameva padhānakāraṇabhāvena dassitaṃ. Yaṃ pana tassa ‘‘imināmahaṃ etaṃ jānāmī’’ti pavattaṃ takkanaṃ, na taṃ idha padhānaṃ anussaraṇaṃ paṭicca tassa apadhānabhāvato, padhānakāraṇena ca asādhāraṇena niddeso sāsane, lokepi ca niruḷho yathā ‘‘cakkhuviññāṇaṃ yavaṅkuro’’tiādi.
这段开示是在说明主要的因由,所以,虽然按照传闻等、按照思辨者低劣等,以及按照下等智慧等获得殊胜者的多种分类,世尊为把其中某一类归摄在一起,把常见论者的四种立场分别开来并加以确定。因为法王在这里并不是在宣说有残余的法。那么,即使在传闻者等当中,传闻等也会成为主要因由吗?不会。因为他们没有以智证知,所以是以思辨为主;而且前面已经说过“以主要因由和不共因由,在教法中和世间中这种表述是通行的”,这个意思已经说明了。或者,为了显示缺少殊胜证得之因的思辨在执取常见时有其单独因由性,殊胜证得应当被单独说为执取常见的因由,而它按照下等、中等、锐利智慧分为三种,所以分成三类;又因为一切思辨者在“是思辨者”这一点上共通,所以总合为一类。这样,世尊就把常见论确定为四种。巴利
Evaṃ panāyaṃ desanā padhānakāraṇavibhāvinī, tasmā satipi anussavādivasena, takkikānaṃ hīnādivasena ca mandapaññādīnaṃ visesalābhīnaṃ bahudhā bhede aññatarabhedasaṅgahavasena bhagavatā cattāriṭṭhānāni vibhajitvā vavatthitā sassatavādānaṃ catubbidhatā. Na hi, idha sāvasesaṃ dhammaṃ deseti dhammarājāti. Yadevaṃ anussutikādīsupi anussavādīnaṃ padhānabhāvo āpajjatīti? Na tesaṃ aññāya sacchikiriyāya abhāvena takkapadhānattā, ‘‘padhānakāraṇena ca asādhāraṇena niddeso sāsane, lokepi ca niruḷho’’ti vuttovāyamatthoti. Atha vā visesādhigamanimittarahitassa takkanassa sassataggāhe visuṃ kāraṇabhāvadassanatthaṃ visesādhigamo visuṃ sassataggāhakāraṇabhāvena vattabbo, so ca mandamajjhimatikkhapaññāvasena tividhoti tidhā vibhajitvā, sabbatakkino ca takkībhāvasāmaññato ekajjhaṃ gahetvā catudhā eva vavatthāpito sassatavādo bhagavatāti.
35 为了说明“以某一种”这个意思,所以说了“以一种”。至于“或”这个字,它和“处”没有搭配关系,因为它的含义不确定,所以又说“以两种或三种”。这样就显示出:在四种事当中,随其适合,以某一事作为另一事确立的辅助条件。为了表明“外”是表达外在意义的、由作者指出的不变词,所以说了“外”等语。
这里有人问:这些事是自身执取的因,还是令他人确立的因?对此,如果是自身执取的因,那为什么只取了随念和思辨,而没有取想颠倒等呢?因为颠倒想、不如理作意、亲近恶友、听闻非法等,也由于能生起见的作用而成为见处。如果是令他人确立的因,那么就像作为随念之因的证得、作为思辨寻求之因的理则一样,圣教也应该被说为一种事;而且无论哪种情况,因为前面所说的其余因都可能存在,所以说“此外更无”就不合理了吗?
并非不合理。为什么?就执取这方面来说,这个持见者由于亲近恶友、听闻非法,生起不如理作意,成为颠倒想的人,因为不能觉知色等诸法刹那刹那坏灭的自性,过度推演法理,错误地执取“一性”之理,依靠前面所说的随念和思辨,在诸蕴上生起“我与世间是常”的执取。因此,由于随念和思辨是近因、是主要因,而且取了它们就已经包含了其余诸因,所以这里只取了随念和思辨。就令他人确立这方面来说,圣教也立足于理则本身,因为外道特别没有圣教,只会执取思辨。因此,随念和思辨就是被取为执取常见的事。巴利
35. ‘‘Aññatarenā’’ti etassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ekenā’’ti vuttaṃ. Aṭṭhānapayuttassa pana vā-saddassa aniyamatthataṃ sandhāyāha ‘‘dvīhi vā tīhi vā’’ti, tena catūsu vatthūsu yathārahamekaccaṃ ekaccassa paññāpane sahakārīkāraṇanti dasseti. ‘‘Bahiddhā’’ti bāhyatthavācako kattuniddiṭṭho nipātoti dassetuṃ ‘‘bahī’’tiādi vuttaṃ. Etthāha – kiṃ panetāni vatthūni attano abhinivesassa hetu, udāhu paresaṃ patiṭṭhāpanassāti. Kiñcettha, yadi tāva attano abhinivesassa hetu, atha kasmā anussaraṇatakkanāniyeva gahitāni, na saññāvipallāsādayo. Tathā hi viparītasaññāayonisomanasikāraasappurisūpanissayaasaddhammassavanādīnipi diṭṭhiyā pavattanaṭṭhena diṭṭhiṭṭhānāni. Atha pana paresaṃ patiṭṭhāpanassa hetu, anussaraṇahetubhūto adhigamo viya, takkanapariyeṭṭhibhūtā yutti viya ca āgamopi vatthubhāvena vattabbo, ubhayathāpi ca yathāvuttassa avasesakāraṇassa sambhavato ‘‘natthi ito bahiddhā’’ti vacanaṃ na yujjatevāti? No na yujjati, kasmā? Abhinivesapakkhe tāva ayaṃ diṭṭhigatiko asappurisūpanissayaasaddhammassavanehi ayoniso ummujjitvā vipallāsasañño rūpādidhammānaṃ khaṇe khaṇe bhijjanasabhāvassa anavabodhato dhammayuttiṃ atidhāvanto ekattanayaṃ micchā gahetvā yathāvuttānussaraṇatakkanehi khandhesu ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti (dī. ni. 31) abhinivesaṃ upanesi, iti āsannakāraṇattā, padhānakāraṇattā ca taggahaṇeneva ca itaresampi gahitattā anussaraṇatakkanāniyeva idha gahitāni. Patiṭṭhāpanapakkhe pana āgamopi yuttiyameva ṭhito visesena nirāgamānaṃ bāhirakānaṃ takkaggāhibhāvato, tasmā anussaraṇatakkanāniyeva sassataggāhassa vatthubhāvena gahitāni.
还有更进一步:胜义法有两种相,自性相和共相。其中,通达自性相是现量智,通达共相是比量智。圣教通过闻所成慧来达成,只能引生比量智;不过,对于所听闻的诸法,以行相加以思择,安住在审察忍中,生起思所成慧,再逐步通过修习而证得现量智。如此,圣教也不超越思辨的范围,因此应当知道,它已被思辨所涵盖。这一点在注释书中,是以“传闻与思辨”的取摄来阐明的。这样一来,由于不被随念与思辨所摄的其他原因并不存在,所以“此外更无”这句话确实是合理的。然而,依据“他们宣说种种论调”以及“他们施设我与世间为常”这些说法,这里所开示的只是令他人确立的依据,因为通过开示它,执取也能成立。因为在众多分类中,只要开示了其中一项,其余各项也就被开示而成立了,应当看作就是开示了那一项。而在执取与令确立两者中,即使开示了执取,令确立也不能成立,因为执取对于令确立并没有决定性:执取的人当中,有些能令他人确立,有些不能令他人确立。但如果开示了令确立,执取也能成立,因为令确立对于执取有决定性:凡是令他人确立于某处的人,他自己也执取它。巴利
Kiñca bhiyyo – duvidhaṃ paramatthadhammānaṃ lakkhaṇaṃ sabhāvalakkhaṇaṃ, sāmaññalakkhaṇañca. Tattha sabhāvalakkhaṇāvabodho paccakkhañāṇaṃ, sāmaññalakkhaṇāvabodho anumānañāṇaṃ. Āgamo ca sutamayāya paññāya sādhanato anumānañāṇameva āvahati, sutānaṃ pana dhammānaṃ ākāraparivitakkanena nijjhānakkhantiyaṃ ṭhito cintāmayapaññaṃ nibbattetvā anukkamena bhāvanāya paccakkhañāṇaṃ adhigacchatīti evaṃ āgamopi takkanavisayaṃ nātikkamati, tasmā cesa takkaggahaṇena gahitovāti veditabbo. So aṭṭhakathāyaṃ anussutitakkaggahaṇena vibhāvito, evaṃ anussaraṇatakkanehi asaṅgahitassa avasiṭṭhassa kāraṇassa asambhavato yuttamevidaṃ ‘‘natthi ito bahiddhā’’ti vacananti veditabbaṃ. ‘‘Anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadantī’’ti (dī. ni. 1.29), ‘‘sassataṃ attānañca lokañca paññapentī’’ti (dī. ni. 1.30) ca vacanato pana patiṭṭhāpanavatthūniyeva idha desitāni taṃdesanāya eva abhinivesassāpi sijjhanato. Anekabhedesu hi desitesu yasmiṃ desite tadaññepi desitā siddhā honti, tameva desetīti daṭṭhabbaṃ. Abhinivesapatiṭṭhāpanesu ca abhinivese desitepi patiṭṭhāpanaṃ na sijjhati abhinivesassa patiṭṭhāpane aniyamato. Abhinivesinopi hi keci patiṭṭhāpenti , keci na patiṭṭhāpenti. Patiṭṭhāpane pana desite abhinivesopi sijjhati patiṭṭhāpanassa abhinivese niyamato. Yo hi yattha pare patiṭṭhāpeti, sopi tamabhinivisatīti.
36 这里,“Tayidaṃ”中的“ta”这个词,指的是“他们安立‘我及世间是常’”这种执取,所以说“这四种见处”。“Tato”的意思是“从那种方式”,也就是从方式上认知。因为邪见是种种祸害的根源,是最应呵责的,所以诸见本身就是“见处”。正如经中所说:“比丘们,我说邪见是至极的罪过”,就是针对这个意思而说诸见即是见处。诸见的因也是见处,因为它是诸见生起的等起因。“如所说”等句是引自《无碍解道》的论证。其中,蕴也是见处,因为它是所缘。经中说“观色为我”等。无明也以亲依止等义为见处,如说“比丘们,未闻凡夫不见诸圣者,不熟知圣法”等。触也以触后执取的方式为见处,正如所说“那也以触为缘”“一次次触而领受”。想也以仅仅取行相为见处,如说“想是戏论之因”“于地认知为地”等。寻也以思择行相为见处,因此说“于诸见中思量推论,说真实与虚妄二法”“是推论者、审察者”等。不如理作意也以诸不善法的共同因义为见处,因此说“他这样不如理作意时,六种见中某一种见生起,或者生起‘我有我’这种见”。恶友也以随顺恶见为见处。经中也说“比丘们,我不见有其他一法像恶友这样,能导致如此大的祸害”。从他闻声也以听闻邪说之法为见处。同样经中说“比丘们,有两种因导致邪见生起。哪两种?从他闻声和不如理作意”。从他人那里听来的、或他人所教导的教说,就是从他闻声。巴利
36.Tayidanti ettha ta-saddena ‘‘sassataṃ attānañca lokañca paññapentī’’ti etassa parāmasananti āha ‘‘taṃ idaṃ catubbidhampi diṭṭhigata’’nti. Tatoti tasmā pakārato jānanattā. Paramavajjatāya anekavihitānaṃ anatthānaṃ kāraṇabhāvato diṭṭhiyo eva ṭhānā diṭṭhiṭṭhānā. Yathāha ‘‘micchādiṭṭhiparamāhaṃ bhikkhave, vajjaṃ vadāmī’’ti tadevatthaṃ sandhāya ‘‘diṭṭhiyova diṭṭhiṭṭhānā’’ti vuttaṃ. Diṭṭhīnaṃ kāraṇampi diṭṭhiṭṭhānameva diṭṭhīnaṃ uppādāya samuṭṭhānaṭṭhena. ‘‘Yathāhā’’tiādi paṭisambhidāpāḷiyā (paṭi. ma. 1.124) sādhanaṃ. Tattha khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ ārammaṇaṭṭhena. Vuttañhi ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādi, (saṃ. ni. 3.81) avijjāpi upanissayādibhāvena. Yathāha ‘‘assutavā bhikkhave, puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido’’tiādi (ma. ni. 1.2; paṭi. ma. 1.131) phassopi phusitvā gahaṇūpāyaṭṭhena. Tathā hi vuttaṃ ‘‘tadapi phassapaccayā (dī. ni. 1.118) phussa phussa paṭisaṃvedentī’’ti (dī. ni. 1.144) saññāpi ākāramattaggahaṇaṭṭhena. Vuttañhetaṃ ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’ti (su. ni. 880; mahā. ni. 109) pathaviṃ pathavito saññatvā’’ti (ma. ni. 1.2) ca ādi. Vitakkopi ākāraparivitakkanaṭṭhena. Tena vuttaṃ ‘‘takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, saccaṃ musāti dvayadhammamāhū’’ti, (su. ni. 892; mahāni. 121) ‘‘takkī hoti vīmaṃsī’’ti (dī. ni. 1.34) ca ādi. Ayoniso manasikāropi akusalānaṃ sādhāraṇakāraṇaṭṭhena. Tenāha ‘‘tassa evaṃ ayoniso manasi karoto channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjati. Atthi me attā’ti vā assa saccato thetato diṭṭhiuppajjatī’’tiādi (ma. ni. 1.19) pāpamittopi diṭṭhānugati āpajjanaṭṭhena. Vuttampi ca ‘‘bāhiraṃ bhikkhave, aṅganti karitvā nāññaṃ ekaṅgampi samanupasssāmi, yaṃ evaṃ mahato anatthāya saṃvattati, yathayidaṃ bhikkhave, pāpamittatā’’tiādi (a. ni. 1.110) paratoghosopi durakkhātadhammassavanaṭṭhena. Tathā ceva vuttaṃ ‘‘dveme bhikkhave, paccayā micchādiṭṭhiyā uppādāya. Katame dve? Parato ca ghoso, ayoniso ca manasikāro’’tiādi (a. ni. 2.126) parehi sutā, desitā vā desanā paratoghoso.
“蕴是因”等语句,是阐明其含义的经文。其中,以能生的意义为因,以支持的意义为缘。“执取之后”就是执取后,也就是依凭、缘取的意思。也有“为生起”这样的读法,意思是“为了生起”。“依此而生起”所以叫等起,指的就是蕴等本身。但在这里,是以“等起”这个词直接表达“等起的状态”,因为省略了表示状态的词,而且重点在状态本身。“执取”是指在自身的相续中执取。“令转起”是指在自身和他人的相续中令其运转。“他”这个词是表示频繁的意思,所以说“一再地”。“已圆满”是指“唯有此见是真实的,其他则是虚妄、空洞、虚假的”,如此固执的终结、顶点、达到究竟的意思。以所缘的方式,是指就八种见处而说诸蕴。以转起的方式,是指无明、触、想、寻、不如理作意。以习行方式,是指恶友和他人的声音。虽然依自性义而有同义词,但依约定义则应如此说,为了显示这一点,所以说“如此这般的他世”。因为无论以何种限定,同义词才是有意义的。他世又依业而面向、前往、行进、转起于此,所以称为“后世”。正如“如是,阿难,诸善戒次第导向究竟”等中,语言智者依curādi等类而将“他”一词用于“行”义,这是此处从义注而来的另一种说法。巴利
‘‘Khandhā hetū’’tiādipāḷi tadatthavibhāvinī. Tattha janakaṭṭhena hetu, upatthambhakaṭṭhena paccayo. Upādāyāti upādiyitvā, paṭiccāti attho. ‘‘Uppādāyā’’tipi pāṭho, uppajjanāyāti attho. Samuṭṭhāti etenāti samuṭṭhānaṃ, khandhādayo eva. Idha pana samuṭṭhānabhāvoyeva samuṭṭhāna-saddena vutto bhāvalopattā, bhāvappadhānattā ca. Ādinnā sakasantāne. Pavattitā saparasantānesu. Para-saddo abhiṇhatthoti vuttaṃ ‘‘punappuna’’nti. Pariniṭṭhāpitāti ‘‘idameva dassanaṃ saccaṃ, aññaṃ pana moghaṃ tucchaṃ musā’’ti abhinivesassa pariyosānaṃ matthakaṃ pāpitāti attho. Ārammaṇavasenāti aṭṭhasu diṭṭhiṭṭhānesu khandhe sandhāyāha. Pavattanavasenāti avijjāphassasaññāvitakkāyonisomanasikāre. Āsevanavasenāti pāpamittaparatoghose. Yadipi sarūpatthavasena vevacanaṃ, saṅketatthavasena pana evaṃ vattabboti dassetuṃ ‘‘evaṃvidhaparalokā’’ti vuttaṃ. Yena kenaci hi visesaneneva vevacanaṃ sātthakaṃ siyā. Paraloko ca kammavasena abhimukho sampareti gacchati pavattati etthāti abhisamparāyoti vuccati. ‘‘Iti kho ānanda, kusalāni sīlāni anupubbena aggāya parentī’’tiādīsu (a. ni. 10.2) viya hi curādigaṇavasena para-saddaṃ gatiyamicchanti saddavidū, ayamettha aṭṭhakathāto aparo nayo.
“Evaṃgatikā”(有如此去向)的意思是:有如此的趣向、如此的结局;通过这样的追问,它们最终归于坏灭和消失。这里“gati”这个词,就像“具足这些的大人只有两种趣向”等说法中那样,是“结局”的意思。这里说的是:这些被称为见的见处,把胜义中并不存在的我和常恒性叠加在它上面而执取、执著,它们不过是愚者的空谈,只要智者还没有追问,它们就继续存在、显现出来;可是一旦被智者追问,它们就像日出时的露珠、像萤火虫一样,因为没有稳固的立足处、经不起推敲,就坏灭、消失。巴利
Evaṃgatikāti evaṃgamanā evaṃniṭṭhā, evamanuyuñjanena bhijjananassanapariyosānāti attho. Gati-saddo cettha ‘‘yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavantī’’tiādīsu (dī. ni. 1.258; 2.33, 35; 3.199, 200; ma. ni. 2.384, 397) viya niṭṭhānattho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ime diṭṭhisaṅkhātā diṭṭhiṭṭhānā evaṃ paramatthato asantaṃ attānaṃ, sassatabhāvañca tasmiṃ ajjhāropetvā gahitā, parāmaṭṭhā ca samānā bālalapanāyeva hutvā yāva paṇḍitā na samanuyuñjanti, tāva gacchanti, pātubhavanti ca, paṇḍitehi samanuyuñjiyamānā pana anavaṭṭhitavatthukā avimaddakkhamā sūriyuggamane ussāvabindū viya, khajjopanakā viya ca bhijjanti, vinassanti cāti.
在这里,针对审察的简要说明是:如果他人所设想出来的“我”或“世间”是常恒的,那么由于它没有变异性、不会舍弃先前的状态,所以不可能对它做出任何特别的改善;为了让人从不善中退回来、为了让人进入善法,对常恒论者来说,教导就完全没有用处了。再说,既然没有变异,他又怎么能施设那样的教导呢?这样一来,被设想出来的“我”就像无碍的虚空一样,布施之类的行为、伤害之类的行为都不可能发生;同样,常恒论者也不可能合理地感受乐与苦,因为并没有业力的系缚。又因为没有生等,解脱也就不可能存在。但如果他说:“只是有法在他那里生起又灭去,依着这些才有所谓行为等的言说。”即使这样,由于不舍弃先前的状态,对安住的“我”来说,也不可能成立所谓“只是法”。或者,那些法就是他的状态。那么,那些生起的状态,与他要么是相异的,要么是不异的。如果是相异的,那么即使那些状态生起,他也没有任何差别,可人们却希望“他依着这些状态来造作、感受、死去、投生”。这样一来,施设法也就没有意义了,所以处于那种状态的他,就有如上所说的过失。如果是不异的,那么与那些有生灭的状态不异的“我”,既然和那些状态一样具有生灭,哪里还有常恒的可能呢?或者,那些状态也像“我”一样常恒相续,那么系缚与解脱就都不可能成立,所以常恒论确实说不通。在这里,也没有任何论者能就诸法的常恒性说出真正清净合理的理由,而没有道理的话不会让智者的心欢喜。因此我们说:“只要智者还没有审察,它们就继续存在,并显现出来。”巴利
Tatthāyaṃ anuyuñjane saṅkhepakathā – yadi hi parehi kappito attā loko vā sassato siyā, tassa nibbikāratāya purimarūpāvijahanato kassaci visesādhānassa kātumasakkuṇeyyatāya ahitato nivattanatthaṃ, hite ca paṭipajjanatthaṃ upadeso eva sassatavādino nippayojano siyā, kathaṃ vā tena so upadeso pavattīyati vikārābhāvato. Evañca sati parikappitassa attano ajaṭākāsassa viya dānādikiriyā, hiṃsādikiriyā ca na sambhavati, tathā sukhassa, dukkhassa ca anubhavananibandho eva sassatavādino na yujjati kammabaddhābhāvato. Jātiādīnañca asambhavato vimokkho na bhaveyya, atha pana dhammamattaṃ tassa uppajjati ceva vinassati ca, yassa vasenāyaṃ kiriyādivohāroti vadeyya, evampi purimarūpāvijahanena avaṭṭhitassa attano dhammamattanti na sakkā sambhāvetuṃ, te vā panassa dhammā avatthābhūtā, tasmā tassa uppannā aññe vā siyuṃ anaññe vā, yadi aññe, na tāhi avatthāhi tassa uppannāhipi koci viseso atthi, yāhi karoti paṭisaṃvedeti cavati uppajjati cāti icchitaṃ, evañca dhammakappanāpi niratthakā siyā, tasmā tadavattho eva yathāvuttadoso, athānaññe, uppādavināsavantīhi avatthāhi anaññassa attano tāsaṃ viya uppādavināsasabbhāvato kuto bhaveyya niccatāvakāso, tāsampi vā attano viya niccatāpavatti, tasmā bandhavimokkhānaṃ asambhavo evāti na yujjatiyeva sassatavādo, na cettha koci vādī dhammānaṃ sassatabhāve parisuddaṃ yuttiṃ vattuṃ samattho bhaveyya, yuttirahitañca vacanaṃ na paṇḍitānaṃ cittaṃ ārādheti, tenāvocumha ‘‘yāva paṇḍitā na samanuyuñjanti, tāva gacchanti, pātubhavanti cā’’ti.
“有因、有去处”这句话里,“俱”这个词是“存在”的意思,就像“有毛的”“有翅膀的”这类说法里那样,不是“集合”的意思。因为用“诸比丘,如来知道这个”这句话,已经把所说的邪见总体收摄起来了,又用“而如来也知道那个”这句话,说明如来是知道因和去处的。这里要表达的是:诸比丘,如来知道这个有因、有去处的邪见,而且不只是知道这个,还知道那个因和去处所构成的一切。对于“由此……知道”这句话,依照前面说的方式,用“由此而……”等语来解释它的含义。“此处分说一切知智”:为了契合论书的主题,所以说“以及一切知智”;或者,当说到这个一切知智时,由于它以它为依止,漏尽智也被包含在内了;又由于与它不相离,一切十力等智也都被包含在内了,所以就说那一切知智本身。巴利
Sakāraṇaṃ sagatikanti ettha saha-saddo vijjamānattho ‘‘salomako sapakkhako’’tiādīsu viya, na pana samavāyattho ca-saddena ‘‘tayidaṃ bhikkhave, tathāgato pajānātī’’ti vuttassa diṭṭhigatassa samuccinitattā, ‘‘tañca tathāgato pajānātī’’ti iminā ca kāraṇagatīnameva pajānanabhāvena vuttattā. Idaṃ vuttaṃ hoti – tayidaṃ bhikkhave, kāraṇavantaṃ gativantaṃ diṭṭhigataṃ tathāgato pajānāti, na kevalañca tadeva, atha kho tassa kāraṇagatisaṅkhātaṃ tañca sabbanti. ‘‘Tato…pe… pajānātī’’ti vuttavākyassa atthaṃ vuttanayena saṃvaṇṇeti ‘‘tato cā’’tiādinā. Sabbaññutaññāṇassevidha vibhajananti pakaraṇānurūpamatthaṃ āha ‘‘sabbaññutaññāṇañcā’’ti, tasmiṃ vā vutte tadadhiṭṭhānato āsavakkhayañāṇaṃ, tadavinābhāvato vā sabbampi dasabalādiñāṇaṃ gahitamevātipi tadeva vuttaṃ.
“如是种类”指的是像“及戒……”这样所说的那种类型。在“虽了知”这里,用pi字或者api字,是为了表明“而彼”中ca字带有赞叹的意味。因此,如来对于比那种见趣更殊胜、以戒等功德为本质的殊胜法尚且不执取,更何况是轮回的诱饵呢?这样就是赞叹。“我”显示的是以见和慢去执取的方式。“我了知”这里的iti字表示方式或举例。“我所”显示的是以渴爱去执取的方式。“以渴爱、见、慢的执取之力”就是以被称为渴爱、见、慢的执取之力。超越诸法的自性,把“我”“我所”执取为外在的、不真实的,这就是执取,也就是渴爱等。因为在诸蕴当中,根本不存在可以执取为“我”或“我所”的东西。对于不执取者,不执取的如来,涅槃已被了知,这就是前后的关联。“对于不执取者”是说明涅槃被了知的原因的修饰语。“已被了知”这个词是配合“对于不执取者”而用的,此处属格表施事(主体)义。意思是:由于不执取的行道之因,作为主体的如来了知、证得了涅槃,也就是无为界。或者说,“对于不执取者”是表示原因的从格。巴利
Evaṃvidhanti ‘‘sīlañcā’’tiādinā evaṃvuttappakāraṃ. Pajānantopīti ettha pi-saddena, api-saddena vā ‘‘tañcā’’ti vutta ca-saddassa sambhāvanatthabhāvaṃ dasseti, tena tato diṭṭigatato uttaritaraṃ sārabhūtaṃ sīlādiguṇavisesampi tathāgato nābhinivisati, ko pana vādo vaṭṭāmiseti sambhāveti. ‘‘Aha’’nti diṭṭimānavasena parāmasanākāradassanaṃ. Pajānāmīti ettha iti-saddena pakāratthena, nidassanatthena vā. ‘‘Mama’’nti taṇhāvasena parāmasanākāraṃ dasseti. Taṇhādiṭṭhimānaparāmāsavasenāti taṇhādiṭṭhimānasaṅkhātaparāmāsavasena. Dhammasabhāvamatikkamitvā ‘‘ahaṃ mama’’nti parato abhūtato āmasanaṃ parāmāso, taṇhādayo eva. Na hi taṃ atthi, yaṃ khandhesu ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā gahetabbaṃ siyā, aparāmasato aparāmasantassa assa tathāgatassa nibbuti viditāti sambandho. ‘‘Aparāmasato’’ti cedaṃ nibbutipavedanāya (nibbutivedanassa dī. ni. ṭī. 1.36) hetugabbhavisesanaṃ . ‘‘Viditā’’ti padamapekkhitvā kattari sāmivacanaṃ. Aparāmasato parāmāsarahitapaṭipattihetu assa tathāgatassa kattubhūtassa nibbuti asaṅkhatadhātu viditā, adhigatāti vā attho. ‘‘Aparāmasato’’ti hedaṃ hetumhi nissakkavacanaṃ.
“以不执取为缘”这句话,是为了说明感受的生起原因只在于个人自身。虽然已经说了“以”来表示作者,但为了显示只属于个人这一点,又再次说了作者词,所以说“自己就是由自己”。“自己”“由自己”是中性词,属于不变词。从“不执取”这个说法来看,这里所宣说的就是执取本身的寂灭;而通过这一宣说,也能成立其他烦恼的寂灭。因此用“他们的执取烦恼”来说明这一点,意思是被称为执取的诸烦恼。进一步说,虽然从“不执取”这个说法就能知道这里宣说的是执取本身的寂灭,但因为在断除等方面具有同一性,通过这一宣说也就等于宣说了其余烦恼的寂灭,所以为了明确指出那些烦恼的寂灭,才说“他们的执取烦恼”,意思是被称为渴爱、邪见、慢的执取,以及其他烦恼。这是“牛群法则”。所谓“寂灭”,就是趋向寂灭的无为界,而世尊在菩提树下就已经证得了它,因此它是只有个人自身才能了知的。巴利
‘‘Aparāmāsapaccayā’’ti paccattaññeva pavedanāya kāraṇadassanaṃ. Assāti kattāraṃ vatvāpi paccattaññevāti visesadassanatthaṃ puna kattuvacananti āha ‘‘sayameva attanāyevā’’ti. Sayaṃ, attanāti vā bhāvanapuṃsakaṃ. Nipātapadañhetaṃ. ‘‘Aparāmasato’’ti vacanato parāmāsānameva nibbuti idha desitā, taṃdesanāya eva tadaññesampi nibbutiyā sijjhanatoti dasseti ‘‘tesaṃ parāmāsakilesāna’’nti iminā, parāmāsasaṅkhātānaṃ kilesānanti attho. Apica kāmaṃ ‘‘aparāmasato’’ti vacanato parāmāsānameva nibbuti idha desitāti viññāyati, taṃdesanāya pana tadavasesānampi kilesānaṃ nibbuti desitā nāma bhavati pahānekaṭṭhatādibhāvato, tasmā tesampi nibbuti niddhāretvā dassetabbāti vuttaṃ ‘‘tesaṃ parāmāsakilesāna’’nti, taṇhādiṭṭhimānasaṅkhātānaṃ parāmāsānaṃ, tadaññesañca kilesānanti attho. Gobalībaddanayo hesa. Nibbutīti ca nibbāyanabhūtā asaṅkhatadhātu, tañca bhagavā bodhimūleyeva patto, tasmā sā paccattaññeva viditāti.
“如实行道者”,就是指依着这样的行道而修行的人。为了说明这种行道,接着用“即于那些……乃至……最初所说”来显示前后文的关联。那为什么只把受拿来作为修行所缘来开示呢?他说“于其中”等等,以此显示说法的善巧。世尊达到了说法的善巧,是善于说法的人;即使在以蕴、处等种种方式展开的四谛说法中,执见者也会在受上以错误的修行方式一头扎进见的密林——为了说明这一点,他就把作为这种趣入之根本的受本身,以“遍知”的层面单独提出来。“于此”,就是在这个论题中;也可以理解为“于此处”。修行所缘,就是四谛的修行所缘。在这里,通过取受,所取的五取蕴就是苦谛;通过取受的集,所取的无明集就是集谛;以灭尽、出离的方式就是灭谛;通过“如实了知”这一句就是道谛——应当这样了知四谛。“如实了知”这一句是分别解说的语句,为了分别显示它的含义,才说了“于其中”等等。因为特别来说,应当依照“无明集故受集”等相,在集等当中按各自的情况分别解说其含义。而不特别来说,受的集等,是通过观智以所缘通达的方式,通过道智以不愚痴通达的方式来了知、通达的。以缘集之义来说,就是依照“此有故彼有,此生故彼生”所说的相,由无明等诸缘的生起,以及由道未能拔除。因为只要还没有被道拔除,就还叫做缘。生起的相就是生的相,也就是生的意思。在五相当中,这里不应只取四缘的生起相,也应当取缘的相,因为依缘集而它们各自适当地成为助伴。同样地,注释中也说“以及由道未能拔除”。以缘灭之义来说,就是依照“此灭故彼灭,此灭故彼灭”所说的相,由无明等诸缘的灭,以及由道拔除。变坏的相就是灭的相,也就是坏灭的意思。坏灭就是灭尽。它们从被称为缘的状态这个因来说。依于受,就是获得先前生起的、作为所缘等缘的受。乐与悦,就是乐和悦。这个,就是先前受对于后来生起的乐与悦各自适当地成为缘的状态。所谓味,就是应当品尝的意思。巴利
Yathāpaṭipannenāti yena paṭipannena. Tappaṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘tāsaṃyeva…pe… ādimāhā’’ti anusandhidassanaṃ. Kasmā pana vedanānaññeva kammaṭṭhānamācikkhatīti āha ‘‘yāsū’’tiādi, iminā desanāvilāsaṃ dasseti. Desanāvilāsappatto hi bhagavā desanākusalo khandhāyatanādivasena anekavidhāsu catusaccadesanāsu sambhavantīsupi diṭṭhigatikā vedanāsu micchāpaṭipattiyā diṭṭhigahanaṃ pakkhandāti dassanatthaṃ tathāpakkhandanamūlabhūtā vedanāyeva pariññābhūmibhāvena uddharatīti. Idhāti imasmiṃ vāde. Evaṃ etthātipi. Kammaṭṭhānanti catusaccakammaṭṭhānaṃ. Ettha hi vedanāgahaṇena gahitā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccaṃ. Vedanānaṃ samudayaggahaṇena gahito avijjāsamudayo samudayasaccaṃ, atthaṅgamanissaraṇapariyāyehi nirodhasaccaṃ, ‘‘yathābhūtaṃ viditvā’’ti etena maggasaccanti evaṃ cattāri saccāni veditabbāni. ‘‘Yathābhūtaṃ viditvā’’ti idaṃ vibhajjabyākaraṇatthapadanti tadatthaṃ vibhajja dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Visesato hi ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayo’’tiādilakkhaṇānaṃ vasena samudayādīsu attho yathārahaṃ vibhajja dassetabbo. Avisesato pana vedanāya samudayādīni vipassanāpaññāya ārammaṇapaṭivedhavasena, maggapaññāya asammohapaṭivedhavasena jānitvā paṭivijjhitvāti attho. Paccayasamudayaṭṭhenāti ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjatī’’ti (ma. ni. 1.404; saṃ. ni. 2.21; udā. 1) vuttalakkhaṇena avijjādīnaṃ paccayānaṃ uppādena ceva maggena asamugghāṭena ca. Yāva hi maggena na samugghāṭīyati, tāva paccayoti vuccati. Nibbattilakkhaṇanti uppādalakkhaṇaṃ, jātinti attho. Pañcannaṃ lakkhaṇānanti ettha ca catunnampi paccayānaṃ uppādalakkhaṇameva aggahetvā paccayalakkhaṇampi gahetabbaṃ samudayaṃ paṭicca tesaṃ yathārahaṃ upakārakattā. Tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ ‘‘maggena asamugghāṭena cā’’ti. Paccayanirodhaṭṭhenāti ‘‘imasmiṃ niruddhe idaṃ niruddhaṃ hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti (ma. ni. 1.406; udā. 3; saṃ. ni. 2.41) vuttalakkhaṇena avijjādīnaṃ paccayānaṃ nirodhena ceva maggena samugghāṭena ca. Vipariṇāmalakkhaṇanti nirodhalakkhaṇaṃ, bhaṅganti attho. Vayanti nirodhaṃ. Yanti yasmā paccayabhāvasaṅkhātahetuto. Vedanaṃ paṭiccāti purimuppannaṃ ārammaṇādipaccayabhūtaṃ vedanaṃ labhitvā. Sukhaṃ somanassanti sukhañceva somanassañca. Ayanti purimavedanāya yathārahaṃ pacchimuppannānaṃ sukhasomanassānaṃ paccayabhāvo. Assādo nāma assāditabboti katvā.
另一种解释:所谓“凡是乐和悦”,这里用中性语态来指出的,正是乐和悦本身;但为了照应“味”这个词,就改用阳性语态来表述。在这个变格用法中,乐和悦的生起本身,就是通过具有这些生起的法来指出的,因为“能力”和“具能力者”并没有差别。因为离开了乐和悦,它们的生起根本得不到。这样一来,依于先前的受,乐和悦的生起也就是先前受的“味”,取“应当品尝”的意思。这里简要的含义是:当依于先前生起的受而生起悦时,那种被称为“先前受作为缘”的、应当品尝的状态,或者称为“悦的生起”的那种品尝状态,就是先前受的味。那么,怎么依于受而生起乐呢?乐难道不是以所触为所缘吗?因为这里只是就心所乐的生起来说的,所以没有这个过失。在依缘而生起时,悦的执取本身就是殊胜的,就像说“尸沙树就是树”一样;而在依其他缘生起时,身乐也是味,或者应当按所得的说法来理解。巴利
Aparo nayo – yanti sukhaṃ, somanassañca. Ayanti ca napuṃsakaliṅgena niddiṭṭhaṃ sukhasomanassameva assādapadamapekkhitvā pulliṅgena niddisīyati, imasmiṃ pana vikappe sukhasomanassānaṃ uppādoyeva tehi uppādavantehi niddiṭṭho, sattiyā, sattimato ca abhinnattā. Na hi sukhasomanassamantarena tesaṃ uppādo labbhati. Iti purimavedanaṃ paṭicca sukhasomanassuppādopi purimavedanāya assādo nāma assādīyateti katvā . Ayañhettha saṅkhepattho – purimamuppannaṃ vedanaṃ ārabbha somanassuppattiyaṃ yo purimavedanāya paccayabhāvasaṅkhāto assādetabbākāro, somanassassa vā uppādasaṅkhāto tadassādanākāro, ayaṃ purimavedanāya assādoti. Kathaṃ pana vedanaṃ ārabbha sukhaṃ uppajjati, nanu phoṭṭhabbārammaṇanti? Cetasikasukhasseva ārabbha pavattiyamadhippetattā nāyaṃ doso. Ārabbha pavattiyañhi visesanameva somanassaggahaṇaṃ somanassaṃ sukhanti yathā ‘‘rukkho sīsapā’’ti aññapaccayavasena uppattiyaṃ pana kāyikasukhampi assādoyeva, yathālābhakathā vā esāti daṭṭhabbaṃ.
以“受是无常的”等语,通过有功能者的功能显示了过患。这里的含义是:凡是受,以“有了之后又消失”这一意义来说是无常;以被生起与坏灭逼迫这一意义来说是苦;以必须经由老与死两种方式变坏这一意义来说是变易法。对于如此存在的受来说,这种无常、苦、变易的状态,就是一切受的过患。“过患”就是极度可悲,或者说“由此而转起”,所以叫过患。再者,以极度可怜、悲惨地持续存在这一意义来说,可怜的人就是有灾患,这个受也具有这样的性质,所以这样称呼。因为功能与有功能者并非分离,不离于它。巴利
‘‘Yā vedanā aniccā’’tiādinā sattimatā satti nidassitā. Tatrāyamattho – yā vedanā hutvā abhāvaṭṭhena aniccā, udayabbayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhā, jarāya, maraṇena cāti dvidhā vipariṇāmetabbaṭṭhena vipariṇāmadhammā. Tassā evaṃbhūtāya ayaṃ aniccadukkhavipariṇāmabhāvo vedanāya sabbāyapiādīnavoti. Ādīnaṃ paramakāruññaṃ vāti pavattati etasmāti hi ādīnavo. Apicaādīnaṃ ativiya kapaṇaṃ pavattanaṭṭhena kapaṇamanusso ādīnavo, ayampi evaṃsabhāvoti tathā vuccati. Sattimatā hi satti abhinnā tadavinābhāvato.
在这里,“无常”这一句,是依行苦来说舍受的过患,或者说一切受的过患;“苦”这一句,是依苦苦来说苦受的过患;“变易法”这一句,是依变易苦来说乐受的过患。或者,这三句也可以不加区分地按三种受来配合。“调伏欲贪”,就是调伏、灭除被称为欲的贪。依据“义需而变格”的说法,应当配合为“断除欲贪”。这两个词其实只是同一个意思的不同说法。“如实了知”,因为前面已经提到了道,所以也可以按道和涅槃的顺序来配合。“从受”是从格。“出离”就是离欲。只要还没有断除系缚于受的欲贪,这个人就还是黏着在受上。一旦断除了那欲贪,这个人就从受中出离、脱离了,所以说断除欲贪就是受的出离。由这句话,与受俱生、作为受的所依和所缘的色法与非色法也已经被包含在内了,因此用五取蕴来说出离之义,确实已经成立。因为教说是以受为首来说的,其中的道理下面已经讲过。这个意思也可以依特相理趣来阐明。正如大迦旃延尊者所说:巴利
Ettha ca ‘‘aniccā’’ti iminā saṅkhāradukkhatāvasena upekkhāvedanāya, sabbāsu vā vedanāsuādīnavamāha, ‘‘dukkhā’’ti iminā dukkhadukkhatāvasenadukkhavedanāya, ‘‘vipariṇāmadhammā’’ti iminā vipariṇāmadukkhatāvasena sukhavedanāya. Avisesena vā tīṇipi padāni tissannampi vedanānaṃ vasena yojetabbāni. Chandarāgavinayoti chandasaṅkhātarāgavinayanaṃ vināso. ‘‘Atthavasā liṅgavibhattivipariṇāmo’’ti vacanato yaṃ chandarāgappahānanti yojetabbaṃ. Pariyāyavacanamevidaṃ padadvayaṃ. Yathābhūtaṃ viditvāti maggassa vuttattā magganibbānavasena vā yathākkamaṃ yojanāpi vaṭṭati. Vedanāyāti nissakkavacanaṃ. Nissaraṇanti nekkhammaṃ. Yāva hi vedanāpaṭibaddhaṃ chandarāgaṃ nappajahati, tāvāyaṃ puriso vedanāya allīnoyeva hoti. Yadā pana taṃ chandarāgaṃ pajahati, tadāyaṃ puriso vedanāya nissaṭo visaṃyutto hoti, tasmā chandarāgappahānaṃ vedanāya nissaraṇaṃ vuttaṃ. Tabbacanena pana vedanāsahajātanissayārammaṇabhūtā rūpārūpadhammā gahitā eva hontītipi pañcahi upādānakkhandhehi nissaraṇavacanaṃ siddhameva. Vedanāsīsena hi desanā āgatā, tattha pana kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Lakkhaṇahāravasenāpi ayamattho vibhāvetabbo. Vuttañhi āyasmatā mahākaccānattherena –
“ 说一法时,凡与彼同相之诸法悉皆被说;
此即理趣,名为相也。”巴利
‘‘Vuttamhi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā keci; Vuttā bhavanti sabbo, so hāro lakkhaṇo nāmā’’ti. (netti. 485);
因为其余的取都以欲取为根本,所以当欲取被断除时,其余的取也就不可能存在了,因此说“以离欲贪故而无取”,这是用简略的方式显示“无取解脱”这个词的含义。这里说的是:以离欲贪故而无取,又因为无取的缘故而成为无取解脱。为了详细解释和证明这个含义,才说了“于彼”等话。其中,“于彼取”指的是作为其余取之根本的欲取。“彼”就是指欲取。“无取而”是说不再以欲贪去执取,这就显示了“无取解脱”这个词,要么是省略了 ya 音的复合词形式,要么是分列展开的形式。巴利
Kāmupādānamūlakattā sesupādānānaṃ pahīne ca kāmupādāne upādānasesābhāvato ‘‘vigatachandarāgatāya anupādāno’’ti vuttaṃ, etena ‘‘anupādāvimutto’’ti etassatthaṃ saṅkhepena dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti – vigatachandarāgatāya anupādāno, anupādānattā ca anupādāvimuttoti. Tamatthaṃ vitthāretuṃ, samatthetuṃ vā ‘‘yasmi’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yasmiṃ upādāneti sesupādānamūlabhūte kāmupādāne. Tassāti kāmupādānassa. Anupādiyitvāti chandarāgavasena anādiyitvā, etena ‘‘anupādāvimutto’’ti padassa ya-kāralopena samāsabhāvaṃ, byāsabhāvaṃ vā dasseti.
37 “此即是”这一段,是以对所问之法已经作答的方式作出的总结语;同时也是为了表明:所说的“了知”,正是由“此”这个词所指出的。因此说了“那些”等话。应当这样连接理解:那些我所问的一切知智之法……那些我依一切知智之法……而说的,以及那……了知——如此所指出的这些一切知智之法,应当知道是甚深的……唯智者所能了知的。“如是”等话,是显示整体含义。其中,虽然“比丘们,如来是无取而解脱的”这一句显示了最上道果的生起,“诸受,及其集起”等话则显示了四谛业处,然而法王为了让这一点更加明显,便以那已善通达的法界为近因,连同前行修习的生起之处,这样加以显示:因为对那法界已善通达,所以能够对此具有理由、具有趣向的邪见加以分类剖析。因此说“即令彼归趣”,意思是令其归结、令其完成。所谓“中间”,意思是在所问与所答之间,依显示他了知的方式而分别诸见。巴利
37.‘‘Imekho’’tiādi yathāpuṭṭhassa dhammassa vissajjitabhāvena nigamanavacanaṃ, ‘‘pajānātī’’ti vuttapajānanameva ca ima-saddena niddiṭṭhanti dassetuṃ ‘‘ye te’’tiādimāha. Ye te sabbaññutaññāṇadhamme…pe… apucchiṃ, yehi sabbaññutaññāṇadhammehi…pe… vadeyyuṃ, tañca…pe… pajānātīti evaṃ niddiṭṭhā ime sabbaññutaññāṇadhammā gambhīrā…pe… paṇḍitavedanīyā cāti veditabbāti yojanā. ‘‘Eva’’ntiādi piṇḍatthadassanaṃ. Tattha kiñcāpi ‘‘anupādāvimutto bhikkhave, tathāgato’’ti iminā aggamaggaphaluppattiṃ dasseti, ‘‘vedanānaṃ, samudayañcā’’tiādinā ca catusaccakammaṭṭhānaṃ. Tathāpi yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā imaṃ diṭṭhigataṃ sakāraṇaṃ sagatikaṃ pabhedato vibhajituṃ samattho hoti, tassā padaṭṭhānena ceva saddhiṃ pubbabhāgapaṭipadāya uppattibhūmiyā ca tadeva pākaṭataraṃ kattukāmo dhammarājā evaṃ dassetīti vuttaṃ ‘‘tadeva niyyātita’’nti, nigamitaṃ niṭṭhāpitanti attho . Antarāti pucchitavissajjitadhammadassanavacanānamantarā diṭṭhiyo vibhattā tassa pajānanākāradassanavasenāti attho.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15